Niedu\u017cy obszar Kaszub prawie ca\u0142y XX w., jak te\u017c wcze\u015bniej, by\u0142 silnie zr\u00f3\u017cnicowany j\u0119zykowo i etnicznie. R\u00f3\u017cnice j\u0119zykowe s\u0105 dobrze udokumentowane i opisane, etniczne (i etnograficzne) nieco mniej. Dobrze rozpoznane s\u0105 r\u00f3\u017cnice geograficzne, kt\u00f3re przynajmniej w cz\u0119\u015bci warunkuj\u0105 inne. W przesz\u0142o\u015bci zdyferencjowanie j\u0119zykowe (np. ok. 1910 r. F. Lorentz 76 gwar) i etniczne (kilka podgrup historycznych) by\u0142o wi\u0119ksze, nawet w zakresie warunk\u00f3w \u015brodowiska naturalnego, kt\u00f3re ca\u0142y czas si\u0119 zmienia\u0142y, radykalniej od XVIII w. w wyniku melioracji bagien, trzebie\u017cy las\u00f3w, a tak\u017ce rozwoju sieci dr\u00f3g, rozrostu osadnictwa itd. Wielkie przemiany do 1945 r. wywo\u0142a\u0142a post\u0119puj\u0105ca od
\nzachodu germanizacja, a jeszcze wi\u0119ksze po 1945 r. zwi\u0105zane z reslawizacj\u0105 czy repolonizacj\u0105, przede wszystkim poprzez nowe osadnictwo.<\/p>\n
Warunki te i ich istota s\u0142abiej b\u0105d\u017a mocniej Niekt\u00f3re etnonimy czy choronimy sprawiaj\u0105 Nazwa S\u0142owi\u0144cy<\/i> raczej nale\u017cy do Rozwi\u0105zaniu tej trudno\u015bci sprzyja\u0107 powinno Wykszta\u0142ceni pastorzy Krofej i Pontanus dobrze Pojawienie si\u0119 nazwy w XVI w. mo\u017ce si\u0119 wi\u0105za\u0107 W kontek\u015bcie samego etnonimu, jak te\u017c Podkre\u015bli\u0107 r\u00f3wnie\u017c trzeba, \u017ce slawistom \u2013 jak W\u0142a\u015bciwie odczyta\u0142 t\u0119 my\u015bl i ca\u0142\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Od r. 1780 do 1835 czy nawet 1856 etnonim S\u0142owi\u0144cy<\/i> Pontanus w tytule Ma\u0142y Catechism D. Marcin\u00e1 Kaszuba G. Pob\u0142ocki, cytuj\u0105c zdanie Negatywne oceny Pob\u0142ockiego, przy tym Pob\u0142ockiemu po\u015bwi\u0119cono tu a\u017c tyle miejsce, Pochodz\u0105cy z teren\u00f3w s\u0142owi\u0144skich O. Knoop Nie dziwi zatem spot\u0119gowane stwierdzenie Zna\u0142 te\u017c ju\u017c wtedy prace J. Koblischkego, Postawy te ujawni\u0142y si\u0119 u m\u0142odokaszub\u00f3w, Mo\u017ce to dowodzi\u0107 zale\u017cno\u015bci od postawy G. Po 1945 r. problemu d\u0142ugo nie by\u0142o, jakby Z. Szultka rzekomym wynalezieniem nazwy obarczy\u0142 Je\u015bli Haken \u2013 jak twierdzi Szultka \u2013 \u201enie zna\u0142 Wobec licznych po\u015bwiadcze\u0144 \u017ar\u00f3d\u0142owych i z Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, i\u017c u pod\u0142o\u017ca analizy Z. Powt\u00f3rzy\u0142a si\u0119 zatem czy od\u015bwie\u017cy\u0142a historia Polemizuj\u0105 z takim uj\u0119ciem m.in. H. Je\u015bli ponadto przyj\u0105\u0107 \u2013 dla Hilferdinga jako Bez g\u0142\u0119bszego przeanalizowania Studi\u00f3w<\/i>…
\nujawnia(\u0142a) si\u0119 zreszt\u0105 w licznych etnonimach (gr. ethnos<\/i> \u2018lud\u2019), tj.
\nnazwach plemion, zespo\u0142\u00f3w i grup etnicznych, i choronimach (gr. choros<\/i>
\n\u2018kraj\u2019), tj. nazwach kontynent\u00f3w, krain i pa\u0144stw. Mapa Kaszub B. Sychty z 1958
\nr. zawiera ich sporo[1]<\/a>,
\nnie uwzgl\u0119dniaj\u0105c historycznych. Do starych i znanych nale\u017c\u0105 \u2013 poza og\u00f3lnymi Pomorze<\/i>
\n(1046) i Kaszuby<\/i> (1238) \u2013 lokalne dla subregion\u00f3w Zabory<\/i> (1292) i
\nchyba S\u0142owi\u0144cy<\/i> (XVI w.). W wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 one stosunkowo nowe, a na pewno
\np\u00f3\u017ano zapisane[2]<\/a>.
\nWzgl\u0119dna p\u00f3\u017ano\u015b\u0107 zapisu \u017ar\u00f3d\u0142owego nie jest tu niczym szczeg\u00f3lnym, jak i fakt
\nich upowszechniania przez ludoznawc\u00f3w w 1. po\u0142. XIX w.[3]<\/a> Znajduje tutaj potwierdzenie
\nproces znany z odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, np. pierwszy raz nazwa Kaszuby<\/i>
\npojawia si\u0119 w bulli Grzegorza IX w 1238 r., potwierdzaj\u0105cej dobra joannit\u00f3w pod
\nStargardem nad In\u0105, gdzie wspomina si\u0119 ofiarodawc\u0119 Bogus\u0142awa, ksi\u0119cia Kaszub: clare
\nmorie<\/i>… duce Cassubie<\/i>. Mo\u017ce mie\u0107 racj\u0119 G. Labuda, \u017ce \u201eto
\ndominikanie i franciszkanie, nawi\u0105zuj\u0105c bezpo\u015bredni kontakt z ludem, wydobyli
\nna powierzchni\u0119 nazw\u0119 ludow\u0105, pospolit\u0105 i podnie\u015bli j\u0105 do rangi urz\u0119dowej,
\nceremonialnej\u201d[4]<\/a>.<\/p>\n
\ntrudno\u015bci interpretacyjne, w tym etymologiczne, jak np. Kaszuby<\/i>, inne
\ncho\u0107 jasne, z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w s\u0105 dyskutowane, np. Polska<\/i> czy Pomorze<\/i>
\noraz Bory<\/i> i Zabory<\/i>, wszystkie o znaczeniu topograficznym. Nazw\u0119 Kaszubi<\/i>
\ntak\u017ce obja\u015bniano jako topograficzn\u0105, tj. od hipotetycznego rzeczownika kaszuby<\/i>
\n\u2018wody niezbyt g\u0142\u0119bokie, wysok\u0105 traw\u0105 poros\u0142e\u2019[5]<\/a>,
\nale w kronice wielkopolskiej (k. XIII w.) kojarzono j\u0105 ze strojem: cass-hubi<\/i>,
\ntj. szuba<\/i> \u2018fa\u0142dzista szata\u2019, co przej\u0105\u0142 J. D\u0142ugosz, potem K.C.
\nMrongowiusz i A. Br\u00fcckner. Niew\u0105tpliwie od stroju pochodz\u0105 etnonimy Kabatki<\/i>
\n(1780 Haken), Korczacy<\/i>, Kidlanie<\/i> i \u0141yczacy<\/i> (1866 Ceynowa)
\ni nowszy Mucnicy<\/i> (in. J\u00f3zcy<\/i>), nawi\u0105zuj\u0105cy do barankowej czapki.
\nNiekt\u00f3re etnonimy powsta\u0142y od okre\u015blonych w\u0142a\u015bciwo\u015bci mowy, np. Niniacy<\/i>
\n(1866) od wyrazu ninia<\/i> \u2018teraz\u2019: \u201eninia brace g\u00f4daj\u0105\u201d (mo\u017ce pod wp\u0142ywem
\nzwrot\u00f3w biblijnych[6]<\/a>),
\na najbardziej znana jest dzi\u015b nazwa Bylacy<\/i>, kasz. B\u00ebl\u00f4c\u00eb<\/i> (1856
\nHilferding) od wymowy \u0142<\/i> jako l<\/i> w b\u00e9l<\/i>, b\u00ebla<\/i>.<\/p>\n
\njasnych, ale dyskutowanych. Nie nastr\u0119cza trudno\u015bci etymologicznych: to derywat
\nz \u2013ec<\/i>, kasz. \u2011c<\/i> (por. np. kasz. nazwy Babi\u0144c<\/i>, Bocy\u0144c<\/i>,
\nKaczi\u0144c<\/i>, Pr\u0105dzy\u0144c<\/i>, \u017b\u00f4bi\u0144c<\/i>) od og\u00f3lnej nazwy S\u0142owianin<\/i>.
\nTak\u017ce rodow\u00f3d przymiotnika s\u0142owi\u0144ski<\/i> \u2264 s\u0142owie\u0144ski<\/i> (por. pomor\u00e9\u0144ski<\/i>,
\nwiel\u017ci\u0144ski<\/i>)\/ s\u0142owia\u0144ski<\/i> : S\u0142owianin<\/i> czy S\u0142owiniec<\/i> jest
\noczywisty[7]<\/a>.
\nK\u0142opot sprawia jednak \u015bcis\u0142e odniesienie ich do podstawy, tj. o jakich S\u0142owian
\nchodzi\u0142o. Mo\u017cna zaakceptowa\u0107 stwierdzenie G. Labudy, \u017ce nazwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w<\/i>
\njest \u201esztucznym przetworzeniem podstawowej nazwy S\u0142owianie<\/i>, s\u0142owia\u0144ski<\/i>\u201d,
\nale dziwi komentarz, \u017ce t\u0119 ludno\u015b\u0107 kaszubsk\u0105 \u201eprzypadkowo nazwano s\u0142owi\u0144sk\u0105,
\nczyli \u015bci\u015blej m\u00f3wi\u0105c s\u0142owia\u0144skiej, wendisch\u201d.[8]<\/a><\/p>\n
\npowi\u0105zanie ze sob\u0105 odpowiednich zapis\u00f3w. Ot\u00f3\u017c przymiotnika s\u0142owi\u0144ski<\/i>\/ s\u0142owie\u0144ski<\/i>
\nz wyra\u017anym lokalnym odniesieniem \u2013 tylko strukturalnie r\u00f3wnego ze s\u0142owia\u0144ski<\/i>
\nod og\u00f3lnego S\u0142owianin<\/i> \u2013 nie mo\u017cna sztucznie izolowa\u0107 od r\u00f3wnie lokalnego
\netnonimu S\u0142owi\u0144cy<\/i> i rozrywa\u0107 historyczny ci\u0105g po\u015bwiadcze\u0144 \u017ar\u00f3d\u0142owych: Slawi\u0119ski
\ni\u0119zik<\/i> 1586 Krofej \u2013 S\u0142owi\u0119ski<\/i> 1643 Pontanus \u2013 Kaffuben<\/i> in
\nPommern S\u0142owienci<\/i> 1783 Haken-Anton[9]<\/a>
\n\u2013 slavisches Volk<\/i> (tj. s\u0142owi\u0144ski lud) 1835 Kummer[10]<\/a> \u2013 S\u0142owin<\/i>(cy<\/i>), slovensk\u00f4
\nmova\/ szpr\u00f4ka<\/i> 1856 Hilferding itp. Dopiero w \u0142\u0105czno\u015bci i jedno, i drugie
\nnabiera znaczenia, tworz\u0105c jedno\u015b\u0107! Rdzenni mieszka\u0144cy Pomorza w tym czasie i
\nnie tylko w swoim przekonaniu byli og\u00f3lnie S\u0142owianami (ale nie: Polakami, co na
\nPomorzu p\u00f3\u017aniejsze?), w szerszym znaczeniu etnicznym i regionalnym Kaszubami
\narchaiczna. Na pograniczu zachodnim w okre\u015blonym czasie i okoliczno\u015bciach
\nuleg\u0142o odnowienie (intensyfikacji) poczucia s\u0142owia\u0144sko\u015bci Kaszub\u00f3w, gdzie
\nindziej by\u0142o to b\u0105d\u017a oczywiste, b\u0105d\u017a ma\u0142o u\u015bwiadamiane.<\/p>\n
\nznali miejscowe realia. Najlepiej wiedzieli, kt\u00f3rym to S\u0142owianom \u201epotim wi\u0119ce
\npotrzebnich Ksi\u0119gow w te mowie wylozono y wiednoscy kazania slowa Bozego y piesien Synu Bozemu dale wiekuia Cierkiew y
\npospolstwo westrzod tych Ludzy zbierano byc moglo\u201d (Krofej, przedmowa). W mowie
\ninnych S\u0142owian, tj. Polak\u00f3w \u2013 katolik\u00f3w i protestant\u00f3w \u2013 ksi\u0119gi takie ju\u017c
\nistnia\u0142y, np. S. Murzynowskiego (Kr\u00f3lewiec 1551-1553); Biblia nie\u015bwieska<\/i>
\nS. Budnego (1572) i potem Biblia gda\u0144ska<\/i> (1632); w Bytowie pos\u0142ugiwano
\nsi\u0119 Bibli\u0105 Radziwi\u0142\u0142owsk\u0105<\/i>[12]<\/a>.
\nDo nich ci pastorzy cz\u0119\u015bciowo nawi\u0105zywali. Adresowali oni swoje ksi\u0105\u017cki do
\ncz\u0119\u015bci S\u0142owian nadba\u0142tyckich poddawanych protestantyzmowi i germanizacji,
\nkonkretnie do wiernych wydzielonego w l. 1669-1686 na ziemi s\u0142upskiej okr\u0119gu
\nko\u015bcielnego zwanego potem circulus vandalicus<\/i>[13]<\/a>, z polskimi nabo\u017ce\u0144stwami dla
\nludu okre\u015blanego jako Wenden<\/i> (\u0142ac. Vandali<\/i>) lub Cassuben<\/i>.
\nPontanus zaakcentowa\u0142 to w tytule katechizmu M. Lutra: \u201eniemiecko-wandalski abo
\ns\u0142owi\u0119ski\u201d z j\u0119zyka niemieckiego \u201ew s\u0142owi\u0119ski wyst\u00e1wion\u201d. Precyzyjnie zatem
\nokre\u015bli\u0142 i scharakteryzowa\u0142 adresata! Wyd\u0142u\u017ca to metryk\u0119 etnonimu S\u0142owi<\/i>(e<\/i>)niec<\/i>
\nprzynajmniej po k. XVI w., tj. do t\u0142umaczenia Krofeja.<\/p>\n
\nz wygasaniem nazwy Wenden<\/i> w kr\u0119gach s\u0142owia\u0144skich czy zaw\u0119\u017caniem jej do
\nPo\u0142abian, wymar\u0142ych w XVIII w., czy \u0141u\u017cyczan, okre\u015blanych potem cz\u0119\u015bciej w
\nliteraturze jako Lausitz<\/i>, lausitzer<\/i>. Wyodr\u0119bnianie grupy
\nKaszub\u00f3w, do kt\u00f3rej z czasem przylgn\u0119\u0142a nazwa S\u0142owi\u0144cy<\/i>, zacz\u0119\u0142o si\u0119
\np\u00f3\u017ano i by\u0142o skutkiem Reformacji[14]<\/a>.
\nKo\u015bci\u00f3\u0142 na Pomorzu Zachodnim wiedzia\u0142, z do\u015bwiadcze\u0144 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, \u017ce
\nw ewangelizacji uwzgl\u0119dnia\u0107 nale\u017cy czynniki lokalne, tutaj wi\u0119c \u2013 inaczej ni\u017c w
\nKo\u015bciele rzymskokatolickim z uniwersaln\u0105 \u0142acin\u0105 \u2013 na plan pierwszy wybija\u0142 si\u0119
\nelement j\u0119zykowy, determinuj\u0105cy nie tylko dzia\u0142ania, ale te\u017c organizacj\u0119
\nko\u015bcieln\u0105, wyostrzaj\u0105c po\u015brednio spraw\u0119 nazwy. Tym bardziej to oczywiste, gdy
\nsi\u0119 uwzgl\u0119dni to, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 duchownych to Niemcy lub wykszta\u0142ceni w
\nNiemczech i w duchu cywilizacji niemieckiej reprezentanci lokalnej ludno\u015bci
\nPomorza Zach., kt\u00f3ra ju\u017c uleg\u0142a kulturze niemieckiej. Oni pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 zrazu
\nb\u0119d\u0105 w ewangelizacji j\u0119zykiem wiernych, lansuj\u0105c jednak w perspektywie
\ncywilizacyjnej niemiecki.<\/p>\n
\nokre\u015blanej nim lokalnej grupy ludno\u015bci kaszubskiej powiedzmy tu za H.
\nPopowsk\u0105-Taborsk\u0105: \u201eRozpatrywane i dyskutowane jest te\u017c u\u017cyte w tytule Krofeja
\ni Pontanusa okre\u015blenie Slawi\u0119ski i\u0119zik<\/i> (Krofej), S\u0142owi\u0119ski<\/i>
\n(Pontanus). Od tego bowiem, czy przymiotnikom tym nadane zostanie znaczenie
\n\u2018s\u0142owia\u0144ski\u2019 \u2013 tak wg E. Rzetelskiej-Feleszko (1991)[15]<\/a>, czy \u2018s\u0142owi\u0144ski\u2019 \u2013 tak wg J.
\nTredera (1996)[16]<\/a>,
\nzale\u017cy charakter pierwszych druk\u00f3w pomorskich: \u201es\u0142owia\u0144ski\u201d \u2013 w opozycji do
\n\u201eniemiecki\u201d, czy te\u017c \u201es\u0142owi\u0144ski\u201d w opozycji do \u201epolski\u201d \u2013 ze wskazaniem na
\npolsk\u0105 liturgi\u0119 katolick\u0105 panuj\u0105c\u0105 na Pomorzu Gda\u0144skim. Jest to niew\u0105tpliwie
\nproblem istotny w ocenie charakteru powstaj\u0105cego pi\u015bmiennictwa. Nie do
\nprzyj\u0119cia jest natomiast teza powtarzana (za J. Koblischkem) przez Z. Szultk\u0119
\n(1992, 1994[17]<\/a>,
\ni inne oprac.), \u017ce nazwa S\u0142owi\u0144cy<\/i>, s\u0142owi\u0144ski<\/i> jest poj\u0119ciem sztucznie
\nstworzonym i celowo rozpowszechnianym, nie maj\u0105cym uzasadnienia w pomorskiej
\nrzeczywisto\u015bci j\u0119zykowej…\u201d[18]<\/a><\/p>\n
\nsi\u0119 okazuje \u2013 etnonim ten by\u0142 znany[19]<\/a>,
\nzanim w 1856 r. przyby\u0142 na Kaszuby A.F. Hilferding, kt\u00f3ry zatem ani nie
\n\u201eodkrywa\u0142\u201d S\u0142owi\u0144c\u00f3w, ani tym bardziej ich \u2013 jak chce O. Knoop, a za nim Z.
\nSzultka \u2013 nie wymy\u015bli\u0142, lecz jedynie ich istnienie potwierdza\u0142 i
\ncharakteryzowa\u0142 mow\u0119 w por\u00f3wnaniu z otoczeniem, dokumentuj\u0105c j\u0105 bogatymi
\ntekstami itp. Hilferding cz\u0119sto stawia obok siebie \u201eS\u0142owi\u0144cy i Kaszubi\u201d czy
\nodwrotnie \u201eKaszubi i S\u0142owi\u0144cy\u201d, rzadziej np. \u201eS\u0142owi\u0144cy, Kabatki i Kaszubi\u201d itp.
\nNie ma jednak w\u0105tpliwo\u015bci, i\u017c jego Resztki S\u0142owian<\/i>… to opis okre\u015blonej
\njedno\u015bci \u2013 wewn\u0119trznie zr\u00f3\u017cnicowanej \u2013 historycznej (\u201eresztki wielkiego niegdy\u015b
\ni s\u0142awnego ludu\u201d), geograficznej, etniczno-etnograficznej, j\u0119zykowej, w
\nokre\u015blonym s\u0105siedztwie gwarowym (np. \u201emowy wielkopolskiej\u201d) itd. Jedno\u015b\u0107 t\u0119
\nwida\u0107 w opisie medycyny Kaszub\u00f3w, \u201eokre\u015blonego typu [mowy] w zanikaj\u0105cych
\nresztkach…\u201d, w potraktowaniu tekst\u00f3w \u201epomera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w\u201d i
\npodaniu jednego wsp\u00f3lnego zbioru wyraz\u00f3w. Co do j\u0119zyka podkre\u015bla: \u201eCzy istnieje
\njaka\u015b zasadnicza odr\u0119bno\u015b\u0107 j\u0119zykowa mi\u0119dzy S\u0142owi\u0144cami, Kabatkami i Kaszubami?
\nNie. Ca\u0142a r\u00f3\u017cnica polega na wi\u0119kszym lub mniejszym zbli\u017ceniu do j\u0119zyka
\npolskiego, co jednak nie jest zwi\u0105zane z wymienionymi nazwami ludowymi…\u201d
\nwielekro\u0107 u\u017cywa okre\u015blenia \u201elud kaszubski\u201d, r\u00f3\u017cny na wschodzie (Prusy Zach.) i
\nna zachodzie (Pomerania). Dobrze oddaje to koniec pierwszego akapitu ksi\u0105\u017cki:
\n\u201eObecnie potomkowie tego bitnego plemienia kryj\u0105 si\u0119 w piaszczystych i
\nbagnistych pustkowiach […] Polacy i Niemcy nazywaj\u0105 ich Kaszubami<\/i>; oni
\nsami m\u00f3wi\u0105 o sobie Kaszebi<\/i> […]; w niekt\u00f3rych za\u015b najbardziej oddalonych
\ni g\u0142uchych miejscowo\u015bciach zachowa\u0142a si\u0119 ich starodawna ludowa nazwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w<\/i>.\u201d
\nRosjanin dobrze wiedzia\u0142, i\u017c w\u015br\u00f3d S\u0142owi\u0144c\u00f3w i w stosunku do nich etnonimy te
\ns\u0105 wymienne, jak dowodzi zdanie jego rozm\u00f3wcy: \u201eK\u00e0szebi e Slow\u00eanci, to je
\njadno.\u201d[21]<\/a><\/p>\n
\nKaszuba F. Ceynowa, kt\u00f3ry zna\u0142 jej zawarto\u015b\u0107 z orygina\u0142u[22]<\/a>. Od tego czasu Kaszub\u00f3w z Prus
\nZach. poszerzy\u0142 o Kaszub\u00f3w (S\u0142owi\u0144c\u00f3w, Kabatk\u00f3w) z Pomeranii, a mow\u0119 tak
\nposzerzonych Kaszub\u00f3w odt\u0105d konsekwentnie nazywa\u0142 kaszubsko-s\u0142owi\u0144sk\u0105<\/i>.
\nCeynowa przed 1856 r. nie wiedzia\u0142 nic z w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 o S\u0142owi\u0144cach i
\nKabatkach (drugich zna\u0142 od Mrongowiusza). Na ich temat u Ceynowy \u201erozwi\u0105zuje
\nsi\u0119 worek\u201d dopiero po ukazaniu si\u0119 ksi\u0105\u017cki Hilferdinga (1862), kiedy pisze np.
\no ubiorach S\u0142ovjnc\u00f3v<\/i> cz\u00e9l\u00e9 S\u0142av\u00f3v<\/i>, co to v wokr\u0119gu S\u0142epskjm nad
\nGarnskjm jezor\u0119… (l866), potem: S\u0142ovjnce<\/i> i S\u0142ovjnce<\/i> cz\u00e9l\u00e9 S\u0142ovi<\/i>
\n(1868)[23]<\/a>.<\/p>\n
\ni identyfikowana tak podgrupa Kaszub\u00f3w nie mia\u0142y jeszcze wi\u0119kszego rezonansu w
\nliteraturze, a zreszt\u0105 tworzyli oni wtedy izolowan\u0105 geograficznie i etnicznie
\nwysp\u0119. Poza Ceynow\u0105 przekaz Hilferdinga natychmiast i w pe\u0142ni zaaprobowali R.
\nZmorski (1862)[24]<\/a>,
\nF.M. Sobieszcza\u0144ski (1863)[25]<\/a>
\ni O. Kolberg (1875)[26]<\/a>,
\nzawierzaj\u0105cy wy\u0142\u0105cznie jego relacji, ponadto przyj\u0119\u0142o go wielu innych,
\ndysponuj\u0105cych w\u0142asnymi materia\u0142ami terenowymi, jak: A. Parczewski: tu s\u0105
\nKaszuben a Slowinsti<\/i>, tu s\u0105 kaszubowe po slowensti<\/i>, kaszubowe
\nwszacy s\u0105 slowinsti<\/i> (Smo\u0142dzino); Slowince<\/i>, Slowinci<\/i>, sl\u00f2winstji
\nladz\u00e8<\/i> (W. Gardna) (1880)[27]<\/a>,
\nL. Biskupski: S\u0142owince<\/i>, Slowince<\/i>, ledze slowinstji<\/i>, po
\nslowensku<\/i> (1891)[28]<\/a>,
\nS. Ramu\u0142t: Slovinc<\/i>, Slovinka<\/i>, slovinsk\u00f4 m\u0153va<\/i> (1893), I.
\nMikkola: sl\u00f2vjinsk\u00e5 spr\u00e5\u2019uka<\/i>, sl\u00f2vj\u00ecns\u0165j\u00e9 g\u00e5d\u0105\u0144\u0117<\/i> (1896), J.
\n\u0141\u0119gowski: Slowince<\/i>, Slowinci<\/i>, Slowinstji ladze<\/i>, po slowensti<\/i>,
\npo slowi\u0144scji<\/i> (1899) czy wreszcie F. Lorentz: slovjins\u0127i j\u0105zek<\/i>, das
\nSlovinzische<\/i>, Slovjinc<\/i>, Slovjinstvo<\/i> (1903, 1912)
\nRudnicki: slovjins\u0127i<\/i>, dialekt s\u0142owi\u0144ski<\/i> (1913), kt\u00f3ry do
\nHilferdinga si\u0119 nie odwo\u0142uje. Zauwa\u017cmy, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zna\u0142a ju\u017c prace
\nodosobnionych krytyk\u00f3w rewelacji Hilferdinga, o kt\u00f3rych ni\u017cej.<\/p>\n
\nLuther\u00e1 Niemiecko W\u00e1ndalski \u00e1bo S\u0142owi\u0119ski to jest\u00e1 z Niemieckiego j\u0119zyk\u00e1 w
\nS\u0142owi\u0119ski wyst\u00e1wion… \u201epodw\u00f3jnie\u201d informowa\u0142 o j\u0119zyku t\u0142umaczenia: W\u00e1ndalski
\n\u00e1bo S\u0142owi\u0119ski, ale pastor U. Engelland w wydaniu z 1758 r zmieni\u0142 to na
\n…z niemieckiego i\u0119zyk\u00e1 w s\u0142owie\u0144ski wyst\u00e1wiony…, opuszczaj\u0105c
\nwandalski, a pierwotne s\u0142awi\u0119sky\/ s\u0142owi\u0119sky zamieni\u0142 na s\u0142owie\u0144ski. Nie
\nrozumia\u0142 tej formu\u0142y, jak te\u017c formy j\u0119zyka, kt\u00f3ry zbli\u017cy\u0142 do \u00f3wczesnej normy
\nog\u00f3lnopolskiej. Rozpozna\u0142 ten fakt K.C. Mrongowiusz, gdy wznawia\u0142 w 1828 r.
\nMa\u0142y Catechism… wedle wydania Engellanda, nie znaj\u0105c jeszcze orygina\u0142u z 1643
\nr., odkrytego przez F. Tetznera w 1896 r. Nie wiedzia\u0142 te\u017c wtedy zapewne o
\nS\u0142owi\u0144cach[30]<\/a>.<\/p>\n
\nMrongowiusza o modernizacji j\u0119zyka Pontanusa, a zatem wiedz\u0105c, dlaczego jest on
\nw tym wydaniu a\u017c tak polski, tendencyjnie spraw\u0119 skomentowa\u0142: \u201e\u00bbJakkolwiek
\nPontan, s\u0105 s\u0142owa jego, na karcie tytu\u0142owej wyra\u017anie powiada, \u017ce z niemieckiego
\nt\u0142\u00f3maczy\u0142 na s\u0142owie\u0144skie czyli s\u0142owia\u0144skie [sic! \u2013 J.T.], przecie\u017c natrafia si\u0119
\ntam tylko niewiele s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re za takie uchodzi\u0107 mog\u0105, reszta jest w istocie
\npolska (hochpolnisch). Ale \u017ce pierwszej edycyi z r. 1643 nie mamy, przypuszczamy<\/i>
\n(ist zu vermuthen), i\u017c ta z r. 1758 jest wi\u0119cej zaakomodowana do polskiego\u00ab.
\nZamiast sobie wyt\u0142\u00f3maczy\u0107 onych kilkudziesi\u0105t wyraz\u00f3w kaszubskich w katechizmie
\n[…] d\u0142u\u017cszym pobytem Pontana na Kaszubach, wzi\u0105\u0142 Mrongowiusz wyraz s\u0142owie\u0144ski<\/i>,
\nu\u017cyty oczywi\u015bcie przez t\u0142\u00f3macza Niemca, s\u0142abo w\u0142adaj\u0105cego j\u0119zykiem polskim,
\nzamiast s\u0142owia\u0144ski<\/i> czyli polski<\/i> w przeciwie\u0144stwie do germa\u0144skiego
\nczyli niemieckiego, za kaszubski<\/i>, i nast\u0119pnie zrobi\u0142 niczym nie poparte
\nprzypuszczenie, i\u017c pierwotne t\u0142\u00f3maczenie Pontanowe z r. 1643 […] by\u0142o
\nkaszubskim. Odt\u0105d katechizm Pontan\u00f3w, dzi\u0119ki wyra\u017ceniu s\u0142owie\u0144ski<\/i>, \u017ale
\nzrozumianemu od Mrongowiusza, uchodzi za kaszubski, a Kaszubi figuruj\u0105 u wielu
\npisarz\u00f3w jako S\u0142owi\u0144cy<\/i>, Slovinzen<\/i>!\u201d[31]<\/a> Mrongowiusz mia\u0142 si\u0119 w ten
\nspos\u00f3b sta\u0107 \u201eojcem bajek i niedorzecznych twierdze\u0144, jakoby Kaszubi nie byli
\nPolakami, ale jakimi\u015b Wendami, Starowendami lub S\u0142owi\u0144cami, kt\u00f3re to bajki w
\ntak zwanym uczonym \u015bwiecie tu i owdzie jeszcze po dzi\u015b dzie\u0144 pokutuj\u0105 i
\nnie\u015bwiadomych ba\u0142amuc\u0105.\u201d[32]<\/a>
\nFilolog Mrongowiusz dobrze rozumia\u0142 istot\u0119 rzeczy.<\/p>\n
\n\u201eapodyktyczne, powierzchowne, oparte na przes\u0142ankach uczuciowych, nie posiadaj\u0105
\nwarto\u015bci naukowej […], natomiast s\u0105 odzwierciedleniem opinii, panuj\u0105cej na
\nPomorzu w\u015br\u00f3d warstwy inteligenckiej.\u201d[33]<\/a>
\nP\u0142yn\u0119\u0142y z pobudek narodowych i wyznaniowych, tj. niech\u0119ci do wszystkich, kt\u00f3rzy
\nniby oddzielaj\u0105 Kaszub\u00f3w od Polak\u00f3w, a Kaszuba to Polak i zarazem katolik,
\ndlatego wyrzeka si\u0119 Kaszub\u00f3w z Pomorski z powodu ich przej\u015bcia na luteranizm.
\nBy\u0142a to te\u017c wrogo\u015b\u0107 wobec Ceynowy jako \u201ewroga Polak\u00f3w\u201d: \u201elu\u017anych obyczaj\u00f3w i
\nwcale niegorliwy w wykonywaniu praktyk religijnych, a jako pisarz zwolennik
\nprawos\u0142awia, szydz\u0105cy sobie z wiary katolickiej, papie\u017ca i duchowie\u0144stwa\u201d,
\nKaszuby, kreuj\u0105cego osobny j\u0119zyk kaszubski i nar\u00f3d kaszubski, s\u0142owianofil i
\npanslawista, a wi\u0119c sprzyjaj\u0105cy Rosji, do kt\u00f3rej ma pretensj\u0119, \u017ce \u201epobudka
\nprawdziwa do badania narzecza kaszubskiego \u2013 rzecz zastanowienia godna \u2013 wysz\u0142a
\nani od Kaszub\u00f3w ani od Polak\u00f3w, lecz od Rosyan.\u201d[34]<\/a> Wrogo by\u0142 tak\u017ce usposobiony do
\npastora Mrongowiusza i do luteranizmu, m.in. te\u017c w osobie pastora Pontanusa,
\nkt\u00f3remu stawia zarzut: \u201eGdyby ust\u0119p powy\u017cszy z historyi Pomorza by\u0142 znany
\nautorowi elaboratu, Kaszubom katolikom nie by\u0142by kaza\u0142 uczy\u0107 si\u0119 prawd
\nchrze\u015bcia\u0144skich z katechizmu Lutra wraz z garstk\u0105 Kaszub\u00f3w z Pomorski od
\nko\u015bcio\u0142a oderwanych.\u201d[35]<\/a>
\nPontanus pono\u0107 polszczyzn\u0119 przek\u0142adu zeszpeci\u0142 germanizmami, a \u201emimo to
\nMrongowiusz Pontana […] w liczbie \u201es\u0142awnych m\u0119\u017c\u00f3w, a co jeszcze dziwniejsza,
\nnazywa katechizm jego kaszubskim.\u201d[36]<\/a>
\nHilferding reprezentowa\u0142 prawos\u0142awie i przez to podejrzewano go o rozmy\u015blne
\npomijanie wsi katolickich[37]<\/a>.
\nPob\u0142ocki nie daje odno\u015bnika ani do pracy Rosjanina, ani do niemieckiego
\nstreszczenia J.E. Smolerja[38]<\/a>.<\/p>\n
\ngdy\u017c jego bezzasadne i b\u0142\u0119dne oceny leg\u0142y u podstaw pierwszej negacji fakt\u00f3w
\nzarejestrowanych przez Hilferdinga, do czego por\u00f3wnaj m.in. wypowied\u017a J.
\n\u0141\u0119gowskiego, kt\u00f3ry odsy\u0142a do Pob\u0142ockiego: \u201eWobec opisu Hilferdinga zastosowano
\nsi\u0119 nawet w najbli\u017cszem s\u0105siedztwie S\u0142owi\u0144c\u00f3w, na Kaszubach zachodniopruskich,
\nniedowierzaj\u0105co. Uwa\u017cano mianowicie nazw\u0119 S\u0142owi\u0144c\u00f3w za wprost zmy\u015blon\u0105 lub
\nprzez mylne t\u0142\u00f3maczenie z niemieckich autor\u00f3w powsta\u0142\u0105, a to mniemanie i ja
\nprzed kilkunasty laty podziela\u0142em. Wprawdzie nazwa\u0142 ju\u017c Micha\u0142 Pontanus
\nkatechizm Lutra, kt\u00f3ry wyda\u0142 w roku 1643: Ma\u0142y katechizm dra Marcina Lutra z
\nniemieckiego j\u0119zyka w s\u0142owie\u0144ski wystawiony<\/i>, ale ks. G. Pob\u0142ocki, nie
\nwierz\u0105c tak\u017ce w istnienie S\u0142owi\u0144c\u00f3w, uwa\u017ca, \u017ce tu wyraz s\u0142owie\u0144ski<\/i> u\u017cyty
\nprzez t\u0142\u00f3macza, s\u0142abo w\u0142adaj\u0105cego j\u0119zykiem polskim, zamiast s\u0142owia\u0144ski, czyli
\npolski.\u201d[39]<\/a>
\nPodr\u00f3\u017c \u0141\u0119gowskiego do S\u0142owi\u0144c\u00f3w w 1898 r. pozwoli\u0142a potwierdzi\u0107 obserwacje
\nTetznera i Lorentza, wbrew stanowisku O. Knoopa, z kt\u00f3rym notabene \u0141\u0119gowski razem
\npracowa\u0142 w W\u0105growcu.<\/p>\n
\npono\u0107 dobrze zna\u0142 miejscowe realia, ale przewa\u017cy\u0142y jego kompleksy i niech\u0119\u0107 do
\nKaszub\u00f3w, jak to wida\u0107 z cytatu: \u201eMy we wschodniej cz\u0119\u015bci Pomorza Zachodniego
\nnazywamy Kaszubami tylko ewangelickich mieszka\u0144c\u00f3w s\u0142owia\u0144skiego pochodzenia w
\npowiatach S\u0142upsk i L\u0119bork; katolickich S\u0142owian w powiecie bytowskim i w Prusach
\nZachodnich okre\u015blamy jako Pollacken<\/i>, jako \u017ce oni faktyczne utracili
\nprawo nazywania si\u0119 Kaszubami. Oni z biegiem czasu ulegli tak dalece
\npolonizacji, \u017ce ledwie odr\u00f3\u017cni\u0107 ich mo\u017cna od prawdziwych Polak\u00f3w.\u201d
\nwsp\u00f3lnego z Hilferdingiem, opiera si\u0119 na kryteriach narodowych (wyrzeka si\u0119
\nspolonizowanych) i wyznaniowych (nawet nie wymienia Kaszub\u00f3w-katolik\u00f3w).
\nWypowied\u017a ta ca\u0142kowicie koresponduje z pogl\u0105dami G. Pob\u0142ockiego: przez Knoopa
\nprzemawia rozczarowanie z powodu nik\u0142ych ci\u0105gle post\u0119p\u00f3w germanizacji, a przez
\nPob\u0142ockiego m.in. rozgoryczenie z postawy Kaszub\u00f3w w Pomorsce przechodz\u0105cych na
\nprotestantyzm i ulegaj\u0105cych germanizacji.<\/p>\n
\nKnoopa, \u017ce \u201esami Kaszubi nigdy si\u0119 tak [tj. S\u0142owi\u0144cami] nie nazywali i w ten
\nspos\u00f3b nigdy nie byli nazywani przez ich w\u0142asnych duchownych i niemieckich
\ns\u0105siad\u00f3w.\u201d Pisa\u0142: \u201eNazwa S\u0142owi\u0144cy<\/i> to pans\u0142owia\u0144ski szwindel. Poza pow.
\nl\u0119borski nie rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 ziemia Kaszub\u00f3w\u201d[41]<\/a>,
\na zatem to tw\u00f3r panslawisty Hilferdinga, kt\u00f3ry podtrzymywany jest m.in. przez
\nS. Ramu\u0142ta i J. \u0141\u0119gowskiego, poddanych za to ostrej krytyce.<\/p>\n
\nkt\u00f3ry wypowiada\u0142 si\u0119 kr\u00f3tko w jego duchu, bazuj\u0105c tylko na obcych materia\u0142ach,
\nmianowicie w artykule Der Name Slovinzen<\/i>[42]<\/a>, polemizuj\u0105c z Lorentzem, w
\nwypowiedziach kt\u00f3rego dostrzeg\u0142 niekonsekwencje. Po\u015brednio odnosi\u0142y si\u0119 one do Hilferdinga. Notabene,
\nKoblischke uwa\u017ca\u0142, \u017ce nazwa Kaszubi<\/i> odnosi\u0142a si\u0119 tylko do ludno\u015bci
\nPomorza Zachodniego, na co Lorentz odpowiada\u0142, \u017ce Kaszubi z Pomorza Gda\u0144skiego
\nte\u017c maj\u0105 do niej prawo.<\/p>\n
\nkt\u00f3rzy nie u\u017cywaj\u0105c nazwy S\u0142owi\u0144cy<\/i>, jakby czego\u015b unikali. J. Karnowski
\nwymieni\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 Hilferdinga w monografii Ceynowy, gdzie tylko raz wymieni\u0142
\nS\u0142owi\u0144c\u00f3w: \u201ePastor Lorek pierwszy zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na Kaszub\u00f3w, a mianowicie na
\nS\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kabatk\u00f3w…\u201d[43]<\/a>,
\nwspomnianych poza tym w wierszu Rozm\u00ebszlani\u00e9 Ceynow\u00eb<\/i> (1933). Szczeg\u00f3lnie
\nto znamienne u A. Majkowskiego, kt\u00f3ry u\u017cywa\u0142 tego etnonimu w pierwszych
\nnumerach \u201eGryfa\u201d, np. \u201eW ko\u015bciele w Smo\u0142dzynie […] u tak zw. [sic! \u2013 J.T.] S\u0142owi\u0144c\u00f3w
\ni Kabatk\u00f3w, przechowuje si\u0119…\u201d[44]<\/a>
\nPotem nie wymieni\u0142 go nawet, relacjonuj\u0105c badania Hilferdinga[45]<\/a>, a po przytoczeniu g\u0142o\u015bnego
\nlistu Hakena do Br\u00fcggemanna (ok. 1780 r.) pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 okre\u015bleniem \u201eKaszubi
\nnad\u0142ebscy i lupawscy\u201d[46]<\/a>.
\nRaz etnonim S\u0142owi\u0144cy<\/i> pojawia si\u0119 w jego powie\u015bci o Remusie kontek\u015bcie,
\njak u Hilferdinga: \u201ePrzez rzek\u0119 Pustink\u0119 pokozel\u00eb nom drog\u0119. Dzeli wona dvje
\nrozgji Kaszub\u00f3v: tich, chternich zovj\u0105 Kabotkami, wod tich, co nad jezorem Garne\u0144skjim
\n\u017cij\u0105 i zvj\u0105 s\u0119 S\u0142ovji\u0144cami.\u201d[47]<\/a>
\nInteresuj\u0105ce s\u0105 te\u017c dwa cytaty z przymiotnikiem s\u0142owi\u0144ski<\/i> \u2018o j\u0119zyku
\nko\u015bcielnym…\u2019 (jak Knoop): \u201eJesz w G\u0142ovczecach pastor starim ludzom pravji co
\nnjedzel\u0119 kozanj\u00e9 kaszubskji abo jak m\u00eb tu rzeczem\u00eb: s\u0142ovji\u0144skji.\u201d \u2013 obok: \u201eA
\nten, chternimu bjo\u0142\u00f4 broda do pasa sp\u0142iv\u00f4, a r\u0119k\u0119 trzimj\u0105ci na Pjismje Svj\u0119tim,
\nto Mostnjik, chturen zak\u0142odo\u0142 s\u0142ovji\u0144skji kosco\u0142 v Smo\u0142dzinje…\u201d Poza tym
\nstale u\u017cywa nazw Kaszubi<\/i> i kaszubski<\/i>, nawet w kontek\u015bcie Krofeja:
\n\u201eTen, to pastor Krofej v Betovje, chturen v\u00ebdo\u0142 pjesnje kosceln\u00e9 po kaszubsku.\u201d
\n\u2013 jak te\u017c, gdy podkre\u015bli\u0107 chce kaszubsk\u0105 jedno\u015b\u0107: \u201e…v\u00ebmjera\u0142a mova nasza,
\nchterna za mojich l\u00f4t panova\u0142a v ti ca\u0142i Pomorsce wod Koszalena ja\u017c po \u017barnovjizn\u0119
\ni Betovo. V mojich woczach zapoda\u0142a nasza kaszubsk\u00f4…\u201d[48]<\/a><\/p>\n
\nPob\u0142ockiego, na co wskazywa\u0142oby u\u017cycie tej nazwy w Pomorzanach<\/i> przez
\n\u0141ubi\u0144skiego (Majkowskiego) w wypowiedzi do ks. Zab\u0142ockiego (Pob\u0142ockiego): \u201eW
\nszesnastym wieku Krofey wyda\u0142 psa\u0142terz pomorski, w XVII tworzy\u0142 Mostnik u uj\u015b\u0107
\n\u0141eby i \u0141upawy ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142owi\u0144ski…\u201d[49]<\/a>
\nBezpo\u015brednio mog\u0142y oddzia\u0142a\u0107 g\u0142o\u015bne wtedy publikacji Knoopa i Koblischkego. Po
\ncz\u0119\u015bci wynika\u0107 to mog\u0142o z niekonsekwencji Lorentza, z kt\u00f3rym wsp\u00f3\u0142pracowali;
\nuwa\u017ca\u0142 on s\u0142owi\u0144ski za odr\u0119bny j\u0119zyk. Mo\u017ce jaki\u015b wp\u0142yw mia\u0142 na to te\u017c
\nDerdowski, kt\u00f3ry w znanym artykule wymienia tylko Kabatk\u00f3w<\/i>
\nelaborat nawi\u0105zuje do has\u0142a Kaszuby<\/i> autorstwa F.M. Sobieszcza\u0144skiego w Encyklopedii
\nPowszechnej<\/i> Orgelbranda z 1863 r., kt\u00f3ry z kolei czerpie z dzie\u0142a
\nHilferdinga, raczej wedle streszczenia R. Zmorskiego. Derdowski jednak raz
\nwymienia S\u0142owie\u0144c\u00f3w<\/i> w O panu Czorli\u0144scim<\/i>…
\nwszyscy wiedzieli, \u017ce S\u0142owi\u0144cy to Kaszubi znad jez. Gardno i \u0141ebsko; nie zawsze
\nw literaturze (!) precyzyjnie u\u017cywano nazwy S\u0142owi\u0144cy<\/i>. Od\u017cy\u0142 on po
\nwydaniu w 1989 r. w nowym t\u0142umaczeniu ksi\u0105\u017cki Hilferdinga[52]<\/a>. Wtedy pogl\u0105dy O. Knoopa
\n(Tetznera i Koblischkego), \u017ce nie nazywano (!) tych ludzi S\u0142owi\u0144cami<\/i>,
\nod\u015bwie\u017cy\u0142 i niejako za swoje przyj\u0105\u0142 Z. Szultka[53]<\/a>, o\u015bwiadczaj\u0105c przy Knoopie:
\n\u201ePogl\u0105dy te podzielamy w ca\u0142ej rozci\u0105g\u0142o\u015bci.\u201d[54]<\/a>
\nNie zauwa\u017cy\u0142 lub nie chcia\u0142 zauwa\u017cy\u0107 zasadniczych przyczyn interpretacji i
\nmanipulacji Knoopa, a tak\u017ce miejsca w tym i roli ks. G. Pob\u0142ockiego, kt\u00f3rego
\nzby\u0142, ciesz\u0105c si\u0119, i\u017c \u201eprawid\u0142owo rozumia\u0142 jednak, \u017ce przymiotnik slawi\u0119ski<\/i>
\nu Sz. Krofeja i s\u0142owi\u0119ski<\/i> u M. Pontanusa by\u0142y synonimami s\u0142owia\u0144skiego<\/i>,
\na nie s\u0142owi\u0144skiego<\/i>.\u201d[55]<\/a>
\nTym niemniej Pob\u0142ocki inspirowa\u0142 Szultk\u0119 do\u015b\u0107 silnie, jak dowodzi cytat: \u201eZa
\nprzyk\u0142adem Krofeya j\u0119zyk swego przek\u0142adu nazwa\u0142 r\u00f3wnie\u017c s\u0142owia\u0144skim, czyli tak
\njak dok\u0142adnie sto lat temu pisa\u0142 G. Pob\u0142ocki.\u201d[56]<\/a><\/p>\n
\nzrazu \u2013 jak Knoop \u2013 Hilferdinga, potem pastora A.T. Kummera z Gardny (1835),
\nwreszcie w og\u00f3le pastor\u00f3w, ale nie Krofeja, gdy Hilferding spad\u0142 do roli jej
\npropagatora. Tymczasem rozg\u0142osu nazwie S\u0142owi\u0144cy<\/i> przysporzy\u0142 raczej \u2013 tak
\nchcia\u0142 Knoop \u2013 F. Ceynowa, m.in. w sta\u0142ym u\u017cywaniu po 1862 r. okre\u015blenia kasz\u00ebbsko-s\u0142owi\u0144sk\u00f4
\nmowa<\/i>, np. Sk\u00f4rb<\/i>… (1866). Jak tu pokazano, by\u0142a ona znana slawistom
\nwcze\u015bniej: K.G. Anton[57]<\/a>
\nzna\u0142 j\u0105 od pastora Hakena (1780)[58]<\/a>,
\na jemu i pastorowi Wutstrackowi znane by\u0142y druki Krofeja (1586) i Pontanusa
\n(1643), kt\u00f3rzy ju\u017c w tytu\u0142ach swych translacji u\u017cyli przymiotnik\u00f3w slawi\u0119ski
\n<\/i>i slowi\u0119ski<\/i> obok s\u0142owieski<\/i>, s\u0142usznie \u0142\u0105czonych przez F.
\nTetznera[59]<\/a>
\n\u2013 po odkryciu przeze\u0144 w 1896 r. t\u0142umacze\u0144 Krofeja i Pontanusa \u2013 ze slowinzisch<\/i>
\n\u2018s\u0142owi\u0144ski\u2019, lecz zdaniem Szultki \u201emyli\u0142 si\u0119, twierdz\u0105c, i\u017c nazywali [pastorzy
\n\u2013 J.T.] tak j\u0119zyk m\u00f3wiony swych wiernych, a tym wi\u0119cej samych wiernych.
\nPastorzy ci przymiotnikiem tym \u2013 jak wykazano \u2013 okre\u015blili wy\u0142\u0105cznie j\u0119zyk swych
\nksi\u0105\u017cek religijnych i nic wi\u0119cej.\u201d[60]<\/a>
\nJednak dzi\u0119ki Tetznerowi przymiotnik slawi\u0119sky \/ s\u0142owi\u0144ski<\/i> w\u0142\u0105czono do
\nspekulacji o etnonimie S\u0142owi\u0144cy<\/i>.<\/p>\n
\nj\u0119zyka polskiego i kaszubskiego, a co wa\u017cniejsze nienawidzi\u0142 wszystkiego, co
\npolskie i kaszubskie, w tym samych Kaszub\u00f3w\u201d[61]<\/a>,
\nto jak \u201ewymy\u015bli\u0142\u201d \u2013 i chcia\u0142 tworzy\u0107 \u2013 ca\u0142kiem \u201esensowne\u201d s\u0142owia\u0144skie nazwy
\netniczne (te\u017c Kabatki<\/i>, Istkowie<\/i>), z interesuj\u0105c\u0105 motywacj\u0105 i
\nzarazem \u2013 przy jego zamiarach germanizacyjnych \u2013 ostatecznie antyprusk\u0105 wymow\u0105?
\nNale\u017ca\u0142oby za\u0142o\u017cy\u0107, i\u017c mia\u0142 doradc\u00f3w. By\u0142 nim prosty lud, takie bowiem nazwy
\npowstaj\u0105 samorzutnie. Nie mo\u017cna te\u017c m\u00f3wi\u0107, \u017ce Haken g\u0142osi\u0142 \u201efa\u0142szyw\u0105 tez\u0119 o
\nwielkiej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy kaszubszczyzn\u0105 i polszczyzn\u0105\u201d[62]<\/a>, poniewa\u017c r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy
\npolszczyzn\u0105 literack\u0105 a m\u00f3wionymi gwarami kaszubskimi w Pomorsce by\u0142y znaczne
\n(w fonetyce, morfologii, sk\u0142adni i s\u0142ownictwie) nie tylko w XVIII-XX w., jak
\ndowodz\u0105 liczne fakty, zanotowane przez Hilferdinga, Mikkol\u0119 (np. mi\u0119dzy Klukami
\ni W. Gardn\u0105), Lorentza, Rudnickiego… Istotne by\u0142y r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy S\u0142owi\u0144cami i
\nKabatkami, jak te\u017c mi\u0119dzy nimi a Kaszubami.<\/p>\n
\n\u017cywej mowy nazwy S\u0142owi\u0144cy<\/i> i przymiotnika s\u0142owi\u0144ski<\/i> (m.in. u
\nHilferdinga, ale i innych, od samych Kaszub\u00f3w, w tym S\u0142owi\u0144c\u00f3w) stwierdzi\u0107
\ntrzeba, \u017ce tematem zast\u0119pczym, s\u0142u\u017c\u0105cym zacieraniu istoty, by\u0142o obja\u015bnianie
\n(Knoop, Koblischke), \u017ce s\u0142owia\u0144ski<\/i> = s\u0142owi\u0144ski<\/i> \u2018kaszubskie
\nnabo\u017ce\u0144stwo\u2019, czy \u2018u Krofeja i Pontanusa: ewangeliccy S\u0142owianie na Pomorza
\nZach. (wcze\u015bniej zwani Kaszubami)\u2019 (Tetzner)[63]<\/a>.
\nZ. Szultka przyjmuje interpretacj\u0119: s\u0142owi\u0144ski<\/i> to s\u0142owia\u0144ski<\/i>, a to
\nr\u00f3wne z polski<\/i>, co powt\u00f3rk\u0105 rozumowania Pob\u0142ockiego, gdy\u017c j\u0119zykiem
\nKo\u015bcio\u0142a by\u0142 polski. Znosi to opozycje: a) s\u0142owi(a)\u0144ski<\/i> wobec niemiecki<\/i>
\ni b) s\u0142owi(a)\u0144ski<\/i> wobec polski<\/i>, a tak\u017ce likwiduje g\u0142\u00f3wn\u0105 ide\u0119
\nPontanusa, aby \u201eTy ks\u0105szky P. Bogv jednotroynemu ku chwa\u0142y y Zbudow\u00e1niu
\nKoscio\u0142\u00e1 jego Slowjeskego w n\u00e1sze Pommorske\u201d[64]<\/a>.
\nHilferding przytacza rozumienie samych u\u017cytkownik\u00f3w: \u201ej\u0119zyk s\u0142owi\u0144ski (lub
\nj\u0119zyk kaszubski) a polski \u2013 to jedno i to samo: ksi\u0119gi mamy polskie, obrz\u0105dek
\n(religijny) polski\u201d[65]<\/a>;
\nw opozycji do niemiecki<\/i>, co ca\u0142kiem logiczne[66]<\/a>. Mo\u017cna tu podnie\u015b\u0107 spraw\u0119
\noczywist\u0105, i\u017c s\u0142owi\u0144ski j\u0119zyk ko\u015bcielny by\u0142 inny ni\u017c s\u0142owi\u0144ski ludowy, co
\nilustruje m.in. forma j\u0119zykowa \u201eprzypowie\u015bci o siewcy, zapisana wed\u0142ug s\u0142\u00f3w
\npewnego s\u0142owi\u0144skiego rybaka, kt\u00f3ry opowiada\u0142 j\u0105 z pami\u0119ci\u201d, zestawiona z wersj\u0105
\nbytowsk\u0105[67]<\/a>;
\nw s\u0142owi\u0144skiej wi\u0119cej polonizm\u00f3w. Nasuwaj\u0105 si\u0119 tu analogie wsp\u00f3\u0142czesne,
\nmianowicie postaci j\u0119zyka kaszubskiego w translacjach Biblii wobec stanu
\nokre\u015blonej gwary kaszubskiej.<\/p>\n
\nSzultki tkwi idea obrony jedno\u015bci Kaszub\u00f3w; jeden rozdzia\u0142 zatytu\u0142owa\u0142: Jedno\u015b\u0107
\nplemienna Kaszub\u00f3w znad jezior Gardno i \u0141ebsko<\/i>, zreszt\u0105 do\u015b\u0107 niefortunnie,
\nje\u015bli chcia\u0142 podkre\u015bli\u0107 \u015bcis\u0142e ich wi\u0119zi z reszt\u0105 Kaszub\u00f3w. Notabene, w
\nmikroskali nie przeszkadza temu, \u017ce kto\u015b jednocze\u015bnie mieni si\u0119 Kaszub\u0105<\/i>
\ni S\u0142owi\u0144cem<\/i> czy Kabatkiem<\/i>, jak dzi\u015b np. og\u00f3lnie Kasz\u00ebba<\/i>,
\nale te\u017c B\u00ebl\u00f4k<\/i>, Les\u00f4k<\/i> czy Kr\u00ebban<\/i>. Nierozumienie tego sta\u0142o
\nsi\u0119 powodem wielu b\u0142\u0119dnych interpretacji. W dowodzeniu owej og\u00f3lnej jedno\u015bci
\nu\u017cy\u0142 niew\u0142a\u015bciwej metody. Nale\u017ca\u0142o raczej wykaza\u0107, \u017ce spos\u00f3b dawnych relacji o
\nS\u0142owi\u0144cach sprawia jakby wra\u017cenie od\u0142\u0105czania ich od reszty Kaszub\u00f3w, np.
\nBernoulli, cho\u0107 \u0142atwo poj\u0105\u0107, \u017ce np. Bernoulliego \u201ema\u0142y lud\u201d w okolicy
\nSzczypkowic[68]<\/a>
\nto nie opis wszystkich Kaszub\u00f3w i ca\u0142ych Kaszub. Autorzy ci wiedzieli jednak,
\ni\u017c w\u015br\u00f3d Kaszub\u00f3w akurat oni jako\u015b si\u0119 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105, np. miejscem zamieszkania i
\notoczeniem, politycznym uzale\u017cnieniem, obrz\u0105dkiem religijnym, cz\u0119\u015bciowo
\nj\u0119zykiem itd. Nawet tak to relacjonowali, cho\u0107 nie na tyle wyra\u017anie, jakby\u015bmy
\ndzi\u015b tego chcieli. Szczeg\u00f3lnie interesowa\u0142y ich wyspy etniczno-j\u0119zykowe czy
\nkra\u0144ce S\u0142owia\u0144szczyzny, pogranicze s\u0142owia\u0144sko-germa\u0144skie. Powstawa\u0142y wok\u00f3\u0142 tego
\nniejasno\u015bci w lokalizacji czy przesady w opisywaniu rzekomych osobliwo\u015bci, np.
\nstr\u00f3j (m.in. w nawi\u0105zaniu do interpretacji etnonim\u00f3w Kaszub<\/i>, Kabatki<\/i>)
\nczy j\u0119zyk, jak np. Mrongowiusz, Hilferding, Rudnicki i zw\u0142aszcza Lorentz.<\/p>\n
\nnegowania nazwy S\u0142owi\u0144cy<\/i>. Tym razem jednak autorzy nie bardzo rozumiej\u0105,
\no co w tym chodzi. Trudno si\u0119 temu dziwi\u0107, gdy przyj\u0119te podstawowe za\u0142o\u017cenie
\njest sprzeczne z faktami, je\u015bli si\u0119 je chce nale\u017cycie zinterpretowa\u0107, jak to
\npokazano wy\u017cej. Z. Szultka uj\u0105\u0142 je nast\u0119puj\u0105co: \u201eW \u015bwietle rozwoju procesu
\nosadniczego nad jeziorami Gardno i \u0141ebsko od VII do XVIII w. nieprawdziw\u0105 zdaje
\nsi\u0119 by\u0107 g\u0142\u00f3wna teza tej pracy [A. Hilferdinga \u2013 J.T.], i\u017c tzw. S\u0142owi\u0144cy
\nstanowili pozosta\u0142o\u015b\u0107 s\u0142owia\u0144skiego plemienia nadba\u0142tyckiego, r\u00f3\u017cnego od
\nludno\u015bci kaszubskiej i zamieszka\u0142ego w dawnych wiekach na zach\u00f3d od Kaszub\u00f3w.\u201d
\nprocesami osadniczymi?<\/p>\n
\nPopowska-Taborska i J. Treder[70]<\/a>.
\nTeza zosta\u0142a mylnie postawiona, a Z. Szultka post\u0105pi\u0142 wbrew znanym mu faktom,
\nm.in. wi\u0105\u017c\u0105cymi si\u0119 z sorabist\u0105 K.G. Antonem: \u201eUwa\u017ca\u0142 on, \u017ce kaszubszczyzna i
\nj\u0119zyk polski s\u0105 spokrewnione oraz \u017ce Kaszubi lepiej rozumiej\u0105 polszczyzn\u0119 ni\u017c
\nPolacy kaszubszczyzn\u0119. Na relacji J. Bernoulliego opar\u0142 pogl\u0105d, \u017ce
\nkaszubszczyzna by\u0142a j\u0119zykiem ko\u015bcielnym oraz zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na podejmowane
\ndzia\u0142ania maj\u0105ce na celu jej likwidacj\u0119. Przyjmowa\u0142, i\u017c w przesz\u0142o\u015bci Pomorze Zachodnie
\nmi\u0119dzy G\u00f3r\u0105 Che\u0142msk\u0105 a Prusami Zachodnimi zamieszkiwali S\u0142owianie, mieni\u0105cy si\u0119
\njakoby S\u0142owie\u0144cami<\/i>. Nazwa ta by\u0142a dla niego synonimem S\u0142owian<\/i>, a
\nnie jakiej\u015b grupy plemiennej.\u201d[71]<\/a>
\nOczywi\u015bcie, \u015bcis\u0142a lokalizacja, nadto wstawki \u201ejakoby\u201d i \u201enie jakiej\u015b grupy
\nplemiennej\u201d pochodz\u0105 od Z. Szultki.<\/p>\n
\nniehistoryka i to po\u0142owy XIX w. \u2013 nieco lu\u017aniejsze rozumienie wyrazu plemi\u0119<\/i>
\n\u2018grupa ludno\u015bci powi\u0105zana etnicznie\u2019, tj. bez dodania: \u201ei wsp\u00f3ln\u0105 organizacj\u0105
\nspo\u0142eczn\u0105\u201d, to opisana przez Rosjanina grupa istotnie \u017cy\u0107 mog\u0142a \u2013 jako takie
\nplemi\u0119 \u2013 na w\u0142a\u015bciwych terenach (nad Ba\u0142tykiem?). Hilferding nie twierdzi, \u017ce
\nby\u0142a ona r\u00f3\u017cna od Kaszub\u00f3w. Przyj\u0119cie przez Z. Szultk\u0119 rozumienia \u2013 niezgodnego
\nz intencj\u0105 Rosjanina i wi\u0119kszo\u015bci\u0105 konkretnych jego obserwacji czy stwierdze\u0144
\nitp. \u2013 leg\u0142o u \u017ar\u00f3de\u0142 nieporozumie\u0144 i ja\u0142owego trudu Z. Szultki. Chybiony
\nkierunek takiej krytyki Hilferdinga wynika ju\u017c z faktu znacznie wcze\u015bniejszego
\npo\u015bwiadczenia nazwy S\u0142owi\u0144cy<\/i>: wprost w \u017ar\u00f3d\u0142ach pisanych z ok. 1780,
\npo\u015brednio w XVI w. w pochodnym przymiotniku slawi\u0119sky<\/i> (1586), s\u0142owi\u0119ski<\/i>
\n(1643), czyli s\u0142owi\u0144ski<\/i>, m.in. w licznych wypowiedziach samych S\u0142owi\u0144c\u00f3w
\njak i ich s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n
\nZ. Szultki jego wnioski przyj\u0119\u0142o kilku badaczy, np. dialektolog pozna\u0144ski Z.
\nSobierajski, kt\u00f3ry zrezygnowa\u0142 ze zr\u0119cznego, a co wa\u017cniejsze poprawnego tytu\u0142u S\u0142ownik
\ndialektu S\u0142owi\u0144c\u00f3w nadba\u0142tyckich<\/i>, przyjmuj\u0105c dziwol\u0105g S\u0142ownik
\ngwarowy tzw<\/i>. S\u0142owi\u0144c\u00f3w kaszubskich<\/i>[72]<\/a>.
\nWe wst\u0119pie niesk\u0142adnie si\u0119 z tej zmiany t\u0142umaczy, streszczaj\u0105c zastrze\u017cenia Z.
\nSzultki i E. Rzetelskiej-Feleszko, a potem pokazuje, \u017ce w praktyce by\u0142a i jest
\nto nazwa por\u0119czna, ale dyskutuje nad nazwami typu \u201ezesp\u00f3\u0142 gwarowy
\n\u0142upawsko-grabownicki\u201d czy \u201ezesp\u00f3\u0142 gwarowy jezior Gardno \u2013 \u0141ebsko\u201d, \u201ezesp\u00f3\u0142
\ngwarowy parafii Gardna \u2013 Smo\u0142dzino\u201d, a zatem jak doradza Z. Szultka! Wreszcie
\nzgadza si\u0119 z rewelacj\u0105, \u201eaby nazwy Kabatkowie<\/i> lub