Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego, Oficyna Czec
\npod red. Jerzego Tredera
\nGda\u0144sk 2002<\/p>\n
W ostatnich latach obserwuje si\u0119 szczeg\u00f3lny renesans kultury kaszubskiej i przede wszystkim j\u0119zyka kaszubskiego. Obok utwor\u00f3w beletrystycznych (literatura kaszubska rozwija si\u0119 ju\u017c ponad sto lat) powstaj\u0105 dzi\u015b w tym etnolekcie teksty naukowe i dydaktyczne, co pokazuje, \u017ce mowa Kaszub\u00f3w poszerza zakres swego u\u017cycia, szczeg\u00f3lnie po roku 1989, i coraz bardziej nabiera znamion odr\u0119bnego j\u0119zyka literackiego. Ukaza\u0142y si\u0119 m.in. przek\u0142ady ksi\u0105g Pisma \u015awi\u0119tego[1<\/a>], modlitewniki i \u015bpiewniki, upowszechni\u0142o si\u0119 sprawowanie mszy \u015bwi\u0119tej z kaszubsk\u0105 liturgi\u0105 s\u0142owa, raz w tygodniu emitowana jest audycja telewizyjna Rodnô Zemia<\/i> (25 min.)i magazyn radiowy Na bôtach i w bòrach<\/i> (50 min.), zmodyfikowano kaszubskie przepisy ortograficzne, wprowadza si\u0119 kaszubszczyzn\u0119 do szk\u00f3\u0142 podstawowych, \u015brednich i wy\u017cszych, kszta\u0142ci nauczycieli j\u0119zyka kaszubskiego.<\/p>\n W 2002 r. ukaza\u0142y si\u0119 dwie pozycje ksi\u00b1\u017ckowe nobilituj\u0105ce j\u0119zyk Kaszub\u00f3w. W serii „Najnowsze Dzieje J\u0119zyk\u00f3w S\u0142owia\u0144skich” wydano Kaszubszczyzn\u0119<\/i>[2<\/a>] (zob. rec. „J\u0119zyk Polski” z. 5 r. LXXXII, s. 376, przez E. Rogowsk\u0105), a pod redakcj\u0105 Jerzego Tredera J\u0119zyk kaszubski<\/i>. Poradnik encyklopedyczny<\/i>. Ksi\u0105\u017cka jest cz\u0119\u015bci\u0105 zaplanowanej: encyklopedii Kaszub[3<\/a>]. Poradnik, po kt\u00f3ry si\u0119gnie nie tylko ciekawy tajemnic mowy j\u0119zykoznawca, ale i ka\u017cdy \u017cywo zainteresowany problemem mowy Kaszub\u00f3w, jest zbiorowym dzie\u0142em znawc\u00f3w kaszubszczyzny: Edwarda Brezy, Hanny Popowskiej–Taborskiej, Ewy Rzetelskiej–Feleszko, Jerzego Tredera (redaktor i autor wi\u0119kszo\u015bci hase\u0142), Jadwigi Zieniukowej, Marka Cybulskiego i Justyny Pomierskiej.<\/p>\n Jak ka\u017cde wydawnictwo encyklopedyczne, J\u0119zyk Kaszubski<\/i> sk\u0142ada si\u0119 z ok. 500 wi\u0119kszych lub mniejszych artyku\u0142\u00f3w has\u0142owych u\u0142o\u017conych alfabetycznie, nadto z przedmowy, wykazu i rozwi\u00b1zania skr\u00f3t\u00f3w og\u00f3lnych i bibliograficznych oraz znak\u00f3w. <\/p>\n Ksi\u00b1\u017cka jest pomy\u015blana tak, by przybli\u017cy\u0142a czytelnikowi wiedz\u0119 j\u0119zykoznawcz\u0105 dotycz\u0105c\u0105 kaszubszczyzny w mo\u017cliwie pe\u0142ny spos\u00f3b. Obejmuje wiedze artyku\u0142\u00f3w odmianach m\u00f3wionych kaszubszczyzny (gwary) artyku\u0142\u00f3w kaszubszczy\u017anie literackiej oraz pe\u0142n\u00b1 histori\u0119 bada\u0144 nad kaszubszczyzn\u0105. W\u015br\u00f3d licznych artyku\u0142\u00f3w znajdziemy j\u0119zykoznawcze, socjolingwistyczne i inne, kt\u00f3re maj\u0105 zwi\u0105zek z nauk\u0105 o j\u0119zyku. Wymieni\u0107 zatem nale\u017cy og\u00f3lnoj\u0119zykoznawcze, typu: akcent<\/i>, archaizm<\/i>, b\u0142\u0105d j\u0119zykowy<\/i>, idiom<\/i>, intonacja<\/i>, norma j\u0119zykowa<\/i>. Jednak autorzy, przy znanej ju\u017c terminologii og\u00f3lnego stosowania, nie powielali tre\u015bci znanych nam z encyklopedii i innych wydawnictw j\u0119zykowych; definicj\u0119 buduj\u0105 w spos\u00f3b wysoce kompetentny, obiektywny, polemizuj\u0105c niekiedy ze zwyczajowo utartymi terminami. Przyk\u0142adem niech b\u0119dzie kr\u00f3tki wyk\u0142ad na temat s\u0142owa idiom, jednak szczeg\u00f3\u0142owy i wyczerpuj\u0105cy, jak na publikacj\u0119 pomocnicz\u0105: <\/p>\n „idiom – w w\u00b1skim znaczeniu to frazeologizm jakiego\u015b j\u0119z. nie maj\u00b1cy dok\u0142adnego odpowiednika w innym j\u0119z., ale jest to poj\u0119cie niejednoznaczne i relatywne, a zatem idiomem mo\u017ce by\u0107 lub nie, w zale\u017cno\u015bci od podej\u015bcia, np. zwrot kasz. piec\/piéck sã rozwali\u0142\/je na rozwalenim’<\/i> o kobiecie rodz\u00b1cej, maj\u0105cej rodzi\u0107’, bez odpowiednika w j\u0119z. pol., ale znany daw. na Mazowszu: piec si\u0119 u kogo rozwali\u0142 (…) Rozstrzyga o tym cz\u0119sto znajomo\u015b\u0107 fraz. danego obszaru j\u0119z. i definicja”. <\/p>\n Z problematyki \u015bci\u015ble j\u0119zykoznawczej mamy artyku\u0142y opisuj\u0105ce wszystkie podsystemy j\u0119zyka, np. fonetyk\u0119 i fonologi\u0119: og\u00f3lne: fonetyka kaszubska<\/i>, fonemy kaszubskie<\/i> i szczeg\u00f3\u0142owe, np. afrykatyzacja tylnoj\u0119zykowych<\/i>, dyspalatalizacja<\/i>; s\u0142owotw\u00f3rstwo, np. spieszczenia<\/i>; fleksj\u0119, np. deklinacja<\/i>, czasownik posi\u0142kowy<\/i>; sk\u0142adni\u0119, np. orzeczenie<\/i>, podmiot<\/i>. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 termin\u00f3w gramatycznych ma swoje odpowiedniki kaszubskie, kt\u00f3re wprowadzono do artyku\u0142\u00f3w tu\u017c po ha\u015ble, stosuj\u0105c cz\u0119sto kwalifikator kasz.<\/i>, np. leksyka<\/i> (kasz. s\u0142owizna<\/i>, leksyka<\/i>) lub bez kwalifikatora, np. pisownia kaszubska<\/i> (kaszëbsczi pisënk<\/i>). <\/p>\n J\u0119zyk kaszubski zosta\u0142 potraktowany tu wszechstronnie, a wi\u0119c jako \u015brodek pi\u015bmiennictwa, jako etnolekt<\/i> oraz tradycyjnie jako dialekt<\/i>. Kwesti\u0119 statusu kaszubszczyzny przedstawi\u0142 E. Breza, pokazuj\u0105c rozmaite stanowiska i badania, wskazuj\u00b1c na otwarto\u015b\u0107 tego zagadnienia i jego kontrowersyjno\u015b\u0107 czy z\u0142o\u017cono\u015b\u0107, zale\u017cn\u0105 od historii tej mowy, jej struktury, pe\u0142nionych przez ni\u0105 funkcji, \u015bwiadomo\u015bci odr\u0119bno\u015bci etnicznej Kaszub\u00f3w, uwarunkowa\u0144 politycznych. <\/p>\n W\u015br\u00f3d hase\u0142 j\u0119zykoznawczych spotkamy takie, kt\u00f3re traktuj\u0105 wy\u0142\u0105cznie o zjawiskach j\u0119zykowych w kaszubszczy\u017anie, b\u0119dzie to np. bylaczenie<\/i> (bëlaczenié<\/i>): „oznacza wymawianie przez → Bylak\u00f3w l<\/i> zamiast \u0142<\/i> , np. bél<\/i>, bëla<\/i>, bëlo<\/i>; nazwa pochodzi od wymowy tego wyrazu” czy kaszubienie<\/i>, jak r\u00f3wnie\u017c takie has\u0142a, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o wewn\u0119trznym zr\u00f3\u017cnicowaniu j\u0119zykowym kaszubszczyzny: gwary kaszubskie<\/i>, gwary kociewskie<\/i>, gwary s\u0142owi\u0144skie<\/i>. Bogato przedstawiono w ksi\u0105\u017cce wiedz\u0119 onomastyczn\u0105, z kt\u00f3rej znajdziemy zar\u00f3wno og\u00f3lne artyku\u0142y has\u0142owe, np. onomastyka<\/i>, nazwa w\u0142asna<\/i>, antroponimia<\/i>, toponimia Pomorza<\/i>, jak i szczeg\u00f3\u0142owe, w kt\u00f3rych po\u0142o\u017cono akcent na specyficznych mianach Kaszub\u00f3w, np. imiona („zwraca uwag\u0119 tendencja do powi\u0119kszania zasob\u00f3w imion o dawne s\u0142ow. – pom., np. Barnim<\/i>, Damroka<\/i> (D\u0105br\u00f3wka<\/i>?), Dobiegniew<\/i>, Jaromar<\/i>, M\u015bciw\u00f3j<\/i>, Sambor<\/i>, S\u0142awina<\/i>, \u015awi\u0119tope\u0142k<\/i>, Warcis\u0142aw<\/i>, Wis\u0142awa<\/i>, Witos\u0142awa<\/i>), nazwisko, przezwisko, nazwy herb\u00f3w i zawo\u0142a\u0144, \u015bwi\u0105t, ta\u0144c\u00f3w itp. i jeszcze bardziej szczeg\u00f3\u0142owe, np. Rekowo<\/i>, Rekowski<\/i>, Cekcyn<\/i>, Gostycyn<\/i>, a wi\u0119c konkretne nazwy ze wzgl\u0119du na tkwi\u0105ce w nich cechy. Przyk\u0142adowo, wspomniane ju\u017c nazwy miejscowo\u015bci (i bardzo nielicznie prezentowane) znajduj\u0105 w kr\u00f3tkim wyk\u0142adzie swoj\u0105 etymologi\u0119: Rekowo<\/i> „Na Kaszubach mamy 4 wsie Rekowo<\/i> oraz wybudowanie pod Chmielnem (…) – wszystkie ostatecznie maj\u0105 nazwy od przezw. Rak<\/i>, kasz. Rek<\/i>, w kt\u00f3rym zosta\u0142 utrwalony stary pom. proces przej\u015bcia nag\u0142osowej sylaby ra-<\/i> w re-<\/i> (…)”. <\/p>\n Znaczna grupa artyku\u0142\u00f3w dotyczy \u017ar\u00f3de\u0142 drukowanych i r\u0119kopis\u00f3w traktuj\u0105cych o kaszubszczy\u017anie, przek\u0142ad\u00f3w, np. Biblie po kaszubsku<\/i>, bibliografii, np. bibliografie kaszubszczyzny<\/i>, leksykografii<\/i>, np. AJK<\/i>, S\u0142ownik gwarowy tzw. S\u0142owi\u0144c\u00f3w kaszubskich<\/i>, serii wydawniczych, np. Studia z Filologii Polskiej i S\u0142owia\u0144skiej<\/i>, Pomorskie Monografie Toponomastyczne<\/i>, zabytk\u00f3w j\u0119zykowych kaszubszczyzny, np. Dutki brzeskie<\/i> (autorka prostuje nieporozumienie dotycz\u0105ce tezy o uznaniu ich za najstarszy r\u0119kopi\u015bmienny tekst kaszubski ze wzgl\u0119du na specyficzn\u0105 manier\u0119 graficzn\u0105 zast\u0119puj\u0105ca etym. i<\/i>(y<\/i>) znakiem Ø zarezerwowanym dla samog\u0142osek nosowych. Maniera t\u0105 mo\u017cna by\u0142o uzasadni\u0107 typowo kasz. zmian\u0119 *\u0119<\/i> w i<\/i> (np. cic<\/i>, pol. ci\u0105\u0107<\/i>), sk\u0105d dalsza hipoteza o obecno\u015bci w Brze\u015bciu pisarza Kaszuby. Sama autorka nie jest jej ju\u017c taka pewna, gdy\u017c podobn\u0105 manier\u0105 graficzn\u0105 odznaczaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c glosy kanonu z l. 1428-31 pochodz\u0105ce z r\u0119kopisu gnie\u017anie\u0144skiego), Ojczenasz ze Szczenurza<\/i>. Spo\u015br\u00f3d nich na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 has\u0142a syntetyzuj\u0105ce, np. kaszubszczyzna literacka<\/i>, historia bada\u0144 kaszubszczyzny<\/i>, gramatyki kaszubskie<\/i>, kt\u00f3re daj\u0105 wyczerpuj\u0105cy obraz rozwoju ka\u017cdej z dziedzin i stan na dzie\u0144 dzisiejszy.<\/p>\n \tOdr\u0119bnymi artyku\u0142ami has\u0142owymi s\u0105 nieliczne nazwy instytucji zwi\u0105zanych z kaszubszczyzn\u0105, np. Zak\u0142ad Historii J\u0119zyka Polskiego, Dialektologii i Onomastyki<\/i>, Zak\u0142ad S\u0142owianoznawstwa PAN<\/i>, Muzeum Pi\u015bmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej<\/i>. <\/p>\n Na koniec omawiania zawarto\u015bci j\u0119zykowej chcia\u0142abym wspomnie\u0107 o kr\u00f3tszych lub d\u0142u\u017cszych has\u0142ach osobowych, kt\u00f3re przede wszystkim prezentuj\u0105 badaczy kaszubszczyzny od czas\u00f3w najdawniejszych, np. Anton Karl Gottlob<\/i>, Mrongowiusz Krzysztof Celestyn<\/i>, Ceynowa Florian Stanis\u0142aw Wenancjusz<\/i> – do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych (zob. autorzy hase\u0142 w omawianej publikacji). Pr\u00f3cz artyku\u0142\u00f3w prezentuj\u0105cych sylwetki j\u0119zykoznawc\u00f3w mamy w poradniku has\u0142a osobowe dotycz\u0105ce pisarzy i poet\u00f3w, ze wzgl\u0119du na zajmowanie si\u0119 tematyk\u0105 mowy kaszubskiej lub \u015bwiadomej prozy nad kszta\u0142tem odmiany literackiej, teoretycznie ujmuj\u0105cych zagadnienia lingwistyczne, np. Trepczyk Jan<\/i> „ (1907-89) ze Stryszej Budy pod Mirachowem, nauczyciel, pisarz, kompozytor i dzia\u0142acz kasz. (…)”, czy grup literackich, jak: Klekowcy<\/i>, M\u0142odokaszubi<\/i>. Temat j\u0119zyka i os\u00f3b z nim zwi\u0105zanych zosta\u0142 potraktowany historycznie i syntetyzuj\u0105co. <\/p>\n Pr\u00f3cz wiadomo\u015bci dotycz\u0105cych j\u0119zyka w ksi\u0105\u017cce s\u0105 has\u0142a geograficzne lub geograficzno-historyczne, powi\u0105zane z j\u0119zykiem, np. og\u00f3lne granice kaszubszczyzny<\/i> (z mapk\u0105) i szczeg\u00f3\u0142owe (powi\u0105zane z og\u00f3lnym), np. Kabatkowie<\/i>, Krubany<\/i>, Lesacy<\/i>, S\u0142owi\u0144cy<\/i>. Pokazuj\u0105 one nie tylko na geografi\u0119, po\u0142o\u017cenie danych grup gwarowych, ale tak\u017ce informuj\u0105 o historii, \u017cywotno\u015bci j\u0119zyka i trwa\u0142o\u015bci mowy Kaszub\u00f3w.<\/p>\n Osobny zbi\u00f3r tworz\u0105 has\u0142a typu socjolingwistycznego, a dotycz\u0105 one, np. polityki j\u0119zykowej<\/i>, w artykule tym wspomniano o stosunku pa\u0144stwa do Kaszub\u00f3w, ich kultury, j\u0119zyka od czas\u00f3w zabor\u00f3w po dzie\u0144 dzisiejszy; artyku\u0142y socjolingwistyczne, np. dwuj\u0119zyczno\u015b\u0107 Kaszub\u00f3w<\/i>, status j\u0119zykowy kaszubszczyzny<\/i>, pokazuj\u0105ce zasi\u0119g j\u0119zyka w spo\u0142ecze\u0144stwie: kaszubszczyzna w ko\u015bciele<\/i>, kaszubszczyzna w prasie<\/i>, kaszubszczyzna w radiu i tv<\/i>, kaszubszczyzna w szkole<\/i>, przedstawiaj\u0105ce rol\u0119 i warto\u015b\u0107 rozmaitych konkurs\u00f3w j\u0119zykowych, recytatorskich, wskazuj\u0105 na historyczne ju\u017c nazwy grup zawodowych, np. maszoperia<\/i> „ kasz. maszoperiô<\/i>, maszoperëjô<\/i> to zw. rybak\u00f3w morskich zajmuj\u0105cych si\u0119 wsp\u00f3lnym po\u0142owem i podzia\u0142em ryb”. <\/p>\n Dodatkowymi informacjami wskazuj\u0105cymi na specyfik\u0119 s\u0142ownictwa zwi\u0105zanego z obrz\u0119dami, zwyczajami i charakterystycznymi zaj\u0119ciami Kaszub\u00f3w, wzbogacono tre\u015bci naukowe, np. s\u0142ownictwo z zakresu magii i astronomii (has\u0142a: astronomia<\/i>, magia j\u0119zykowa<\/i>) wprowadza poj\u0119cie tabu j\u0119zykowego oraz liczne okre\u015blenia i frazeologizmy oznaczaj\u0105ce czary i czarowanie: czarownik<\/i>, zamôwiôczka<\/i>, \u015bmier\u0107: ta z kos\u0105<\/i>, cia\u0142a niebieskie i gwiazdozbiory czy tajne praktyki medyczne. Wyj\u0105tkowo has\u0142em bywaj\u0105 te\u017c konkretne frazeologizmy, przys\u0142owia i porzekad\u0142a, np.: Chcemë le so za\u017cëc<\/i>, Krësztofa kuszn\u0105c ni\u017ci plecy<\/i>, \u017byd wieczny tu\u0142acz<\/i>; uzupe\u0142niaj\u0105 one has\u0142a syntetyzuj\u0105ce i do nich odsy\u0142aj\u0105. Zatem zakres materia\u0142owy jest szerszy ni\u017c zasygnalizowano to w tytule poradnika.<\/p>\n Dzi\u0119ki przejrzystemu uk\u0142adowi i znacznej liczbie odsy\u0142aczy, dzi\u0119ki cytatom, wskazywaniu na \u017ar\u00f3d\u0142a i bibliografi\u0119, poradnik zach\u0119ca do wnikliwego czytania, a w konsekwencji do dalszych poszukiwa\u0144 i bada\u0144. To ksi\u0105\u017cka o wysokiej warto\u015bci, zawieraj\u0105ca wiedz\u0119 teoretyczn\u0105 i praktyczn\u0105, aktualn\u0105, tj. z najnowszymi osi\u0105gni\u0119ciami nauki o kaszubszczy\u017anie. Ksi\u0105\u017cka ma ogromne walory dydaktyczne. <\/p>\n [1<\/a>]Swi\u0119té Pismiona Nowégo Testame\u0144tu<\/i> Eugeniusza Go\u0142\u0105bka, Kaszëbskô Biblëjô<\/i> ks. Franciszka Gruczy, Ewanjelëjô wedle swiãtégò<\/i> Marka<\/i> o. Adama Ryszarda Sikory, Knéga psalm\u00f3w<\/i> Eugeniusza Go\u0142\u0105bka.<\/p>\n [2<\/a>]Kaszubszczyzna-Kaszëbizna<\/i>, red. nauk. Edward Breza, Opole 2001.<\/p>\n [3<\/a>]Wydano te\u017c cz\u0119\u015b\u0107 geograficzn\u0105: E. Klaman, S. Rzymowski, J. Skupowa, J. Szukalski: Kaszuby. Leksykon geograficzny<\/i>. Wyd. Oficyna Czec i Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego, Gda\u0144sk 2002.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" J\u0119zyk kaszubski. Poradnik encyklopedyczny<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego, Oficyna Czec, pod red. Jerzego Tredera, Gda\u0144sk 2002
\nZaprezentowano w poradniku has\u0142a historycznoj\u0119zykowe, kt\u00f3re \u015bci\u015ble wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z kaszubszczyzn\u0105, np. „iloczas<\/i> (kasz. jiloczas<\/i>, do\u0142\u017cëna<\/i>) dla daw. badaczy i dla F. Lorentza by\u0142 w kasz. pewnikiem (…) \u015aladem po nim jest zachowanie d\u0142ugo\u015bci wokalizmu w rdzeniu praesentis i kr\u00f3tko\u015bci w innych formach czasownik\u00f3w III i IV koniugacji”, jery w kaszubszczy\u017anie<\/i>, j\u0119zyki lechickie<\/i>, j\u0119zyki s\u0142owia\u0144skie<\/i>, pochodzenie kaszubszczyzny<\/i>, przeg\u0142os<\/i>. <\/p>\n