(3 rozdzia\u0142 ksi\u0105\u017cki HISTORIA, GEOGRAFIA I PI\u015aMIENNICTWO KASZUB\u00d3W<\/b> pod redakcj\u0105 Jana Mordawskiego, Gda\u0144sk 1999, Wydawnictwo M. Ro\u017cak przy wsp\u00f3\u0142pracy z Instytutem Kaszubskim)<\/p>\n
<\/p>\n
Spis tre\u015bci<\/p>\n
<\/p>\n
Wst\u0119p<\/a><\/p>\n J\u0119zyk, pismiennictwo i kultura duchowa Kaszub\u00f3w<\/p>\n 1. J\u0119zyk, dialekty i gwary kaszubskie. Zakres u\u017cycia<\/a><\/p>\n 1.1. Kaszubszczyzna jako s\u0142owia\u0144ski j\u0119zyk<\/a><\/p>\n 1.2. Zasi\u0119g i zr\u00f3\u017cnicowanie j\u0119zyka (mowy) Kaszub\u00f3w<\/a><\/p>\n 1.3. Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny<\/a><\/p>\n 1.4. Etapy ewolucji kaszubszczyzny literackiej<\/a><\/p>\n 1.5. Cechy literackie kaszubszczyzny a pod\u0142o\u017ce dialektalne. Ortografia<\/a><\/p>\n 1.6. Historia bada\u0144 kaszubszczyzny i jej cechy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce<\/a><\/p>\n 2. Kaszubskie pi\u015bmiennictwo i literatura pi\u0119kna<\/a><\/p>\n 2.1. Pocz\u0105tki pi\u015bmiennictwa<\/a><\/p>\n 2.2. Prekursorzy pi\u015bmiennictwa: Florian Ceynowa i Hieronim Derdowski<\/a><\/p>\n 2.3. M\u0142odokaszubi<\/a><\/p>\n 2.4. Zrzesze\u0144cy<\/a><\/p>\n 2.5. Pisarze z kr\u0119gu \u201eKleki\u201d<\/a><\/p>\n 2.6. Literatura po 1945 r.<\/a><\/p>\n 2.7. Rodzaje i gatunki literackie<\/a><\/p>\n 2.8. Stylizacja kaszubska w utworach<\/a><\/p>\n 2.9. T\u0142umaczenia<\/a><\/p>\n 2.10. Geografia literacka<\/a><\/p>\n 3. Kultura duchowa i folklor<\/a><\/p>\n 3.1. Ziemia<\/a><\/p>\n 3.2. Woda<\/a><\/p>\n 3.3. Ogie\u0144<\/a><\/p>\n 3.4. Wiatr<\/a><\/p>\n S\u0142owniczek wybranych wyraz\u00f3w<\/a><\/p>\n <\/p>\n W najbli\u017cszych latach staniemy si\u0119 pe\u0142noprawnymi cz\u0142onkami Unii Europejskiej. Droga do struktur zjednoczonej Europy oraz przysz\u0142a nasza obecno\u015b\u0107 w EU ju\u017c dzi\u015b oznaczaj\u0105 konieczno\u015b\u0107 zmian w wielu dziedzinach \u017cycia Rzeczypospolitej. Jedn\u0105 z nich, mo\u017ce w najwi\u0119kszym stopniu decyduj\u0105c\u0105 o przysz\u0142o\u015bci, jest edukacja. Nasza rzeczywisto\u015b\u0107 w tej dziedzinie jest do\u015b\u0107 daleka od norm obowi\u0105zuj\u0105cych w pa\u0144stwach EU. St\u0105d tak wa\u017cn\u0105 spraw\u0105 jest reforma o\u015bwiaty w RP, \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z reform\u0105 ustroju terytorialnego pa\u0144stwa.<\/p>\n W krajach Unii Europejskiej podstawow\u0105 rol\u0119 w wielu sferach \u017cycia publicznego pa\u0144stwa odgrywaj\u0105 samorz\u0105dne regiony, kt\u00f3rych namiastk\u0105 s\u0105 nasze nowe wojew\u00f3dztwa. W zakresie polityki regionalnej, kt\u00f3r\u0105 realizuj\u0105 wojew\u00f3dztwa, du\u017ce znaczenie ma edukacja i kultura. W pa\u0144stwach EU przywi\u0105zuje si\u0119 olbrzymi\u0105 wag\u0119 do kszta\u0142cenia i wychowywania regionalnego, do pe\u0142niejszego poznania historii i dziedzictwa kultury najbli\u017cszych stron. Chodzi o zakorzenienie m\u0142odego pokolenia w tradycji kraju rodzinnego, zw\u0142aszcza ma\u0142ej ojczyzny, o u\u015bwiadomienie narodowego i europejskiego bogactwa w r\u00f3\u017cnorodno\u015bci, o kszta\u0142towanie postaw m\u0142odych ludzi jako obywateli \u015bwiadomych swoich mo\u017cliwo\u015bci i powinno\u015bci wobec ojczyzny oraz otwartych na ludzi i spo\u0142eczno\u015bci innych kultur.<\/p>\n Nawi\u0105zuj\u0105c do tych tendencji, Ministerstwo Edukacji Narodowej w pa\u017adzierniku 1995 roku, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do Ustawy o systemie o\u015bwiaty z 7 wrze\u015bnia 1991 r., stwierdzaj\u0105cej i\u017c \u201eo\u015bwiata s\u0142u\u017cy rozwijaniu u m\u0142odzie\u017cy poczucia odpowiedzialno\u015bci, mi\u0142o\u015bci ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego przy jednoznacznym otwarciu si\u0119 na warto\u015b\u0107 kultur Europy i \u015bwiata\u201d, skierowa\u0142o do nauczycieli za\u0142o\u017cenia programowe nosz\u0105ce nazw\u0119 \u201eDziedzictwo kulturowe w regionie\u201d.<\/p>\n We wst\u0119pie do programu jego tw\u00f3rcy stwierdzaj\u0105, i\u017c \u201eprzekazanie dziedzictwa kulturowego kraju najskuteczniej mo\u017ce si\u0119 odbywa\u0107 poprzez poznanie najbli\u017cszego \u015brodowiska, w\u0142asnego regionu oraz jego warto\u015bci w kontek\u015bcie warto\u015bci narodowych i og\u00f3lnoludzkich\u201d. I dalej: \u201e Poznanie przez dzieci i m\u0142odzie\u017c w\u0142asnego regionu powinno odbywa\u0107 si\u0119 od wczesnego dzieci\u0144stwa na ka\u017cdym etapie edukacji, poprzez formy i metody pracy dostosowane do rozwoju psychofizycznego i intelektualnego, we wsp\u00f3\u0142pracy ze \u015brodowiskiem, na lekcjach \u2013 z wykorzystaniem podstaw programowych poszczeg\u00f3lnych przedmiot\u00f3w oraz w dzia\u0142aniach pozalekcyjnych i pozaszkolnych\u201d.<\/p>\n Tak sformu\u0142owane idee regionalizmu, tak\u017ce w \u017cyciu spo\u0142ecznym i kulturowym Polak\u00f3w i Polski, nie s\u0105 nowe. Ich pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 co najmniej po\u0142owy XIX wieku. Jeszcze na pocz\u0105tku XX wieku regionalizm dotyczy\u0142 g\u0142\u00f3wnie obrony w\u0142asnej odr\u0119bno\u015bci kulturowej i narodowej. Inn\u00b1 rol\u0119 pe\u0142ni\u0142 w odrodzonej Rzeczpospolitej w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym. Jego pozytywne warto\u015bci uwzgl\u0119dniono ju\u017c w\u00f3wczas w systemie edukacji, w tre\u015bciach nauczania i wychowania, tak\u017ce pozaszkolnego. Po 1945 r., mimo odg\u00f3rnej polityki niech\u0119tnej niekiedy czy wr\u0119cz wrogiej piel\u0119gnowaniu to\u017csamo\u015bci i warto\u015bci kultury regionalnej, idee regionalizmu przetrwa\u0142y czasy PRL. Wielu pedagog\u00f3w, nauczycieli i dzia\u0142aczy kultury, zw\u0142aszcza od lat 70-tych, w\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 w dzia\u0142ania szkolne i organizacji regionalnych, szczeg\u00f3lnie mocno zabiegaj\u0105cych o zachowanie r\u00f3\u017cnorodnego bogactwa kultury polskiej, o piel\u0119gnowanie lokalnych tradycji, o poznanie i rozw\u00f3j dziedzictwa kultury naszych ma\u0142ych ojczyzn. W skali Rzeczypospolitej Kaszuby i Pomorze Nadwi\u015bla\u0144skie w tym zakresie nale\u017ca\u0142y do region\u00f3w o szczeg\u00f3lnej aktywno\u015bci, budz\u0105c w\u015br\u00f3d postronnych obserwator\u00f3w szacunek dla si\u0142y trwania przy w\u0142asnej tradycji i j\u0119zyku kaszubskim, dla pr\u0119\u017cno\u015bci spo\u0142ecznej i obecno\u015bci przedstawicieli Kaszub\u00f3w na r\u00f3\u017cnych polach obywatelskiego dzia\u0142ania w Polsce, kt\u00f3rego zwie\u0144czeniem by\u0142 powr\u00f3t Rzeczypospolitej do grona suwerennych demokratycznych pa\u0144stw Europy.<\/p>\n Rzecznikiem interes\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci kaszubskiej \u2013 i szerszej pomorskiej \u2013 tak w niedawnej przesz\u0142o\u015bci jak dzi\u015b, jest Zrzeszenie Kaszubsko \u2013 Pomorskie, powsta\u0142e w 1956 r. Realizuje ono i popularyzuje dzi\u0119ki pokoleniom swoich tw\u00f3rc\u00f3w i dzia-\u0142aczy idee samorz\u0105dno\u015bci, wizj\u0119 dynamicznego rozwoju samorz\u0105dnego Pomorza w demokratycznej Rzeczypospolitej, silnej aktywno\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105 obywateli, znaj\u00b1cych specyfik\u0119 i warto\u015bci w\u0142asnego regionu i Polski w skali Europy. <\/p>\n Przypominaj\u0105c sobie najnowsze dzieje Europy i Polski nad Ba\u0142tykiem, \u0142atwo zauwa\u017cymy, i\u017c w decyduj\u0105cym o wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci XIX i pocz\u0105tkach XX wieku o obecno\u015bci Pomorza w Rzeczypospolitej zadecydowa\u0142a postawa Kaszub\u00f3w, ich wola piel\u0119gnowania w\u0142asnej kultury jako cz\u0105stki kultury polskiej, wyra\u017cona m.in. w ha\u015ble M\u0142odokaszub\u00f3w \u201eco kaszubskie, to polskie\u201d. Jednocze\u015bnie warto pami\u0119ta\u0107, i\u017c ca\u0142e Pomorze, stanowi\u0105ce historyczn\u0105 i wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 ma\u0142\u0105 ojczyzn\u0119 Kaszub\u00f3w, od wiek\u00f3w ma charakter kraju wielu kultur; jest miejscem szczeg\u00f3lnego spotkania, cz\u0119sto rywalizacji i walki ludzi r\u00f3\u017cnych kultur, szczeg\u00f3lnie polskiej i niemieckiej. Powr\u00f3t Polski nad Ba\u0142tyk w 1920 i nad Odr\u0119 w 1945 r. oznacza\u0142 rozw\u00f3j kaszubsko\u015bci, ponowne rozprzestrzenianie si\u0119 Kaszub\u00f3w w kierunku zachodnim. Jednocze\u015bnie na Pomorzu Nadwi\u015bla\u0144skim spo\u0142eczno\u015b\u0107 kaszubska dzia\u0142a i dzieli wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107 za swoj\u0105 ma\u0142\u0105 ojczyzn\u0119 z s\u0105siednimi grupami regionalnymi, tak\u017ce Pomorzanami. S\u0105 to przede wszystkim Kociewiacy, Borowiacy i Krajniacy, a tak\u017ce mieszka\u0144cy Ziemi Che\u0142mi\u0144skiej, dla kt\u00f3rych Pomorze jest r\u00f3wnie\u017c, jak dla Kaszub\u00f3w, ich ma\u0142\u0105 ojczyzn\u0105.<\/p>\n Wszyscy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni Pomorzanie maj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, i\u017c spo\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w ziem pomorskich w\u0142a\u015bnie Kaszubi stanowi\u0105 najstarsz\u0105 i najbardziej rodzim\u0105 ludno\u015b\u0107 tego regionu nad Ba\u0142tykiem. To o nich w XIX wieku uczony rosyjski \u2013 Aleksander Hilferding napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eResztki S\u0142owian na po\u0142udniowym brzegu Ba\u0142tyku\u201d. Te resztki nie tylko nie zgin\u0119\u0142y, ale w warunkach odrodzonej Rzeczypospolitej umocni\u0142y swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, doprowadzi\u0142y do rozwoju kultury i j\u0119zyka kaszubskiego, przyczyni\u0142y si\u0119 do rozwoju regionalnego w Polsce. St\u0105d Kaszubom i Pomorzu jako ich ma\u0142ej ojczy\u017anie po\u015bwi\u0119cona jest niniejsza ksi\u0105\u017cka, adresowana g\u0142\u00f3wnie do nauczycieli, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cych i realizuj\u0105cych nowy program edukacji regionalnej na Kaszubach, na Pomorzu i w Polsce, a tak\u017ce do uczni\u00f3w gimnazj\u00f3w i lice\u00f3w. Autorzy zdaj\u0105 sobie spraw\u0119 z faktu, i\u017c wielu Kaszub\u00f3w i ich s\u0105siad\u00f3w, tak\u017ce nauczycieli i uczni\u00f3w, niewiele wie o historii i kulturze swojej ma\u0142ej ojczyzny, o jej geografii, o j\u0119zyku kaszubskim, o przesz\u0142o\u015bci i wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci Pomorza. St\u0105d przewidujemy, i\u017c nasza ksi\u0105\u017cka, doskonalona w kolejnych wydaniach, dotrze nie tylko do Kaszub\u00f3w, ale dzi\u0119ki szkole i m\u0142odzie\u017cy do og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w przysz\u0142ego wojew\u00f3dztwa pomorskiego, kt\u00f3rego stolic\u0105 pozostanie Gda\u0144sk \u2013 odwiecznie sto\u0142eczny gard Kaszub\u00f3w, Pomorzan nad Wis\u0142\u0105.<\/p>\n W\u015br\u00f3d Czytelnik\u00f3w kontrowersje mo\u017ce budzi\u0107 kwestia wsp\u00f3\u0142czesnego zasi\u0119gu terytorialnego Kaszub. Podejmuj\u0105c si\u0119 trudnego zadania ustalenia granic regionu kaszubskiego, przyj\u0119to, i\u017c:<\/p>\n \u2013 rdze\u0144 Kaszub stanowi obszar Pomorza, na kt\u00f3rym na co dzie\u0144, w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu, u\u017cywany jest j\u0119zyk kaszubski; zasi\u0119g tego obszaru ilustruj\u0105 mapy zamieszczone w trzeciej cz\u0119\u015bci opracowania;<\/p>\n \u2013 za wsp\u00f3\u0142czesne Kaszuby uznano obszar, na kt\u00f3rym osoby zaliczaj\u0105ce si\u0119 do tej spo\u0142eczno\u015bci stanowi\u0105 co najmniej 1\/3 miejscowej ludno\u015bci oraz ten, gdzie mimo niewielkiego odsetka w obr\u0119bie danej populacji, liczebno\u015b\u0107 Kaszub\u00f3w jest du\u017ca (np. w Gda\u0144sku i Sopocie); zasi\u0119g tego terytorium ilustruj\u0105 mapy w geograficznej cz\u0119\u015bci opracowania.<\/p>\n To ostatnie kryterium, by\u0107 mo\u017ce, pozwoli przesun\u0105\u0107 granice wsp\u00f3\u0142czesnych Kaszub na zach\u00f3d, gdy\u017c s\u0105 sygna\u0142y, i\u017c w \u015brodkowych gminach istniej\u0105cego jeszcze w chwili pisania niniejszej ksi\u0105\u017cki wojew\u00f3dztwa s\u0142upskiego odsetek Kaszub\u00f3w i \u015bwiadomo\u015b\u0107 kaszubsko\u015bci tych teren\u00f3w jest znaczna. Nie jest to jednak mo\u017cliwe bez przeprowadzenia bada\u0144, a takich, jak dot\u0105d, nie zrealizowano.<\/p>\n Aby zainteresowanych Czytelnik\u00f3w w jak najwi\u0119kszym stopniu zbli\u017cy\u0107 do problem\u00f3w naszej ma\u0142ej ojczyzny, wydajemy ksi\u0105\u017ck\u0119 w podw\u00f3jnej wersji j\u0119zykowej: polskiej i kaszubskiej.<\/p>\n Liczymy na \u017cyczliwo\u015b\u0107 nauczycieli i innych czytelnik\u00f3w, na uwagi i sugestie, pozwalaj\u0105ce udoskonali\u0107 nast\u0119pne wydanie. Mamy nadziej\u0119, \u017ce nasza ksi\u0105\u017cka u\u0142atwi realizacj\u0119 edukacji regionalnej na Kaszubach i Pomorzu, przynajmniej w zakresie geografii, historii i j\u0119zyka. <\/p>\n <\/i><\/b><\/p>\n J\u00f3zef Borzyszkowski, Jan Mordawski, Jerzy Treder<\/i><\/b><\/p>\n Gda\u0144sk, 1999 r.<\/i><\/b><\/p>\n <\/p>\n Je\u015bli poj\u0119cie j\u0119zyka zwi\u0105za\u0107 z grup\u0105 etniczn\u0105 i kulturow\u0105 (nie: z pa\u0144stwem i narodem), przede wszystkim za\u015b ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 odr\u0119bno\u015bci warunkowanej m.in.: <\/p>\n a) dostateczn\u0105 swoisto\u015bci\u0105 samej sfery j\u0119zykowej, <\/p>\n b) posiadaniem osobnego pi\u015bmiennictwa, <\/p>\n c) \u015bwiadomym rozwijaniem j\u0119zyka, literatury i w\u0142asnej kultury, <\/p>\n d) znaczn\u0105 osobliwo\u015bci\u0105 w dziedzinie obyczaj\u00f3w, <\/p>\n e)nastawieniem na odr\u0119bno\u015b\u0107 tak spontanicznie, tj. w\u015br\u00f3d szerokich rzesz ludzi, jak te\u017c \u015bwiadomie, tj. w\u015br\u00f3d elit i inteligencji, <\/p>\n to kaszubszczyzn\u0119 (literack\u0105, pisan\u0105) zaliczy\u0107 trzeba do j\u0119zyk\u00f3w. <\/p>\n Swoisto\u015b\u0107 obyczaj\u00f3w i poczucie odr\u0119bno\u015bci j\u0119zykowej w\u015br\u00f3d Kaszub\u00f3w (np. trudno\u015b\u0107 porozumiewania z s\u0105siadami i s\u0142owniki przek\u0142adowe) istnieje od dawna, a pr\u00f3by w\u0142asnego pi\u015bmiennictwa przypadaj\u0105 na po\u0142ow\u0119 XVI w. na Pomorzu Zachodnim (np. Krofej), a potem w po\u0142owie XIX w. na Pomorzu Gda\u0144skim (Ceynowa). <\/p>\n Pi\u015bmiennictwo stworzone przez Floriana Ceynow\u0119 (1817-1881) ze S\u0142awoszyna w Puckiem zaistnia\u0142o w okre\u015blonej sytuacji Europy po\u0142owy XIX w., w czasie Wiosny Lud\u00f3w, a wi\u0119c d\u0105\u017ce\u0144 narodowych, j\u0119zykowych i kulturowych Czech\u00f3w, S\u0142owak\u00f3w, \u0141u\u017cyczan i innych lud\u00f3w, obj\u0119tych ideami s\u0142owianofilskimi, wed\u0142ug kt\u00f3rych wszystkie narzecza s\u0142owia\u0144skie s\u0105 dialektami jednego j\u0119zyka s\u0142owia\u0144skiego. Kaszubi mogli uzna\u0107 prawo do w\u0142asnego j\u0119zyka tym bardziej, \u017ce Polska r\u00f3wnie\u017c by\u0142a w niewoli. Kaszubszczyzn\u0119 uznano te\u017c za zapor\u0119 przed germanizacj\u0105, a rozw\u00f3j pi\u015bmiennictwa najpierw mia\u0142 budzi\u0107 dum\u0119 szczepow\u0105, umacnia\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 etniczn\u0105 i sprzyja\u0107 post\u0119powi cywilizacyjnemu Kaszub\u00f3w, potem s\u0142u\u017cy\u0142 bardziej pokazaniu ich bogactwa kulturowego i to\u017csamo\u015bci. <\/p>\n Literacka kaszubszczyzna ma zatem swego \u201eojca\u201d. Ceynowa podj\u0105\u0142 swe dzia\u0142ania, maj\u0105c te\u017c na uwadze wzorce tzw. kaszubskich zabytk\u00f3w j\u0119zykowych z Pomorza Zachodniego, gdzie w dobie reformacji zaistnia\u0142a potrzeba rozwoju pi\u015bmiennictwa religijnego w j\u0119zyku wiernych. Stworzy\u0142 alfabet i pisowni\u0119, swoj\u0105 norm\u0119 j\u0119zykow\u0105 (np. gramatyk\u0119), da\u0142 pr\u00f3bki r\u00f3\u017cnorodnych tekst\u00f3w (zob. 1.6., 2.2.), bazuj\u0105c na kaszubszczy\u017anie wyniesionej z domu, a wi\u0119c p\u00f3\u0142nocnej. Od tego czasu kaszubszczyzna jest celowo uprawianym \u015brodkiem porozumiewania si\u0119 i ci\u0105gle \u201ew stanie stawania si\u0119\u201d. \u015aci\u015ble wi\u0105\u017ce si\u0119 z pi\u015bmiennictwem, gdy\u017c w ka\u017cdym pokoleniu jest to j\u0119zyk kilku lub kilkunastu literat\u00f3w, m\u00f3wi\u0105cych jeszcze w zasadzie swoimi lokalnymi odmianami kaszubszczyzny (zob. 1.4.). <\/p>\n Kaszubi zamieszkuj\u0105 dzi\u015b niewielki zwarty obszar (etniczny) Pomorza Gda\u0144skiego. Jest to wschodni skrawek rozleg\u0142ego terytorium Pomorza, kt\u00f3re ulega\u0142o powolnej germanizacji. <\/p>\n Kaszubszczyzna zawsze wykazywa\u0142a wewn\u0119trznie zr\u00f3\u017cnicowanie, pog\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119 w warunkach izolacji, np. w czasach krzy\u017cackich. Wi\u0119cej wiadomo\u015bci o tym mamy od czas\u00f3w Ceynowy. Hilferding w po\u0142owie XIX w. podzieli\u0142 kaszubszczyzn\u0119 \u201epo\u0142udnikowo\u201d na: <\/p>\n 1) gwar\u0119 pomera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w: a) S\u0142owi\u0144c\u00f3w, np. Wielka Gardna, Kluki, Smo\u0142dzino; b) Kabatk\u00f3w, np. G\u0142\u00f3wczyce, Rowy; dzi\u015b nie istniej\u0105ca;<\/p>\n 2) gwar\u0119 pomera\u0144skich Kaszub\u00f3w: a) nad Jez. \u0141ebsko, np. Izbica i \u0141eba, b) za Jez. \u0141ebskim, np. Charbrowo, Sarbsk, Osieki, c) w Bytowskiem, np. Byt\u00f3w, Grzmi\u0105ca; ostatnia zachowana cz\u0119\u015bciowo, np. w Czarnej D\u0105browie i Rekowie;<\/p>\n 3) gwar\u0119 kaszubsk\u0105 w Prusach Zachodnich, np. \u017barnowiec, Swarzewo, Cha\u0142upy, Wejherowo, Kartuzy, St\u0119\u017cyca, Ko\u015bcierzyna, Le\u015bno, Skarszewo. <\/p>\n Podzia\u0142 ten na pocz\u0105tku XX w. zaktualizowa\u0142 F. Lorentz (mapa), kt\u00f3ry w obr\u0119bie 2 g\u0142\u00f3wnych obszar\u00f3w: p\u00f3\u0142noc i po\u0142udnie (r\u00f3\u017cnych pod wzgl\u0119dem iloczasu), a zatem \u201er\u00f3wnole\u017cnikowo\u201d, wyodr\u0119bni\u0142 21 grup, a w nich 70 gwar, uwzgl\u0119dniaj\u0105c drobne r\u00f3\u017cnice; zilustrowa\u0142 to tekstami (\u0142\u0105cznie ok. 1000).<\/p>\n Atlas j\u0119zykowy kaszubszczyzny<\/i> oddaje stan z po\u0142owy XX w. i wydziela: <\/p>\n 1) archaiczniejsz\u0105 p\u00f3\u0142noc: a) Puckie (Morzanie<\/i>; osobno p\u00f3\u0142wysep Hel: Rybaki<\/i>); b) Puckie i Wejherowskie; pas \u015brodkowy to tzw. Lesacy<\/i>; <\/p>\n 2) innowacyjne centrum, m.in. J\u00f3zcy<\/i>, inaczej Mucnicy<\/i> (okolice Strzepcza, Mirachowa i Sierakowic); <\/p>\n 3) spolonizowane po\u0142udnie, szczeg\u00f3lnie wschodnie. <\/p>\n W grupach tych og\u00f3lnie zach\u00f3d jest bardziej archaiczny, w tym na po\u0142udniu, ca\u0142y za\u015b wsch\u00f3d innowacyjny.<\/p>\n Wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie j\u0119zykowe i kulturowe Kaszubi sami dostrzegaj\u0105 w licznych nazwach podgrup etnicznych. Nazwy te wywodz\u0105 si\u0119: z topografii (Kaszuby<\/i>, Lesacy<\/i>, Zabory<\/i>), od w\u0142a\u015bciwo\u015bci mowy (Bylacy<\/i>, Gachy<\/i>, Krubanie<\/i>, S\u0142owi\u0144cy<\/i>), od zaj\u0119\u0107 (np. Rybacy<\/i> wobec Konicy<\/i>, inaczej Gburzy<\/i>), od ubioru (Kabatcy<\/i>, Mucnicy<\/i>), od stanu spo\u0142ecznego (np. Parciana Szlachta<\/i>) itd. Bylacy<\/i> na pn.-wsch. bylacz\u0105<\/i>, tj. wymawiaj\u0105 \u0142 <\/i>jak l<\/i> (np. b\u00e9l<\/i>, b\u00ebla<\/i>, pol. by\u0142<\/i>, by\u0142a<\/i>); P\u00f3\u0142bylacy<\/i>, inaczej Le\u017ccy<\/i> na pn.-zach., u\u017cywaj\u0105cy gwary \u017carnowskiej, cz\u0119\u015bciowo bylacz\u0105 (por. le\u017cka<\/i>, pol. \u0142y\u017cka<\/i>); J\u00f3zcy<\/i> na \u015br.-zach. m\u00f3wi\u0105 gwar\u0105 sierakowsk\u0105; Lesacy<\/i> na \u015br.-wsch. gw. lesack\u0105; Gachy<\/i> na pd.-zach. gwar\u0105 gachowsk\u0105<\/i>; Zaboraki<\/i>, Zaboracy<\/i> lub Krubanie<\/i> na pd.-wsch. gw. zaborsk\u0105<\/i> lub kruba\u0144sk\u0105<\/i>. Wymarli S\u0142owi\u0144cy<\/i> nad jez. Gardno i \u0141ebsko u\u017cywali gw. s\u0142owi\u0144skiej<\/i>, a Kabatkowie<\/i> w par. Cecenowo i G\u0142\u00f3wczyce gw. kabackiej<\/i>. <\/p>\n Podkre\u015bli\u0107 trzeba, \u017ce w obr\u0119bie podgrup (np. Bylacy<\/i>) funkcjonuj\u0105 dalsze podgrupy (Konicy<\/i>, Rybacy<\/i>) i \u017ce ich nazwy nieraz ca\u0142kowicie si\u0119 dubluj\u0105 (np. J\u00f3zcy<\/i> i Mucnicy<\/i>) lub tylko cz\u0119\u015bciowo nak\u0142adaj\u0105 (np. Parciana Szlachta<\/i> a J\u00f3zcy<\/i>). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych nazw nie jest jednak szerzej u\u017cywana (zob. mapa 55.). Powszechna nazwa Kaszuby<\/i> i Kaszubi<\/i> jako nadrz\u0119dna obejmuje ca\u0142y obszar; najprawdo-podobniej pochodzi od wyrazu kaszuby<\/i> \u2018nieg\u0142\u0119bokie wody poro\u015bni\u0119te wysok\u0105 traw\u0105\u2019.<\/p>\n Ludno\u015b\u0107 obszaru Kaszub scharakteryzowa\u0142 bli\u017cej J. Mordawski (zob. tam 2.1<\/b>.). Kaszubi \u017cyj\u0105 na terenie zamieszkanym przez ok. 1,2 mln ludno\u015bci, kt\u00f3ra pos\u0142uguje si\u0119 oficjalnie og\u00f3ln\u0105 polszczyzn\u0105, a cz\u0119\u015b\u0107 jednocze\u015bnie \u2013 w sytuacjach nieformalnych \u2013 swoimi macierzystymi etnolektami: a) przyniesionymi przez migrant\u00f3w z Polski centralnej lub po\u0142udniowej czy kres\u00f3w wschodnich Rzeczypospolitej mi\u0119dzywojennej, b) w\u0142a\u015bciwymi ludno\u015bci autochtonicznej, czyli kaszubskiej, wymieszanej \u2013 szczeg\u00f3lnie na obrze\u017cach \u2013 z Kociewiakami (od pd.-wsch.), reprezentuj\u0105cymi mieszane gwary wielkopolsko-mazowieckie, i Borowiakami (od pd.), m\u00f3wi\u0105cymi gwarami dialektu wielkopolskiego. <\/p>\n Kaszubi s\u0105 dzi\u015b przewa\u017cnie dwuj\u0119zyczni. W okresie zabor\u00f3w (1772-1918) byli nawet tr\u00f3jj\u0119zyczni: w domu i z s\u0105siadami m\u00f3wili po kaszubsku, w ko\u015bciele (nauka religii, spowied\u017a, modlitwy, pie\u015bni) po polsku, w szko\u0142ach i urz\u0119dach literack\u0105 niemczyzn\u0105; dawniej w kontaktach z osadnikami niemieckimi poznawali dolnoniemieckie gwary.<\/p>\n Na obszarze zwartego osadnictwa po kaszubsku m\u00f3wi (!) ok. 80-90% Kaszub\u00f3w, przy czym dla ok. 60% jest to g\u0142\u00f3wny j\u0119zyk, a zatem kaszubszczyzna spe\u0142nia wa\u017cn\u0105 rol\u0119 kulturow\u0105 i komunikacyjn\u0105, nie m\u00f3wi\u0105c o identyfikuj\u0105cej czy emocjonalnej. Powszechnie m\u00f3wi\u0105 tak ludzie starsi, gospodynie domowe i rolnicy. M\u0142ode pokolenie, zw\u0142aszcza uczniowie, studenci i inteligencja wiejska unikaj\u0105 pos\u0142ugiwania si\u0119 kaszubszczyzn\u0105, z kolei \u015brednie pokolenie i robotnicy r\u00f3wnie cz\u0119sto u\u017cywaj\u0105 kaszubszczyzny jak polszczyzny. Po kaszubsku m\u00f3wi si\u0119 przewa\u017cnie w kontaktach nieoficjalnych na wsi (rzadziej w mie\u015bcie, wyj\u0105tkowo w instytucjach publicznych), w rodzinie mi\u0119dzy dziadkami i rodzicami czy ma\u0142\u017conkami, rzadko z najm\u0142odszymi. M\u0142ode pokolenia poznaj\u0105 \u015bwiat zasadniczo w j\u0119zyku polskim. Dzieci ucz\u0105 si\u0119 nieraz potem kaszubszczyzny od r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Oko\u0142o 50% wstydzi si\u0119 kaszubszczyzny poza w\u0142asnym \u015brodowiskiem.<\/p>\n Zupe\u0142nie inna jest sytuacja literackiej kaszubszczyzny, o czym zob. na ko\u0144cu p. 1.4.<\/p>\n Elity kaszubskie rozwijaj\u0105 j\u0105 ju\u017c 150 lat, staraj\u0105c si\u0119 (np. Derdowski, Majkowski) pogodzi\u0107 to z dominacj\u0105 oficjalnego j\u0119zyka polskiego w \u017cyciu publicznym (w ko\u015bciele nawet w okresie zaboru), pa\u0144stwowo\u015bci polskiej (czy pruskiej do 1918 r.) i atrakcyjniejsz\u0105 kultur\u0105 polsk\u0105. W jej ewolucji wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna pi\u0119\u0107 okres\u00f3w, zwi\u0105zanych <\/b>z grupami pisarskimi i charakterystycznymi sposobami podej\u015bcia do j\u0119zyka i jego wzbogacania, a tak\u017ce stosunkiem do pisowni: 1. Ceynowa, 2. Derdowski, 3. M\u0142odokaszubi i Sychta, 4. Zrzesze\u0144cy, 5. pisarze po II wojnie \u015bwiatowej.<\/p>\n Ceynowa<\/u> uzna\u0142 kaszubszczyzn\u0119 za odr\u0119bny j\u0119zyk, u\u017cywaj\u0105c go jako \u015brodek pi\u015bmiennictwa i literatury. J\u0119zyk pism Ceynowy (zob. 2.2.) pokrywa si\u0119 w du\u017cej mierze z mow\u0105 jego wsi rodzinnej S\u0142awoszyno (Puckie), ale og\u00f3lnie reprezentuje mow\u0119 wykszta\u0142conego na polskich wzorach j\u0119zykowych kaszubskiego inteligenta, kt\u00f3ry z literackiej polszczyzny przechodzi na swoj\u0105 mow\u0119 rodzinn\u0105. Niekt\u00f3re p\u00f3\u0142nocnokaszubskie znamiona lokalne u niego pozosta\u0142y, zw\u0142aszcza s\u0142ownikowe, r\u00f3wnowa\u017cone jednak licznymi polonizmami, gdy samej kaszubsko\u015bci dowodzi w\u0142asna pisownia, niweluj\u0105ca \u2013 jak ka\u017cda ortografia \u2013 wiele osobliwo\u015bci fonetycznych.<\/p>\n Derdowski<\/u> \u0142\u0105czy\u0142 kaszubszczyzn\u0119 tylko z literatur\u0105. Wersji Ceynowy nie zaakceptowa\u0142, gdy\u017c by\u0142a zbyt p\u00f3\u0142nocna i jednocze\u015bnie \u201esztucznie\u201d polonizuj\u0105ca, a przez to dla Kaszub\u00f3w niezrozumia\u0142a i \u201eobca\u201d. Zbli\u017cy\u0142 j\u0105 do swej gwary wielewskiej (zob. 2.2.), \u0142atwiejszej i \u201enaturalniej spolonizowanej\u201d, w\u0142\u0105czaj\u0105c do niej elementy innych gwar. Pisa\u0142 o sobie tak: \u201eAutor, u\u017cywaj\u0105c […] gwary z okolic Chmielna, pogodzi\u0142 gwar\u0119 kaszubsk\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105 z po\u0142udniow\u0105, a nadto stara\u0142 si\u0119, jak wida\u0107 z jego utworu, dobiera\u0107 w r\u00f3wnej mierze tyle wyraz\u00f3w i form z gwary nadmorza, ile z gwary mieszka\u0144c\u00f3w z powiatu ko\u015bcierskiego, cz\u0142uchowskiego i chojnickiego. Chcia\u0142 snad\u017a w ten spos\u00f3b stworzy\u0107 jedno\u015b\u0107 w narzeczu kaszubskim, nada\u0107 mu tak\u0105 form\u0119, aby ka\u017cdy Kaszuba uzna\u0142 to za swoj\u0105 mow\u0119 i zrozumia\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 tak napisan\u0105\u201d. W ortografii poprzesta\u0142 na znakach alfabetu polskiego. W ca\u0142o\u015bci uzna\u0107 to trzeba za pr\u00f3b\u0119 do\u015b\u0107 udan\u0105 i akceptowan\u0105 przez nast\u0119pc\u00f3w, m.in. Majkowskiego i Karnowskiego.<\/p>\n Model Derdowskiego wraz z zakresem funkcjonowania przej\u0105\u0142 zrazu Majkowski (1899), ale zarzuci\u0142 go w Remusie<\/i>, tworz\u0105c dla\u0144 nowy j\u0119zyk (zob. 2.3.), bliski ju\u017c Zrzesze\u0144com (zob. 2.4.). M\u0142odokaszubi<\/u> w formowaniu odmiany og\u00f3lnej kaszubszczyzny wyzyskali do\u015bwiadczenia Ceynowy i Derdowskiego, co wida\u0107 w pisowni, pozostaj\u0105cej jakby w po\u0142owie drogi mi\u0119dzy ca\u0142kowicie kaszubsk\u0105 pisowni\u0105 Ceynowy a ca\u0142kiem zgodn\u0105 z polszczyzn\u0105 pisowni\u0105 Derdowskiego; odr\u0119bne litery stosowali dla unikni\u0119cia dwuznaczno\u015bci (np. jem<\/i>: j\u00e9m<\/i>: jim<\/i>), jak potem Zrzesze\u0144cy. W ich j\u0119zyku literackim zna\u0107 jeszcze cechy kaszubszczyzny domowej. Tylko Majkowski \u2013 pod wp\u0142ywem radykalniejszych Zrzesze\u0144c\u00f3w \u2013 stworzy\u0142 j\u0119zyk niezale\u017cny od kaszubszczyzny m\u00f3wionej okre\u015blonych stron. Dominuj\u0105 u niego cechy kaszubszczyzny na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Kartuz i okolic Ko\u015bcierzyny, celowo przez pisarza wzbogacane o w\u0142a\u015bciwo\u015bci innych okolic.<\/p>\n Na M\u0142odokaszub\u00f3w wp\u0142yn\u0105\u0142 S\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego<\/i>, czyli kaszubskiego<\/i> S. Ramu\u0142ta (1893), kt\u00f3ry wyra\u017ca\u0142 pogl\u0105dy Ceynowy. W s\u0142owniku preferowa\u0142 jednak odmian\u0119 \u015brodkowokaszubsk\u0105, co przej\u0105\u0142 Majkowski, ujmuj\u0105c tak og\u00f3lne dylematy: \u201eNarzecze nasze powinno zawsze do j\u0119zyka literackiego sta\u0107 w roli narzecza. Dlatego j\u0119zykiem ko\u015bcielnym pozosta\u0107 winien, jak dotychczas przez d\u0142ugie wieki, j\u0119zyk literacki polski. J\u0119zykiem naukowym, j\u0119zykiem wiec\u00f3w, jak dotychczas, b\u0119dzie j\u0119zyk polski, jako wyraz naszej solidarno\u015bci narodowej z ca\u0142\u0105 Ojczyzn\u0105. Natomiast pi\u0119kne nasze narzecze wielkie pole zastosowania mie\u0107 mo\u017ce w literaturze pi\u0119knej, w ba\u015bni i pie\u015bni, w teatrze amatorskim…\u201d<\/p>\n Perspektyw\u0119 ukszta\u0142towania kaszubszczyzny literackiej, wzmacniaj\u0105cej jej swoiste cechy, dawa\u0142a wersja Zrzesze\u0144c\u00f3w<\/u> (zob. 2.4.), stoj\u0105cych jak Ceynowa (i Ramu\u0142t) na stanowisku j\u0119zykowej odr\u0119bno\u015bci kaszubszczyzny. Pracowali nad jej og\u00f3ln\u0105 odmian\u0105, maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce pr\u00f3by Derdowskiego i Majkowskiego wyros\u0142y na pod\u0142o\u017cu m\u00f3wionej nie reprezentatywnej kaszubszczyzny po\u0142udniowej. Wywodz\u0105c si\u0119 z pogranicza centrum i p\u00f3\u0142nocy, preferowali cechy p\u00f3\u0142nocnokaszubskie, a w rzeczywisto\u015bci te\u017c u\u017cywali przede wszystkim swojej kaszubszczyzny domowej. Wprowadzali do niej formy sztuczne czy neologizmy fonetyczne, s\u0142owotw\u00f3rcze i s\u0142ownikowe, nawi\u0105zuj\u0105ce do stanu w archaicznej kaszubszczy\u017anie p\u00f3\u0142nocnej. W ten spos\u00f3b powstawa\u0142 j\u0119zyk do\u015b\u0107 trudny, co odnosi si\u0119 zw\u0142aszcza do wierszy Rompskiego i do t\u0142umaczenia Ewangelii<\/i> Gruczy, w pewnym stopniu te\u017c do Trepczyka.<\/p>\n Labuda pisa\u0142: \u201eNie jeden dialekt, ale wszystkie w\u0142a\u015bciwo\u015bci wszystkich dialekt\u00f3w powinna uwzgl\u0119dnia\u0107 literacka kaszubszczyzna\u201d (1939). Trepczyk dodawa\u0142: \u201eA przecie\u017c kaszubszczyzna nie jest \u017cadn\u0105 popsut\u0105 gwar\u0105 polsk\u0105 czy upstrzon\u0105 niemczyzn\u0105, lecz oryginaln\u0105 mow\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105 […] Ka\u017cdym utworem staram si\u0119 podkre\u015bla\u0107 charakterystyczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci […] Dobieram s\u0142ownictwo wy\u0142\u0105cznie kaszubskie, aby uchroni\u0107 je od zapomnienia […]\u201d (Moje \u017cycie<\/i>).<\/p>\n J\u0119zyk ten budzi\u0142 sprzeciw w kr\u0119gu \u201eKleki\u201d: \u201ewiele Kasz\u00ebb\u00f3w muszi so baro g\u0142owic nad odcz\u00ebtanim niejedn\u00ebch w\u00ebraz\u00f3w \u00abczesko-s\u0142owia\u0144scz\u00e9go\u00bb pochodzeni\u201d (F. Schroeder), czy: \u201ePrzy pomocy naci\u0105ganych form, pokracznej pisowni, doboru nieznanych powszechnie lub ma\u0142o u\u017cywanych wyraz\u00f3w, szczeg\u00f3lnie w j\u0119zyku polskim (literackim), […] usi\u0142uj\u0105 stworzy\u0107 pozory wielkiej odmienno\u015bci od poprawnej polszczyzny \u2013 nowy j\u0119zyk\u201d (F. S\u0119dzicki). Tzw. \u201eklekowc\u00f3w\u201d \u0142\u0105czy\u0142o bowiem uznawanie kaszubszczyzny za dialekt (zob. 2.5.), \u201ewyciszanie\u201d odr\u0119bno\u015bci, pisownia zbli\u017cona do polskiej \u2013 ustalona przez Roppla (1939) \u2013 i j\u0119zyk powszechnie zrozumia\u0142y, z wyra\u017anymi \u015bladami polszczyzny; oddawa\u0142 on mow\u0119 przeci\u0119tnego inteligenta-Kaszuby, zachowuj\u0105cego jedynie niekt\u00f3re w\u0142a\u015bciwo\u015bci mowy rodzinnej, a wi\u0119c Roppel z okolic Wejherowa, Szefka ze Strzebielina, J. Ceynowa z odmiany bylacz\u0105cej itd. <\/p>\n Typ j\u0119zyka Remusa<\/i> Majkowskiego i Zrzesze\u0144c\u00f3w kontynuuj\u0105 pisarze wsp\u00f3\u0142cze\u015bni<\/u>, starszego i \u015bredniego pokolenia (zob. 2.6.), jak np. E. Go\u0142\u0105bk, S. Janke, J. Walkusz. Analiza tekst\u00f3w Jankego z Lipusza (po\u0142udnie) i Walkusza z Klukowej Huty (\u015brodek) \u2013 wykazuje spore unormowanie: 1. w fonetyce cechy p\u00f3\u0142nocne, np. typ parmi\u0144<\/i>; typ cygnie<\/i>; typ zw\u00f3n<\/i>, p\u0119zel<\/i>; 2. w odmianie i s\u0142owotw\u00f3rstwie formy \u015brodkowe i p\u00f3\u0142nocne, wzmacniane na\u015bladownictwem Zrzesze\u0144c\u00f3w, np. przymiotnikowa odmiana typu k\u00f4zani\u00e9go<\/i>, zaimek nen<\/i>, <\/i>tryb rozkazuj\u0105cy z –i\/-\u00eb<\/i> typu k\u00f4\u017c(\u00eb)<\/i>; 3. wp\u0142yw kaszubszczyzny Zrzesze\u0144c\u00f3w, zw\u0142aszcza w s\u0142ownictwie, np. dob\u00ebc<\/i> \u2018wygra\u0107\u2019, farwa<\/i>, mi\u0142ota<\/i>, pojuga<\/i> \u2018wolno\u015b\u0107\u2019, smrok<\/i>, stalata<\/i>, tatcz\u00ebzna<\/i>, ub\u00ebtk<\/i> \u2018spok\u00f3j\u2019 (Janke), ajtakowac s\u0119<\/i> \u2018k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119\u2019, b\u00eblny<\/i> \u2018dobry\u2019, bi\u00f4tka<\/i> \u2018walka\u2019 (Walkusz); u obu np. cz\u00f4\u0142n<\/i>, jiwer<\/i> \u2018k\u0142opot\u2019, sn\u00f4\u017ci<\/i> \u2018pi\u0119kny\u2019, stanica<\/i> \u2018sztandar\u2019, stolem <\/i>\u2018olbrzym\u2019, szt\u00f4\u0142t<\/i>; 4. cechy kaszubszczyzny domowej wi\u0119ksze u Walkusza, np. c\u00ebskany<\/i>, ma\u0142i<\/i>, stari<\/i>, gri\u017cla<\/i> \u2018gruda\u2019, tryb rozkazuj\u0105cy bez -i\/-\u00eb<\/i>: k\u00f4\u017c<\/i> (Janke np. c\u00ebsk\u00f3ny<\/i>, m\u00f4\u0142i<\/i>, st\u00f4ri<\/i>, rozka\u017c\u00eb<\/i>, gru\u017cla<\/i>), mniejsze u Jankego, np. czuc<\/i>; <\/i>5. wi\u0119kszy wp\u0142yw polszczyzny u Walkusza, np. jask\u00f3\u0142ka<\/i>, korzisc<\/i>, t\u0119skni\u0105czka<\/i>, z\u00e9gar<\/i>, typ znaj\u0105c<\/i> (Janke np. wzeraj\u0105c\u00eb<\/i>). <\/p>\n Nieco eksperymentu wykazuje dzi\u015b j\u0119zyk S. Pestki, gdy M. Selin u\u017cywa niemal autentycznej lokalnej gwary, nawi\u0105zuj\u0105c do prozaik\u00f3w p\u00f3\u0142nocnokaszubskich na czele z Drze\u017cd\u017conem, kt\u00f3ry kontynuowa\u0142 j\u0119zyk prozy Budzisza (zob. 2.7.). Budzisz pisa\u0142 og\u00f3lnie p\u00f3\u0142nocno-wschodni\u0105 kaszubszczyzn\u0105, wzoruj\u0105c si\u0119 \u015bwiadomie na Ceynowie, u\u017cywa\u0142 niezwyk\u0142ych s\u0142\u00f3w, prawie zapomnianych, wprowadzaj\u0105c ch\u0119tnie neologizmy i zapo\u017cyczenia polskie i niemieckie. Bilot z kolei u\u017cywa\u0142 gwary puckiej, stosuj\u0105c neologizmy kaszubskie i zapo\u017cyczenia z polskiego. <\/p>\n Autentyczna lokalna kaszubszczyzna tkwi u podstaw tw\u00f3rczo\u015bci B. Sychty, krocz\u0105cego w\u0142asn\u0105 drog\u0105 (zob. 2.7.), co zaznaczy\u0142o si\u0119 m.in. w pisowni, oddaj\u0105cej uwargowienie samog\u0142osek (np. uekno<\/i>), mi\u0119kko\u015b\u0107 sp\u00f3\u0142g\u0142osek przez j<\/i> (mji\u0142i<\/i>), stosuj\u00b1cej znak ö<\/i> i niekiedy \u00eb<\/i>. Widowisko Szopka kaszubska<\/i> (1925) napisa\u0142 wierszem polskim i kaszubskim, co realizacj\u0105 pogl\u0105du Majkowskiego, postuluj\u0105cego kultywowanie kaszubszczyzny w literaturze pi\u0119knej. Postawie tej pozosta\u0142 wierny (np. tzw. didaskalia po polsku!). Jego sztuki sceniczne (zob. 2.7.) piel\u0119gnuj\u0105 te\u017c sam\u0105 mow\u0119, kt\u00f3r\u0105 traktowa\u0142 jako warto\u015b\u0107 uniwersaln\u0105 i \u0142\u0105czniczk\u0119 dialekt\u00f3w kontynentalnej Polski i wymar\u0142ych Po\u0142abian. J\u0119zyk jego utwor\u00f3w bliski jest \u017cywej kaszubszczy\u017anie m\u00f3wionej zachodu centrum, ale nasila wyst\u0119powanie wielu w\u0142a\u015bciwo\u015bci (szczeg\u00f3lnie fonetycznych i leksykalnych), zmierzaj\u0105c niejako do wzorcowego jej modelu. Nawi\u0105zaniem do Ceynowy jest wypowied\u017a bohatera Hanka s\u0119 \u017ceni<\/i>: \u201enigde, przenigde nie wstidzta s\u0119 po kasz\u00ebbsku gadac\u201d.<\/p>\n Istniej\u0105ca 150 lat pisana kaszubszczyzna nie osi\u0105gn\u0119\u0142a wsp\u00f3lnej postaci, wykazuje jednak cz\u0119\u015bciowe znormalizowanie, a og\u00f3lny kierunek jej ewolucji zosta\u0142 wyznaczony, m.in. dzi\u0119ki s\u0142ownikom Labudy i Trepczyka czy ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci Zrzesze\u0144c\u00f3w. Kolejne wersje literackiej kaszubszczyzny s\u0105 rezultatem nie tylko podnoszenia do rangi j\u0119zyka pi\u015bmiennictwa rodzinnej gwary pisarza, lecz wykazuj\u0105 nawarstwianie si\u0119 dokona\u0144 minionych pokole\u0144, tworz\u0105c now\u0105 jako\u015b\u0107 j\u0119zykow\u0105. Najpierw ko\u015bciersko-lipuska kaszubszczyzna Majkowskiego, wzorowana og\u00f3lnie na Derdowskim, przekszta\u0142ca si\u0119 pod wp\u0142ywem Zrzesze\u0144c\u00f3w w j\u0119zyk Remusa<\/i>. Zrzesze\u0144cy zrazu wzorowali si\u0119 na Majkowskim, za\u015b wsp\u00f3\u0142cze\u015bni m\u0142odzi \u2013 na Zrzesze\u0144cach. W j\u0119zyku pisarzy wsp\u00f3\u0142czesnych silniejsze s\u0105 cechy ich kaszubszczyzny domowej, przez co zyskuje on na naturalno\u015bci.<\/p>\n Odnotowa\u0107 warto zastosowania kaszubszczyzny w nowych sferach, mianowicie w liturgii, np. przek\u0142ady Biblii<\/i> Go\u0142\u0105bka (j\u0119zyk m\u0142odych) i Gruczy (j\u0119zyk Zrzesze\u0144c\u00f3w), kazania ks. Mariana Miotka Swi\u0119tim tur\u0119 stark\u00f3w<\/i> [\u015awi\u0119t\u0105 drog\u0105 przodk\u00f3w](1991), zdradzaj\u0105ce kaszubszczyzn\u0119 sianowsk\u0105, i ks. Jana Walkusza (zob. 2.6.) Sztr\u0105d\u0119 s\u0142owa<\/i> (1996), zwi\u0105zane z dorocznym chmiele\u0144skim konkursem \u201eRodny mow\u00eb\u201d, zabarwione gwar\u0105 st\u0119\u017cyck\u0105, ale wzorowane na j\u0119zyku Zrzesze\u0144c\u00f3w. Kaszubszczyzn\u0119 s\u0142yszy si\u0119 w radiu, m.in. audycja Na b\u00f4tach \u00eb w b\u00f2rach<\/i> [Na \u0142odziach i w borach], i telewizji, np. magazyn Rodn\u00f4 zemia<\/i> [Ojczysta ziemia]. Uczy si\u0119 jej w kilku szko\u0142ach, np. w G\u0142odnicy i R\u0119bie. Krzewi j\u0105 konkurs literacki im. J. Drze\u017cd\u017cona (Wejherowo) i nobilituj\u0105 msze \u015bwi\u0119te po kaszubsku.<\/p>\n J\u0119zyk pisarzy kaszubskich, zale\u017cny po cz\u0119\u015bci od okresu ich tw\u00f3rczo\u015bci, a wi\u0119c r\u00f3\u017cny w poszczeg\u00f3lnych utworach, np. Majkowskiego Jak w Kosc\u00e9rznie koscelnygo obrele…<\/i> (1899) i \u017b\u00ebc\u00f4 i przigod\u00eb Remusa<\/i> (1938), wykazuje wyzyskanie w\u0142a\u015bciwo\u015bci swej gwary macierzystej. Po\u015brednio mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, od Ceynowy poczynaj\u0105c, o r\u00f3\u017cnym stopniu tzw. normalizacji (unormowania) kaszubszczyzny jako j\u0119zyka literackiego, najpierw na pod\u0142o\u017cu gwarowym p\u00f3\u0142nocnokaszubskim (Ceynowa), potem bardziej po\u0142udniowokaszubskim, ale z wykorzystaniem cech centralnych Kaszub (np. Derdowski, Majkowski), nast\u0119pnie znowu\u017c jawnie p\u00f3\u0142nocnym (np. Budzisz) lub tylko rzekomo, bo faktycznie bardziej centralnym u Zrzesze\u0144c\u00f3w (np. Trepczyk). <\/p>\n Najwidoczniejszym elementem ujednolicenia kaszubszczyzny by\u0142a pisownia, mimo wielu zmian. Ceynowa zmienia\u0142 j\u0105 kilka razy, wychodz\u0105c od polskiej i zmierzaj\u0105c w kierunku tzw. s\u0142owia\u0144skiej. By\u0142a ona w du\u017cym stopniu fonetyczna. Stosowa\u0142 m.in. znane dzi\u015b znaki: \u00f4<\/i> dla \u00e1<\/i> (np. sk\u00f4rb<\/i>), \u00e9<\/i> dla dzisiejszego \u00eb<\/i> (np. Kasz\u00e9b\u00e9<\/i>), dla uwargowienia najpierw \u00f3<\/i> (np. P\u00f3loch<\/i>), potem \u00f2 (np. m\u00f2va); mi\u0119kko\u015b\u0107 zaznacza\u0142 liter\u0105 j<\/i>, te\u017c np. kj<\/i>, gj<\/i>: takji d\u0142ugji<\/i>. Derdowski zadowala\u0142 si\u0119 pisowni\u0105 polsk\u0105, zapisuj\u0105c m.in. ci<\/i>, dzi<\/i>: taci d\u0142udzi<\/i>. M\u0142odokaszubi zrazu na\u015bladowali (m.in. w \u201eGryfie\u201d) Derdowskiego, potem \u2013 po dyskusjach, m.in. z udzia\u0142em F. Lorentza i K. Nitscha \u2013 stan\u0119li mi\u0119dzy nim a Ceynow\u0105. Pozostaj\u0105c og\u00f3lnie przy pisowni polskiej, u\u017cywali osobnych znak\u00f3w tylko dla r\u00f3\u017cnicowania form, np. k\u00f4t<\/i> \u2018chat\u2019 : k\u00f3t<\/i> \u2018kopyto\u2019 : kot<\/i> \u2018kot\u2019. <\/p>\n Majkowski stworzy\u0142 w\u0142asn\u0105 ortografi\u0119 dla Remusa<\/i>, korzystaj\u0105c m.in. z Ceynowy, np. zapis nos\u00f3wek czy kj<\/i>, gj<\/i>. Nawi\u0105zali do niej Zrzesze\u0144cy, pe\u0142niej na\u015bladuj\u0105c Ceynow\u0119 (np. A. Labuda 1939). Roppel lansowa\u0142 (1939) bardziej polsk\u0105 pisowni\u0119, najbardziej rozpowszechnion\u0105 do 1975 r., kiedy j\u0105 znowelizowano w tzw. zrzeszeniowych Zasadach pisowni kaszubskiej<\/i>, zmodernizowanych z kolei w 1996 r. (zob. E. Go\u0142\u0105bek, Wsk\u00f4z\u00eb kasz\u00ebbscz\u00e9g\u00f2 pis\u00ebnk\u00f9<\/i>, 1997) przez wprowadzenie znaku \u00e3<\/i> i umo\u017cliwienie zaznaczanie uwargowienia znakami \u00f2<\/i>, \u00f9<\/i>, jak postulowali Zrzesze\u0144cy w tzw. pisowni S. Bieszka (1959). Pisarz ten stwierdza\u0142: \u201eNa czym ma polega\u0107 post\u0119p pisowni w my\u015bl naszego uproszczenia? 1. eliminacja tych liter, kt\u00f3rych nie ma w pisowni polskiej, wzgl\u0119dnie czyni\u0105 pisowni\u0119 kaszubsk\u0105 obc\u0105 dla oka przywyk\u0142ego do polskiego pisma i niekoniecznych w pi\u015bmie kaszubskim, a wi\u0119c: a) liter\u0119 v zast\u0105pi\u0107 liter\u0105 w, za czym musi i\u015b\u0107, by przydech […] oznaczy\u0107 innym znakiem; b) mianowicie akcentem \u00f2<\/i>, \u00f9<\/i>, wi\u0119c \u00f2g\u00f3n<\/i>, \u00f9zdrzec<\/i>. Taki spos\u00f3b pisania nie przemienia zasadniczo polskiego obrazu s\u0142owa…\u201d<\/p>\n (Uwaga: Ni\u017cej w punktach od 2.1. do 2.7. przytoczone tytu\u0142y utwor\u00f3w i cytaty pe\u0142niej ilustruj\u0105 om\u00f3wion\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 w zakresie ortografii kaszubskiej. Du\u017co wydawano w pisowni Roppel i pisowni z 1975 r.)<\/p>\n Pi\u015bmiennictwo dotychczasowe dowodzi, i\u017c w procesie normalizacji kaszubszczyzny wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a d\u0105\u017cno\u015b\u0107 do dominacji m.in. takich cech, jak: 1. nasilenie typu cwiardi<\/i> i m\u00f4\u0142cz\u00ebc<\/i>; 2. zakres u\u017cycia typu c\u00ebzy<\/i>, redosc<\/i> i jerzmo<\/i>, kotk<\/i> i ku\u0144c<\/i> czy klic<\/i> i wzyc<\/i>; 3. zakres \u0144<\/i> w typie gru\u0144t<\/i>, ha\u0144del<\/i>; 4. wymowa rz<\/i>, a na tym tle typ gburztwo<\/i>, l\u00e9karztwo<\/i>; 5. typ kam<\/i>(\u00eb)<\/i> za kami\u0144<\/i> i typ anatomij\u00f4<\/i>; 6. narz\u0119dnik lp. m\u0119skich i nijakich z -\u0119<\/i> za -em<\/i>, np. Bog\u0119<\/i>; 7. narz\u0119dnik lm. z -ima\/-\u00ebma<\/i>, -ama<\/i>: taczima dobr\u00ebma koniama<\/i>, miejscownik lm. -\u00ebch<\/i>: swoj\u00ebch dobr\u00ebch<\/i>; 8. przymiotnikowa odmiana rzeczownik\u00f3w typu wiesel\u00e9<\/i>, -\u00e9go<\/i>; 9. dawniej dope\u0142niaczowe -\u00e9ho<\/i>, ewentualnie -\u00e9wo<\/i>; 10. biernik zaimk\u00f3w typu j\u0119<\/i>, nasz\u0119<\/i>; 11. formy odmiany typu pitaj\u0119<\/i>, pitajesz<\/i>; 12. rozka\u02c7nik typu nies\u00eb<\/i>, robi<\/i>; 13. formy przesz\u0142e typu jem pis\u00f4\u0142<\/i>, jes pis\u00f4\u0142<\/i> i skr\u00f3cenia w 3. os. typu da<\/i>, zacz\u0119<\/i>; 14. wyrazy z\u0142o\u017cone typu ochl\u00ebd\u00ebtk<\/i>, kummster<\/i>, stalata<\/i> (autentyczne i neologizmy), 15. typ bol\u00b1c\u00e9<\/i>, l\u00ebstowi<\/i>; 16. typ adresa<\/i> i rozwij<\/i>; 17. Produktywno\u015b\u0107: a) przedrostk\u00f3w ot-<\/i>: otmiana<\/i>; s-<\/i>: smrok<\/i>; s\u0105-<\/i>: s\u0105bagni\u00f4<\/i>; b) przyrostk\u00f3w: -unk\/-\u00ebnk<\/i>: rat\u00ebnk<\/i>; -ota<\/i> obok -osc<\/i>: modrota\/modrosc<\/i>; -izna\/ -\u00ebzna<\/i>: s\u0142abizna<\/i>; -itwa\/-\u00ebtwa<\/i>: grzbitwa<\/i>; -ba<\/i>: uczba<\/i>; -\u0119<\/i>: swini\u0119<\/i>; -iszcze\/-szcze<\/i> obok -isko\/-sko<\/i>: kal\u00ebszcze<\/i>; -\u00e9ra<\/i>: garn\u00e9ra<\/i>; -\u00e9rowac<\/i>: bad\u00e9rowac<\/i>; -iwac\/-\u00ebwac<\/i> obok -owac<\/i>: w\u00ebs\u00ebp\u00ebwac<\/i>; c) zdrabnianie czasownik\u00f3w, np. r\u00f3bkac<\/i>, r\u00f3bk\u00f4j<\/i>; d) wielokrotne czasowniki typu derac<\/i>, derowac<\/i>; w og\u00f3le tzw. podw\u00f3jne typu prz\u00ebb\u00f4cziwac<\/i>; 18. imies\u0142owy pisz\u0105c(\u00eb)<\/i>, zrobiwsz\u00eb<\/i>; 19. frekwencja strony biernej, np. m\u00f3m zrobion\u00e9<\/i> \u2018zrobi\u0142em\u2019; 20. sp\u00f3jniki: ab\u00eb<\/i>, cht\u00ebren<\/i>, co<\/i>, jaczi<\/i>; \u00eb<\/i>, \u00eb\u017c(le)<\/i>, ji\u017ce<\/i>; 21. proporcje s\u0142ownictwa autentycznego i \u201edotworzonego\u201d; 22. s\u0142ownictwo konkretne ludowe czy abstrakcyjne, zapo\u017cyczane z polszczyzny literackiej, 23. stosunek do germanizm\u00f3w: znane w m\u00f3wionej kaszubszczy\u02c7nie (przewa\u017cnie z gwar dolnoniemieckich) czy zapo\u017cyczone z niemczyzny literackiej.<\/p>\n Kaszubszczyzna charakteryzuj\u0105ca si\u0119 przewag\u0105 i znacznym ujednostajnieniem cho\u0107by cz\u0119\u015bci wymienionych znamion \u2013 przy jednoczesnym braku wybitnie lokalnych \u2013 wykazywa\u0107 b\u0119dzie wi\u0119ksze lub mniejsze oddalenie od konkretnej kaszubszczyzny m\u00f3wionej i zbli\u017cenie do polszczyzny. W dziejach kaszubszczyzny (literackiej) j\u0119zyk polski pe\u0142ni\u0142 podobn\u0105 \u2013 pozytywn\u0105 i negatywn\u0105 \u2013 rol\u0119 jak kiedy\u015b \u0142acina w formowaniu polszczyzny; jej unifikuj\u0105cy wp\u0142yw wzmacniaj\u0105 takie instytucje, jak: Ko\u015bci\u00f3\u0142, administracja, szko\u0142a (o\u015bwiata), pi\u015bmiennictwo (druk).<\/p>\n Kaszubi mi\u0119dzy II-IV w. n.e. zamykali \u2013 wedle G. Labudy \u2013 poch\u00f3d przesuwaj\u0105cej si\u0119 ku zachodowi etnicznej i j\u0119zykowej grupy Wielet\u00f3w (Po\u0142abian), wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cej tzw. Lechi\u0119 zachodni\u0105. Nale\u017c\u0105 zatem do grupy zwanej lechick\u0105. Kaszubszczyzna obecna jest jedyn\u0105 na Pomorzu kontynuacj\u0105 historycznych dialekt\u00f3w pomorskich i na polskim obszarze j\u0119zykowym najbardziej odr\u0119bnym dialektem.<\/p>\n Wiedza o kaszubszczy\u017anie narasta\u0142a powoli, m.in. w wyniku analizy kronik (np. T. Kantzowa 1536) czy opis\u00f3w podr\u00f3\u017cy (np. J. Bernoulliego 1777), pe\u0142niej razem z pocz\u0105tkami slawistyki na prze\u0142omie XVIII i XIX w. K.C. Mrongowiusz (1764-1855) napomkn\u0105\u0142 o jej podobie\u0144stwie z rosyjskim w zakresie akcentu, uwa\u017caj\u0105c jednak, \u017ce \u201ej\u0119zyk kaszubski, u\u017cywany w Prusach Zachodnich, stanowi jedynie dialekt polskiego j\u0119zyka literackiego (hochpolnisch) i jest mu nawet bli\u017cszy ani\u017celi dialekt bawarski lub saski niemieckiemu j\u0119zykowi literackiemu (hochdeutsch)\u201d, co cytowali potem Rosjanie I.P. Prejs i A.F. Hilferding. Gdy Mrongowiusz pozna\u0142 j\u0119zyki \u0142u\u017cyckie, stwierdzi\u0142, \u017ce kaszubszczyzna, mowa staropomorska jest siostr\u0105 serbskiej. Sformu\u0142owa\u0142 i cz\u0119\u015bciowo zrealizowa\u0142 program bada\u0144 nad Kaszubami, np. opracowuj\u0105c ma\u0142y s\u0142ownik kaszubski.<\/p>\n R\u00f3\u017cnie okre\u015blano \u2013 wtedy i p\u00f3\u017aniej \u2013 status i miejsce kaszubszczyzny. Przynale\u017cno\u015b\u0107 jej do j\u0119zyk\u00f3w zachodnios\u0142owia\u0144skich pozostaje poza dyskusj\u0105, gdy nie ma zgodno\u015bci (np. Ramu\u0142t 1893) co do w\u0119\u017cszej w\u015br\u00f3d nich grupy tzw. lechickich (te\u017c polski i po\u0142abski). Grupa lechicka charakteryzuje si\u0119: obecno\u015bci\u0105 samog\u0142osek nosowych (np. mi\u00e3so<\/i>, z\u0105b<\/i>), brakiem zmiany g<\/i> na h<\/i> (np. droga<\/i>, tego<\/i>), zachowaniem dz<\/i> z ps. *dj<\/i> i *g\u2019<\/i> (np. ks\u00e3dza<\/i>, nodze<\/i>) czy zmian\u0105 (przeg\u0142osem) ps. *e<\/i> na a<\/i> (np. wierz\u00ebc<\/i> : wiara<\/i>) i ps. *\u0119<\/i> na Q<\/small><\/small><\/i> (por. klic<\/i> obok kl\u0105c<\/i> : w\u00ebkl\u00e3ti<\/i>). Z j\u0119zyk\u00f3w lechickich po\u0142abszczyzna, wymar\u0142a ostatecznie w XVIII w., stanowi\u0142a biegun zachodni, a polszczyzna wschodni, kaszubszczyzna za\u015b mi\u0119dzy nimi mia\u0142a posiada\u0107 charakter przej\u015bciowy.<\/p>\n Takie stanowisko zajmowali slawi\u015bci w XIX w., na podstawie u\u0142amkowych wiadomo\u015bci z prze\u0142omu XVIII i XIX w., przede wszystkim na podstawie bada\u0144 Hilferdinga z (Ostatki slavjan na ju\u017cnom bieriegu Ba\u0142tijskogo Moria<\/i>, 1862), kt\u00f3ry stwierdza\u0142: \u201eJ\u0119zyk polski i j\u0119zyk nadba\u0142tyckich S\u0142owian stanowi\u0142y jedn\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 ga\u0142\u0105\u017a mowy s\u0142owia\u0144skiej, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 lechick\u0105, a kt\u00f3ra rozdzieli\u0142a si\u0119 na dwa narzecza, polskie i nadba\u0142tyckie […] Dlatego te\u017c panuj\u0105ce w\u015br\u00f3d o\u015bwieconej cz\u0119\u015bci miejscowej ludno\u015bci przekonanie, \u017ce narzecze kaszubskie jest jedynie zniekszta\u0142conym j\u0119zykiem polskim, jest ca\u0142kowicie b\u0142\u0119dne…\u201d <\/p>\n Na grunt nauki polskiej te idee przeni\u00f3s\u0142 L. Malinowski (1875), podtrzyma\u0142 je w zasadzie K. Nitsch (1905), ju\u017c po w\u0142asnych badaniach w Luzinie (1901), akcentuj\u0105c jednocze\u015bnie spor\u0105 odmienno\u015b\u0107 kaszubszczyzny od pozosta\u0142ych dialekt\u00f3w na terenie Polski. Pogl\u0105d o przej\u015bciowo\u015bci kaszubszczyzny kontynuowa\u0142 Z. Stieber, a najpe\u0142niejsz\u0105 jego dokumentacj\u0119 zawiera Atlas j\u0119zykowy kaszubszczyzny i dialekt\u00f3w s\u0105siednich<\/i> (1964-1978), opracowany przez zesp\u00f3\u0142 PAN, m. in. H. Popowsk\u0105-Taborsk\u0105, K. Handke, E. Rzetelsk\u0105-Feleszko i J. Zieniukow\u0105.<\/p>\n Nitsch swe zdanie wypowiedzia\u0142 w polemice z F. Lorentzem, kt\u00f3ry uzna\u0142 kaszubski (zrazu i s\u0142owi\u0144ski) za samodzielny j\u0119zyk, akceptuj\u0105c stanowisko Ceynowy, teoretycznie uzasadnione i rozwini\u0119te przez Ramu\u0142ta, jednak w Gramatyce pomorskiej<\/i> stwierdzil: \u201eZgodzi\u0142em si\u0119 z Ramu\u0142tem, ale w mi\u0119dzyczasie doszed\u0142em do przekonania, \u017ce tak nie jest, nie zbli\u017cy\u0142em si\u0119 jednak do wniosk\u00f3w ostatecznych\u201d. Ramu\u0142t, post\u0119puj\u0105c za Ceynow\u0105, we wst\u0119pie do S\u0142ownika j\u0119zyka pomorskiego, czyli kaszubskiego<\/i> (1893) ca\u0142emu j\u0119zykowi pomorskiemu (tj. kaszubszczy\u017anie i po\u0142abszczy\u017anie) przyzna\u0142 stanowisko po\u015brednie mi\u0119dzy polskim a serbskimi, kwestionuj\u0105c tym samym klasyfikacj\u0119 j\u0119zyk\u00f3w zachodnios\u0142owia\u0144skich Schleichera, czym wywo\u0142a\u0142 tzw. spraw\u0119 kaszubsk\u0105.<\/p>\n Ceynowa zna\u0142 stanowisko Mrongowiusza czy slawist\u00f3w P. Szafarzyka, I.I. Srezniewskiego, potem Hilferdinga, F. Miklosicha i A. Schleichera. Nawet jako niefilolog zda\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce z \u201eprzej\u015bciowo\u015bci\u201d czy \u201ewtopienia\u201d kaszubszczyzny w polszczyzn\u0119 i po\u0142abszczyzn\u0119 jego macierzyst\u0105 mow\u0119 wydoby\u0107 mo\u017ce stworzenie pi\u015bmiennictwa, pisa\u0142 bowiem m. in.: \u201eTo je rzecz zveczajno, \u017ce lud, chteri njimo v sw\u00f3ji m\u00f3vje x\u0105szk drekov\u0105nech, vsz\u0119dze jednako nje godo, jeno s\u0119 verobjaj\u0105 dialekte pod\u0142ug w\u00f3bcowanjo\u201d (1850).<\/p>\n Na bazie swej mowy s\u0142awoszy\u0144skiej Ceynowa tworzy\u0142 alfabet, pisowni\u0119, s\u0142owniczki (przek\u0142adowe), gramatyk\u0119 i liczne pr\u00f3bki tekst\u00f3w z r\u00f3\u017cnych dziedzin aktywno\u015bci duchowej, pi\u015bmienniczej, zwi\u0105zanej z polityk\u0105, filozofi\u0105, histori\u0105, etnografi\u0105, medycyn\u0105 itd. (zob. 2.2.). Pisa\u0142 np. \u201eMe Kaszebji godome m\u00f3v\u0105 S\u0142ovjansk\u0105, to je: p\u00f3dobn\u0105 jak P\u00f3losze, Serb\u00f3vje \u0141u\u017canamji zv\u0105ni\u201d, a Zar\u00e9s do Grammatikj…<\/i> (1879) poprzedzi\u0142 przys\u0142owiem \u201eJak hto m\u00f3\u017ce, Tak B\u00f2ga hv\u00e1li\u201d. By\u0142 stanowczy: \u201eJe ju wield\u017ci czas, ab\u00eb \u017c\u00f3den Kasz\u00ebba s\u0119 nie wstidz\u00eb\u0142 po kasz\u00ebbsku gadac; bo cht\u00ebren to robi, ten gw\u00ebsno nigd\u00eb nie pom\u00ebsl\u00f4\u0142, \u017ce on je zb\u00f3jc\u0105 przecywko swojim starszim, \u017ce on je zb\u00f3jc\u0105 przecywko swojim brac\u00f3m \u00eb sostr\u00f3m […]; jednym s\u0142ow\u0119, \u017ce on je zb\u00f3jc\u0105 przecywko swoj\u00e9mu ca\u0142\u00e9mu narodowi\u201d.<\/p>\n Osobliwych cech r\u00f3\u017cni\u0105cych (opisowo) kaszubszczyzn\u0119 od polszczyzny, zw\u0142aszcza literackiej by\u0142o w jego czasach du\u017co, bowiem w grupie lechickiej od \u015bredniowiecza zachodzi\u0142y dalej procesy r\u00f3\u017cnicuj\u0105ce, jak: zlanie si\u0119 tzw. sonant\u00f3w *l<\/i> i *l’<\/i> w \u00f4\u0142<\/i> (np. p\u00f4\u0142ni\u00e9<\/i>), zmiana *\u0119<\/i> na i<\/i>, y<\/i> (np. c\u0105c<\/i> obok cyc<\/i>), zast\u0105pienie \u015b \u017a \u0107 d\u017a<\/i> przez s z c dz<\/i> (tzw. kaszubienie, np. sedzec<\/i>), powstanie osobliwej samog\u0142oski (tzw. szwa), czyli rozw\u00f3j (po zaniku iloczasu) i<\/i>, y<\/i>, u<\/i> (kr\u00f3tkich) w \u00eb<\/i>, np. Kasz\u00ebb\u00eb<\/i>. Ju\u017c po wymarciu po\u0142abszczyzny dokona\u0142 si\u0119 rozw\u00f3j k\u2019<\/i>, g\u2019<\/i> w \u0107<\/i>, d\u017a<\/i> lub cz<\/i>, d\u017c<\/i> (np. tacz\u00e9 nod\u017ci<\/i>). Ostatnie, stosunkowo nowe cechy nale\u017c\u0105 dzi\u015b do najwa\u017cniejszych (konstytutywnych). Ewolucja kaszubszczyzny trwa\u0142a \u2013 i trwa \u2013 nadal i narasta\u0142o jej wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie, np. zamiana \u0142<\/i> na l<\/i> (bylaczenie: b\u00e9l<\/i>, b\u00ebla<\/i> za b\u00e9\u0142<\/i>, b\u00eb\u0142a<\/i>) czy twardnienie \u0144<\/i> w n<\/i> (np. \u00f2d\u017cin<\/i>), powstanie np. gwary luzi\u0144sko-szemudzkiej z wymow\u0105 typu sz\u0142a krjewa dje Przetjecz\u00ebna i z\u0142\u00f3ma sje njeg\u00e3<\/i> (zob. 1.2.).<\/p>\n Dwa s\u0105 g\u0142\u00f3wne sk\u0142adniki literatury: 1. otaczaj\u0105ca rzeczywisto\u015b\u0107, \u015brodowisko, m.in. z jego kultur\u0105 duchow\u0105, a w niej tradycja i literackie przekazy ustne, tj. folklor (zob. 3.); 2. inspiracje zewn\u0119trzne: a) tre\u015bciowe i formalne, nak\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na tre\u015bci i formy lokalne (z tradycj\u0105); b) nowe, dope\u0142niaj\u0105ce i nadaj\u0105ce literaturze szczeg\u00f3lne funkcje. Kultura kaszubska istnieje wieki, ale \u201ekwalifikowan\u0105\u201d literatur\u0119 pi\u0119kn\u0105 Kaszubi uprawiaj\u0105 dopiero od M\u0142odokaszub\u00f3w (zob. 2.3.), cho\u0107 by\u0142y pr\u00f3by wcze\u015bniejsze. G\u0142\u00f3wnym sk\u0142adnikiem tej literatury jest kaszubszczyzna (mowa), a dzieje kaszubskiego pi\u015bmiennictwa to zarazem historia walki nie tylko z germanizacj\u0105 i o przetrwanie mowy stark\u00f3w, lecz przekszta\u0142canie jej w odmian\u0119 og\u00f3ln\u0105, j\u0119zyk kaszubski (zob. 1.4.).<\/p>\n Uwaga: Szerzej ni\u017c tutaj o kaszubskim pi\u015bmiennictwie zob.: A. Bukowski, Regionalizm kaszubski. Ruch naukowy, literacki i kulturalny<\/i> (1950), J. Drze\u017cd\u017con, Pi\u0119tno Sm\u0119tka. Z problem\u00f3w kaszubskiej literatury regionalnej lat 1920-1939<\/i> (1973); tego\u017c: Wsp\u00f3\u0142czesna literatura kaszubska 1945-1980 (1986); F. Neureiter, Historia literatury kaszubskiej<\/i> (1982).<\/p>\n Za pierwociny literackiej kaszubszczyzny uzna\u0107 mo\u017cna dwa przek\u0142ady: a) pastora z Bytowa, Szymona Krofeja Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich m\u0119zow. Z niemieckiego w slawi\u0119sky j\u0119zik wilozone…<\/i> (1586), odkryte w 1896 r. w Smo\u0142dzinie, wzorowane na V. Babsta Geystliche Lieder<\/i> (1545); poza pie\u015bniami te\u017c np. Wierz\u0119 w Boga<\/i> i Ojcze nasz<\/i>; b) pastora ze Smo\u0142dzina, Micha\u0142a Pontanusa Ma\u0142y Catechism D. Marcin\u00e1 Luther\u00e1 Niemiecko-W\u00e1ndalski \u00e1bo S\u0142owi\u0119ski to jest\u00e1 z Niemieckiego j\u0119zyk\u00e1 w S\u0142owi\u0119ski wyst\u00e1wion…<\/i> (1643), w kt\u00f3rym s\u0105 nadto psalmy i pasja, a ca\u0142a ksi\u00b1\u017cka, przeznaczona dla pastor\u00f3w, jest dwuj\u0119zyczna: niemiecka i kaszubska. Drugie wydanie z 1758 r. zosta\u0142o gruntownie zmodernizowane j\u0119zykowo; na nim oparte jest wydanie Mrongowiusza (1828), do kt\u00f3rego nawi\u0105za\u0142 potem Ceynowa. Oba tytu\u0142y podkre\u015blaj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 od polskokatolickiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego. Istnieje te\u017c pogl\u0105d, \u017ce reprezentuj\u0105 one \u00f3wczesn\u0105 polszczyzn\u0119 p\u00f3\u0142nocnopolsk\u0105 z licznymi cechami kaszubskimi: fonetycznymi, fleksyjnymi i s\u0142ownikowymi. Podobnie s\u0105dzi si\u0119 o j\u0119zyku innych zabytk\u00f3w tzw. kaszubskich, jak np. Perykopy smo\u0142dzi\u0144skie<\/i> (1770), \u015apiewnik starokaszubski czy Przysi\u0119gi s\u0142owi\u0144skie z Wierzchocina<\/em> (1725).<\/p>\n Krofej podj\u0105\u0142 praktyczn\u0105 decyzj\u0119, zgodn\u0105 z zasad\u0105 Reformacji, \u017ceby ewangelizacj\u0119 prowadzi\u0107 w j\u0119zyku ewangelizowanych Kaszub\u00f3w; zach\u0119ca\u0142, aby \u201epotym wi\u0119cej potrzebnych ksi\u0119g\u00f3w w tej mowie wy\u0142o\u017cono\u201d. Ceynowa post\u0105pi\u0142 potem podobnie pragmatycznie, ale w kontek\u015bcie powa\u017cnych rozwa\u017ca\u0144 slawist\u00f3w co do istoty kaszubszczyzny, kt\u00f3ra wyda\u0142a si\u0119 \u201eprzej\u015bciowa\u201d przede wszystkim dlatego, \u017ce nie sta\u0142o za ni\u0105 pi\u015bmiennictwo (z Bibli\u0105).<\/p>\n Zas\u0142ug\u0105 Ceynowy<\/u> by\u0142o podj\u0119cie i uzasadnienie decyzji o tworzeniu pi\u015bmiennictwa kaszubskiego (zob. 1.1, 1.4., 1.6.), a zatem stworzenie alfabetu i pr\u00f3bek r\u00f3\u017cnych tekst\u00f3w po kaszubsku, jak: etnograficzne, np. Wil\u00e9j\u00e1 Noweho Roku<\/i>; Szczodr\u00e1ki<\/i> (1843), Zv\u00e9czaje \u00e9 w\u00f3b\u00e9czaje Kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskjeho narod\u00e9<\/i> (1862) i Przes\u0142ovjo kaszebskje<\/i> (1852); historyczne, np. Kile s\u0142ov w\u00f3 Kaszebach e jich zemi<\/i> (1850); religijne, np. Pjnc g\u0142ovnech w\u00f3ddza\u0142ov Evangjelickjeho Katechizmu<\/i> (1861); publicystyczne, np. Kaszebji do P\u00f3lochov<\/i> i W\u00f3 narodowosc\u00e9<\/i>, a w\u00f3 m\u00f3vje<\/i> (1850); popularnonaukowe, np. X\u0105\u017ceczka dlo Kaszebov<\/i>; medyczne, np. Dorade Lekarzkje…<\/i> (1862) i literackie, np. Rozmowa P\u00f3locha s Kaszeb\u0105<\/i> (1850) i Rozm\u00f2va Kasz\u00e9b\u00e9 s P\u00f2l\u00f4ch\u0119<\/i> (1862), t\u0142umaczenia A. Puszkina Z m\u00f2skj\u00e8vsk\u00f2r\u00e9skj\u00e8ho w\u00f2 r\u00e9b\u00f4ku \u00e9 ribce<\/i>, F. Tiutczewa Vjekovati li nam v razlukje<\/i> czy rozprawki M\u00f3je sp\u00f3strze\u017cenjo prze przezeranju wuvog Ismaela Sreznjevskjeho nad m\u00f3va Kaszebsk\u0105<\/i>.<\/p>\n Wiele prac zamie\u015bci\u0142 we w\u0142asnym periodyku Sk\u00f4rb kasz\u00ebbsko-s\u0142owi\u0144sczi mow\u00eb<\/i> (1866-1868), m.in. Pirszi t\u00e9s\u0105c kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskjch g\u00f4dk<\/i> [przys\u0142\u00f3w]. Przes\u0142aniem jego dzia\u0142a\u0144 mog\u0105 by\u0107 s\u0142owa: \u201eJe ju wield\u017ci czas, ab\u00eb \u017c\u00f3den Kasz\u00ebba s\u0119 nie wstidz\u00eb\u0142 po kasz\u00ebbsku gadac\u201d. Mia\u0142o si\u0119 to przyczyni\u0107 do odrodzenia Kaszub. Pisa\u0142 po polsku, po niemiecku, np. Zar\u00e9s do Grammatikj Ka\u0161\u00e9bsko-S\u0142ovjnskj\u00e8 M\u00f2v\u00e9<\/i> (1871), i po \u0142acinie, np. w\u0142asn\u0105 medyczn\u0105 rozpraw\u0119.<\/p>\n Przed \u015bmierci\u0105 dosz\u0142o do jego spotkania z Derdowskim. Oceni\u0142 je tak: \u201eJarosz Derdowski n\u00f4prz\u00f3d s\u0119 se mn\u0105 zaprz\u00ebjazni\u00e9\u0142, odebr\u0119\u0142 ode mnie w podar\u00ebnku moje dz\u0119\u0142ka a t\u00e9j s\u0119 wud\u0119\u0142 do przeciwn\u00e9go oboz\u00eb, to je pana Danielewskiego \u00eb w\u00ebd\u00f4\u0142 po swojemu Pana Czarlinskiego\u201d (1880); Derdowski o nim pisa\u0142: \u201eLud szanowa\u0142 go wi\u0119cej jako znakomitego lekarza, ani\u017celi jako pisarza, i dla powa\u017cnej jego postawy zwa\u0142 go \u017cartobliwie \u00abkr\u00f3lem kaszubskim\u00bb\u201d (1883); odda\u0142 ho\u0142d Ceynowie w wierszu Wojkasyn ze S\u0142owoszena<\/i> (Dr Florian Ceynowa<\/i>) (1881).<\/p>\n Hieronim Derdowski<\/u> (1852-1902) z Wiela to pierwszy poeta i literat kaszubski, kt\u00f3ry kontynuowa\u0142 sam\u0105 ide\u0119 Ceynowy pisania po kaszubsku, ale inaczej widzia\u0142 relacje mi\u0119dzy kaszubszczyzn\u0105 i polszczyzn\u0105 (zob. 1.4.). Poza poematem O panu Czorli\u0144scim co do Pucka po sece jacho\u0142<\/i> (1880) \u2013 z dedykacj\u0105 J. Kraszewskiemu i dwuwierszem: Nie ma Kaszub bez Polnii, a bez Kaszub Polsci<\/i> \u2013 napisa\u0142 po kaszubsku Kaszube pod Widnem<\/i> (1883) i Jasiek z Knieji<\/i> (1885), a po polsku z kaszubskimi dialogami Walka na jarmarku<\/i> (1883) (zob. 2.9.). Na emigracji wydawa\u0142 pismo \u201eWiarus\u201d i opublikowa\u0142 zbiorek 285 przys\u0142\u00f3w pt. N\u00f3rcyk kaszub\u015bci<\/i> (1897). Jego dewizami s\u0105 z Czorli\u0144sciego<\/i>: \u201eAle ma le mow\u0119 nasz\u0105 serdecznie kochejma i po polsku coroz lepi godac s\u0119 starejma\u201d lub z Kaszube pod Widnem<\/i>: \u201eChto le kaszubsci j\u0119zek dobrze znaje,\/ Ten z nim objechac mo\u017ce wszetcie kraje;\/ Bo mest ko\u017cdego narodu i wiare\/ Mowa podobno do kaszubsci gware\u201d. Jest autorem hymnu Tam, gdze Wisla<\/i> (z melodi\u0105 F. Nowowiejskiego). Napisa\u0142 po polsku z elementami \u017cargonu \u017cydowskiego Wracanie \u017cyd\u00f3w do Palestyny…<\/i> (1884).<\/p>\n Literacki motyw podr\u00f3\u017cy bohatera w Czorli\u0144scim<\/i> pozwoli\u0142 zaprezentowa\u0107 geografi\u0119 i histori\u0119 Kaszub, typy i charaktery ludzi wraz z ich religijno\u015bci\u0105 i zabobonno\u015bci\u0105 czy j\u0119drn\u0105 mow\u0105 (np. frazeologia), miejscowy folklor (np. pucki w\u0119gorz na \u0142a\u0144cuchu), legendy (np. ko\u0142ysanka o rzezi w 1308 r., o Kraku i Wandzie), podania (np. o stolemowych g\u0142azach), przes\u00b1dy i wierzenia (np. p\u0142awienie czarownicy), mitologi\u0119 i demonologi\u0119 (np. Sm\u0119tek), katechizm ludowy (egzamin z Biblii<\/i>). W por\u00f3wnaniu z Ceynow\u0105 mia\u0142 talent, cho\u0107 Majkowski pisa\u0142: \u201eNie by\u0142 nasz poeta or\u0142em porywaj\u0105cym za sob\u0105 i unosz\u0105cym si\u0119 pot\u0119\u017cnymi skrzyd\u0142y ku wy\u017cynom. Szare filisterskie ptactwo nie raz na\u0144 sarka\u0142o, kiedy zbyt jaskrawo z nich sobie zadrwi\u0142\u201d (1911). Utwory jego mia\u0142y sporo wyda\u0144, co dowodzi, \u017ce uczy\u0142 Kaszub\u00f3w czyta\u0107 po kaszubsku.<\/p>\n Pierwsza to grupa literacka, tw\u00f3rcy zwi\u0105zani z \u201eGryfem\u201d: Aleksander Majkowski (1876-1938) z Ko\u015bcierzyny, Jan Karnowski (ps.W\u00f4s Budzysz) (1886-1939) z Czarnowa pod Brusami i ks. dr Leon Heyke (1885-1939) z Cierzni pod Bieszkowicami. Ich ideowe dylematy ujmuje has\u0142o \u201eWszystko, co kaszubskie, to polskie\u201d (Majkowski), tj. \u201ena pierwiastkach swojskich trzeba oprze\u0107 pierwiastki og\u00f3lnopolskie\u201d (Karnowski). <\/p>\n Dobitniej wyra\u017ca\u0142 je nale\u017c\u0105cy do nich pocz\u0105tkowo Franciszek S\u0119dzicki (1882-1957) z Rotembarka: \u201eJestem Kaszub\u0105, Polska matk\u0105 moj\u0105\u201d, autor wyboru utwor\u00f3w Jestem Kaszub\u0105<\/i> (1956). Pisa\u0142 m.in.: \u201eTa nasz\u00f4 t\u00e9\u017c mowa, choc tak prost\u00f4, cward\u00f4,\/ Z prz\u00ebrod\u0105 s\u0119 nasz\u0105, z cz\u0119\u017ck\u0105 dol\u0105 zros\u0142a\/ I prost\u0105 oznacz\u00f4 nasz\u0105 dusz\u0119 hard\u0105,\/ Co n\u00f3m zw\u00ebc\u0119\u017cstwo nad wrod\u017ciem prz\u00ebnios\u0142a\u201d (1923). Opozycja wobec Zrzesze\u0144c\u00f3w zbli\u017cy\u0142a go \u201eKleczi\u201d (zob. 2.5.). Pisa\u0142 troch\u0119 po niemiecku i francusku, wiele po polsku, np. Dumki z kaszubskich p\u00f3l<\/i> (1911) i Wiatr zawia\u0142 od pomorskich stron<\/i> (1918). Jest autorem ciekawej G\u00f4dczi o muz\u00ebkance Januszu Skwierku<\/i> (1923), Ba\u015bni kaszubskich <\/i>(1979) i obrazk\u00f3w scenicznych (zob. 2.7.). Karnowski tak go ocenia\u0142: \u201eTradycyjno\u015b\u0107 jest cech\u0105 jego pism, a Derdowski alf\u0105 i omeg\u0105 w politycznym i literackim pojmowaniu rzeczy kaszubskich\u201d (1925).<\/p>\n M\u0142odokaszubi tworzyli przede wszystkim poezj\u0119, np. Majkowski Spiewe i frant\u00f3wci<\/i> (1905; por. Wiersze i frant\u00f3wci<\/i> 1957), Karnowski N\u00f4wotn\u0119 spi\u00e9we<\/i> (1910), Heyke Piesnie p\u00f3\u0142nocny<\/i> (1911-2; por. Kasz\u00ebbsczi spi\u00e9w\u00eb<\/i> 1972) i poemat Dobrogost i Mi\u0142os\u0142awa<\/i> (1923-39). Karnowski poza tym zostawi\u0142 dramaty (zob. 2.7.) oraz \u015bwietne humoreski Sowizdrz\u00f4\u0142 u Kr\u00ebban\u00f3w<\/i> i Kr\u00ebban\u00eb w labece<\/i> [(1920-24; druk 1983), a Majkowski najwi\u0119kszy kaszubski utw\u00f3r \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> (1938).<\/p>\n Karnowski-liryk wypowiada\u0142 si\u0119 w kaszubszczy\u02c7nie okolic Brus: \u201eDoko\u0142a Brus\u00f3w, w ca\u0142i ti str\u00f3nie\/ Kaszubsk\u00f4 mowa eszczi je d\u00f3ma,\/ Indzy gdze d\u00f4wno skr\u00eb\u0142a j\u0105 truna,\/ Tu jesz wiek\u00f3w nieszczesn\u00e9 s\u0119cie\/ Na twoji tw\u00f4rze nie b\u00ebl\u00eb w stanie\/ Zetrz\u00e9c ti sw\u00f3jsci kasz\u00ebbsci znanci\u201d (Brusk\u00f4 mowa<\/i>). Poemat Rozmyszlanie Cenow\u00eb<\/i> jest artystyczn\u0105 syntez\u0105 jego studium Dr Florian Ceynowa<\/i> (\u201eGryf\u201d 1921-2). Jego wspomnienia Moja droga kaszubska (druk 1981) dowodz\u0105, \u017ce trafnie tego ideologa M\u0142odokaszub\u00f3w okre\u015blono \u201em\u00f3zgiem ruchu kaszubskiego\u201d. T\u0142umaczy\u0142 Eichendorffa i M. Greifa, a na Goethem oparty jest wiersz Zn\u00f4sz t\u00eb ten kr\u00f4j<\/i>.<\/p>\n Heyke, zwany lirykiem p\u00f3\u0142nocy, tworzy\u0142 wiersze historyczne i patriotyczne, np. Swiat kasz\u00ebbsczi<\/i>. Pi\u0119knie wyra\u017ca\u0142 erotyczn\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107: \u201ePod\u00f4j r\u0119k\u0119, zdrz\u00eb mie w ocz\u00eb,\/ Dz\u00e9wko, dz\u00e9wko, co c\u00eb je?\/ Pierszy kwi\u00f4tk, co dzys\u00f4 uros\u0142,\/ A ten kwi\u00f4tk, ten je dl\u00f4 ce\u201d (R\u00f4j na zemi<\/i>). Jako pierwszy poeta pisa\u0142 p\u00f3\u0142nocn\u0105 kaszubszczyzn\u0105 lesack\u0105, m.in. poezje Kasz\u00ebbski spiewe<\/i> (1927), wielk\u0105 ballad\u0119 Dobrogost i Mi\u0142os\u0142awa<\/i> (1923-39), proz\u0105 humoresk\u0119 Bardze\u0144skji vergle<\/i> (1923) i Podania kaszubskie<\/i> (1931), utwory sceniczne (zob. 2.7.). Jako prefekt w ko\u015bcierskim seminarium wp\u0142yn\u0105\u0142 na A. Labud\u0119 i J. Trepczyka. T\u0142umaczy\u0142 Goethego Moeja boeginka<\/i> i D\u00ebch\u00f3w spiew nad woedamy<\/i> (1921).<\/p>\n Majkowski debiutowa\u0142 poematem w gwarze ko\u015bciersko-lipuskiej Jak w Kosc\u00e9rznie koscelnygo obrel\u00eb abo Pi\u0119c kawaler\u00f3w a jedna jedyno brutka<\/i> (1899). Tak\u0105 kaszubszczyzn\u0119 reprezentuje te\u017c tomik Spiewe i frant\u00f3wci<\/i> (1905), gdzie czytamy: \u201eI jak g\u0105ska-s s\u0119 pas\u0142o prz\u00eb w\u00ebjad\u0142im \u017c\u0142obie,\/ I c\u00ebzy c\u0119 w\u00ebgnel\u00eb z progu twoji chat\u00eb,\/ I b\u0142otem oczapel\u00eb c\u00eb kr\u00f3lewsczi szat\u00eb,\/ I \u017ciwcem chcel\u00eb-c kopac w niestrojonym grobie.\/ A t\u00eb, bi\u00e9dn\u00f4, w tak p\u0142aczliwi doli\/ Niem\u00f4 sz\u0142as mniedz\u00eb pola strz\u00f3d maku i wrzosu\/ I nawet nie umnialas m\u00f3wic, co c\u0119 boli…\u201d (Kaszubsko-pomorsk\u00f4 mowa<\/i>). W tomiku tym s\u0105 te\u017c t\u0142umaczenia Horacego, Eichendorffa i Kry\u0142owa (zob. 2.9.).<\/p>\n \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> pisa\u0142 kilkadziesi\u0105t lat, najpierw po polsku i wierszem, ostatecznie w\u0142asn\u0105 kaszubszczyzn\u0105 literack\u0105 (zob. 1.4.), kt\u00f3r\u0105 reprezentuj\u0105 te\u017c Strach\u00eb i zr\u0119kowin\u00eb<\/i> (zob. 2.7.). Mo\u017cna by powie\u015b\u0107 nazwa\u0107 skr\u00f3towo swoistym przewodnikiem po Kaszubach 2. po\u0142owy XIX w., powodu zastosowani motywu w\u0119dr\u00f3wki bohatera, handluj\u0105cego ksi\u0105\u017ckami i dewocjonaliami. Poza elementami autobiograficznymi wpleciono do niej wiele poda\u0144 (np. o \u015bpi\u0105cym wojsku), ba\u015bni (o zapad\u0142ym zamku i kr\u00f3lewionce<\/i>, z kt\u00f3r\u0105 zwi\u0105zano zjawy: Strach, Trud, Niewarto) i zwyczaj\u00f3w kaszubskich. Powie\u015b\u0107 wykazuje wp\u0142yw np. Don Kichota<\/i>, Ut mine stromtid<\/i> F. Reutera, Fausta<\/i> Goethego, Gösta Berling<\/i> S. Lagerlöf, Nietzschego. Wiele tu przyk\u0142ad\u00f3w \u0142\u0105czenia (synkretyzmu) element\u00f3w r\u00f3\u017cnych sztuk. W por\u00f3wnaniu z \u201eludowym\u201d Czorli\u0144scim<\/i> Derdowskiego, kt\u00f3ry tylko bawi\u0142, proza ta ma wyra\u017ane funkcje dydaktyczne, zach\u0119ca do zachowania dziedzictwa ojc\u00f3w, do wyzwolenia Kaszub od Sm\u0119tka. <\/p>\n Wydanie z 1995 r. jest r\u00f3wnoleg\u0142e: kaszubskie (w pisowni orygina\u0142u) i w t\u0142umaczeniu polskim L. B\u0105dkowskiego (1966); nadto t\u0142umaczenie niemieckie E. Brenner (1988) i francuskie J. Dera-Fischer (1992). Tom pierwszy Na pustkovju<\/i> sfilmowa\u0142 K. Gordon (Tv Gda\u0144sk 1987). Fragmenty powie\u015bci dost\u0119pne s\u0105 w nagraniu kasetowym Z. Jankowskiego. Wcze\u015bniej Majkowski pisa\u0142 proz\u0119 polsk\u0105 z dialogami kaszubskimi (zob. 2.8.). Napisa\u0142 Histori\u0119 Kaszub\u00f3w<\/i> (1938) i przewodniki, np. Zdroje Raduni<\/i> (1913). W 1973 r. wydano po polsku napisan\u0105 powie\u015b\u0107 Pomorzanie. Zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do Zrzesze\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy uznawali go za M\u00e9stra<\/i>; w ten spos\u00f3b zachowano ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 rozwojow\u0105 j\u0119zyka i literatury.<\/p>\n M\u0142odokaszubi rozwin\u0119li my\u015bl i literatur\u0119 regionaln\u0105. U nich pisarz i literatura byli ju\u017c przewodnikami duchowymi, wzrasta\u0142a ranga regionu, ma\u0142ej tatcz\u00ebzn\u00eb<\/i> nad B\u00f4\u0142tem<\/i>. Wyzyskano szopk\u0119 w kontek\u015bcie idei wolno\u015bci, a np. Czorli\u0144sci<\/i> i Remus<\/i> koloryt ludowy wyni\u00f3s\u0142 do warto\u015bci literackich. Literatura ta ukazuje cechy w\u0142a\u015bciwe Kaszubom. R\u00f3\u017cne rodzaje i gatunki literackie (zob. 2.7.), np. liryka, wiersz rymowany lub bia\u0142y, poemat epicki, ballada, proza refleksyjna, wspomnieniowa, religijna czy naukowa, dramaty sceniczne, felietony, humoreski itd. \u2013 s\u0142u\u017cy\u0142y obronie samej mowy jako wyznacznika to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n Druga to grupa poetycka, skupiona wok\u00f3\u0142 pisma \u201eZrzesz Kasz\u00ebbsk\u00f4\u201d (1933-39): Aleksander Labuda (1902-81) ze Stryszej Budy, Jan Trepczyk (1907-89) spod Mirachowa, Jan Rompski (1913-69) z Kartuz, Franciszek Grucza (1911-93) z Pomieczy\u0144skiej Huty. Pismo \u2013 z dewiz\u0105 \u201eW imi\u0119 Boga \u2013 odrodzenie Kaszub\u201d \u2013 mia\u0142o na celu \u201eodrodzenie Wielkiego Pomorza na podstawie kaszubszczyzny, w najszlachetniejszych zamiarach przy pomocy i wsp\u00f3\u0142udziale Polski, dla jej dobra\u201d. Kaszubszczyzn\u0119 traktowali jako odr\u0119bny j\u0119zyk s\u0142owia\u0144ski.<\/p>\n Ich teoretyk Stefan Bieszk (1895-1964), urodzony we Fryburgu (Badenia), ale ojciec wywodzi\u0142 si\u0119 z Koleczkowa w Wejherowskiem, pisa\u0142 \u2013 z odpowiednikami polskimi \u2013 opiewaj\u0105ce uroki tatcz\u00ebzn\u00eb<\/i> swej Sonety kaszubskie<\/i> (wyd. 1975, 1986), a w 1959 r. stworzy\u0142 w\u0142asn\u0105 ortografi\u0119 (zob. 1.5.), postuluj\u0105c oparcie j\u0119zyka literackiego o dialekty zawieraj\u0105ce najwi\u0119cej cech charakterystycznych i w ostatnich dziesi\u0119cioleciach najbardziej \u017cywotne w tw\u00f3rczo\u015bci, \u201ea jest to grupa dialekt\u00f3w centralnych zachodnich\u201d. Tworzy\u0142 te\u017c dramaty (zob. 2.7.).<\/p>\n Debiuty Zrzesze\u0144c\u00f3w przypad\u0142y na pocz\u0105tek lat trzydziestych. D\u0142ugo wyznaczali kierunek ewolucji kaszubskiego j\u0119zyka literackiego, wp\u0142ywaj\u0105c na wyrazisto\u015b\u0107 stanowisko M\u0142odokaszub\u00f3w, od kt\u00f3rych dowiedzieli si\u0119 o pogl\u0105dach Ceynowy i Ramu\u0142ta na kaszubszczyzn\u0119, i przeciwstawnych pisarzy z kr\u0119gu \u201eKleki\u201d. Pozostawili sporo znacz\u00b1cych dzie\u0142, np. zbi\u00f3r popularnych i aktualnych felieton\u00f3w spo\u0142eczno-politycznych Labudy (Gucz\u00f3w Mack g\u00f4d\u00f4<\/i>), melodyjne pie\u015bni (Kaszebskji Pjesnj\u00f4k<\/i> 1935, Lec\u00eb choranko<\/i> [Le\u0107 pie\u015bni]1980, 1997) i pi\u0119kne wiersze (np. tomik Odecknieni\u00e9<\/i> 1977) Trepczyka, t\u0142umaczenie Bibl\u00ebji kasz\u00ebbsczi<\/i> Gruczy (1992), szczeg\u00f3lnie za\u015b s\u0142owniki Labudy (1960, 1981) i S\u0142ownik polsko-kaszubski<\/i> Trepczyka (1994). Wiersze Trepczyka t\u0142umaczono na bia\u0142oruski, breto\u0144ski, \u0142u\u017cycki, niemiecki i s\u0142owacki.<\/p>\n Tomik Labudy Kasz\u00ebbsczim jesma l\u00ebd\u00e3<\/i> (druk 1996) zawiera kilkadziesi\u0105t tekst\u00f3w-manifest\u00f3w z mottem (z literackiego dodatku do \u201eZrzesz\u00eb): \u201eChto dzys nie chce m\u00f2w\u00eb \u00f2jc\u00f3w tcz\u00ebc, m\u00f9szi witro s\u0142\u00ebg\u0105 c\u00ebz\u00ebch b\u00ebc\u201d. Felietonistyk\u0119 Labudy na\u015bladowa\u0142 A. Hirsz (zob. 2.7.). Wiersze Trepczyka poruszaj\u0105 trzy tematy: historia (np. Piesni\u00f4 Wend\u00f3w<\/i>), j\u0119zyk (np. Tcz\u00ebw\u00f4rtn\u00f4 jes jak dzej\u00f3w duch<\/i>), mi\u0142o\u015b\u0107 do rodzinnej ziemi, np. pie\u015b\u0144 Hej m\u00f2rze, m\u00f2rze, lub\u00f2tn\u00e9 m\u00f2rze…<\/i><\/p>\n Labuda tak uj\u0105\u0142 ewolucj\u0119 j\u0119zyka: \u201e…mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o literackiej kaszubszczy\u017anie dziel\u0105cej si\u0119 na wybitnie gwarow\u0105 i og\u00f3ln\u0105. Pierwsza r\u00f3\u017cni si\u0119 od drugiej tym, \u017ce uwzgl\u0119dnia wszystkie dodatnie w\u0142a\u015bciwo\u015bci wszystkich gwar […] Znacz\u0105c\u0105 cech\u0105 tej drugiej jest tak\u017ce jej wi\u0119ksza odr\u0119bno\u015b\u0107 w stosunku do literackiej polszczyzny […] Inni pisarze zdo\u0142ali si\u0119 wznie\u015b\u0107 ponad gwar\u0119 rodzinn\u0105 i tworz\u0105 w og\u00f3lnej kaszubszczy\u017anie, czemu pocz\u0105tek dali znani literaci […] Dzie\u0142o Majkowskiego pt. \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> jest klasycznym przyk\u0142adem prozy w\u0142a\u015bciwie literackiej, a Nowotn\u00e9 spi\u00e9w\u00eb<\/i> Budzysza – poezji. Wzoruj\u0105 si\u0119 na nich pisarze m\u0142odszego pokolenia, jak Jan Trepczyk, Jan Rompski i inni, skupiaj\u0105cy si\u0119 naoko\u0142o czasopisma \u00abZrzesz Kasz\u00ebbsk\u00f4\u00bb, kt\u00f3rej teksty zas\u0142uguj\u0105 na miano kaszubszczyzny og\u00f3lnej, czyli w\u0142a\u015bciwie literackiej…\u201d (1937).<\/p>\n Zrzesze\u0144cy uznali zas\u0142ugi Ceynowy, dzi\u0119ki kt\u00f3remu lud \u201eprz\u00ebb\u00f4cziw\u00f4 mow\u0119 tatk\u00f3w prz\u00f3d\u00eb\u201d i Majkowskiego, \u017ce \u201eska\u017con\u00f4 g\u00f4dka sta s\u0119 nama sj\u0119t\u00f4\u201d \u2013 s\u0142owami Bieszka, kt\u00f3ry pisa\u0142 te\u017c: \u201eDz\u00e9l po\u00e9t\u00f3w z Labud\u0105 i Trepczik\u0119 prz\u00e9dnyma [Karnowskim, Bilotem, Budziszem, Patokiem \u2013 J.T.] stworz\u00ebl\u00eb jistn\u00f4 dl\u00f4 se mow\u0119 l\u00ebterack\u0105 o dob\u00ebtn\u00ebch c\u00e9chach swojscz\u00ebch. Proces z\u00e9\u0144dzeni\u00f4 kasz\u00ebbsczich dijalekt\u00f3w w jedn\u0119 oglowokasz\u00ebbsk\u0105 mow\u0119 ni m\u00f3g\u0142 jesz d\u00f3\u0144c. Bo element r\u00ebbacczi [p\u00f3\u0142nocny], n\u00f4w\u00f4\u017cni\u00e9szi bod\u00f4j, m\u00f4 chdze m\u00f4l\u201d (1937). <\/p>\n L\u0119k o los j\u0119zyka przewija si\u0119 u Rompskiego (tomiki po\u015bmiertne: Pomi\u00f3n zwon\u00f3w<\/i> [Echo dzwon\u00f3w] 1970, Wi\u00e9rzte<\/i> 1980), np.: \u201eKo wsz\u00ebtczi\u00e9 spin\u00f4 ch\u00ebcze, wsz\u00ebtczi\u00e9 grzebie\/ Zab\u00ebt\u00f4! B\u00f4cz\u00eb, jaczi\u00e9 tn\u0105 j\u0119 miecze\/ I jako zewsz\u0105dk s\u0119 na ni\u0119 d\u00f4ka wlecze -\/ Nie widzysz skr\u00ebch\u0142\u00e9 zlepiszcza kol sebie?…\/Ach, mowa moj\u00ebch tatk\u00f3w, zw\u0119czn\u00f4 str\u00ebna!\/ Cz\u00eb mo\u017cno, \u017ceb\u00eb lud j\u0119 w\u00f4\u017c\u00eb\u0142 zgubic?!\/ Jakb\u00eb s\u0119 modl\u00ebc, szeptac zdrowas z rena?\u201d (Apartn\u00f4<\/i> [osobliwa] fuga<\/i>). Tomik Pomi\u00f3n…<\/i> przyni\u00f3s\u0142 wiersze zwi\u0105zane z wojn\u0105. Pisa\u0142 te\u017c dramaty (zob. 2.7.).<\/p>\n Z pismem \u201eKleka\u201d (1937-39), maj\u0105cym wymowy podtytu\u0142em: Tygodnik Wielkiego Pomorza, z\u0142\u0105czyli si\u0119 m.in.: Leon Roppel (ps. Pi\u0119t\u00f3w T\u00f3na) (1912-78) z Wejherowa, J\u00f3zef Ceynowa (1905-91) z Po\u0142czyna i Pawe\u0142 Szefka (1910-92) ze Strzebielina; wszyscy z p\u00f3\u0142nocy. Debiutowali w po\u0142owie lat trzydziestych. Ideowo i j\u0119zykowo stali w opozycji do Zrzesze\u0144c\u00f3w (zob. 2.4.), a zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z nimi F. S\u0119dzicki (zob. 2.3.).<\/p>\n Najp\u0142odniejszy by\u0142 germanista Roppel, kt\u00f3rego wiersze zebrano w ksi\u0105\u017cce Nasze stron\u00eb<\/i> (1955) (razem z J. Piepk\u0105) i po\u015bmiertnym tomiku Z piesni\u0105 do Cebie jidzema, Mate\u0144ko<\/i> (1988). Tworzy\u0142 widowiska sceniczne (1948-1949) i opowiadania Na jant\u00f4rowym brzegu<\/i> (1939), zbiera\u0142 pie\u015bni, powiedzonka, przys\u0142owia (Z ksi\u0119gi m\u0105dro\u015bci Morzan<\/i> 1965) i zagadki, np. Orzech\u00eb do ucech\u00eb<\/i> (1956). T\u0142umaczony by\u0142 na angielski, japo\u0144ski, \u0142u\u017cycki, niemiecki i s\u0142owacki. Wyda\u0142 m.in. ongi\u015b wa\u017cn\u0105 antologi\u0119 Ma jesma od morza. Poezja i proza po kaszubsku o morzu <\/i>(1963), obejmuj\u0105c\u0105 utwory wielu pisorzy. <\/p>\n J. Ceynowa uprawia\u0142 poezj\u0119 zaanga\u017cowan\u0105, np. tomik Z Tatcz\u00ebzn\u00eb<\/i> (1981), poemat epicki Rzez Kasz\u00ebb\u00f3w w Gdu\u0144sku<\/i> (1938) czy K\u0119pnowsczi z\u00f4pis nasz\u0105 zw\u00e9l\u0105<\/i> [podwalin\u0105] (1975) i proz\u0119, np. Ur\u00ebnamle<\/i> [Zapasy pasterzy]. Powi\u00f4stczi z komudn\u00ebch<\/i> [chmurnych] lat<\/i> (1982), m.in. dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, np. Skarb i moc. Bajki puckie<\/i> (1975), Bursztinow\u00e9 serce<\/i> (1981). W wierszu Mowa moj\u00f4<\/i> czytamy: \u201eChcel\u00eb t\u00e9\u017c i ce ugr\u0119dz\u00ebc,\/ wc\u00ebsn\u0105c w gr\u00f3b, jak S\u0142owi\u0144c\u00f3w ks\u0119d\u017ci swi\u0119t\u00e9,\/ le t\u00eb s\u0119 skarszni\u0142a, wielgorodn\u00f4,\/ rozpol\u00eb\u0142a taczi\u00e9 wid\u00eb, \u017ce ucza\u0142i w podz\u00e9w wpadl\u00eb,\/ pokaz\u00ebj\u00b1c twoje skarb\u00eb swiatu…\/ I buszny jem,\/ \u017ce moj\u00f4 jes,\/ \u017ce ce mog\u0119 wiel\u00ebc\u201d. Znana jest jego R\u00ebback\u00f4 piesni\u00f4: \u201e J\u00f4 jem r\u00ebb\u00f4k z praprad\u017cada…\u201d Niekiedy oddawa\u0142 bylaczenie. Pisa\u0142 te\u017c po polsku.<\/p>\n Wykazuje ona og\u00f3lnie pr\u00f3by pogodzenia dw\u00f3ch poprzednich kierunk\u00f3w: \u201eZrzesz\u00eb\u201d i \u201eKleczi\u201d; do ich tw\u00f3rczo\u015bci i j\u0119zyka zbli\u017caj\u0105 si\u0119 og\u00f3lnie starsi i m\u0142odsi pisarze, debiutuj\u0105cy tu\u017c po 1945 r. a\u017c do pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. W ich j\u0119zyku wida\u0107 r\u00f3\u017cne lokalne cechy.<\/p>\n Antoni Pepli\u0144ski (1918-95) z Wielkiego Kli\u0144cza, ksi\u0105dz, poeta i kompozytor, jest autorem kol\u0119d i jase\u0142ek Kasz\u00ebbsczi\u00e9 jase\u0142ka<\/i> (1987), piosenek Kasz\u00ebb\u00eb wo\u0142aj\u0105 nas<\/i> (1988) i zbiork\u00f3w wierszy Niech sz\u00ebmi las<\/i> (1973). Utwory jego s\u0105 bardzo proste i \u015bpiewne (np. Studnickie jeziora<\/i>), a ich j\u0119zyk autentyczny. Wzorem dla niego byli Sychta i S\u0119dzicki.<\/p>\n Alojzy Nagel (1930) z Kielna napisa\u0142 wiele wierszy w tomikach: Procem noc\u00eb<\/i> (1970), Cassubia fidelis<\/i> (1971), Astr\u00eb<\/i> (1975). Tre\u015bci religijne dominuj\u0105 w Otemknij dwi\u00e9rze<\/i> (1992) i Nie spi\u00e9w\u00f4j p\u00f9sti noc\u00eb<\/i> (1997). Tworzy proz\u0119 dla dzieci (zob. 2.7.). Uznawa\u0142 wp\u0142yw Sychty i Heykego, powie\u015bci Majkowskiego i felieton\u00f3w Labudy. Zastanawia\u0142 si\u0119 nad uznaniem kaszubszczyzny za j\u0119zyk. Do swej lokalnej mowy wplata inne elementy, np. archaizuj\u0105ce typu bar\u0144<\/i>, barnic<\/i>, ogard<\/i> czy neologizmy typu b\u00eb\u0142osc<\/i>, np. \u201ePoezja\/ to nie je\/ zymk i kwi\u00f4tczi.\/ Poezja\/ to chaja, bar\u0144\/ i bi\u00f4tczi\/ Po\u00e9ta nie dami\/ Po\u00e9ta nie spi.\/ On na star\u017ci\/ stoji wcyg…\u201d Pisze prosto i zwykle wierszem bia\u0142ym, np. o dyskusji uczonych na temat statusu swej mowy: \u201ePiszta g\u0142\u00ebpstwa,\/ piszta.\/ O kasz\u00ebbsczich dzejach,\/ J\u00f4 s\u0119 z waji smiej\u0119\/ I so skoczno gwi\u017cd\u017c\u0119\/ Wcale s\u0119 nie jiszcz\u0119\/ Co t\u00e9\u017c wa napiszeta.\/ Na p\u0142oce szkrzeczi warna: gwara, gwar\u00eb, gwar\u00eb…\u201d T\u0142umaczy\u0142 z niemieckiego C\u00ebcho noc<\/i>, z bia\u0142oruskiego wiersz J. Kupa\u0142y A kto tam idzie<\/i>, z \u0142otewskiego fragment prozy A. Sakse i wiersz J. Rainisa Z\u0142amany \u015bwierk<\/i>. Cz\u0119sto t\u0142umaczony: na bia\u0142oruski, breto\u0144ski, \u0142otewski, \u0142u\u017cycki, niemiecki i s\u0142owacki. Kilka jego wierszy muzycznie opracowali H. Jab\u0142o\u0144ski i J. \u0141uciuk.<\/p>\n Jan Piepka (ps. Staszk\u00f3w Jan) (1926) z \u0141ebna, \u015bwietny gaw\u0119dziarz, wyda\u0142: Nasze stron\u00eb. Wyb\u00f3r wierszy i opowiada\u0144 kaszubskich<\/i> (1955) (z Ropplem), opowiadania Purtkow\u00e9 stegn\u00eb<\/i> (1956), Stojedna chwilka. Poezje, satyry i obrazek sceniczny<\/i> (1961), Chor\u00f3bsko. Kom\u00e9dia<\/i> (1968), tomiki Kamiszci<\/i> (1983) i dla dzieci Moja kotka \u2013 m\u00f3j kot<\/i> (1983). Jego kaszubszczyzna wykazuje polonizmy. Do utwor\u00f3w napisanych po polsku wprowadzi\u0142 elementy mowy kaszubskiej, np. Hanesk<\/i> czy dla m\u0142odzie\u017cy Wie\u017ca z domem<\/i> i Torbus i reszta zgrai<\/i>. Nie ukrywa nawi\u0105za\u0144 do felieton\u00f3w Labudy. Powszechnie znany jest (m.in. jako pie\u015b\u0144 z melodi\u0105 Trepczyka) wiersz Moje stron\u00eb<\/i>: \u201eMojim stronom,\/ mojim stronom\/ sp\u0142ac\u00ebc chc\u00f4\u0142b\u00ebm l\u00ebdzczi d\u0142ug\/ za dni smi\u00e9chu,\/ dni robot\u00eb,\/ cziej na roli orze p\u0142ug\u201d. T\u0142umaczony na bia\u0142oruski, \u0142u\u017cycki i niemiecki.<\/p>\n Stefan Fikus (1920) z Luzina jest autorem wspomnie\u0144 wojennych Pojme\u0144czic\u00eb<\/i> (1983) i wierszy Moje miasto<\/i> (1985), te\u017c polskich, dedykowanych L\u0119borkowi. Pisze tak\u017ce felietony. Cz\u0119\u015bciowo pos\u0142uguje si\u0119 gwar\u0105 luzi\u0144sk\u0105, np. mi\u0119kkie k<\/i>, g<\/i>, np. wsz\u00ebtkim<\/i>, i wymowa typu krjewa<\/i>, wko\u0142e<\/i>, np. \u201eSt\u00f4r\u00e9 to czas\u00eb \u2013 niepami\u0119tn\u00e9, a jednak dr\u017c\u00e9\u0144 jego s\u0142owia\u0144ski, jak wsz\u00ebtko wko\u0142e \u2013 ta zemia, te las\u00eb \u2013 nawet niebo\u201d.<\/p>\n Augustyn Dominik (1915-87) z \u017barnowca napisa\u0142 m.in. zbi\u00f3r humoresek T\u00f3na z pustk<\/i> (1983), nadto Gaw\u0119dy kaszubskie<\/i> (1986) i opowie\u015b\u0107 Pok\u0105d b\u0105d\u0105 b\u00f4t\u00eb<\/i> (1992).<\/p>\n Stanis\u0142aw Oko\u0144 (1899-1976) z Wierzchucina znany jest jako autor obrazk\u00f3w scenicznych, np. Drzema\u0142ow\u00e9 k\u0142opot\u00eb o cork\u0119<\/i> i Magdulow\u00e9 grodz\u00ebsko<\/i> i tomiku Za las\u00e3 m\u00f2rz\u00e9<\/i> (1975 i 1998), zawieraj\u0105cego 25 wierszy, w tym 4 po polsku, np. Wierzchucino<\/i>, W\u0119druj\u0105cy po zachodniej ziemi<\/i>; oto inne tytu\u0142y wierszy: M\u00eb jesm\u00eb Kasz\u00ebbi<\/i>, Nad l\u00f4sk\u00e3 tam tatk\u00f3w ch\u00ebcz<\/i>, Nasze stron\u00eb<\/i>, K\u00f9k\u00f9czka<\/i>, \u00d2 moje dz\u00e9wcz\u0105tk\u00f2<\/i>.<\/p>\n W drugiej po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych zadebiutowali:<\/p>\n Marian Selin (1937) z Jastarni, autor tomik\u00f3w Kaszubski kwiat<\/i> (1982) i Niech wiater niese pies\u0144<\/i> (1996), napisa\u0142 wiele wierszy \u2013 te\u017c po polsku i z w\u0142asnymi melodiami \u2013 zwi\u0105zanych zw\u0142aszcza z morzem i \u017cyciem rybak\u00f3w, jak np. M\u00f4li kr\u00f4j<\/i>, R\u00ebback\u00f4 ch\u00ebcz<\/i>. W j\u0119zyku zachowuje wyra\u017ane w\u0142a\u015bciwo\u015bci jastarnicko-borowiackie, np. \u201eChoc m\u00f4li m\u00f3j b\u00f4cyk \u00eb m\u00f4l\u00e9 w nim wiosla,\/ W\u00ebpl\u00ebn\u0119 na morze, nie rzuc\u0119 rzemiosla!\/ Na morze w\u00ebpl\u00ebn\u0119, po\u017cegnaj\u0119 kr\u00f4j,\/ Bo r\u00ebbacz\u00ebc musz\u0119, tam t\u00e9\u017c je m\u00f3j r\u00f4j!\/ Dze fale ta\u0144c\u00ebj\u0105 i dze wiaterk gr\u00f4\/ Tam dr\u00ebwie m\u00f3j b\u00f4cyk, w nim sz\u00ebprem jem j\u00f4…\u201d (M\u00f4li b\u00f4c\u00ebk<\/i> [\u0142\u00f3dka]). Stworzy\u0142 rybackie widowisko Broduzy<\/i> [\u017baki] (1956).<\/p>\n Stanis\u0142aw Pestka (ps. J. Zbrzyca) (1929) z Rolbika, piewca po\u0142udnia Kaszub, zacz\u0105\u0142 pisa\u0107 pod wp\u0142ywem Karnowskiego. Wyda\u0142 tomiki Po\u0142udnica<\/i> (1976; zob. 3.4.) i Wizr\u00eb \u00eb duch\u00eb<\/i> (1986), zawieraj\u0105ce utwory artystycznie nowatorskie, intelektualne, j\u0119zykowo trudne i oryginalne, nasycone w\u0142a\u015bciwo\u015bciami j\u0119zykowymi z innych stron Kaszub (np. \u00f9miarti<\/i>, skar\u0144<\/i>), odchodz\u0105cym w przesz\u0142o\u015b\u0107 s\u0142ownictwem (np. \u00f2gnar\u00ebj\u00f4<\/i>) czy neologizmami (np. z\u00e9wia<\/i>, z\u00e9wiszcza<\/i>), te\u017c wyszukanymi polonizmami i my\u015blowymi tropami, np. fetisz<\/i>, kam\u00f9szci D\u00e9mostenesa<\/i>: \u201eCz\u00ebc jak sz\u00ebmi\u0105 sosn\u00eb za Dar\u017clubiem\/ Krz\u00ebkwa rodn\u00ebch z\u00e9wi\u00f3w\/ Namaszczon\u00f4 m\u00f4\u0142ni\u00f3w p\u00f4ch\u0105\/ Wcyg kolibie umiart\u00e9go d\u00ebcha\/ Cz\u00eb w t\u0119 p\u00ebszn\u0105 mow\u0119 wierz\u0105\/ Ti co \u017cdaj\u0105 dzys fetisz\u00f3w\/ Cz\u00eb t\u00e9\u017c dl\u00f4 nich s\u0142owa spod lemiesza\/ Nie sa ab\u00eb kamuszciem D\u00e9mostenesa\/ Zdatnym leno na w\u00ebpl\u00ebni\u0119c\u00e9\/ A ta mowa ze zm\u0142odzon\u0105 skarni\u0105\/ Dozdrzenia\u0142\u0105 do \u017c\u00ebwota w ognar\u00ebji\u201d (Kasz\u00ebbsci\u00e9 z\u00e9wiszcza<\/i>). Poezja ta stanowi odwa\u017cny eksperyment artystyczny. R\u00f3wnie interesuj\u0105ce s\u0105 jego felietony (pod ps. Kr\u00ebban z Milachowa). T\u0142umaczy\u0142 wiersze G. Carducciego, I. Bunina i A. von Chamiso.<\/p>\n M\u0142odsi pisarze, debiutuj\u0105cy w latach siedemdziesi\u0105tych i p\u00f3\u017aniej, dzia\u0142aj\u0105 w pojedynk\u0119, jednak zachodz\u0105 mi\u0119dzy nimi podobie\u0144stwa, spowodowane m.in. korzystaniem z do\u015bwiadcze\u0144 pokole\u0144 poprzednich, np. Ceynowy \u2013 na niwie j\u0119zyka, zw\u0142aszcza pisowni, Derdowskiego \u2013 na polu fabularnej tw\u00f3rczo\u015bci wierszowanej, Majkowskiego \u2013 w zakresie prozy (np. Janke), Budzisza \u2013 szczeg\u00f3lnie w prozie Drze\u017cd\u017cona czy Dominika; w poezji ujawnia si\u0119 wp\u0142yw Zrzesze\u0144c\u00f3w.<\/p>\n Jan Drze\u017cd\u017con (1937-92) z Domatowa mniej uprawia\u0142 poezj\u0119 (tomiki Sklanian\u00e9 p\u00f4cor\u00eb<\/i> 1974 i Prz\u00ebszl\u00eb r\u00f4z do mie<\/i> 1995), bardziej proz\u0119, np. opowiadania W niedz\u00e9lny wiecz\u00f3r<\/i> (1974), Dzw\u00f3nnik<\/i> (1979), Na niwach<\/i> (1991), Kol Bi\u00e9law\u00eb<\/i> (1991) i po\u015bmiertnie wydan\u0105 niefabularn\u0105 proz\u0119 Twarz Sm\u0119tka<\/i> (1993), w kt\u00f3rej obrazami o \u017cyciu na tzw. pustkach polemizuje z wizj\u0105 Sm\u0119tka Derdowskiego i Majkowskiego, burz\u0105c zarazem dotychczasowe kanony prozy kaszubskiej, tworz\u0105cej pomost do jego prozy polskiej, utrzymanej w poetyce \u201ezachwianej realno\u015bci\u201d: nie snu, nie jawy, \u201efilmowo\u015bci\u201d obraz\u00f3w narracyjnych, namalowanych specyficznym j\u0119zykiem kaszubskim w autentycznej p\u00f3\u0142nocnowschodniej odmianie bylacz\u0105cej. Nawi\u0105zywa\u0142 do Budzisza (zob. 2.7.). Pisa\u0142 tak\u017ce po polsku, m.in. dla m\u0142odzie\u017cy, np. Kraina Patalonk\u00f3w<\/i> (1978).<\/p>\n Stanis\u0142aw Janke (1956) z Lipusza jest autorem tomik\u00f3w nowoczesnych i r\u00f3\u017cnorodnych wierszy Ju nie jem mot\u00e9lnikem<\/i> (1983), Kol ku\u0144ca wieku<\/i> (1990), Do bi\u00f4\u0142\u00e9go rena<\/i> (1994), wsp\u00f3\u0142czesnej prozy \u0141iskawica<\/i> (1988) i Ps\u00eb<\/i> (1991). Wesp\u00f3\u0142 z J. \u0141yskiem wyda\u0142 dla sceny Jak Kulomb\u00f3sz\u00f3w Kr\u00ebsztof Amerik\u0119 w\u00ebkri\u0142. Na podstawie tekstu A. Budzisza<\/i> (1989). W jego j\u0119zyku niewielkie s\u0105 \u015blady gwary ko\u015bciersko-lipuskiej, wi\u0119ksze Zrzesze\u0144c\u00f3w. Pisze te\u017c dla dzieci (zob. 2.7.).Pierwszy to kaszubski poeta, kt\u00f3ry t\u0142umaczy Mickiewicza, m.in. Akerma\u0144scz\u00e9 step\u00eb<\/i> (1998) i \u00d2da do m\u0142odectwa<\/i>: \u201eM\u0142odectw\u00f2! Tobie nektar \u017c\u00ebc\u00e9g\u00f2\/ Je miodny, jak le z jinyma g\u00f2 dzel\u00e3:\/ Serca niebia\u0144scz\u00e9 s\u00e3 rozwesel\u0105\/ Czej je raz\u00e3 z\u0142ocan\u00f4 nitka scyg\u00f4.\/ Raz\u00e3, m\u0142odi prz\u00ebjacele!…\/ W szczescym wsz\u00ebtcz\u00e9g\u00f2 s\u0105 wsz\u00ebtczich cele…\u201d T\u0142umaczy\u0142 z ukrai\u0144skiego T. Szewczenki Zanobit<\/i> (kasz. Z\u00f4pis), a jego wiersze przt\u0142umaczono na breto\u0144ski, fi\u0144ski, islandzki, \u0142u\u017cycki i piemoncki. <\/p>\n Jaromira Labudda (1955) z T\u0142uczewa cz\u0119\u015bciowo tkwi w kr\u0119gu j\u0119zyka i idei swego ojca Aleksandra, np. w tomikach K\u00f4rba c\u00ebchot\u00eb<\/i> [Mowa ciszy] (1986) i S\u0142owami obs\u00e9waj\u0105 zemi\u0119<\/i> (1995), wyra\u017anie za\u015b r\u00f3\u017cni si\u0119 poetyk\u0105, np.: \u201ena kutrze\/ widza jem piesniodzej\u0119\/ rozbij\u00f4\u0142 jadrem zaw\u0105tani\u00e9go\/ piestrz\u00e9\u0144 widnika\/ a pon\u00e9mu parminiem s\u0142u\u0144ca\/ runi\u0142 na niebie\/ w\u00eb\u0142owion\u00eb wi\u00e9rzt\u00eb\u201d (Runita<\/i> [pisarz] wod\u00eb<\/i>).<\/p>\n Jerzy \u0141ysk (1950) z Pucka, poeta, kompozytor, muzyk i \u015bpiewak, wyda\u0142 tomiki: M\u00f3j ogr\u00f3dk<\/i> (1988), Stegn\u00eb<\/i> (1991), S\u00f4\u0142 mi\u0142osc<\/i> (1994) i z ca\u0142ego dorobku Mal\u00ebj\u00e3 k\u00f2libi\u00f3nk\u00e3<\/i> (1996); niekt\u00f3re wiersze maj\u00b1 odpowiedniki polskie. Pisze kaszubszczyzn\u0105 p\u00f3\u0142nocnowschodni\u0105, ale bez pewnych jej cech, np. bylaczenia: Hej, hej! Moji dom\u00f4c\u00eb Ni\u00e9 wsz\u00ebtko stracon\u00eb, P\u00f3czi pies\u0144 kasz\u00ebbsk\u00f4 zw\u0119czi…<\/i><\/p>\n Jerzy Stachurski (1953) z Gda\u0144ska, poeta, kompozytor i pedagog, sw\u00f3j tomik Te pok\u00f4z\u00ebj\u0105 na mnie<\/i> (1980) napisa\u0142 kaszubszczyzn\u0105 zbli\u017con\u0105 do tej, kt\u00f3r\u0105 pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 Labuda, tematycznie i poetycko jest ca\u0142kiem inny, osobisty, jak np. Z Guczowim Mackem prz\u00eb jednym stole<\/i>. Jest autorem s\u0142\u00f3w i melodii wielu pie\u015bni i kol\u0119d, m.in. nagranych na kasetach Bez szk\u00f3ln\u00e9go zw\u00f3nka. Kaszubskie piosenki dla dzieci<\/i> (1991) i Gwi\u00f4zdka jidze. Pastora\u0142ki kaszubskie<\/i> (1992), ujawniaj\u0105c pewne cechy kaszubszczyzny okolic Przetoczyna i Czeczewa, gdzie pracuje i dzia\u0142a.<\/p>\n Ks. dr Jan Walkusz (1955) z Klukowej Huty, pisz\u0105cy du\u017co po polsku, jest autorem tomik\u00f3w wierszy: kaszubskich Ka\u0144ta n\u00f4dzeje<\/i> (1981), kaszubskich z w\u0142asnymi t\u0142umaczeniami polskimi Jantarowi p\u00f4cerz<\/i> (1991): \u201eM\u00f3j stari z\u00e9gar\/ co wisy\/ na scanie\/ chodzy sobie\/ jak chce\/ czasem sobie stanie\/ mnie to nie obchodzy\/ \u2013 wsz\u00ebsc\u00eb m\u00f3wi\u0105: odpoczink jemu s\u0119 n\u00f4le\u017ci\/ dr\u00ebd\u017cim to je w drodze\/ \u017ce w m\u00f4lu\/ gdze b\u00eb\u0142a kuku\u0142ka\/ warbel z jask\u00f3\u0142k\u0105\/ jiwr\u00ebj\u0105 se srodze – jich to sprawa\/ mnie to sygnie\/ \u017ce m\u00f3m z\u00e9gar\/ co czasu k\u0105sk naliczi dl\u00f4 m\u00e9go u\u017citku…\u201d Wyda\u0142 Swi\u0119ti dz\u00e9l d\u00ebsze. Antologia kaszubskiej poezji religijnej<\/i> (1981). Wypowiada si\u0119 w swej kaszubszczy\u017anie rodzinnej, potem znacznie ju\u017c znormalizowanej pod wp\u0142ywem Trepczyka, np. Sztr\u0105d\u0119<\/i> [brzegiem] s\u0142owa<\/i> (1996), gdzie m.in. eseje-kazania: St\u0142\u00ebk\u0142\u00e9 p\u00f4cor\u00eb na jantarowi stegnie<\/i> (o Drze\u017cd\u017conie) i Chwilczi zarzek\u0142\u00e9 w spi\u00e9wie i s\u0142owie<\/i> (o Trepczyku).<\/p>\n Stale pojawiaj\u0105 si\u0119 nowi tw\u00f3rcy i nowe utwory, np.:<\/p>\n Henryk Hewelt (1936-95) z R\u0119bu, znany rze\u013dbiarz, gaw\u0119dziarz, autor humoresek i ok. 80 wierszy, zebranych w po\u015bmiertnym tomiku Nie \u00f2dind\u00e3 bez p\u00f2\u017cegnani\u00f4<\/i>, np. Serce z kami\u00e9nia<\/i> czy Kuling<\/i>. <\/p>\n Ida Czaja z tomikiem wierszy Mojim mulk\u0119<\/i> [narzeczony] je kam<\/i> (1994): \u201eNalaz\u0142a j\u00f4 kam o l\u00ebdzczich szt\u00f4\u0142tach\/ prz\u00ebc\u00ebsn\u0119 do piers\u00eb:\/ \u00abnaucza go mi\u0142ot\u00eb bo to je ks\u0105\u017c\u0119 zarzek\u0142i\u00bb\/ Kuszkama kr\u00ebsza dotkni\u0119cym ogrz\u00e9wa\/ Gdze je no serce kamian\u00e9go mulka?\u201d (1989); o funkcji sakralnej g\u0142az\u00f3w zob. 3.1.; na fi\u0144sczi t\u0142umaczy\u0142a K. Siraste.<\/p>\n Dorota Ulenberg, Jan Szutenberg, Wanda Kiedrowska Jich troje… Wiersze wybrane<\/i> (1993), w kt\u00f3rym Szutenberg wyra\u017anie nawi\u0105zuje do Trepczyka: \u201eMowa naj\u00f4 kasz\u00ebbsk\u00f4\/ S\u0142owian\u00f3w jes sn\u00f4\u017ci kwiat.\/ Oblakac ce w farwn\u00e9 stroje\/ red\u00ebje serce moje.\/ Chc\u0119 posadz\u00ebc ce na p\u00ebszny tr\u00f3n…\u201d Wiersz Kiedrowskiej Naji chl\u00e9b<\/i> to poetycki szkic historii literatury: \u201eStoj\u0119 \u2013 malink\u00f4 -\/ proc\u00ebmko wi\u00f4ld\u017ci\u00e9go z\u00f3mku -\/ most zwodzony\/ je poddwig\u0142i,\/ a uk\u00f4zczi z rz\u00e9czi\/ wlaz\u0142\u00eb na mur\u00eb\/ i s\u0119 chichocz\u0105.\/ Z jedny baszt\u00eb\/ w\u00ebz\u00e9r\u00f4 strasz\u00ebd\u0142o \u2013 Trud\/ […] Widz\u0119\/ Miast Tr\u00ebdu \u2013 Florian C\u00e9nowa\/ sle mie\/ Sk\u00f4rb kasz\u00ebbsko-s\u0142owi\u0144sczi mow\u00eb!\/ Miast Strachu \u2013 stoji Aleksander Majkowsczi\/ a \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa\/ wieze mie na karze\/ on s\u00f3m\/ ten n\u00f4wi\u0119kszi z kasz\u00ebbsczich wano\u017cnik\u00f3w\/ \u2013 Remus!\/ Odmikaj\u0105 s\u0119 ks\u0119d\u017ci,\/ w\u00eblatiwaj\u0105 z nich -\/ Jana Drze\u017cd\u017cona \u2013 k\u00f4\u0142pie\/ […] Wezn\u0119 to wsz\u00ebtko na sw\u00f3j chrzept,\/ jem db\u00eb, \u017ce pomog\u0105 mie jiny,\/ a kr\u00ebsz\u00ebnama naszew\u00e9go chleba podzel\u0119 s\u0119 z dr\u00ebd\u017cima.\/- Matinko Sj\u00f3nowsk\u00f4, Kasz\u00ebb Kr\u00f3lew\u00f4\/ W\u00ebprosz\u00eb u S\u00ebna\/ C\u00ebdown\u00e9 rozmno\u017ceni\u00e9\/ naj\u00e9go, kasz\u00ebbsczi\u00e9go chleba.\/ \u2013 Ko, s\u0105 jesz g\u0142odny\u201d.<\/p>\n Do najm\u0142odszych poet\u00f3w nale\u017c\u0105: Bo\u017cena Szyma\u0144ska (1971) z Otal\u017cyna, autorka tomiku Zdeb\u0142o na swiat c\u00ebsni\u00e3t\u00e9<\/i> (1996), i Robert \u017bmuda-Trzebiatowski (1976) z Miastka (rodzice z G\u00f4ch\u00f3w), autor tomiku \u00d2d\u0142\u00f3mczi<\/i> (1997), gdzie stawia pytanie: \u201ele czem\u00f9\/ to prawie\/ j\u00f4\/ m\u00f3m jic szlach\u00e3\/ w\u00ebjach\u00f3nym przez r\u00e9m\u00f9sow\u0105 kar\u00e3\/ nym cht\u00ebrnym\/ p\u00f3n cz\u00f4rli\u0144sczi do p\u00f9cka jach\u00f4\u0142\/ chroni\u0105c\u00eb w sercu\/ sk\u00f4rb kasz\u00ebbsk\u00f2-s\u0142owi\u0144sczi m\u00f2w\u00eb\/ a czej jeg\u00f2 k\u00f9\u0144c mdze kr\u00f3tk\u00f2\/ m\u00f3m napisac\/ \u00f2 m\u00f2ji drodze kasz\u00ebbsczi\u201d. Oboje sporo wierszy po\u015bwi\u0119caj\u0105 sacrum.<\/p>\n Niekt\u00f3rzy tw\u00f3rcy uprawiali ich wi\u0119cej, np. M\u0142odokaszubi i Rompski, Roppel czy Piepka, a ze wsp\u00f3\u0142czesnych Janke.<\/p>\n Liryka<\/u> by\u0142a najpopularniejsza, co pokazuj\u0105 m.in.: Modra struna. Antologia poezji kaszubskiej<\/i> (1973) czy Swi\u0119ti dz\u00e9l d\u00ebsze. Antologia kaszubskiej poezji religijnej<\/i> (1981) i kilkadziesi\u0105t tomik\u00f3w wierszy. Najbardziej utalentowani lirycy to np. Karnowski, Heyke (zob. 2.3.), Trepczyk, Rompski (zob. 2.4.), Nagel, Pestka, Janke, Walkusz (zob. 2.6.); czterej ostatni tworz\u0105 szczeg\u00f3lnie wiersz rymowany lub bia\u0142y, zbli\u017cony do wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego. Bieszk uprawia\u0142 sonet. Ludowy charakter posiada poezja Selina i Okonia, silnie zwi\u0105zana z folklorem i muzyk\u0105. Tematy liryki: mi\u0142o\u015b\u0107 do tatcz\u00ebzn\u00eb<\/i> i mowy rodzinnej jako daru od Boga i sk\u0142adnika to\u017csamo\u015bci (o tym wiersze i wst\u0119p J. Sampa w Poezji rodnej mowy<\/i>), \u017cal z zanikania kaszubsko\u015bci i budzenie si\u0119 Kaszub (np. tomik Odecknieni\u00e9 <\/i>Trepczyka), (pre)historia i bohaterska przesz\u0142o\u015b\u0107 czy kaszubska mitologia, przestrogi, przyroda i krajobraz, morze, sprawy osobiste, mi\u0142o\u015b\u0107 erotyczna (Heyke). Temat ostatniej wojny pojawia si\u0119 do\u015b\u0107 rzadko, m.in. w tomiku Rompskiego P\u00f2mi\u00f3n zw\u00f2n\u00f3w<\/i>; poezje i fragmenty prozy \u2013 nie tylko po kaszubsku \u2013 z tego zakresu przynosi tomik Pia\u015bnica<\/i> (1971, 1984), nadto wspomnienia Fikusa Pojme\u0144czic\u00eb<\/i> czy np. dialektyzowana proza Necla (np. Wolno\u015b\u0107 i niewola<\/i>) i Piepki (np. Hanesk<\/i>).<\/p>\n Teksty poetyckie dla dzieci tworzyli: Trepczyk Uk\u0142\u00f4dk dl\u00f4 dz\u00f4tk<\/i> (1975), Piepka Moja kotka \u2013 m\u00f3j kot<\/i> (1983), Janke \u017bu\u017c\u00f3nka jak mrz\u00f3nka. Ko\u0142ysanka z marze\u0144<\/i> (1984) i Kr\u00f4jczi p\u00f4jczi. Wi\u00e9rztczi dl\u00f4 dzecy<\/i> (1995, wyd. 2. z ilustracjami 1997); Nagel poza wierszami Szadi W\u0142adi<\/i> (1983) te\u017c pisa\u0142 proz\u0119 N\u00ebnka Roda<\/i> [Natura] i ji dz\u00f4tczi<\/i> (1977), C\u00ebdowny wz\u00e9rnik<\/i> [telewizor] (1979) i Dz\u00e9wcz\u0119 i kr\u00f4sni\u0119ta<\/i> (1988), t\u0142umaczone na polski (zob. 2.9.).<\/p>\n Epik\u0119<\/u> reprezentuje m.in. poemat epicki Bojka o sod\u0142atym (Na szto\u0142t Derdowsciego)<\/i> Karnowskiego (1913, druk 1939), ballada Dobrogost i Mi\u0142os\u0142awa<\/i> (1923-39) Heykego, opowiadanie wierszem J\u00f4chim Czwaruch<\/i> S\u0119dzickiego, poemat historyczny Reknjica<\/i> Labudy. Najpopularniejszy by\u0142 felieton, uprawiany m.in. przez Budzisza, Nagla, Pestk\u0119, Go\u0142\u0105bka czy Fikusa, ale najd\u0142u\u017cej i z wielkim sukcesem tworzy\u0142 go Labuda (zob. 2.4.) pt. Gucz\u00f3w Mack g\u00f4d\u00f4<\/i>. Wyros\u0142y z \u017cycia codziennego, aktualnych zagadnie\u0144 politycznych, spo\u0142ecznych i j\u0119zykowych (np. J\u00e3z\u00ebk cz\u00eb gwara<\/i>) o\u00b6miesza, gani i poucza, ko\u0144cz\u0105c si\u0119 wierszowan\u0105 point\u0105. Na\u015bladowc\u0105 by\u0142 A.K. Hirsz (ps. Hersz\u00f3w Gust) (1921-93) z Pomieczyna, autor Feliet\u00f3n\u00f3w posobnika<\/i> [spadkobierca] Guczow\u00e9go Macka<\/i> (1998), z podobie\u0144stwem obrazowania do Budzisza, kt\u00f3rego opowiadania stanowi\u0142y dla\u0144 pomys\u0142em i wzorcem.<\/p>\n Proz\u0119 uprawiali m.in. Karnowski, Sowizdrz\u00f4\u0142 u Kr\u00ebban\u00f3w<\/i> i Kr\u00ebban\u00eb w labece<\/i> (ok. 1920, druk 1981) i Heyke, Bardze\u0144skji vergle<\/i> 1923. Szczytowymi osi\u0105gni\u0119ciami prozy s\u0105 Majkowskiego \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> (1938), Jankego \u0141iskawica<\/i> (1988) i Drze\u017cd\u017cona Dzw\u00f3nnik<\/i> (1979) i Twarz Sm\u0119tka<\/i> (1993). Nowe nazwiska i utwory przynosi publikacja D\u00ebrch\u00f4j<\/i> [trwaj] kr\u00f3lewi\u00f3nko. Antologia dzysdniowi proz\u00eb kasz\u00ebbsczi<\/i> (1996).<\/p>\n Szczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119 zajmuj\u0105 dwaj prozaicy p\u00f3\u0142nocni: Jan Bilot (1898-1940) z Os\u0142onina i Alojzy Budzisz (1874-1934) ze \u015awiecina, drukuj\u0105cy w pismach redagowanych przez Lorentza, np. \u201ePrzyjaciel Ludu Kaszubskiego\u201d i \u201eB\u00ebn\u00eb \u00eb buten\u201d; st\u0105d wzgl\u0119dna jednolito\u015b\u0107 ich j\u0119zyka. Bilot uprawia\u0142 przede wszystkim opowiadanie, mniej humoresk\u0119, ba\u015b\u0144, podanie i legend\u0119, Budzisz natomiast opowiadanie, facecj\u0119, anegdot\u0119 i humoresk\u0119, t\u0142umaczone na polski przez Drze\u017cd\u017cona w Modrej krainie<\/i> (1980). Wywar\u0142 wp\u0142yw na Labud\u0119, Trepczyka i Drze\u017cd\u017cona. Z Lorentzem zwi\u0105zany by\u0142 te\u017c Jan Patok (1886-1940) ze Strzelna, kt\u00f3ry spisa\u0142 Fjigle gnj\u00e9\u017cd\u017cevskjich gbur\u00f3v<\/i> (1920) i pie\u015bni Kopa sz\u0119top\u00f3rk<\/i> (1936). Zbiera\u0142 poza tym opowie\u015bci, podania, anegdoty, zagadki, przys\u0142owia, rymowanki, przepowiednie, za\u017cegnania chor\u00f3b itp.; cz\u0119\u015b\u0107 t\u0142umaczy\u0142 na polski Janke (zob. 2.9.).<\/p>\n Wspomnie\u0107 nale\u017cy tak\u017ce o gaw\u0119dziarzach, jak: E. Konkolewski z Wiela i Piepka (zob. 2.6.). Gaw\u0119dy rzadko bywa\u0142y publikowane, np. Gadki J\u00f3zefa Bruskiego<\/i> (1979), m.in. na kasetach J\u00f3zefa Roszmana czy z ostatnich konkurs\u00f3w w Wielu.<\/p>\n Teatr ludowy <\/u>wyr\u00f3s\u0142 wprost z ludowych obrz\u0119d\u00f3w i domaga\u0142 si\u0119 ci\u0105gle nowych widowisk, jak np. Karnowskiego Scynanie kani<\/i> (1932) czy jase\u0142ka S\u0119dzickiego W cudown\u0105 Noc Gwiazdkow\u0105<\/i> (Kol\u0119da Kaszubsk\u00f4)<\/i> (1925). Potrzeby te zaspokaja\u0142 nauczyciel, muzyk i etnograf Szefka (zob. 2.5.), zajmuj\u0105cy si\u0119 szczeg\u00f3lnie folklorem muzycznym, autor wielu widowisk, zwi\u0105zanych z rokiem obrz\u0119dowym, np. Wesele na Kaszubach<\/i> (1937), Gwi\u017cd\u017ce<\/i> (1957), Sob\u00f3tka<\/i> (1958), D\u00ebgus\u00eb<\/i> [dyngus] (1961, in. Wr\u00ebj\u00f4rze<\/i> [swaci] jid\u0105<\/i> 1981), Wyzwoliny kosiarza<\/i> (1979). W literaturze zaowocowa\u0142a zwi\u0105zana z folklorem zabawa w roztr\u0119bacza (zob. 3.1.)<\/p>\n Wyj\u0105tkowe miejsce zajmuje Bernard Sychta (1907-1982) z Puzdrowa, ksi\u0119dz, etnograf, s\u0142ownikarz (zob. 1.4.), pocz\u0105tkowo sympatyzuj\u0105cy z M\u0142odokaszubami, potem z \u201eKlek\u0105\u201d (zob. 2.5.). W \u017cyciu, sporach ideowych i tw\u00f3rczo\u015bci niezmiennie kierowa\u0142 si\u0119 wyznaniem: \u201eKaszuby nie nale\u017c\u0105 do Polski, one s\u0105 Polsk\u0105\u201d. Wystawion\u0105 w wejherowskim gimnazjum (1925) Szopk\u0119 kaszubsk\u0105<\/i> napisa\u0142 wierszem polskim i kaszubskim. Nawi\u0105zuj\u0105c do Karnowskiego, tworzy\u0142 sztuki sceniczne historyczne, np. Gwi\u00f4zdka ze Gdu\u0144ska<\/i> (1930, 1932) i Spi\u0105c\u00e9 wojsko<\/i> (1935) czy obyczajowe Hanka s\u0119 \u017ceni<\/i> (1935) i Dz\u00e9wcz\u0119 i miedza<\/i> (1938) itd. Poza utrwalaniem r\u00f3\u017cnych wierze\u0144, zwyczaj\u00f3w i obrz\u0119d\u00f3w dokumentuj\u0105 i piel\u0119gnuj\u0105 te\u017c sam\u0105 mow\u0119. Najpe\u0142niej oddaj\u0105 \u0142\u0105czenie (synkretyzm) r\u00f3\u017cnych sztuk, jak w folklorze, np. obrz\u0119d weselny.<\/p>\n Mniej ludowy typ dramatu uprawiali: Karnowski, Utwory dramatyczne<\/i> (druk 1970), m.in. tu historyczne Libusza<\/i> (1936) o uk\u0142adzie w K\u0119pnie; Wotr\u00f4k<\/i> [syn] Swantewita<\/i> (1920, druk 1931) czy Z\u00f4pis<\/i> [testament] Mestwina<\/i> (1924, druk 1935), a na pograniczu zostaj\u0105 Kaszubi pod Widnem<\/i> (1933); Heyke Agust Szloga<\/i> (1935) wed\u0142ug prozy Budzisza \u017belez\u00f4k przed s\u0105dem<\/i> czy Katilina<\/i> (1937); S. Bieszk P\u00f2korn\u00f4 R\u00f3\u017ca. Jedno-akt\u00f3wka wedle \u00f2p\u00f2wi\u00f4stczi<\/i> Alozeg\u00f2 B\u00f9dz\u00ebsza<\/i> (r\u0119kopis); A. \u0141ajming (1904) z Przymuszewa w Chojnickiem widowiska Szczesce<\/i> (1959) i Gdzie jest Balbina?<\/i> (1974). Majkowskiego Strach\u00eb i zr\u0119kovjin\u00eb<\/i> to j\u0119zykiem do Remusa<\/i> nawi\u0105zuj\u0105ca przer\u00f3bka sceniczna poematu Koscelny<\/i> (1936). Wymieni\u0107 jeszcze cho\u0107by trzeba m.in. tragedi\u0119 Rompskiego Vzenjik<\/i> [wsch\u00f3d] Arkon\u00eb<\/i> (1938) czy sztuk\u0119 obyczajow\u0105 J\u00f4 chc\u0119 na swiat<\/i> (1946, druk 1987) i utwory Piepki Dar\u00ebnk<\/i> (1961) i komedi\u0119 Chor\u00f3bsko<\/i> (1968).<\/p>\n W\u0142a\u015bciwo\u015bci kaszubskie wyst\u0119puj\u0105 w zasadniczo polskoj\u0119zycznych utworach od gda\u0144skiej Tragedii o bogaczu i \u0141azarzu<\/i> (1643), gdzie w 2. intermedium s\u0105 trzy pewne kaszubskie wyrazy: tyrzy<\/i> \u2018ci\u0105gnie\u2019, sarn<\/i> \u2018samiec sarny\u2019 i knarz<\/i> \u2018kiernoz\u2019. Inne utwory to np. Melania Parczewska Nad morzem<\/i> (1893) z akcj\u0105 we wsi Rowy i w Ustce; A. Gruszecki Tam, gdzie si\u0119 Wis\u0142a ko\u0144czy<\/i> (1903) o kaszubskich rybakach; S. \u017beromski Wiatr od morza<\/i> (1922) \u2013 2 bajki (zob. 3.3.); S. Grabi\u0144ski Klasztor i morze<\/i> (1928) o cysterkach z \u017barnowca i J. Bandrowski Zolojka<\/i> (1928) o helskich rybakach; N. Rydzewska Rybacy bez sieci<\/i> (1958) o rybakach z Wdzydz; F. Fenikowski Zapad\u0142y zamek<\/i> (1958) o Ceynowie czy Zakochani w Rozewiu<\/i> (1977) \u2013 swoisty przewodnik po okolicy. <\/p>\n Osobno utwory autor\u00f3w-Kaszub\u00f3w: Derdowski Walek na jarmarku<\/i> (1883), Majkowski Nigde do zgube nie przy\u0144d\u0105 Kaszube<\/i> (1908-9) i Judica, Domine, nocentes me<\/i> (1910), a notabene tak pr\u00f3bowa\u0142 pisa\u0107 Remusa; A. Necel Kutry o czerwonych \u017caglach<\/i> (1955), Saga o szwedzkiej checzy<\/i> (1957) czy Demony, purtki i stolemy. Ba\u015bnie kaszubskie<\/i> (1975) itd.; Piepka Hanesk<\/i> (1957), Cisza<\/i> (1970), Wie\u017ca z domem<\/i> (1974) i Torbus i reszta zgrai<\/i> (1978); \u0141ajming w zbiorku opowie\u015bci Od dzi\u015b do jutra<\/i> (1976), prezentuj\u00b1cym codzienne \u017cycie tzw. pustk na po\u0142udniu Kaszub w XX w.<\/p>\n Na kaszubski t\u0142umaczyli m.in.: Ceynowa, Majkowski, Karnowski, Heyke, Trepczyk, Nagel, Pestka, Janke. Osobno wymieni\u0107 trzeba: Kasz\u00ebbsk\u00f4 Bibl\u00ebj\u00f4. Nowi Testament. IV Ewanjelje<\/i> (1992) w t\u0142um. z \u0142aciny F. Gruczy i Swi\u0119t\u00e9 Pismiona Now\u00e9go Testame\u0144tu<\/i> (1993) w t\u0142um. z polskiego E. Go\u0142\u0105bka.<\/p>\n Z kolei z kaszubskiego przet\u0142umczono m.in.: Majkowskiego \u017b\u00ebc\u00e9 i przigid\u00eb Remusa<\/i> na polski L. B\u0105dkowski (1956), na niemiecki E. Brenner (1988) i francuski J. Dera-Fischer (1992); nadto wiersze Roppla, Trepczyka, Piepki, Nagla, Jankego i Czai. Antologia A. Trojanowskiego Za dalagla kraj Stalemaj<\/i> (Mi\u0144sk 1980) zawiera t\u0142umaczenia na bia\u0142oruski, a filologiczne niemieckie t\u0142umaczenia F. Neureitera Kaschubische Anthologie<\/i> (Münch 1973).<\/p>\n Nadto na polski: w\u0142asne wiersze t\u0142umaczyli Bieszk, \u0141ysk i Walkusz; Drze\u017cd\u017con w Modra kraina<\/i> (1980) Budzisza Zemja kasz\u00ebbsk\u00f4<\/i>; I. Trojanowska \u2013 J. Ceynowy Dobro zwyci\u0119\u017ca<\/i> (1985) i Nagla Dziewczynka i krasnoludki<\/i> (1989); Janke cz\u0119\u015b\u0107 utwor\u00f3w Patoka w: Straszyd\u0142o w Czarnowskim M\u0142ynie. Ba\u015bnie kaszubskie<\/i> (1983); Janke w Ptak za uszami<\/i> (1992) humoreski kaszubskie m.in.: F. Ceynowy, Patoka, Karnowskiego, Budzisza, Labudy, Dominika, Walkusza, Okonia, a tak\u017ce ze s\u0142ownika Sychty, za\u015b w Klechdach kaszubskich<\/i> (1996) teksty z Bronischa, Hilferdinga, Ceynowy, Lorentza, Ramu\u0142ta, Sychty i te\u017c np. Heyki Podania kaszubskie<\/i> (1931). Antologia J. Sampa Zakl\u0119ta stegna<\/i> (1985) zawiera 50 bajek \u2013 ze \u017ar\u00f3de\u0142 jak u Jankego \u2013 po kaszubsku i polsku.<\/p>\n Dzie\u0142a powstawa\u0142y cz\u0119\u015bciowo w gwarze wyniesionej przez pisarza z domu, a zatem \u201egeografia\u201d ta jest wa\u017cna m.in. dlatego, \u017ce \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z ni\u0105 dialektalne cechy i kierunek rozwoju og\u00f3lnego kaszubskiego j\u0119zyka (zob. 1.4.). Pisarze z p\u00f3\u0142nocy piel\u0119gnuj\u0105 bylaczenie, je\u015bli tak m\u00f3wili w domu, np. Drze\u017cd\u017con, Jab\u0142o\u0144ski, Selin. Nawet pisarze mieszkaj\u0105cy z dala od Kaszub oddaj\u0105 cechy dawnego domowego j\u0119zyka, np. \u015brodkowokaszubskie u starszego M. Majkowskiego czy m\u0142odszego S. Bartelika; nawiasem m\u00f3wi\u0105c, w wierszach mniej si\u0119 to zaznacza, pomijaj\u0105c Zrzesze\u0144c\u00f3w, zw\u0142aszcza Rompskiego. Dopiero \u015bredniemu pokoleniu (np. Go\u0142\u0105bek, Janke, Walkusz) i m\u0142odszemu (Szyma\u0144ska, \u017bmuda-Trzebiatowski) udaje si\u0119 pe\u0142niej uwolni\u0107 od owych uzale\u017cnie\u0144, m.in. dlatego, \u017ce niekt\u00f3rzy w m\u0142odo\u015bci po kaszubsku nie m\u00f3wili, a zatem \u0142atwiej poddaj\u0105 si\u0119 kaszubszczy\u017anie wsp\u00f3\u0142czesnej literatury, wykszta\u0142conej zw\u0142aszcza przez Zrzesze\u0144c\u00f3w.<\/p>\n Pi\u015bmiennictwo \u201epokry\u0142o\u201d niemal ca\u0142y obszar j\u0119zykowy Kaszub, np. Ceynowa \u2013 na p\u00f3\u0142nocnym zachodzie gwara \u017carnowiecka; te\u017c Oko\u0144 i Dominik; Drze\u017cd\u017con \u2013 gwara mechowska z tzw. bylackiej odmiany p\u00f3\u0142nocnowschodniej, kt\u00f3r\u0105 pisali te\u017c Budzisz, Bilot, Patok; Heyke \u2013 p\u00f3\u0142nocna gwara lesacka; Derdowski \u2013 z po\u0142udnia gwara wielewska z Zabor\u00f3w (i Chmielno z centrum), Majkowski \u2013 gwara \u0141ubiany (i okolic Kartuz w centrum), Karnowsczi \u2013 okolice Brus, Pestka \u2013 znad Zbrzycy, okolice M\u0119cika\u0142u; Zrzesze\u0144cy, m. in. Trepczyk, Labuda, Grucza, Rompski, szczeg\u00f3lnie Sychta \u2013 z centrum, gwary zachodniokartuskie; dzi\u015b np. J. Labudda. Wedle D\u00ebrch\u00f4j kr\u00f3lewi\u00f3nk\u00f2. Antologia dzysdniowi proz\u00eb kasz\u00ebbsczi<\/i> (1996) najwi\u0119cej pisarzy pochodzi ze \u015brodka Kaszub, np. Go\u0142\u0105bek, Hewelt, Hirsz, Walkusz; najmniej ich z po\u0142udnia, np. Janke, B. Ja\u017cd\u017cewski, a niewiele wi\u0119cej z p\u00f3\u0142nocy, np. Fikus, A. Jab\u0142o\u0144ski i Selin.<\/p>\n W literaturze pozosta\u0142 bogaty opis tej kultury i folkloru, m.in. chronologicznie: G. Lorek Zur Charakteristik der Kassuben am Leba-Strome<\/i> (1821), A. Hilferding Ostatki slavjan na juznom bjerjegu Baltijskogo morja<\/i> (1862), F. Ceynowa Sk\u00f4rb Kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskj\u00e8 m\u00f2v\u00e9<\/i> (1866), F. Tetzner Die Slovinzen und Lebakaschuben<\/i> (1899), J. Treichel, Volkslider und Volksreime aus Wespreussen<\/i> (1895), J. \u0141\u0119gowski Kaszuby i Kociewie<\/i> (1892), I. Gulgowski Kaszubi<\/i> (1924), A. Fischer Zarys etnograficzny Kaszub<\/i> (1929), F. Lorentz Zarys etnografii kaszubskiej<\/i> (1934), B. Stelmachowska Rok obrz\u0119dowy na Kaszubach<\/i> (1933) i S\u0142owi\u0144cy i ich kultura<\/i> (1963), R. Kukier, Kaszubi bytowscy<\/i> (1968), B. Sychta, S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/i> (1967-76); sporo materia\u0142\u00f3w pozostawili Patok i Rompski; nowsze prace: L. Malicki Rok obrz\u0119dowy na Kaszubach<\/i> (1986) i J. Perszon, np. Kaszubskie zaduszki<\/i> (1990), Godn\u00e9 zw\u00ebki<\/i> (1991), Na imi\u0119 Bosczi<\/i> (1992), Na Jastra<\/i> (1992), Kr\u00f3luj nama wiedno<\/i> (1993). <\/p>\n Osobliwo\u015b\u0107 i archaiczno\u015b\u0107 kultury Kaszub\u00f3w wynika cz\u0119\u015bciowo z dawnej izolacji politycznej i etniczno-j\u0119zykowej tego regionu. Dotyczy to m.in. wierze\u0144 w si\u0142y nadprzyrodzone, magii i mit\u00f3w, zw\u0142aszcza w przyrodzie (np. kult s\u0142o\u0144ca, ksi\u0119\u017cyc, gwiazdy; nazwy i wyobra\u017cenia mrozu i wiatru), \u015bmierci (np. wieszczi, pust\u00f4 noc<\/i>, za\u015bpiewywanie (zob. 3.4.), s\u0105dy bo\u017ce, o kt\u00f3rych m.in. Majkowski w Judica, Domina, nocentes me<\/i>). Dawne poga\u0144skie wierzenie i obrz\u0119dy niekiedy zlewa\u0142y si\u0119 z chrze\u015bcija\u0144skimi. Wida\u0107 jednak rozk\u0142ad najbogatszych weselnych (np. Sychta) czy pogrzebowych. Dobrze zachowa\u0142 si\u0119 rok obrz\u0119dowy (m.in. w widowiskach, zob. 2.7.), np. w Ceynowy Sk\u00f4rbie<\/i>: wyganianie starego roku, tj. gwi\u017cd\u017ce<\/i> czy gwi\u00f4zdczi<\/i>, palenie ogni na \u015bw. Jana, tzw. sobotczi<\/i> i scynanie kani<\/i> (zob. 3.3.), o czym te\u017c Karnowski, Patok, Rompski.<\/p>\n Najbogatszymi zbiorami folkloru literackiego, a zatem ba\u015bni, poda\u0144, legend s\u0105 Teksty pomorskie<\/i> Lorentza (1913-24) i S\u0142ownik gwar kaszubskich<\/i> Sychty (1967-76), zawieraj\u0105ce teksty o florze i faunie czy demonach, magiczne, o powstawaniu \u015bwiata (ajtiologiczne), o \u201e\u015bwiecie na opak\u201d, tak\u017ce podania historyczne (np. o \u015bpi\u0105cych rycerzach), przyrodnicze (np. o b\u0142\u0119dnych ognikach, kra\u015bni\u0119tach, morach, stolemach), demonologiczne (np. o diab\u0142ach), o czarownicach i farmazonach itd. Z demon\u00f3w literack\u0105 \u201ekarier\u0119\u201d zrobi\u0142 sm\u00e3tk<\/i> \u2013 ju\u017c u Derdowskiego, potem Majkowskiego i Drze\u017cd\u017cona (zob. 3.1.). S\u0142ownik<\/i> Sychty zawiera m.in. 8 tys. przys\u0142\u00f3w i 4 tys. frazeologzm\u00f3w, wiele tekst\u00f3w pie\u015bni, opowie\u015bci, anegdot, a tak\u017ce zagadek (t\u00e3g\u00f3dk<\/i>), kt\u00f3rych du\u017co znajduje si\u0119 te\u017c w zbiorach Patoka i np. Roppla Orzech\u00eb do ucech\u00eb<\/i> (1956). <\/p>\n Pomorania cantat <\/i>(Pomorze \u015bpiewa) \u2013 dowodz\u0105 zbiory Ceynowy, \u0141\u0119gowskiego, Patoka, Kirsteina i Roppla czy W. Rogali i P. Szefki. Nie znane jest pochodzenie oryginalnych tzw. kaszubskich nut, inaczej zwanych alfabetem kaszubskim, ze pocz\u0105tkowymi s\u0142owami: To je kr\u00f3tcz\u00e9, to je d\u0142ud\u017c\u00e9, to cesarza stol\u00ebca<\/i> itd. Nowowiejski w Legendzie Ba\u0142tyku<\/i> (1924) zu\u017cy\u0142 materia\u0142y Patoka, a pie\u015b\u0144 ludow\u0105 poetycko spo\u017cytkowali i \u201euszlachetnili\u201d np. Bieszk, Trepczyk, Pepli\u0144ski, Stachurski, \u0141ysk i inni, wykorzystaj\u0105c utwory kaszubskich poet\u00f3w, w tym w\u0142asne.<\/p>\n W j\u0119zyku, szczeg\u00f3lnie w s\u0142ownictwie (z frazeologi\u0105), poza tym w folklorze i literaturze ludowej \u2013 cz\u0119\u015bciowo w literaturze pi\u0119knej, m.in. z tego powodu, \u017ce mog\u0142a ona jako\u015b wp\u0142ywa\u0107 na folklor i wierzenia \u2013 odbija si\u0119 poziom cywilizacji i jej ewolucja. Mo\u017cna to ukaza\u0107 na przyk\u0142adzie j\u0119zykowego obrazu \u201eprzyrody\u201d, rozumianej tu w przybli\u017ceniu jako tzw. cztery \u017cywio\u0142y: ziemia (z flor\u0105 i faun\u0105), woda, ogie\u0144 i powietrze (wiatr).<\/p>\n Otaczana jest czci\u0105. Przys\u0142owie W adwence zemia spi i je ch\u00f2r\u00f4, czej s\u00e3 j\u00e3 \u00f2rze<\/i> stwierdza, \u017ce raz do roku zemia \u00f2dpocziw\u00f4<\/i>. Jesieni\u0105 zemia m\u00f4 s\u00e3 do spani\u00f4<\/i>, ale wedle przys\u0142owia W zemie spi zemia, b\u00f2 j\u00e3 uspi\u0142 Grzenia<\/i>; Grzenia<\/i> to uosobienie snu. Ziemi wtedy nie wolno ora\u0107, poniewa\u017c przesta\u0142aby rodzi\u0107. Na wiosn\u0119 zemia nie je sama<\/i> (por. nie b\u00ebc sama<\/i> \u2018o ci\u0105\u017cy\u2019) i zgrzeszy\u0142by ten, kto by j\u0105 ora\u0142, bronowa\u0142, kopa\u0142, itp.<\/p>\n Wed\u0142ug legendy Bogu udzieli\u0142 si\u0119 smutek anio\u0142a i zezwoli\u0142 mu wysypa\u0107 resztki pozosta\u0142e w skrzyni: jeziora, stawy, lasy i g\u00f3ry, nieco morza i dobrej ziemi, co sk\u0142ada si\u0119 na pi\u0119kno tej krainy. Podj\u0119\u0142a to kaszubska literatura, m.in. Karnowski w wierszowanej p\u00f2wi\u00f4stce Jadam\u00f2wi R\u00f4j<\/i> (1910). Odd\u017awi\u0119k jej odnale\u017a\u0107 mo\u017cna w sonecie Bieszka Jezora<\/i>, gdy poeta pisze: \u201eJak p\u00ebszn\u0105 r\u00e9g\u00e3 per\u0142\u00f3w m\u00f4 na sz\u00ebji Na \u017c\u00f4rotn\u00f4, na \u00f9b\u00f2g\u00f4 wiosna! Tak sa\u0142a B\u00f2\u017c\u00f4 r\u00e3ka niez\u00f4zdrostn\u00f4 Nen bl\u00f4sk jez\u00f3r \u2013 w pi\u00f4sczi tatcz\u00ebzn\u00eb m\u00f2ji\u201d. Nale\u017cy wspomnie\u0107 tu wiersz Jankego Anio\u0142 p\u0142ak\u00f4\u0142<\/i>.<\/p>\n Legenda ta \u0142\u0105czy si\u0119 z \u017cartobliwym uj\u0119ciem Kaszub przez Ceynow\u0119 jako Palestyny, s\u0105siaduj\u0105cej z Samarij\u0105<\/i> (Malborskie), z puszcz\u0105 Jizraelsk\u0105<\/i> (Bory Tucholskie), z Filistinami<\/i> (Niemcy), m\u00f2rz\u00e3 Strzodzemnym<\/i> (Ba\u0142tyk) i m\u00f2rz\u00e3 Genezarecczim<\/i> (Zatoka Pucka). Wejherowo ma miano Jerozol\u00ebma<\/i>, Gnie\u017cd\u017cewo \u2013 Genezaret<\/i>, Nanice \u2013 Naim<\/i>, Swarzewo to Samarij\u00f4<\/i>, Byt\u00f3w to Bethlehem<\/i>, rzeka Plutnica to Jordan<\/i> itd. B\u00ebtow\u00f2<\/i> z Betlejem<\/i> uto\u017csami\u0142 bohater poematu Derdowskiego: \u201eB\u00f2c Betow\u00f2 a Betleem to je jedno mniasto, Le litere p\u00f2miesza\u0142e \u017cede, jak czej ciasto\u201d. W opowie\u015b\u0107 o tej Palestynie Ceynowa wpl\u00f3t\u0142 takie nazwy, jak: g\u00f3ra Kalwarijsk\u00f4<\/i> w Wejherowie, rzeka Cedron<\/i> dla Bia\u0142ej, B\u00f2\u017c\u00f4stopka<\/i> dla g\u0142azu pod \u015awiecinem, tj. autentyczne nazwy zwi\u00b1zane z istniej\u0105c\u0105 od po\u0142. XVII w. kalwari\u0105 w Wejherowie albo obro\u015bni\u0119te w ludowe legendy, jak Bo\u017ca Stopka<\/i> (z dokumentu 1281 r.). Nawi\u0105za\u0142 do tego Majkowski w \u017b\u00ebcym i przig\u00f2dach Rem\u00f9sa<\/i>.<\/p>\n \u015awiat ro\u015blin<\/u> wie\u015bniak zna\u0142 doskonale, jak dowodzi ludowa terminologia botaniczna: a) z ludowych wierze\u0144: di\u00f4bl\u00e9 b\u00f3t\u00eb<\/i> \u2018ostro\u017ce\u0144 polny, Cirsium arvense<\/i>\u2019; di\u00f4bli \u00f2g\u00f3n<\/i> \u2018\u017carnowiec miotlasty, Sarothamnus scoparius<\/i>\u2019; kuk\u00f3wcz\u00e9 r\u00e3kawice<\/i> \u2018pierwiosnek lekarski, Primula officinalis<\/i>\u2019, a kuku\u0142ka by\u0142a ongi\u015b kobiet\u0105; b) z wierze\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich: b\u00f2\u017c\u00f4 m\u00e3ka<\/i> obok b\u00f2\u017c\u00e9 drz\u00e9wk\u00f2<\/i> i \u2018dziurawiec pospolity, Hypericum perforatum<\/i>\u2019, Pana Jezus(ow)a krew<\/i> \u2018mi\u0119ta, Mentha arvensis\u2019; panajezusk\u00f2we paluszczi<\/i> \u2018pierwiosnek lekarski, Primula offic.<\/i>\u2019; czeliszczi M. Boscz\u00e9<\/i> \u2018pow\u00f3j, Convolvulus arvensis<\/i>\u2019; klucze M. Boscz\u00e9<\/i> \u2018pierwiosnek, Primula veris<\/i>\u2019; c) z \u017cycia Ko\u015bcio\u0142a: ks\u00e3\u017ci k\u00f2ln\u00e9rz<\/i> \u2018wrotycz, Tanacetum vulgare<\/i>\u2019; wieczn\u00e9 l\u00e3pczi<\/i> \u2018owoce mleczu z pi\u00f3ropuszem parasolowato rozstawionych w\u0142osk\u00f3w\u2019 itp.<\/p>\n R\u00f3\u017ca symbolizuje mi\u0142o\u015b\u0107, pi\u0119kno i pomy\u015blno\u015b\u0107, sk\u0105d zwrot o powodzeniu ta\u0144cowac na r\u00f3\u017cach<\/i>. O szcz\u0119\u015bciu wr\u00f3\u017cy si\u0119 z koniczyny, a por\u00f3wnaj opowiadanie \u0141ajming Czterolistna koniczyna<\/i>. Jab\u0142o\u0144 w ludowej poezji i pie\u015bni uchodzi za symbol p\u0142odno\u015bci, sk\u0105d w \u017cyczeniach dla m\u0142odej panny por\u00f3wnanie: plenn\u00f4 jak jab\u0142\u00f3nka (w jab\u0142uszka)<\/i>. Jemio\u0142a rosn\u0105ca na drzewach przed domami zapewnia rych\u0142e zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie: Gapi\u00e9 gni\u00f4zdo<\/i> \u2018jemio\u0142a\u2019, m\u0142od\u00e9 pann\u00eb gni\u00f4zdo<\/i>. Lilia i mirt uchodz\u0105 za symbole niepokalanego obyczaju, sk\u0105d cz\u00ebst\u00f4 jak lelij\u00f4<\/i> i Gdze s\u00e3 m\u00ebrt\u00eb darz\u0105, tam dz\u00e9wcz\u00e3ta pr\u00f3\u017cno \u00f2 wieselim marz\u0105<\/i>. Osika jest schronieniem z\u0142ych duch\u00f3w i li\u015bcie jej dr\u017c\u0105 w obawie przed uderzeniem pioruna: Czej jidzesz wedle \u00f2sczi, wsp\u00f2mni sobie na s\u0105d b\u00f2sczi<\/i>. Wierzb\u0119 upodoba\u0142 sobie demon: zak\u00f2chac s\u00e3 jak mich\u00f4\u0142k<\/i> \u2018z\u0142y duch\u2019 w jerzbinie<\/i>. <\/p>\n \u015awi\u0119cone kwiaty i zio\u0142a strzeg\u0105 przed czarami, zaraz\u0105, nieszcz\u0119\u015bciem, a szak\u0142ak odstrasza z\u0142e duchy i czarownice: b\u00f2jec s\u00e3 jak czarownica\/m\u00f2ra\/p\u00f9rtk szatlach\u00f9<\/i>. Z zielarstwem \u0142\u0105czy si\u0119 porzekad\u0142o: Pita chrz\u00f3n i biedrz\u00f3n, a ustanie ch\u00f2l\u00e9ra<\/i>, s\u0142yszane \u201ez nieba\u201d w czasie epidemii w Gowidlinie (po\u0142. XIX w.). Ro\u015bliny pe\u0142ni\u0142y wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w magii i wr\u00f3\u017cbach, jak \u015bwiadcz\u0105 zwroty: sadz\u00ebc rzep\u00e3<\/i>, ekwiwalent polskiego sia\u0107 rutk\u0119<\/i> \u2018nie wychodzi\u0107 za m\u0105\u017c\u2019, i (tu\u0144c) na dobri len<\/i>. Dzisiaj funkcjonuj\u0105 w obrz\u0119dowo\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej: Brz\u00f3zka, wierzba i dana s\u0105 w s\u0142u\u017cbie \u00f9 niebiescz\u00e9g\u00f2 Pana \u2013<\/i> aluzja do roli na Bo\u017ce Cia\u0142o, Niedziel\u0119 Palmow\u0105 i Bo\u017ce Narodzenie.<\/p>\n \u015alady kultu zwierz\u0105t<\/u> tkwi\u0105 w tw\u00f3rczo\u015bci, wierzeniach i frazeologii, zachowuj\u0105cej pami\u0119\u0107 o ich roli w magii, wr\u00f3\u017cbach i obrz\u0119dach. W kocie upatruje si\u0119 siedliska demon\u00f3w: Nicht nie wi\u00e9, co w \u00f2p\u00f4lonym k\u00f2ce sedzy<\/i> i zwrot miec\/robic \u00f2cz\u00eb jak k\u00f2t na grzm\u00f2t<\/i>. Kura jest mieszkaniem z\u0142ego ducha lub wied\u017amy, sk\u0105d wyra\u017cenie di\u00f4b\u0142ow\u00e9 pazur\u00eb<\/i> \u2018kura\u2019, pomagaj\u0105ce rozumie\u0107 zwrot k\u00f9r\u00eb rozgrzeba\u0142\u00eb wiesel\u00e9<\/i> \u2018wesele nie dosz\u0142o do skutku\u2019.<\/p>\n Do zwierz\u0105t wieszczych nale\u017cy pies wyj\u0105cy i kret ryj\u0105cy przed domem, jak wynika ze zwrot\u00f3w: pies w\u00ebje, \u017ceb\u00eb \u00f2n le k\u00f2g\u00f2s nie w\u00ebwi\u0142<\/i> czy w\u00ebniesc k\u00f2g\u00f2s z ch\u00ebczi<\/i> i w\u00ebtocz\u00ebc k\u00f2g\u00f2s z ch\u00ebczi<\/i>; wyzyska\u0142a to \u0141ajming w opowiadaniu Kret i kogut<\/i>. Kret ma sw\u00f3j udzia\u0142 w czynno\u015bciach zapobiegaj\u0105cych staropanie\u0144stwu, utrwalonych w zwrotach deptac kreta<\/i> i ch\u00f2dz\u00ebc p\u00f2 kretowiszczu<\/i>. Diabe\u0142 stworzy\u0142 koz\u0119 i urwa\u0142 jej ogon: K\u00f2z\u00e9 p\u00f2m\u00f4gal\u00eb, ja\u017c j\u00e9 \u00f2g\u00f3n \u00f9rwal\u00eb<\/i>. \u0141\u0105czy si\u0119 z tym pomorskie wierzenie, \u017ce dziewczyna, kt\u00f3ra nie wysz\u0142a za m\u0105\u017c, b\u0119dzie musia\u0142a p\u00f2 smierc\u00eb k\u00f2z\u00eb pasc (przed piek\u0142\u00e3)<\/i>. Frazeologizm ten cz\u0119\u015bciej wyzyskiwa\u0142 Labuda w felietonach. <\/p>\n Wywodzona z kobiety kania (ptak) wchodzi do por\u00f3wna\u0144: czekac, tesknic, zdrzec jak kania za deszcz\u00e3<\/i> \u2018bardzo czego\u015b pragn\u0105\u0107\u2019 i pragn\u0105c jak kania deszcz\u00eb<\/i> obok wzd\u00ebchac jak kania za deszcz\u00e3, nadto jeszcze pic w\u00f2d\u00e3 jak kania<\/i>, piszczec jak kania<\/i> czy cz\u00ebc s\u00e3 jak kania bez deszczu<\/i> \u2018czu\u0107 si\u0119 niedobrze\u2019 i cesz\u00ebc s\u00e3 jak kania na deszcz<\/i> obok kania w\u00f2\u0142\u00f4 \u00f2 deszcz<\/i> \u2018gdy s\u0142yszy si\u0119 g\u0142os kani\u2019. Z susz\u0105 zwi\u0105zany jest prognostyk Czej w \u00f2grodze usadnie kania, b\u00e3dze l\u00ebch\u00f4 bania<\/i> \u2018dynia\u2019. Natomiast por\u00f3wnanie b\u00f2jec s\u00e3 jak kania na swi\u00e3t\u00e9g\u00f2 Jana<\/i> \u2018ba\u0107 si\u0119 mocno\u2019 \u0142\u0105czy si\u0119 z wyra\u017ceniem scynani\u00e9 kanie<\/i>, nazywaj\u0105cym jednocze\u015bnie widowisko ludowe z p\u00f3\u0142nocy Kaszub, kt\u00f3re inspirowa\u0142o literacko m.in. Karnowskiego i Rompskiego (zob. 2.7.).<\/p>\n Sztuka S\u0119dzickiego Roztr\u0119barchy czyli zabijanie starego roku<\/i> (1951), widowisko obyczajowe Rompskiego Roztr\u0119barch <\/i>czy opowiadanie Budzisza Roztr\u0119b\u00f4cz nawi\u0105zuj\u0105 do dawnej zabawy, utrwalonej w zwrocie roztr\u00e3ba(r)cha, roztr\u00e3b\u00f4cze g\u00f2nic<\/i>, posiadaj\u0105cym odpowiedniki: malborskie goni\u0107 rozmaki<\/i>, lubawskie sow\u0119 nagania\u0107<\/i>, kociewskie skrzeble \u0142apa\u0107<\/i>, che\u0142mi\u0144skie smarze chwyta\u0107<\/i>. Obliczona na o\u015bmieszanie naiwnych zabawa polega\u0142a na tym, \u017ce figlarze wmawiali \u0142atwowiernym, i\u017c jest zwierz\u0105tko o cennym i poszukiwanym futerku, i zostawiali go na dworze podczas siarczystego mrozu z otwartym workiem, gdy sami \u2013 z ha\u0142asem, niby naganka \u2013 udawali si\u0119 do ciep\u0142ego domu. R\u00f3\u017cnie badacze obja\u015bniali cz\u0142on roz(o)mak<\/i> i roztr\u0119b\u00f4cz<\/i>, roztr\u0119barch<\/i> : pierwszy \u0142\u0105czono z rosomak<\/i> \u2018drapie\u017cny ssak…\u2019, drugi za\u015b z jakim\u015b demonem (G. Labuda), a znany jest roztr\u00e3b\u00f4cz<\/i> jako demon zbo\u017cowy (Sychta).<\/p>\n Z dawnymi praktykami magicznymi mo\u017cna \u0142\u0105czy\u0107 \u017cywe do dzi\u015b adwentowe pochody maszkar zwane gwi\u00f4zdk\u0105<\/i>, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych s\u0105 bocian, ch\u0142op na koniu, koza lub kozio\u0142, nied\u017awied\u017a (z grochowin), niekiedy ma\u0142pa. Bior\u0105 one pocz\u0105tek od \u017co\u0142nierzy Heroda: W drodze \u017c\u00f4\u0142n\u00e9rze zamienil\u00eb s\u00e3 w rozmajit\u00e9 zwierz\u00e3ta, cht\u00ebrne s\u00e3 zagr\u00ebz\u0142\u00eb i tak B\u00f2\u017c\u00e9 Dzec\u0105tk\u00f2 \u00f9sz\u0142o smierc\u00eb<\/i>. Gwi\u00f4zdczi<\/i> by\u0142y r\u00f3\u017cne, m. in. ze S\u0142\u00ebpska m\u00f4 s\u00e3 do d\u00ebpska<\/i>, czyli do bicia. Znany jest patriotyczny dramat Sychty Gwi\u00f4zdka ze Gdu\u0144ska<\/i> o ostatnich chwilach ksi\u0119cia Mestwina i jego testamencie.<\/p>\n Silne i powszechne, zgodne z topografi\u0105, s\u0105 wierzenia zwi\u0105zane z g\u0142azami, kt\u00f3rym przypisuje si\u0119 funkcje sakralne, por. Diabelski Kamie\u0144<\/i>, a tak\u017ce nad zatok\u0105 w Pucku Adam i Ewa<\/i> czy Dwana\u015bcie Aposto\u0142\u00f3w<\/i>. Stawa\u0142y si\u0119 one \u017ar\u00f3d\u0142em licznych opowie\u015bci, kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 wesz\u0142a do kaszubskiej literatury pi\u0119knej, np. sonet Bieszka Stojic<\/i> (g\u0142az Stojec<\/i> od 1277 r.), in. Diabelski Kamie\u0144<\/i> pod \u015awiecinem, czy powiastka w zbiorze J. Ceynowy Dobro zwyci\u0119\u017ca<\/i> o g\u0142azie Bo\u017ca Stopka<\/i>, inaczej Anielska Stopka<\/i>.<\/p>\n G\u0142azy polodowcowe s\u0105 dzie\u0142em stolem\u00f3w, kt\u00f3rych zast\u0105pi\u0142 diabe\u0142, sk\u0105d di\u00f4bli kam<\/i> lub p\u00f9rtk\u00f3w kam<\/i>. Niekt\u00f3re kamienie to zakl\u0119ci ludzie lub zwierz\u0119ta, jak \u015bwiadczy zwrot \u00f2br\u00f3c\u00ebc s\u00e3 (ch\u00f9tczi) w kam<\/i>. Potwierdzaj\u0105 to podania spo\u017cytkowane literacko, np. S\u0119dzicki o chlebie zamienionym w kamie\u0144 jako rozwini\u0119ciu przys\u0142owia Bodaje\u015b nie mia\u0142 chleba inszego jak w Oliwie<\/i>. Kaszubska frazeologia wierzeniowa, kt\u00f3ra wyros\u0142a z symboliki kamienia, wesz\u0142a do poezji Czai M\u00f2jim m\u00f9lk\u00e3 je kam<\/i>! (zob. 2.6.).<\/p>\n Zgodnie z wierzeniami kamienie przekl\u0105\u0142 Chrystus, gdy w drodze na Golgot\u0119 potkn\u0105\u0142 si\u0119 o kamie\u0144, z czym \u0142\u0105czy si\u0119 zwrot \u017c\u00ebda \u00f2b\u00f9dz\u00ebc<\/i> \u2018potkn\u0105\u0107 si\u0119 o kamie\u0144\u2019. Warto przytoczy\u0107 zagadk\u0119: Sedzy \u00f9b\u00f2d\u017ci k\u00f2le drod\u017ci<\/i>. Ni m\u00f4 r\u00e3czi ani nod\u017ci, Jid\u0105, jad\u0105, nic nie daj\u0105, le jesz kij\u00e3 p\u00f2pichaj\u0105<\/i> i wiersz Nagla T\u00eb kamie<\/i>, oparty na frazie kamie\u0144 by si\u0119 rozp\u0142aka\u0142<\/i>.<\/p>\n \u0141\u0105cz\u0105 si\u0119 z tym por\u00f3wnania: cwiardi jak kam<\/i> czy g\u0142\u00ebchi jak kam<\/i>, nadto m\u00f4rtwij jak kam<\/i> i stojec (c\u00ebch\u00f2) jak kam<\/i>. Twardo\u015b\u0107 kamienia zestawiono ze zdrowiem w zdr\u00f3w jak krzem; krzemie\u0144 pe\u0142ni\u0142 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w nieceniu ognia. Zwrot zab\u00ebc w kam<\/i> ma warianty zab\u00ebc w kam a drewno<\/i> czy zab\u00ebc w kam kamienisti<\/i>, a zaprzec s\u00e3 w kami\u0144<\/i> po\u0142\u0105czeniem zab\u00ebc w kam<\/i> i zapierac s\u00e3 w \u017c\u00ebw\u00e9 kamienie<\/i>. Kaszubi zachowali wierzenia w czucie kamieni, np. kam b\u00eb zap\u0142ak\u00f4\u0142\/zmi\u00e3k\u0142<\/i> z wariantem kam b\u00eb s\u00e3 zmi\u0142ow\u00f4\u0142<\/i> czy kam b\u00eb s\u00e3 kraj\u00f4\u0142 ze \u017calu<\/i>.<\/p>\n Uhistorycznione opisy przyrody pozostawili m.in. M\u0142odokaszubi (zob. 2.3.): np. Majkowski: \u201eTu s\u0105 naju ch\u00f9d\u00e9 pi\u00f4sczi\/ I zaspa\u0142\u00e9 ch\u00f3jczi,\/ A na nich so szar\u00e9 gap\u00eb\/ P\u00f2wi\u00f4daj\u0105 b\u00f4jczi\u201d, mianowicie o \u015bpi\u0105cym wojsku czy o wyoranych dzwonach g\u0142osz\u0105cych dawne zwyci\u0119stwa (Kaszub\u00eb<\/i>) \u2013 czy Karnowski: \u201eP\u0142in\u0105 szept\u00eb, p\u0142in\u0105 piesnie\/ Nad t\u0105 star\u0105 nasz\u0105 zemi\u0105,\/ Nad tim b\u00f2rem, gdze to drz\u00e9mi\u0105\/ D\u00e3b\u00eb, b\u00f9czi, chr\u00f3st\u00eb lesn\u00e9\u201d (P\u0142in\u0105 szept\u00eb<\/i>). Z poetyckich \u201ewypis\u00f3w historycznych\u201d rodz\u0105 si\u0119 wyznania o przywi\u0105zaniu do miejsca swego urodzenia, jak np. Piepki: \u201eM\u00f2je stron\u00eb, m\u00f2je stron\u00eb s\u0105 n\u00f4lepsz\u00e9 z wsz\u00ebtczich str\u00f3n.\/ M\u00f3m w nich kwiat\u00eb, w\u00f2d\u00eb, las\u00eb, w p\u00f2lu rosce \u017c\u00ebtny pl\u00f3n\u201d (zob. 2.6.) czy wr\u0119cz deklaracje Rompskiego: \u201e\u00d2jcz\u00ebzna to las\u00eb\/ I \u0142\u0105kowi sn\u00f4\u017ci kwiat\u201d (zob. 2.4.). Bez historii rodz\u0105cej uczucia patriotyczne obywa\u0142 si\u0119 prozaik Budzisz, np. w opowiadaniu Zemja kasz\u00ebbsk\u00f4<\/i>, w kt\u00f3rym roztacza uroki swej \u201em\u00f2dri kr\u00f4jin\u00eb\u201d (zob. 2.7.).<\/p>\n Jej obecno\u015b\u0107 w krajobrazie Kaszub akcentuje legenda o stworzeniu tej krainy. Od wiek\u00f3w strugi, jeziora, stawy i morze s\u0105 eksploatowane, co silnie tkwi w \u015bwiadomo\u015bci Kaszub\u00f3w, jak wynika z sonetu Bieszka: morze \u201eKasz\u00ebb\u00f3w \u017ceglown\u0105 niw\u0105\u201d (B\u00f4\u0142t<\/i>). Kult wody w tw\u00f3rczo\u015bci ludowej (np. podanie o jeziorze w Chmielnie) objawia si\u0119 w l\u0119ku przed ni\u0105. Na dnie jezior \u015bpi wojsko, le\u017c\u0105 zatopione miasta, \u017cyj\u0105 i zwodz\u0105 ciekawskich duchy utopionych dziewcz\u0105t, zwane jez\u00f3rnice<\/i> b\u0105d\u017a redunice<\/i>; ich odpowiednikami w morzu s\u0105 m\u00f2rz\u00ebce<\/i>, a na bagnach b\u0142otniczi<\/i>, ujmowane jako czarni m\u0119\u017cczyzni z latarni\u0105 w r\u0119ku.<\/p>\n Stosunek rybak\u00f3w do morza zakrzep\u0142 w licznych i pi\u0119knych metaforach, jak: m\u00f2rze mr\u00ebczi jak miedwi\u00e9dz\/ rozp\u00f9szcz\u00f4 sw\u00f2je di\u00f4bl\u00e9 \u00f2rgan\u00eb\/ pa\u0142\u00e3\u017ci s\u00e3 jak k\u00f2t\/ b\u00f9d\u00ebje m\u00f2st\u00eb\/ p\u00f4rszcze jak k\u00f3\u0144\/ w\u00ebr\u00f3wna\u0142o s\u00e3 jak p\u0142\u00f4chta\/ \u00f2bda\u0142o s\u00e3 jak Zeli\u0144cz\u00ebn\u00f4 krowa<\/i>. Ba\u0142tyk zw\u0105 bab\u0105 na p\u00f2k\u00f9ce<\/i>, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce m\u00f2rze d\u0142ug\u00f2 nie p\u00f2k\u00f9t\u00ebje<\/i> \u2018rzadko jest spokojne\u2019. Do Biblii nawi\u0105zuje nazwa syreny morskiej w\u00f2jsk\u00f2 Fara\u00f2na<\/i>, a do Homera m\u00f2rsk\u00f4 panna<\/i>, m.in. w por\u00f3wnaniu spiewac jak m\u00f2rsk\u00f4 panna<\/i>. Do wierze\u0144 si\u0119ga nazwa m\u00f2rsczi di\u00f4be\u0142<\/i> \u2018kur diabe\u0142, Myoxocephalus scorpius\u2019, uwieczniony w wierszu Roppla (zob. 2.5.) pod tym tytu\u0142em. Poezj\u0119 morza wzbogaci\u0142 Trepczyk m.in. wierszem Hej m\u00f2rze, m\u00f2rze<\/i> (zob. 2.4.).<\/p>\n I inne elementy folkloru wesz\u0142y do kaszubskiej literatury, np. krwawa Radunia (1308) w ko\u0142ysance Derdowskiego \u00d2 panu Cz\u00f4rli\u0144scim…<\/i> (zob. 2.2.) czy opis gro\u017anych \u0141ebskich B\u0142ot w Majkowskiego \u017b\u00ebc\u00e9 i przig\u00f2d\u00eb Rem\u00f9sa<\/i> (zob. 2.3.). Wymowny jest ideowy wiersz S\u0119dzickiego Jestem Kaszub\u0105<\/i> (zob. 2.3.), kt\u00f3rego pocz\u0105tek brzmi: \u201eTam, gdzie Ba\u0142tyku szumi\u0105 jasne wody, gdzie w skromnej chatce ma kolebka sta\u0142a, gdzie nad Wierzyc\u0105 kaszubskie zagrody, tam w ojc\u00f3w wierze matka mnie chowa\u0142a. I rzek\u0142a do mnie: \u2013 O, synu, kochanie, kto Kaszub\u0105 rodem \u2013 Kaszub\u0105 zostanie!\u201d<\/p>\n Rybacy ponazywali charakterystyczne miejsca w linii brzegowej i w ukszta\u0142towaniu dna jezior, zatok i morza, jak r\u00f3wnie\u017c tzw. tonie, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych \u2013 na przyk\u0142adzie nazw z Zatoki Puckiej \u2013 wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna m.in. nazwy: a) kierunkowe, czyli wskazuj\u0105ce na obiekt l\u0105dowy, np. L\u00ebtr\u00f4k na P\u00ebtl\u00f4k(a)<\/i>, tj. gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 lutera\u0144ski w Pucku pokry\u0142 si\u0119 z m\u0142ynem; Nad Piotr\u00e3<\/i> \u2013 wskazuj\u0105ca na puck\u0105 far\u0119 pod wezwaniem \u015bw. Piotra i Paw\u0142a; b) charakteryzuj\u0105ce to\u0144, a wi\u0119c jej topografi\u0119, np. Zw\u00f2nica<\/i> \u2013 od twardego dna, o kt\u00f3re a\u017c \u201edzwoni\u201d kotwica, lub jej zasobno\u015b\u0107, np. K\u00f2m\u00f2ra<\/i> \u2013 bogata w ryby, P\u00f9st\u00f4<\/i> \u2013 uboga; c) pami\u0105tkowe, np. Prinz(e) P\u00e9ter<\/i> \u2013 od nazwy statku, kt\u00f3ry kiedy\u015b wszed\u0142 w tym miejscu na mielizn\u0119. Obfity po\u0142\u00f3w Kaszubi okre\u015blaj\u0105 jako swi\u00e3t\u00e9g\u00f2 Piotra toni\u00f4<\/i> lub Piotrow\u00f4 toni\u00f4<\/i>.<\/p>\n Kult wody wywo\u0142a\u0142 zakazy jej zanieczyszczania, m.in. z obawy przed zemst\u0105 demon\u00f3w. Woda pe\u0142ni\u0142a wa\u017cn\u0105 rol\u0119 oczyszczaj\u0105c\u0105 w magii, zw\u0142aszcza wielkanocna i po\u015bwi\u0119cona na Trzech Kr\u00f3li, do czego por\u00f3wnaj wyra\u017cenia jastrow\u00f4 w\u00f2da<\/i> i trzejkr\u00f3lew\u00f4 w\u00f2da<\/i>. Zwrot rz\u00ebc\u00ebc k\u00f2m\u00f9s \u017cab\u00e3 do st\u00ebdni<\/i> \u2018ma\u0142a kara\u2019 utrwala wierzenie, i\u017c \u017caba czy\u015bci wod\u0119. Przys\u0142owie Kr\u00f4j \u00eb m\u00f2rze wiedno s\u0105 w sporze<\/i> przekazuje wiedz\u0119 racjonaln\u0105, gdy postaw\u0119 irracjonaln\u0105 wyra\u017ca inne: Swi\u00e3ti Jack wstrzim\u00f4\u0142 m\u00f2rze, \u017ce s\u00e3 dali p\u00f2s\u00ebwac ni m\u00f2\u017ce<\/i>, wyrastaj\u0105ce z pomorskich legend o \u015bw. Jacku, o kt\u00f3re potr\u0105ca m. in. J. Ceynowa w \u00d2ks\u00ebwsczi legendze \u00f2 Jacku swi\u00e3tim<\/i> (zob. 2.5.).<\/p>\n Kaszubi czcili r\u00f3wnie\u017c ogie\u0144. Relikty jego kultu utrwali\u0142a zagadka: \u00d2jc s\u00e3 rodzy, a syn p\u00f2 dak\u00f9 ch\u00f2dzy<\/i> (ogie\u0144 i dym) \u2013 i frazeologia: \u00f2d\u017cin p\u00e3k\u00f4 ze smi\u00e9ch\u00f9<\/i> \u2018dobrze si\u0119 pali\u2019 obok \u00f2d\u017cin\/ wid zdich\u00f4<\/i> \u2018ga\u015bnie\u2019, \u00f2d\u017cin szed\u0142 na w\u00e3der<\/i> \u2018zgas\u0142\u2019 i \u00f2stawic \u00f2d\u017cin prz\u00eb \u017c\u00ebcym<\/i>, tj. na noc \u2013 wobec usmirc\u00ebc \u00f2d\u017cin<\/i> \u2018wygasi\u0107\u2019. Kto chce zgasi\u0107 ogie\u0144, winien go przeprosi\u0107 formu\u0142\u0105: \u00d2d\u017cink\u00f9, \u00f2d\u017cink\u00f9, nie b\u00e3dzk\u00f4j z\u0142i. Dzys j\u00f4 ce gasz\u00e3, witro j\u00f4 ce naz\u00f4d z\u0142o\u017c\u0119<\/i>. Za zbeszczeszczenie ognia grozi kara: Chto plwie w \u00f2d\u017cin, teg\u00f2 \u00f2d\u017ci\u0144 sp\u00f4li<\/i>.<\/p>\n W folklorze i literaturze inny jest obraz ognia niszcz\u0105cego, tzn. po\u017caru, inny za\u015b ognia oczyszczaj\u0105cego, kt\u00f3rym pos\u0142uguje si\u0119 m.in. diabe\u0142 strzeg\u0105cy pieni\u0119dzy (skarb\u00f3w) w zwrocie o b\u0142\u0119dnych ognikach: (di\u00f4be\u0142) pieni\u00e3dze przesusz\u00f4<\/i>. Wed\u0142ug poda\u0144 pieni\u0105dze te mo\u017cna odzyska\u0107, jak wida\u0107 w Wietrze od morza<\/i> \u017beromskiego z bajki przej\u0119tej z \u201eGryfa\u201d; S\u0119dzicki w Ba\u015bniach kaszubskich<\/i>. Zatytu\u0142owa\u0142 j\u0105 Co by\u0107 mo\u017ce, a co nie mo\u017ce<\/i>.<\/p>\n Oczyszczaj\u0105cy ogie\u0144 stanowi\u0142a sob\u00f3tka. Ognisko \u015bwi\u0119toja\u0144skie \u2013 zwane swi\u00e3ti \u00f2d\u017cin\/ wid<\/i>, m.in. w zwrocie p\u00f9szczac swi\u00e3ti wid<\/i> \u2013 unieszkodliwia\u0142o z\u0142o, co t\u0142umaczy zwrot beczczi pal\u00ebc<\/i> \u2018pali\u0107 sob\u00f3tki\u2019, r\u00f3wny czarownice w\u00ebp\u00f4lac<\/i>, czyni\u0105c zrozumia\u0142ym zwrot spal\u00ebc k\u00f2g\u00f2s jak czarownic\u0119<\/i>, przy czym warto tu pami\u0119ta\u0107 o tzw. s\u0105dach bo\u017cych. St\u0105d w tym dniu odbywa\u0142o si\u0119 opisane przez Ceynow\u0119 scynani\u00e9 kanie<\/i>, odr\u0119bny obrz\u0119d ludowy, przedstawiony m.in. w widowisku Szefki Sob\u00f3tka<\/i> (zob. 2.7.).<\/p>\n Ogie\u0144 i \u015bwiat\u0142o nale\u017c\u0105 do atrybut\u00f3w b\u0142\u0119dnych ognik\u00f3w, tj. wedle wierze\u0144 zamienionych w p\u0142omyk dziewcz\u0105t, kt\u00f3re potajemnie spotyka\u0142y si\u0119 z ukochanym. Kaszubi na ich nazwanie maj\u0105 wiele wyra\u017ce\u0144, np. cz\u00f4rny ch\u0142op (z latarni\u0105)<\/i> czy p\u00f9rtka z wid\u00e3<\/i>. Zajmuj\u0105 one \u2013 podobnie jak wspomniane b\u0142otniczi<\/i> \u2013 wa\u017cne miejsce w ludowych opowie\u015bciach.<\/p>\n Odgrywa\u0142 on zawsze du\u017c\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu i \u015bwiadomo\u015bci Kaszuby, zw\u0142aszcza rybaka, jak dowodzi istnienie kilkudziesi\u0119ciu wyra\u017ce\u0144 nazywaj\u0105cych wiatry, np. cotka norda<\/i>, smierdz\u0105c\u00f4 cotka<\/i> obok Wst\u0119p<\/a><\/h3>\n
1. J\u0118ZYK, DIALEKTY I GWARY KASZUBSKIE. ZAKRES U\u017bYCIA.<\/a><\/h3>\n
1.1. Kaszubszczyzna jako s\u0142owia\u0144ski j\u0119zyk.<\/a><\/h4>\n
1.2. Zasi\u0119g i zr\u00f3\u017cnicowanie j\u0119zyka (mowy) Kaszub\u00f3w. Grupy lokalne.<\/a><\/h4>\n
1.3. Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny<\/a><\/h4>\n
1.4. Etapy ewolucji kaszubszczyzny literackiej<\/a><\/h4>\n
1.5. Cechy literackiej kaszubszczyzny a pod\u0142o\u017ce dialektalne. Ortografia<\/a><\/h4>\n
1.6. Historia bada\u0144 kaszubszczyzny i jej cechy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce <\/a><\/h4>\n
2. KASZUBSKIE PI\u015aMIENNICTWO I LITERATURA PI\u0118KNA<\/a><\/h4>\n
2.1. Pocz\u0105tki pi\u015bmiennictwa<\/a> <\/h4>\n
2.2. Prekursorzy pi\u015bmiennictwa: Florian Ceynowa i Hieronim Derdowski<\/a><\/h4>\n
2.3. M\u0142odokaszubi<\/a> <\/h4>\n
2.4. Zrzesze\u0144cy<\/a> <\/h4>\n
2.5. Pisarze z kr\u0119gu \u201eKleki\u201d<\/a><\/h4>\n
2.6. Literatura po 1945 r. <\/a><\/h4>\n
2.7. Rodzaje i gatunki literackie<\/a> <\/h4>\n
2.8. Stylizacja kaszubska w utworach<\/a><\/h4>\n
2.9. T\u0142umaczenia<\/a> <\/h4>\n
2.10. Geografia literacka <\/a><\/h4>\n
3. KULTURA DUCHOWA I FOLKLOR<\/a><\/h4>\n
3.1. Ziemia <\/a><\/h4>\n
3.2. Woda <\/a><\/h4>\n
3.3. Ogie\u0144 <\/a><\/h4>\n
3.4. Wiatr <\/a><\/h4>\n