Tradycj\u0119 i nowoczesno\u015b\u0107, przesz\u0142o\u015b\u0107 i tera\u017aniejszo\u015b\u0107 nazwisk pomorskich opisa\u0142 w pi\u0119knie wydanej ksi\u0105\u017cce antroponomasta Edward Breza. Jest to pewne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji historycznych popartych rzetelnie materia\u0142ami \u017ar\u00f3d\u0142owymi. <\/p>\n
\tOmawiany tom pretenduje do popularno-naukowych. Zaopatrzony jest bowiem w przypisy, teoretyczno – historyczny wst\u0119p, s\u0142ownik, skr\u00f3ty ekscerpowanych materia\u0142\u00f3w, indeks nazwisk oraz zawiera om\u00f3wienie wyzyskanej literatury. Jak wiele prac gda\u0144skiego profesora jest tak pomy\u015blana, by s\u0142u\u017cy\u0142a szerokiemu gronu czytelnik\u00f3w, dlatego te\u017c nie znajdziemy w niej \u015bcis\u0142ej lokalizacji \u017ar\u00f3d\u0142owej: skr\u00f3t \u017ar\u00f3d\u0142a, strona. W dotarciu do niej ma pom\u00f3c bibliografia zamieszczona na ko\u0144cu. Nie wszystkie nazwiska pomie\u015bci\u0142y si\u0119 w blisko 500 – stronicowej publikacji. Wybrano przede wszystkim nazwiska os\u00f3b historycznie zas\u0142u\u017conych dla Pomorza (Majkowski, Ceynowa, Derdowski, Karnowski, Wybicki) b\u0105d\u017a nazwiska ciekawe pod wzgl\u0119dem pochodzenia i typowo pomorskie – od lat zwi\u0105zane z t\u0105 ziemi\u0105. W wielu przypadkach ksi\u0105\u017cka zawiera tre\u015bci popularyzowane w \u015brodowisku uczni\u00f3w szk\u00f3\u0142 \u015brednich i nauczycieli podczas spotka\u0144 i wyk\u0142ad\u00f3w w szko\u0142ach na terenie Pomorza. Badania antroponimiczne prof. E. Brezy zmierza\u0142y od dawna do opracowania s\u0142ownika nazwisk kaszubskich. Zamys\u0142 ten realizowa\u0142y m.in. monografia o przydomkach szlacheckich (1978, 1986) i liczne artyku\u0142y w czasopismach naukowych i na \u0142amach codziennej prasy wybrze\u017cowej, jak i w tygodnikach regionalnych.
\nWe Wst\u0119pie autor definiuje przedmiot swoich zainteresowa\u0144 – nazwisko, opisuje tradycje nazewnicze i obowi\u0105zki urz\u0119dowe zwi\u0105zane z jego nadaniem lub przejmowaniem. Interesuj\u0105co i kr\u00f3tko przedstawia histori\u0119 zmian w tej dziedzinie, przede wszystkim uwzgl\u0119dniaj\u0105c opisywany przez siebie teren. Z dystansem podchodzi do form zgermanizowanych, wskazuj\u0105c, w du\u017cej mierze, na proweniencj\u0119 dolnoniemieck\u0105 w niekt\u00f3rych zgermanizowanych nazwiskach pomorskich, co t\u0142umaczy nap\u0142ywem na nasze ziemie zgermanizowanej ju\u017c ludno\u015bci z Pomorza Zachodniego. Wspomina te\u017c o procesach angielszczenia i francuszczenia nazwisk pomorskich, w tym wzgl\u0119dzie o Kaszubach kanadyjskich i ameryka\u0144skich, wspominaj\u0105c bli\u017cej prowincj\u0119 Ontario, w kt\u00f3rej to niedawno prowadzi\u0142 badania j\u0119zykowe. Nazewnictwo zosta\u0142o wi\u0119c ukazane r\u00f3wnie\u017c na tle europejskim i szerszym. E. Breza wielokrotnie t\u0142umaczy pochodzenie antroponimu si\u0119gaj\u0105c do leksykalnych zasob\u00f3w \u0142aci\u0144skich, angielskich czy niemieckich i francuskich. Jako j\u0119zykoznawca przypatruje si\u0119 nazwom pod wzgl\u0119dem semantycznym, leksykalnym i s\u0142owotw\u00f3rczym, np. przy tak popularnym na Kaszubach nazwisku Bronk<\/i>: „Przej\u015bcie formy Bronek<\/i> w Bronk<\/i> (…) t\u0142umaczy si\u0119 p\u00f3\u0142nocnopolskim procesem j\u0119zykowym, mianowicie zanikiem tzw. e<\/i> ruchomego w mianowniku rzeczownik\u00f3w pospolitych i nazw w\u0142asnych.” <\/p>\n
\tKsi\u0105\u017cka zawiera om\u00f3wienie etymologii nazwisk historycznie pomorskich. Opr\u00f3cz wyja\u015bnienia pochodzenia nazw, autor podaje r\u00f3wnie\u017c zwi\u0119z\u0142e wiadomo\u015bci z historii i geografii danego antroponimu: „Klawikowscy<\/i> byli historycznie po\u015bwiadczeni na ca\u0142ych Kaszubach. Najwcze\u015bniej w 1747 r. (…). Dzi\u015b nazwisko wyst\u0119puje na ca\u0142ych Kaszubach (…) 1542 obywateli w Polsce, z tego 1100 w woj. gda\u0144skim, 77 w bydgoskim, 24 elbl\u0105skim, 215 w s\u0142upskim” , a w miar\u0119 potrzeb r\u00f3wnie\u017c uwagi poprawno\u015bciowe, dotycz\u0105ce odmiany nazw oraz ich budowy i oddzia\u0142ywania na inne wyrazy. Ciekawe okaza\u0142y si\u0119 wiadomo\u015bci odnosz\u0105ce si\u0119 do historycznych siedlisk rodzinnych, kt\u00f3re wskazuj\u0105 na geograficzne korzenie rodu, rodziny i wi\u0105\u017c\u0105 j\u0105 z konkretnym terytorium. I tak wskazano na regu\u0142\u0119, \u017ce nazwiska zako\u0144czone przyrostkiem -ski<\/i> i jego pochodnymi powstawa\u0142y od nazw wsi. Reprezentowa\u0142y one pierwotnie szlacht\u0119, kt\u00f3ra posiada\u0142a jak\u0105\u015b wie\u015b lub po kilka wsi, a na Pomorzu drobna szlachta, zw\u0142aszcza kaszubska, tylko kilka w\u0142\u00f3k we wsi. Tak\u0105 genez\u0119 maj\u0105 nazwiska Borzyszkowskich<\/i> z Borzyszkowa (dzi\u015b Borzyszkowy), Borzestowskich<\/i> z Borzestowa, czy Piechowskich z Piechowic. Niekt\u00f3re z ga\u0142\u0119zi rodzin wymar\u0142y, przynajmniej w linii m\u0119skiej i nie znajduj\u0105 kontynuacji w nazwisku: Kczewscy<\/i> z Kczewa<\/i>, P\u0119powscy<\/i> z P\u0119powa<\/i>: „…nad trumn\u0105 ich ostatnich przedstawicieli m\u0119skich po\u0142amano miecze i tarcze herbowe, jak to by\u0142o w zwyczaju u szlachty”. Tak wi\u0119c i informacje o szlacheckich obyczajach, kulturze i materia\u0142y historyczne i geograficzne znajdzie tu ciekawy swoich korzeni Kaszuba. <\/p>\n
Odwo\u0142uje si\u0119 te\u017c autor do kultury chrze\u015bcija\u0144skiej i religii, wskazuj\u0105c przy tym, najcz\u0119\u015bciej starotestamentow\u0105, lokalizacj\u0119 przywo\u0142anego faktu czy symbolu biblijnego (krzaka ognistego, laski Aarona i in.): „…wodzowie rzymscy w wojnach punickich nosili \u0142aci\u0144skie przydomki Scipio<\/i>, Scipionilla<\/i>”, co pochodzi od rzeczownika scipio<\/i>, -onis<\/i> ‘laska’. St\u0105d t\u0142umaczy autor pochodzenie niemieckiego nazwiska Stock<\/i> oznaczaj\u0105cego ’kij’ oraz lask\u0119 Moj\u017cesza i Aarona (Wj 4,4;7,10). Wspomina te\u017c o imionach chrze\u015bcija\u0144skich, np. Herrnhut<\/i> t\u0142umacz\u0105c je ‘opieka Pana (Boga)’. Interesuj\u0105ca jest etymologia nazwisk typu Lemke<\/i>, Lamk<\/i>. E. Breza wskazuje na to, \u017ce „(…) mog\u0142y powsta\u0107 w kr\u0119gu kultury religijno – ko\u015bcielnej, jako \u017ce Baranek oznacza w chrze\u015bcija\u0144stwie peryfrastycznie Chrystusa, por. komunijne: Oto Baranek Bo\u017cy<\/i> […] przej\u0119te z Ewangelii wed\u0142ug \u015bw. Jana (J1,29), po niemiecku Lamm Gotes<\/i>, po \u0142acinie Agnus Dei<\/i>, po angielsku Lamb of God<\/i>„. <\/p>\n
\tPrzede wszystkim jest to materia\u0142 oparty na \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych r\u0119kopi\u015bmiennych i drukowanych, zachowany i przechowywany w archiwach pa\u0144stwowych w Gda\u0144sku i Bydgoszczy oraz w archiwach parafialnych. Autor wykorzysta\u0142 informacje zawarte w: ksi\u0119gach metrykalnych, spisach mieszka\u0144c\u00f3w, ksi\u0119gach \u0142awniczych, ksi\u0119gach stowarzysze\u0144 i bractw, organizacji ko\u015bcielnych i Ksi\u0119g\u0119 mesznego i szczeg\u00f3\u0142owo kataster frydrycja\u0144ski (kontrybucyjny z 1773 r.) oraz w drukach: z serii Fontes, lustracjach, s\u0142ownikach, pracy Heidna i in. Wyzyska\u0142 te\u017c materia\u0142 z prac doktorskich. Nie tylko dokumentacja tak odleg\u0142a historycznie stanowi podstaw\u0119 opracowania, ale r\u00f3wnie\u017c S\u0142ownik nazwisk wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w Polsce u\u017cywanych p. red. K. Rymuta, dzi\u0119ki kt\u00f3remu uzyskujemy obraz wyst\u0119powania nazwiska na dzisiejszym terytorium Pomorza, tzn. autor wskazuje, ilu obywateli nosi dane nazwisko w og\u00f3le i w dawnych wojew\u00f3dztwach uznanych za typowo pomorskie: bydgoskim, elbl\u0105skim, gda\u0144skim i s\u0142upskim (tereny kaszubskie i kociewskie). <\/p>\n
\tDla czytelnika korzystaj\u0105cego ze s\u0142ownika pomocny oka\u017ce si\u0119 indeks nazwisk, dzi\u0119ki kt\u00f3remu szybciej odnajdzie poszukiwan\u0105 przez siebie nazw\u0119 udokumentowan\u0105 historycznie lub analogiczn\u0105 do niej. <\/p>\n
Ksi\u0105\u017cka ta jest efektem pasji onomastycznych, zainteresowa\u0144 przede wszystkim nazewnictwem kaszubskim i kociewskim. Nie ma jednak charakteru monograficznego (ze wzgl\u0119du na mo\u017cliwo\u015bci wydawnicze?). To pozycja opracowana rzetelnie, niezwykle starannie i kompetentnie, a przy tym przyst\u0119pnie i zrozumiale. Redakcyjnie i kompozycyjnie zadziwia porz\u0105dkiem przekazywanych informacji o charakterze j\u0119zykoznawczym, historycznym i geograficznym. To ksi\u0105\u017cka zwyczajnie interesuj\u0105ca, zajmuj\u0105ca pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem, zas\u0142uguje na to, by znalaz\u0142a si\u0119 w bibliotekach szkolnych. Zainteresowanym szerzej antroponimami pomorskimi przyjdzie poczeka\u0107 na przygotowywane przez E. Brez\u0119 dalsze tomy studi\u00f3w nad nazwiskami pomorskimi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
E. Breza, Nazwiska Pomorzan. Pochodzenie i zmiany<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego, Gda\u0144sk 2000 (rec. J\u00f3zef Bubak)<\/p>\n