{"id":12,"date":"2004-04-05T01:21:17","date_gmt":"2004-04-05T01:21:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.rastko.net\/rastko-ka\/?p=12"},"modified":"2009-04-03T17:15:41","modified_gmt":"2009-04-03T17:15:41","slug":"jtreder-socjolingkaszpl","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/?p=12","title":{"rendered":"J. Treder: Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny"},"content":{"rendered":"

Jerzy Treder<\/h2>\n

Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny<\/h1>\n

Geografia; zasi\u0119g osadnictwa<\/a>
\nDemografia; ludno\u015b\u0107<\/a><\/p>\n

Dzieje<\/a><\/p>\n

Charakterystyka ekonomiczna, kulturalna i religijna<\/a>
\nKultura, o\u015bwiata i nauka<\/a>
\nFolklor literacki<\/a>
\nKultura materialna<\/a>
\nReligia<\/a><\/p>\n

Statystyka etniczno-j\u0119zykowa<\/a><\/p>\n

Sytuacja socjolingwistyczna<\/a><\/p>\n

Polityka j\u0119zykowa<\/a>
\nSzko\u0142a<\/a>
\nKo\u015bci\u00f3\u0142 katolicki<\/a>
\nPi\u015bmiennictwo<\/a>
\nKaszubszczyzna literacka<\/a>
\nT\u0142umaczenia<\/a>
\nNormatywizacja j\u0119zyka literackiego<\/a>
\nOrtografia<\/a>
\n\u015arodki masowego przekazu<\/a>
\nTelewizja i radio<\/a>
\nZespo\u0142y<\/a><\/p>\n

System j\u0119zykowy<\/a><\/p>\n

Ewolucja i literatura<\/a><\/p>\n

Bibliografie dotycz\u0105ce
\nbada\u0144 kaszubszczyzny m\u00f3wionej<\/a>
\nWybrana literatura<\/a>
\nUwagi<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

1. Geografia; zasi\u0119g osadnictwa<\/b><\/a>.
\nKaszubi zamieszkuj\u0105 niewielki zwarty obszar
\n(etniczny) historycznego Pomorza Gda\u0144skiego (dzi\u015b w woj. pomorskim) na zach\u00f3d
\nod uj\u015bcia Wis\u0142y do Ba\u0142tyku. Wis\u0142a stanowi granic\u0119 wschodni\u0105, zachodni\u0105 uj\u015bcie
\nPia\u015bnicy do Ba\u0142tyku, po\u0142udniow\u0105 Brda (linia Czersk \u2013 Swornegacie), p\u00f3\u0142nocn\u0105
\nBa\u0142tyk i p\u0142w. Hel. Nieco Kaszub\u00f3w osiad\u0142o po 1945 r. na wsch. i zach. na
\nziemiach odzyskanych od Niemiec, w okolicach Bytowa, Miastka i L\u0119borka. Nowe
\nbadania ankietowe socjolog\u00f3w (Latoszek 1990) i geograf\u00f3w (Mordawski) wykazuj\u0105
\ndu\u017c\u0105 zbie\u017cno\u015b\u0107 rozprzestrzenienia Kaszub\u00f3w z zasi\u0119giem w\u0142a\u015bciwo\u015bci mowy kaszubskiej
\n(jak w Atlasie j\u0119zykowym kaszubszczyzny<\/i>), zw\u0142aszcza tzw. kaszubienia,
\ntj. zmiany \u015b<\/i>, \u017a<\/i>, \u0107<\/i>, d\u017a<\/i> na s<\/i>, z<\/i>, c<\/i>,
\ndz<\/i>, np. sedzec<\/i> (pol. siedzie\u0107<\/i>); wi\u0119ksza ekspansja nast\u0105pi\u0142a w
\nL\u0119borskiem i Bytowskiem.<\/p>\n

Aktualny zasi\u0119g osadnictwa kaszubskiego nie
\npokrywa si\u0119 z historycznym zasi\u0119giem osadnictwa autochtonicznego, lecz stanowi
\ndzi\u015b ledwie wschodni skrawek wi\u0119kszego (w w. XII-XIII po Pars\u0119t\u0119 i Ko\u0142obrzeg)
\nterytorium Pomorza, kt\u00f3re od wiek\u00f3w ulega\u0142o stopniowej germanizacji
\n(Popowska-Taborska 1980; Borzyszkowski 1999).<\/p>\n

Demografia<\/b>; ludno\u015b\u0107<\/b><\/a>. Liczb\u0119 Kaszub\u00f3w okre\u015bla si\u0119
\nna ok. 330 tys.; ponadto wymienia si\u0119 te\u017c liczb\u0119 ok. 185 tys. tzw. p\u00f3\u0142-Kaszub\u00f3w
\n(ma\u0142\u017ce\u0144stwa mieszane) (Latoszek 1990). Badania J. Mordawskiego m\u00f3wi\u0105 o 368 tys.
\nKaszub\u00f3w i 119 tys. p\u00f3\u0142-Kaszub\u00f3w. <\/p>\n

Najwi\u0119cej ich zamieszkuje obszar etniczny,
\ngdzie na wsi stanowi\u0105 do 90% ludno\u015bci wsi, na obrze\u017cach za\u015b i w aglomeracji
\nGda\u0144sk-Gdynia-Sopot ok. 15%, a wi\u0119c z silnym zmieszaniem z innymi grupami
\netnicznymi (np. Borowiacy, Kociewiacy, Po\u00adlacy, przybysze ze wschodu). Wi\u0119kszo\u015b\u0107
\nzamieszkuje miasta, zw\u0142aszcza stare, jak Puck, Wejherowo, Kartuzy, cz\u0119\u015bciowo
\nKo\u015bcierzyna, a tak\u017ce m\u0142ode, z dawnych wsi: Brusy, Jastarnia, W\u0142adys\u0142awowo,
\nReda, Rumia, \u017bukowo. W Bytowie, Chojnicach, Czersku, Helu i L\u0119borku mieszkaj\u0105
\nKaszubi z migracji po 1945 r. Na ca\u0142ym obszarze mieszkaj\u0105 przybysze z innych
\nstron Polski, a \u0142\u0105cznie zamieszkuje go aktualnie ok. 1,5 mln os\u00f3b, w tym ok.
\n80% w 14 miastach (zob. p. 4.). <\/p>\n

Problem liczebno\u015bci Kaszub\u00f3w \u017cywy by\u0142 ju\u017c w
\npo\u0142. XIX w., kiedy A. Hilferding wymieni\u0142 liczb\u0119 200 tys. (zob.); ta liczba
\nzwykle podawana by\u0142a w encyklopediach po 1945 r. Kontrowersje budzi\u0142y i budz\u0105
\nliczby podane w k. XIX w. przez S. Ramu\u0142ta (zob.)<\/p>\n

Kaszubi migrowali (\u0142\u0105cznie ok. 130 tys.) \u2013
\nnajwi\u0119cej z pd. Kaszub i bardziej masowo od k. XIX w. \u2013 do Niemiec, Kanady i
\nUSA, gdzie najwi\u0119ksze ich skupiska, nadto do Brazylii, Australii i Nowej
\nZelandii, a tak\u017ce, oczywi\u015bcie, na etnicznie pokrewne ziemie s\u0105siednie pa\u0144stwa
\npolskiego, np. Kociewie, Bory, Krajn\u0119, Powi\u015ble. Po 1945 r. do Niemiec
\nwyemigrowali (j\u0119zykowo) zniemczeni S\u0142owi\u0144cy znad jez. Gardno i \u0141ebsko czy
\nKaszubi z okolic Gniewina i Bytowa (Bolduan, Rybicki).<\/p>\n

2. Dzieje<\/b><\/a>. Kaszuby
\nod po\u0142. X w. dzieli\u0142y losy zwi\u0105zanego z Polsk\u0105 Pomorza Wschodniego,
\nposiadaj\u0105cego du\u017c\u0105 samodzielno\u015b\u0107, zw\u0142aszcza w po\u0142. XI w. i w okresie rozbicia
\ndzielnicowego (po r. 1138); w 2. po\u0142. XII w. Pomorze Wsch. by\u0142o dzielnic\u0105 z
\nw\u0142asn\u0105 dynasti\u0105. Uk\u0142ad w K\u0119pnie (1282) mocniej zwi\u0105za\u0142 j\u0105 z reszt\u0105 ziem
\npolskich. Pomorze w latach 1309-1454 pozostawa\u0142o pod w\u0142adz\u0105 Zakonu Krzy\u017cackiego,
\npo czym nast\u0105pi\u0142a jego inkorporacja do Polski, a po pokoju toru\u0144skim (1466)
\nwr\u00f3ci\u0142o do Kr\u00f3lestwa Polskiego. Graniczne ziemie bytowska i l\u0119borska w latach
\n1455-1637 stanowi\u0142y lenno Polski w posiadaniu ksi\u0105\u017c\u0105t zachodniopomorskich, a w
\nl. 1657-1772 Brandenburgii. Po I rozbiorze Polski (1772) Kaszuby znalaz\u0142y si\u0119 w
\nzaborze pruskim. W 1918 r. wi\u0119kszo\u015b\u0107 teren\u00f3w kaszubskich wr\u00f3ci\u0142a do Polski. W
\nlatach 1939-45 pod okupacj\u0105 hitlerowsk\u0105, a od 1945 r. ca\u0142e Kaszuby \u2013 te\u017c dawne
\nziemie na zachodzie wraz ze s\u0142owi\u0144skimi \u2013 ponownie znalaz\u0142y si\u0119 w granicach
\nPolski.<\/p>\n

2.1. Kaszubi jako ostatnie nadba\u0142tyckie plemi\u0119
\nzachodnios\u0142owia\u0144skie uratowa\u0142o swoj\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 kulturow\u0105 i etniczn\u0105 w \u015bcis\u0142ej
\n\u0142\u0105czno\u015bci z og\u00f3lnopolsk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 polityczn\u0105 i narodow\u0105. Historia Kaszub\u00f3w to
\ndzi\u015b przede wszystkim historia ich kultury i j\u0119zyka, ich obyczaju i tw\u00f3rczo\u015bci
\noraz skromnego wk\u0142adu w historii ca\u0142ej Polski i S\u0142owia\u0144szczyzny (Labuda).
\nNaturalna ewolucja ku wsp\u00f3lnocie politycznej (pa\u0144stwo) i etnicznej (nar\u00f3d)
\nza\u0142ama\u0142a si\u0119 na prze\u0142omie XIII i XIV w. (inwazja Krzy\u017cak\u00f3w). Kaszuby stanowi\u0142y
\npogranicze s\u0142owia\u0144sko-germa\u0144skie i by\u0142y od wczesnego \u015bredniowiecza przedmiotem
\nrywalizacji Polski z s\u0105siadami, co wywo\u0142a\u0142o tzw. spraw\u0119 kaszubska (Labuda).
\nWielowiekowe zwi\u0105zki z Polsk\u0105, a w XIX i XX w. obrona przed germanizacj\u0105
\nwzmacnia\u0142y poczucie wsp\u00f3lnoty etnicznej, regionalnej i j\u0119zykowej. Historia
\nKaszub t\u0142umaczy istot\u0119 statusu j\u0119zykowego kaszubszczyzny oraz pod\u0142o\u017ce
\nbilingwizmu czy dyglozji Kaszub\u00f3w (zob. 5.2.), t\u0142o kontakt\u00f3w z og\u00f3ln\u0105
\npolszczyzn\u0105 i niemczyzn\u0105.<\/p>\n

3. Charakterystyka
\nekonomiczna<\/b>, kulturalna i religijna<\/b><\/a>. Kaszuby jako region nie
\nmia\u0142 i nie ma autonomii politycznej czy nadrz\u0119dnych w\u0142adz samorz\u0105dowych;
\nnajlepsze warunki do tego zaistnia\u0142y dopiero po reformie administracyjnej 1
\nstycznia 1999 r., np. w lutym 1999 r. powo\u0142ano Konwent Starost\u00f3w Kaszubskich.
\nMo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, i\u017c w efekcie reformy granic biskupstw i diecezji (1992) Kaszubi
\npozostaj\u0105 zasadniczo w dw\u00f3ch diecezjach (pelpli\u0144skiej i gda\u0144skiej) w obr\u0119bie
\narchidiecezji gda\u0144skiej; przedtem przewa\u017cnie w diecezji che\u0142mi\u0144skiej z siedzib\u0105
\nw Pelplinie. Wymie\u0144my tu wybitnych Kaszub\u00f3w-cz\u0142onk\u00f3w Konferencji Episkopatu:
\nabp Henryk Muszy\u0144ski (Pozna\u0144), bp Jan Szlaga (Pelplin) i bp Marian \u015aliwi\u0144ski
\n(Elbl\u0105g), wsp\u00f3\u0142autorzy wa\u017cnego \u201es\u0142owa biskup\u00f3w\u201d z okazji zako\u0144czenia Kongresu
\nPomorskiego (1998). Kandydatem na o\u0142tarze jest bp Konstanty Dominik z
\nGnie\u017cd\u017cewa (1872-1942).<\/p>\n

3.1. Kaszuby nie by\u0142y i nie s\u0105 samodzieln\u0105
\njednostk\u0105 administracyjn\u0105 i<\/b> ekonomiczn\u0105<\/b>. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ekonomiczna
\nKaszub\u00f3w wynik\u0142a z uwarunkowa\u0144 naturalnych, a te umo\u017cliwiaj\u0105 rozw\u00f3j rolnictwa i
\nhodowli (ok. 40%), le\u015bnictwa i rybo\u0142\u00f3wstwa. Osady na p\u0142w. Hel mia\u0142y i maj\u0105
\ncharakter wy\u0142\u0105cznie rybacki: Hel, Jastarnia, Ku\u017anica, Cha\u0142upy, podobnie jak na
\nl\u0105dzie sta\u0142ym np. D\u0119bki, Karwia i Rewa, a w pasie przybrze\u017cnym rolniczo-rybackie
\nby\u0142y wsie: Os\u0142onino, Swarzewo, Ch\u0142apowo, Ostrowo. Rybacy morscy od po\u0142. XIX w.
\n\u0142\u0105czyli si\u0119 w maszoperie. Po 1945 r. istnia\u0142y przedsi\u0119biorstwa \u201eArka\u201d,
\n\u201eDalmor\u201d, \u201eSzkuner\u201d. Rybo\u0142\u00f3wstwo \u015br\u00f3dl\u0105dowe rozwija\u0142o si\u0119 tak\u017ce nad jez.
\nWdzydze i Radu\u0144skimi, dawniej tak\u017ce na jez. Gardno i \u0141ebsko. Oddaj\u0105 to przys\u0142.:
\nGb\u00f9r to m\u00f9r<\/i>. Les\u00f4c\u00eb \u017c\u00ebj\u0105 z grz\u00ebb\u00f3w<\/i>, a R\u00ebb\u00f4c\u00eb z r\u00ebb\u00f3w<\/i>.
\nDominowa\u0142y mniejsze gospodarstwa (gburstwa), maj\u0105tki nale\u017ca\u0142y do rzadko\u015bci.
\nBrak tu wielkiego przemys\u0142u, ale por. cementowni\u0119 w Wejherowie (od 1872),
\nfabryk\u0119 mebli w Go\u015bcicinie (k. XIX w.), fabryk\u0119 porcelany sto\u0142owej w \u0141ubianie
\npod Ko\u015bcierzyn\u0105 (1966-9). Cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci pracuje w przemy\u015ble stoczniowym i
\nwielkich portach Gda\u0144ska i Gdyni.<\/p>\n

3.2. Kultura<\/b>, o\u015bwiata
\ni nauka<\/b> <\/a>od 1918 r. zamyka(\u0142a) si\u0119 na Kaszubach w ramach jednolitych
\nog\u00f3lnopolskich struktur i instytucji, cho\u0107 zawsze istnia\u0142a tendencja do pewnej
\nw tym zakresie autonomii. Od niedawna (1989) w edukacji szkolnej pojawi\u0142y si\u0119
\nelementy regionalne. Specyfik\u0119 kaszubsk\u0105 sygnalizowa\u0107 dzi\u015b mog\u0105: istniej\u0105ce od
\n1991 r. Kaszubskie LO (Brusy), sporadyczna nauka j\u0119zyka kaszubskiego, np.
\nG\u0142odnica pod Lini\u0105, R\u0105b pod Przodkowem czy Zesp\u00f3\u0142 Szk\u00f3\u0142 Agroturyzmu w Somoninie
\n(zob. Kaszubski w szkole<\/i>, \u201eNorda\u201d 8\/145 z 1998 r.), nieregularny i
\nfakultatywny lektorat kaszubski na UG, a tak\u017ce elementy wiedzy o regionie na
\nlekcjach historii, geografii, \u015bpiewu, biologii. Wi\u0119ksz\u0105 samodzielno\u015b\u0107 i
\nr\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 umo\u017cliwi\u0105 zapewne inicjatywy zapocz\u0105tkowane Regionalnymi
\nprogramami edukacyjnymi<\/i> (1998).<\/p>\n

W zachowaniu, my\u015bleniu i j\u0119zyku Kaszub\u00f3w
\nskostnia\u0142o wiele dawnych i odr\u0119bnych tre\u015bci i form (Treder), chocia\u017c cz\u0119\u015bciowo
\nstare wyobra\u017cenia, wierzenia, demony i obrz\u0119dy uleg\u0142y transformacji, np. pod
\nwp\u0142ywem chrze\u015bcija\u0144stwa, kultury polskiej i niemieckiej. Bariera j\u0119zykowa i
\ninne elementy etniczne wzmocnione katolicyzmem stanowi\u0142y zapor\u0119 przed wp\u0142ywami
\ncywilizacji niemieckiej i sprzyja\u0142y wewn\u0119trznej integracji, ale zarazem
\nizolacji od s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n

Bogata kultura kaszubska zosta\u0142a opisana,
\nm.in. przez F. Ceynow\u0119 w Sk\u00f4rbie kasz\u00e9bskos\u0142ovjnskj\u00e8 m\u00f2w\u00e9<\/i> (1866-8), w
\npracach A. Hilferdinga, O. Kolberga, I. Gulgowskiego, B. Stelmachowskiej, A.
\nFischera, F. Lorentza, W. \u0141\u0119gi, B. Sychty, R. Kukiera czy wreszcie L.
\nBielawskiego. \u201ePomimo pewnych r\u00f3\u017cnic kultura kaszubska, o ile chodzi o zjawiska
\nodziedziczone, jest identyczna z polsk\u0105\u201d i \u201ezostali wi\u0119c Kaszubi, mimo
\nzewn\u0119trznego przyswojenia sobie zdobyczy kultury niemieckiej, wewn\u0119trznie tem,
\nczem byli od pocz\u0105tku: l u d e m
\n s \u0142 o w i a \u0144 s k i m\u201d
\n(Lorentz 1934). <\/p>\n

Funkcjonuje ona w kaszubskiej literaturze od
\nH. Derdowskiego przez A. Majkowskiego, F. S\u0119dzickiego, L. Roppla, A. Nagla,
\nzw\u0142aszcza w dramatach B. Sychty (np. Hanka s\u00e3 \u017ceni<\/i>), obrazkach
\nscenicznych A. \u0141ajming (np. Szczesce<\/i> i Gdzie jest Balbina<\/i>?),
\nwidowiskach plenerowych P. Szefki, np. Gwi\u017cd\u017ce<\/i>, Wr\u00ebj\u00f4rze jid\u0105<\/i>.
\nUtrwalono tak szczeg\u00f3lnie du\u017co z kaszubskiego roku obrz\u0119dowego, np. D\u00ebgus\u00eb<\/i>,
\nScynani\u00e9 kani<\/i>, Szczodr\u00f4kj<\/i>, Wil\u00e9j\u00f4 Now\u00e9ho Roku<\/i> (2 ostatnie
\nCeynowy z 1843 r.). <\/p>\n

Bogaty folklor literacki<\/b><\/a>
\n(ba\u015b\u0144, podanie, legenda, przys\u0142owie, zagadka) i muzyczny (pie\u015b\u0144, kol\u0119da,
\nprzy\u015bpiewki) utrwala\u0142o te\u017c kaszubskie czasopi\u015bmiennictwo, np. \u201eGryf\u201d (1908-12,
\n1921-2, 1931-4), \u201eZrzesz Kasz\u00ebbsk\u00f4\u201d (1933-9, 1945-7), \u201eKasz\u00ebb\u00eb\u201d (1957-63).
\nStrze\u017ce tego dorobku Muzeum Pi\u015bmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w
\nWejherowie (od 1968 r.), kultywuj\u0105 \u2013 w przetworzonej i \u201euszlachetnionej\u201d
\npostaci liczne amatorskie regionalne zespo\u0142y \u015bpiewacze i taneczne (zob. 6.6.),
\nkonkursy pie\u015bni, przegl\u0105dy teatralne i zespo\u0142\u00f3w kol\u0119dniczych, konkursy
\nrecytatorskie czy gaw\u0119dziarskie (zob. 6.3.) itp.<\/p>\n

Kultur\u0119 materialn\u0105<\/b> <\/a>Kaszub eksponuj\u0105 dzi\u015b: Kaszubski Park
\nEtnograficzny we Wdzydzach (od 1970 r., ale skansen ju\u017c w 1906 r.), Muzeum
\nKaszubskie w Kartuzach (od 1947 r.), Muzeum Ziemi Puckiej i skansen w Nadolu,
\nMuzeum Rybackie w Helu, skansen w Klukach Smo\u0142dzi\u0144skich, Muzeum Ziemi
\nZaborskiej w Wielu. \u017by\u0142a i \u017cyje ona w tradycyjnym budownictwie i sztuce
\nludowej, jak garncarstwo (np. Neclowie w Chmielnie), plecionkarstwo (np. Helena
\nKnut we Wdzydzach), rogarstwo (np. Leon Bizewski w Gnie\u017cd\u017cewie, J\u00f3zef Roszman),
\nhaft (wiele hafciarek \u2013 i hafciarzy \u2013 szko\u0142y puckiej, wejherowskiej, \u017cukowskiej
\nitd.), malowanie na szkle (np. Basmanki z Gnie\u017cd\u017cewa: matka i 4 c\u00f3rki), obr\u00f3bka
\nbursztynu (np. Tadeusz Drewa w Kartuzach) i najliczniej rze\u017aba, np. Leon Golla
\nz W\u0142adys\u0142awowa, Henryk Hewelt z R\u0119bu, Izajasz Rzepa z Redy, J\u00f3zef Che\u0142mo\u0144ski,
\nFranciszek Sychowski, Adam Zwolakiewicz. Kultura materialna i duchowa
\nwspomaga\u0142a trwanie grupy etnicznej i odwrotnie, a wzgl\u0119dna izolacja u\u0142atwia\u0142a
\nzachowanie. Wa\u017cne s\u0105 dla edukacji w tym zakresie coroczne Konkursy Ludowe
\nTalenty (od 1972 r.).<\/p>\n

3.3. Kaszubi s\u0105 bardzo religijni<\/b><\/a>
\ni tradycyjnie przywi\u0105zani do wyznania rzymskokatolickiego. Post\u0119puj\u0105ca od
\nzachodu germanizacja \u2013 np. S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kabatk\u00f3w \u2013 wi\u0105za\u0142a si\u0119 z protestantyzmem
\n(od 1517 r., czyli od pocz\u0105tk\u00f3w reformacji). Szczeg\u00f3ln\u0105 czci\u0105 otaczaj\u0105 Matk\u0119
\nBoska, zw\u0142aszcza w sanktuariach w Sianowie (pod Kartuzami) i Swarzewie (nad
\nZatok\u0105 Puck\u0105). Starymi o\u015brodkami kultowymi by\u0142y klasztory cysters\u00f3w w Oliwie
\n(tu nekropolia ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich) i cysterek, potem benedyktynek w \u017barnowcu
\n(1219), norbertanek w \u017bukowie (1209) i kartuz\u00f3w w Kartuzach. Miasto Wejherowo
\ns\u0142ynie z klasztoru oo. Reformat\u00f3w i XVII-wiecznej Kalwarii (25 kaplic); m\u0142odsza
\nkalwaria (z pocz. XX w.) istnieje w Wielu. W latach osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych
\npowsta\u0142o wiele nowych parafii i zbudowano sporo ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic.<\/p>\n

4. Statystyka
\netniczno-j\u0119zykowa<\/b><\/a>. Na terenie zamieszkanym przez Kaszub\u00f3w (zob. p. 3.)
\n\u017cyje ok. 1,5 mln ludno\u015bci, kt\u00f3ra pos\u0142uguje si\u0119 oficjalnie og\u00f3ln\u0105 polszczyzn\u0105 i
\njednocze\u015bnie cz\u0119sto \u2013 w sytuacjach nieformalnych \u2013 swoimi macierzystymi
\netnolektami: a) przyniesionymi przez migrant\u00f3w z Polski centralnej lub
\npo\u0142udniowej (por. g\u00f3rale od 1936 r. w Puckiem) czy kres\u00f3w wschodnich
\nRzeczypospolitej mi\u0119dzywojennej, b) miejscowymi, a zatem w\u0142a\u015bciwymi przede
\nwszystkim ludno\u015bci autochtonicznej, czyli kaszubskiej, wymieszanej \u2013
\nszczeg\u00f3lnie na obrze\u017cach \u2013 z Kociewiakami (od pd.-wsch.), reprezentuj\u0105cymi
\nmieszane gwary wielkopolsko-mazowieckie, i Borowiakami (od pd.), m\u00f3wi\u0105cymi
\ngwarami dialektu wielkopolskiego.<\/p>\n

4.1. Kaszub\u00f3w (wraz z tzw. p\u00f3\u0142-Kaszubami) jest
\ndzi\u015b ok. 500 tys., a zatem stanowi\u0105 oni ok. 30% og\u00f3\u0142u ludno\u015bci. W \u015brodowiskach
\nwiejskich stanowi\u0105 do 90% ca\u0142o\u015bci, natomiast w miastach, zw\u0142aszcza w
\naglomeracji Tr\u00f3jmiasta i na obrze\u017cach obszaru autochtonicznego ok. 15%. Jednak
\ntylko ok. 330 tys. Kaszub\u00f3w m\u00f3wi po kaszubsku. Odmian\u0105 pisan\u0105 pos\u0142uguj\u0105 si\u0119
\nnieliczni (zob. 6.3.). J\u0119zyk nie jest wi\u0119c jedynym kryterium okre\u015blenia
\nto\u017csamo\u015bci.<\/p>\n

Kaszubi s\u0105 dzi\u015b przewa\u017cnie dwuj\u0119zyczni (zob.
\n5.2.). W przesz\u0142o\u015bci, szczeg\u00f3lnie w okresie zabor\u00f3w (1772-1918) byli nawet
\ntr\u00f3jj\u0119zyczni: a) w domu i z s\u0105siadami m\u00f3wili po kaszubsku, b) w ko\u015bciele (nauka
\nreligii, spowied\u017a, modlitwy, pie\u015bni) po polsku; nierzadko by\u0142 to zapewne tylko
\np\u00f3\u0142nocno-zachodnio-polski interdialekt, po\u015bredni mi\u0119dzy konkretn\u0105 lokaln\u0105 gwar\u0105
\nkaszubsk\u0105 i polszczyzn\u0105 literack\u0105 (Topoli\u0144ska); c) w szko\u0142ach i urz\u0119dach
\nliterack\u0105 niemczyzn\u0105; od czas\u00f3w krzy\u017cackich mieli kontakty z osadnikami,
\npos\u0142uguj\u0105cymi si\u0119 tzw. plattdeutsch, np. tzw. Kosznajdrzy \u2013 osadnicy z Niemiec
\nsprzed reformacji w okolicach Cz\u0142uchowa.<\/p>\n

4.2. Najpowszechniej u\u017cywa si\u0119 nadrz\u0119dnych
\nnazw Kaszubi<\/i> i mowa kaszubska<\/i>. Sami Kaszubi u\u017cywaj\u0105 zwykle
\nokre\u015blenia kasz\u00ebbsk\u00f4 mowa<\/i>, kt\u00f3re nale\u017cy rozumie\u0107 jak j\u0119zyk kaszubski<\/i>;
\nnie jest zatem nieodzowne u\u017cywanie poj\u0119cia etnolekt kaszubski<\/i>
\n(Majewicz). W przesz\u0142o\u015bci u\u017cywa\u0142o si\u0119 okre\u015ble\u0144: m\u00f2wa kasz\u00ebbsk\u00f2s\u0142owi\u0144sk\u00f4<\/i>
\n(Ceynowa od 1866 r.) i j\u0119zyk pomorski<\/i> (Ramu\u0142t 1893); w XIX w. termin ka\u0161ubskij
\njazyk<\/i>, kaschubische Sprache<\/i>. Wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie j\u0119zykowe i
\nkulturowe Kaszubi podkre\u015blaj\u0105 w licznych nazwach grup etnicznych, m.in. Le\u017ccy<\/i>
\n(na pn.-zach.), m\u00f3wi\u0105cy gwar\u0105 \u017carnowsk\u0105, cz\u0119\u015bciowo bylacz\u0105c\u0105 (por. le\u017cka<\/i>,
\npol. \u0142y\u017cka<\/i>); Bylacy<\/i> (na pn.-wsch.) bylacz\u0105<\/i>, tj. wymawiaj\u0105 \u0142
\n<\/i>jak l<\/i> (bp. b\u00e9l<\/i>, b\u00ebla<\/i>, pol. by\u0142<\/i>, by\u0142a<\/i>); J\u00f3zcy<\/i>
\n(\u015br.-zach.) z gwar\u0105 sierakowsk\u0105; Lesacy<\/i> (\u015br.-wsch.) z gw. lesack\u0105<\/i>;
\nGachy<\/i> (pd.-zach.) z gwar\u0105 gask\u0105\/ gachowsk\u0105<\/i>; Zaboraki<\/i> lub Krubanie<\/i>
\n(pd.-wsch.) z gw. zaborsk\u0105<\/i> lub kruba\u0144sk\u0105<\/i>. Wymarli S\u0142owi\u0144cy<\/i>
\nnad jez. Gardno i \u0141ebsko u\u017cywali gw. s\u0142owi\u0144skiej<\/i>, a Kabatkowie<\/i> w
\npar. Cecenowo i G\u0142\u00f3wczyce gw. kabackiej<\/i>. <\/p>\n

5. Sytuacja
\nsocjolingwistyczna<\/b><\/a>. Podstawowym wyr\u00f3\u017cnikiem
\nkaszubsko\u015bci \u2013 poza miejscem urodzenia i samoidentyfikacj\u0105 (Latoszek 1990) \u2013
\npozostaje mowa kaszubska, niezale\u017cnie od j\u0119zykoznawczej jej kwalifikacji:
\nosobny j\u0119zyk czy etnolekt lub tylko dialekt. Dialektolodzy polscy (np.
\nK. Nitsch, Z. Stieber, K. Dejna) uznaj\u0105 kaszubszczyzn\u0119 za polski
\ndialekt (Popowska-Taborska 1988), a pi\u015bmiennictwo kaszubskie traktuj\u0105 jak
\nteksty dialektologiczne (Struty\u0144ski) czy zaliczaj\u0105 do gwarowej stylizacji
\nj\u0119zykowej (K. Dejna). Opisowe podej\u015bcia do kaszubszczyzny, \u015bwiadomo\u015b\u0107
\nj\u0119zykowa Kaszub\u00f3w, funkcje j\u0119zyka i fakty kulturowe ka\u017c\u0105 dostrzec w
\nkaszubszczy\u017anie osobny j\u0119zyk, mimo i\u017c polszczyzna i kaszubszczyzna przesz\u0142y
\njedn\u0105 drog\u0119 rozwojow\u0105 (Breza 1994). Now\u0105 fal\u0119 dyskusji na ten temat spowodowa\u0142
\nartyku\u0142 A.F. Majewicza (1986).<\/p>\n

5.1. Kaszubszczyzna jest spadkobierczyni\u0105
\nhistorycznych dialekt\u00f3w pomorskich, powi\u0105zanych z wielkopolskim i mazowieckim.
\nZ ducha reformacji w XVI-XVIII w. rozwija\u0142o si\u0119 na Pomorzu Zachodnim \u2013 na bazie
\npi\u015bmiennictwa polskiego z licznymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami p\u00f3\u0142nocnopolskimi i nadto
\nkaszubizmami \u2013 pi\u015bmiennictwo, kt\u00f3re sta\u0142oby si\u0119 mo\u017ce zal\u0105\u017ckiem j\u0119zyka
\nliterackiego (Zieniukowa), gdyby nie nast\u0119puj\u0105ca za tym szybko germanizacja,
\nkt\u00f3ra zniweczy\u0142a reformacyjny siew, tj. liturgi\u0119 w j\u0119zyku macierzystym
\nwierz\u0105cych. Dopiero wi\u0119c od decyzji F. Ceynowy (Popowska-Taborska 1988) pisania
\npo kaszubsku, status kaszubszczyzny sta\u0142 si\u0119 dwojaki: a ) spontanicznie
\nrozwijaj\u0105cy si\u0119 od wiek\u00f3w dialekt, silnie wewn\u0119trznie zr\u00f3\u017cnicowany (zob. 4.),
\npozostaj\u0105cy w genetycznych b\u0105d\u017a ewolucyjnych relacjach wobec innych dialekt\u00f3w
\npolskich i og\u00f3lnej polszczyzny, b) celowo uprawiany \u015brodek komunikacji,
\nzw\u0142aszcza w odmianie pisanej, ze (zmienn\u0105) norm\u0105 ortograficzn\u0105. P\u00f3\u017any czas
\nwykszta\u0142cenia si\u0119 jej i \u00f3wczesne realia polityczne zadecydowa\u0142y o ograniczeniu
\nzakresu funkcji, a wi\u0119c bez pe\u0142nej tzw. poliwalencji (istnienie w\u0142a\u015bciwie tylko
\nw pi\u015bmie). Na postaw\u0119 Ceynowy wp\u0142yw wywar\u0142y: atmosfera Wiosny Lud\u00f3w, niewola i
\nzagro\u017cenie germanizacj\u0105, zabytki pi\u015bmiennictwa (Krofej, Mostnik), badania
\nkaszubszczyzny przez slawist\u00f3w, m.in. Rosjan (P.I. Prejs, A.F. Hilferding). Na
\nM\u0142odokaszub\u00f3w (np. A. Majkowski, J. Karnowski; zob. 6.3.) czy Zrzesze\u0144c\u00f3w (np.
\nA. Labuda, J. Trepczyk; zob. 6.3.) oddzia\u0142a\u0142 te\u017c S. Ramu\u0142t, zafascynowany osob\u0105
\ni dzie\u0142em Ceynowy, stoj\u0105cy \u2013 jak i on \u2013 na stanowisku ca\u0142kowitej odr\u0119bno\u015bci
\nkaszubszczyzny, co potem zrazu przej\u0105\u0142 F. Lorentz, kt\u00f3ry jednak nast\u0119pnie
\nrozr\u00f3\u017cnia\u0142 odr\u0119bno\u015b\u0107 genetyczn\u0105 od wt\u00f3rnej blisko\u015bci z polskimi dialektami jako
\nskutku oddzia\u0142ywania og\u00f3lnej polszczyzny.<\/p>\n

5.2. Kaszubi m\u00f3wi\u0105cy po kaszubsku znajduj\u0105 si\u0119
\nb\u0105d\u017a w sytuacji bilingwizmu, b\u0105d\u017a dyglozji. Wobec do\u015b\u0107 znikomej znajomo\u015bci
\nodmiany pisanej (kaszubszczyzny literackiej) cz\u0119\u015bciej wyst\u0119puje dyglosja.
\nR\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy bilingwizmem a dyglozj\u0105 na Kaszubach zaciera si\u0119 z powodu: a)
\nsilnej odr\u0119bno\u015bci dialektu i kultury, b) istnienia kaszubszczyzny jako \u015brodka
\npi\u015bmiennictwa; ponadto dla Kaszub\u00f3w j\u0119zykiem kulturalnym sta\u0142a si\u0119 polszczyzna,
\nw pocz\u0105tkowej postaci jako gwary wielkopolsko-kujaw\u00adskie nie r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 ostro
\nod pomorszczyzny (Lorentz 1934).<\/p>\n

5.3. Na obszarze zwartego osadnictwa
\nkaszubskiego po kaszubsku m\u00f3wi (!) ok. 80-90% Kaszub\u00f3w (zob. 4.1.), przy czym
\nok. 60% m\u00f3wi tak g\u0142\u00f3wnie lub wy\u0142\u0105cznie, a zatem kaszubszczyzna spe\u0142nia wa\u017cn\u0105
\nrol\u0119 kulturow\u0105 i komunikacyjn\u0105, nie m\u00f3wi\u0105c o identyfikuj\u0105cej czy emocjonalnej.
\nNiemal powszechnie po kaszubsku m\u00f3wi\u0105 ludzie starsi, gospodynie domowe i
\nrolnicy. M\u0142ode pokolenie, zw\u0142aszcza uczniowie, studenci i inteligencja wiejska
\nunikaj\u0105 kaszubszczyzny, z kolei \u015brednie pokolenie i robotnicy r\u00f3wnie cz\u0119sto
\nm\u00f3wi\u0105 kaszubszczyzn\u0105 jak polszczyzn\u0105. Po kaszubsku m\u00f3wi si\u0119 przede wszystkim w
\nstosunkach nieformalnych w \u015brodowisku wiejskim, rzadziej w mie\u015bcie, wyj\u0105tkowo
\noficjalnie w urz\u0119dach i instytucjach publicznych (tylko najstarsi czy w
\nokoliczno\u015bci szczeg\u00f3lnej), w rodzinie mi\u0119dzy dziadkami i rodzicami czy
\nma\u0142\u017conkami, w interakcjach z najm\u0142odszymi bardzo rzadko. Socjalizacja m\u0142odego
\npokolenia eliminuje kaszubszczyzn\u0119 na rzecz polszczyzny, co powoduje kurczenie<\/p>\n

si\u0119 zasi\u0119gu kaszubszczyzny i nadaje jej ni\u017cszy status. Dzieci nieraz ucz\u0105 si\u0119
\npotem kaszubszczyzny od r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Oko\u0142o 50% wstydzi si\u0119 kaszubszczyzny poza
\nw\u0142asnym \u015brodowiskiem, gdy\u017c zdradza pochodzenie wiejskie, gdy m\u00f3wienie po polsku
\nzaciera pochodzenie, nobilituje, sugeruj\u0105c spo\u0142eczny awans, miejski styl \u017cycia
\n(Synak 1991). <\/p>\n

\u201e[…] Kaszubszczyzna coraz bardziej utrzymuje
\nsi\u0119 nie tyle dzi\u0119ki rodzinie, ile dzi\u0119ki nadal wa\u017cnej (mo\u017ce nawet wzrastaj\u0105cej
\nw ostatnich latach) funkcji \u015brodowiskowej w spo\u0142eczno\u015bciach wiejskich, dzi\u0119ki
\npowszechnemu u\u017cywaniu jej w kr\u0119gu s\u0105siad\u00f3w i znajomych. Ma to zar\u00f3wno
\npraktyczny, jak i kulturowo-etniczny wymiar. Nadal bowiem dla wielu […]
\nmieszka\u0144c\u00f3w kaszubskich teren\u00f3w \u2013 zw\u0142aszcza dla starszego i \u015bredniego pokolenia
\n\u2013 mowa rodzima jest \u0142atwiejsza, bardziej funkcjonalna w \u017cyciu lokalnej
\nspo\u0142eczno\u015bci, bardziej naturalna i lepiej nadaj\u0105ca si\u0119 do adekwatnego opisu
\notaczaj\u0105cej rzeczywisto\u015bci…\u201d (Synak 1998). Negatywne warto\u015bciowanie
\nregionalno\u015bci i j\u0119zyka kaszubskiego wzmacnia\u0142a w okresie PRL szko\u0142a, kt\u00f3ra na
\nprzysz\u0142o\u015b\u0107 wydaje si\u0119 by\u0107 wielk\u0105 szans\u0105 edukacji regionalnej, w tym przede
\nwszystkim w zakresie nauki czytania i pisania, jednej z najwa\u017cniejszych i
\nnajtrudniejszych kwestii.<\/p>\n

W rozmowach elit i dzia\u0142aczy kaszubskich,
\npodczas zebra\u0144 i obrad ZK-P rzadko u\u017cywa si\u0119 kaszubszczyzny, m.in. z powodu
\ns\u0142abego opanowania jej literackiej odmiany, ale chyba przede wszystkim dlatego,
\n\u017ce cz\u0142onkami Zrzeszenia s\u0105 i nie-Kaszubi, m.in. Kociewiacy, a zatem zupe\u0142nie
\nzrozumia\u0142e jest, i\u017c szuka si\u0119 \u015brodka komunikacji wsp\u00f3lnego dla wszystkich, a
\njest nim polszczyzna. W takich \u015brodowiskach jak Sierakowice kaszubszczyzna
\ndominuje dlatego, \u017ce mo\u017cna czy wr\u0119cz nale\u017cy si\u0119 ni\u0105 w nim pos\u0142ugiwa\u0107 z racji
\nznacznej jednorodno\u015bci etniczno-j\u0119zykowej \u015brodowiska i silnych wi\u0119zi mi\u0119dzy
\nmieszka\u0144cami, kt\u00f3rzy pracuj\u0105 w urz\u0119dach, w sklepach itd. Kr\u0119puj\u0105 si\u0119 dzieci i
\nm\u0142odzie\u017c, poniewa\u017c dla nich jest ona ma\u0142o przydatna, mniej starsi po 30 roku
\n\u017cycia, gdy\u017c maj\u0105 ju\u017c swoje do\u015bwiadczenia, dorobek i spo\u0142eczne uznanie; ludzie
\npo 50 i 60 ch\u0119tnie wracaj\u0105 do mowy swego dzieci\u0144stwa i ojc\u00f3w (por. Synak 1998).<\/p>\n

Wyniki kolejnych wybor\u00f3w po 1989 r. w Polsce
\ndowodz\u0105 m.in. bardzo wysokiego stopnia postaw antykomunistycznych w\u015br\u00f3d
\nKaszub\u00f3w, a zatem trwanie w okresie PRL-u przy tradycji i mowie dziad\u00f3w nale\u017cy
\nzinterpretowa\u0107 jako przejaw opozycji wobec \u00f3wczesnego systemu. \u0141\u0105czenie si\u0119
\nKaszub\u00f3w w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym r\u00f3wnie\u017c wynika\u0142o z opozycji do
\npoczyna\u0144 w\u0142adz sanacyjnych. I wtedy tak\u017ce Kaszubi pozostawali wierni tradycji i
\nmowie ojc\u00f3w. Wcze\u015bniej Kaszubi bronili si\u0119 przed germanizacj\u0105. Mo\u017cna te\u017c
\nwidzie\u0107 zwi\u0105zek z typem gospodarki: na Kaszubach utrzymany zosta\u0142 dawny typ
\ngospodarki rodzinnej i zdecydowanie rolniczej, co tak\u017ce sprzyja\u0142o kultywowaniu
\ntradycji. Podobnie oddzia\u0142ywa\u0142a silna pozycja Ko\u015bcio\u0142a w okresie PRL. I to
\nulega i ulegnie zmianie, jak te\u017c po reformie szko\u0142a. Nowe warunki rozwoju po
\n1989 r. w uk\u0142adach pe\u0142nej demokracji i samorz\u0105dno\u015bci (w ramach woj.
\npomorskiego) likwiduj\u0105 poczucie i motywacj\u0119 izolacji zewn\u0119trznej i nie
\npozostan\u0105 bez wp\u0142ywu na utrzymanie dawnych warto\u015bci. Sprzyja\u0107 temu powinno
\npowstanie w 1997 r. Instytutu Kaszubskiego, kt\u00f3ry przyczyni\u0107 si\u0119 mo\u017ce do
\nintegracji \u015brodowiska intelektualnego wywodz\u0105cego si\u0119 i zwi\u0105zanego z Kaszubami.<\/p>\n

Sporadycznie mog\u0142o i mo\u017ce dochodzi\u0107 do
\nkonflikt\u00f3w na tle j\u0119zykowym, mianowicie w kontaktach Kaszuby z migrantem z
\ninnych stron Polski, m. in. z Kociewiakiem; nadto w szkole czy w urz\u0119dzie.
\nSt\u0105d obserwowana od stuleci sytuacja, \u017ce gdy do grona Kaszub\u00f3w do\u0142\u0105cza\u0142 \u201eobcy\u201d,
\nw\u00f3wczas Kaszubi przechodzili na jego mow\u0119, np. polsk\u0105, niemieck\u0105.<\/p>\n

6. Polityka j\u0119zykowa<\/a><\/b>.
\nStosunek pa\u0144stwa do Kaszub\u00f3w, ich kultury i j\u0119zyka charakteryzowa\u0142a przewa\u017cnie
\ntendencja asymilacyjna (mianowicie pa\u0144stwa pruskiego od po\u0142. XIX w. i polskiego
\nod 1918 r., zw\u0142aszcza za\u015b w latach 1945-89), z dopuszczeniem wi\u0119kszej lub
\nmniejszej autonomii czy wielokulturowo\u015bci po 1918 r., podkre\u015blanej i lansowanej
\nprzez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie (ZK-P); w latach 1945-89 (PRL) pa\u0144stwo
\ndeprecjonowa\u0142o warto\u015bci kultury tradycyjnej i regionalnej wraz z etnicznymi
\nodmianami j\u0119zyka, mimo programowych bada\u0144 tych obszar\u00f3w. Zarzuty wobec Kaszub\u00f3w
\n\u201eo niejednoznaczno\u015b\u0107 narodow\u0105, a dzia\u0142aczy kaszubskich o separatyzm i sympatie
\nproniemieckie\u201d (Synak 1998) zrodzi\u0142y si\u0119 w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym i
\nzosta\u0142y przej\u0119te przez komunist\u00f3w po 1945 r.<\/p>\n

Elity kaszubskie i ZK-P kontynuuj\u0105 cele ruchu
\nkaszubsko-pomorskiego z ko\u0144ca XIX w. (H. Derdowski: Ni ma Kaszub bez Polonii<\/i>,
\na bez Kaszub Polsci<\/i>) i pierwszej po\u0142. XX w. (np. M\u0142odokaszubi: Co
\nkaszubskie<\/i>, to polskie<\/i>; F. S\u0119dzicki: Kaszub\u0105 jestem<\/i>,
\nPolska matk\u0105 moj\u0105<\/i>; B. Sychta: Kaszuby nie nale\u017c\u0105 do Polski<\/i>, one
\ns\u0105 Polsk\u0105<\/i>), kiedy docenianiu wymienionych warto\u015bci towarzyszy\u0142a troska o
\npogodzenie ich z kultur\u0105 i j\u0119zykiem og\u00f3lnopolskim. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 kaszubska,
\nzw\u0142aszcza zrzeszona, ma \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce trwanie j\u0119zyka kaszubskiego jest
\nr\u00f3wnoznaczne z trwaniem to\u017csamo\u015bci etnicznej i kulturowej. Powsta\u0142y dopiero w
\n1981 r. program regionalizacji nauczania w szkole Kaszubi przyj\u0119li og\u00f3lnie z
\naprobat\u0105, jednak z wahaniem co do uczenia kaszubskiego j\u0119zyka literackiego,
\nzw\u0142aszcza w wersji pisanej. Zakres i formy nauki kaszubszczyzny poza rodzin\u0105
\nmusz\u0105 uwzgl\u0119dnia\u0107 realny zakres jej u\u017cywalno\u015bci (np. w administracji,
\ninstytucjach, edukacji). Niema\u0142o rodzic\u00f3w obawia si\u0119, i\u017c wynoszona z domu
\nkaszubszczyzna mo\u017ce hamowa\u0107 ich dzieciom start \u017cyciowy.<\/p>\n

6.1. Szko\u0142a<\/b><\/a>
\nzunifikowana, ci\u0105gle w Polsce dominuj\u0105ca, t\u0142umaczy brak szerszego
\nzainteresowania si\u0119 pedagogiki i historii o\u015bwiaty Kaszubami. Kaszubom nie
\nchodzi o szko\u0142\u0119 kaszubsk\u0105, lecz o mo\u017cliwo\u015bci realizacji w szkole pa\u0144stwowej
\nszerokiego programu regionalizacji w zakresie wielu przedmiot\u00f3w, jak np.
\nprzedyskutowane z r\u00f3\u017cnymi \u015brodowiskami (m.in. kuratorium) i przyj\u0119te we
\nWdzydzach (1981) b\u0105d\u017a jak w publikacji Regionalne programy edukacyjne<\/i>.
\nRealizacja (namiastek) takiego programu napotyka(\u0142a) na trudno\u015bci, zw\u0142aszcza w
\nodniesieniu do nauki j\u0119zyka kaszubskiego, kt\u00f3rego edukacj\u0119 nale\u017cy wprowadza\u0107 na
\nzasadzie nauki j\u0119zyka obcego. Brakuje przygotowanych nauczycieli, pomocy
\ndydaktycznych, opracowa\u0144 metodycznych i podr\u0119cznik\u00f3w, z kt\u00f3rych wspomnie\u0107
\nnale\u017cy tu pionierskie opracowania R. Wosiak-\u015aliwy i M. Cybulskiego Kaszubski
\nj\u0119zyk literacki<\/i>, E. Go\u0142\u0105bka Rozm\u00f3wki kaszubskie<\/i> (1992) czy J. Szefki
\ni M. Hryncewicz 25 kartonowych tablic do gramatyki, s\u0142ownictwa i literatury.<\/p>\n

Od niedawna obserwuje si\u0119 pr\u00f3by \u2013 uzgodnione
\nze \u015brodowiskiem \u2013 wprowadzenia nauki czytania i pisania po kaszubsku w szkole
\npodstawowej (najpierw w kl. I-III ma\u0142ej szko\u0142y w G\u0142odnicy od 1991 r.; por. W.
\nBobrowski, Kaszubska szko\u0142a na G\u0142odnicy<\/i>. Szansa i nadzieja wyzwolenia<\/i>,
\n1996)) czy jako fakultatywnego i nieregularnego lektoratu na Uniwersytecie
\nGda\u0144skim (M. Cybulski). Na podstawie oceny wykszta\u0142cenia, osi\u0105gni\u0119\u0107
\ndydaktycznych i egzaminu przed specjaln\u0105 komisj\u0105 w czerwcu 1998 r. dwunastu
\nnauczycieli otrzyma\u0142o z r\u0105k przedstawiciela kuratorium certyfikaty uprawniaj\u0105ce
\ndo nauczania j\u0119zyka kaszubskiego. Osobne programy nauczania j\u0119zyka
\nkaszubskiego, zatwierdzone przez MEN, opracowali: T. Lipski dla kl. IV-IX i J.
\nLabudda dla kl. I-III, a historii w kl. IV-VIII E. Brzeska. Takie programy dla
\nwielu przedmiot\u00f3w powsta\u0142y (drukowane w 1981 r.) wcze\u015bniej w pod auspicjami
\nKomisji O\u015bwiaty przy ZG ZK-P, kiedy przewodniczy\u0142 jej E. Breza (Treder 1999).<\/p>\n

\u017badne zabiegi i formy aktywno\u015bci na niwie j\u0119zyka
\n\u2013 szczeg\u00f3lnie przy coraz s\u0142abszej roli rodzic\u00f3w w tym zakresie \u2013 nie zast\u0105pi\u0105
\nefekt\u00f3w systematycznej i wieloletniej nauki j\u0119zyka w szkole, na co istnieje
\nnawet spo\u0142eczne przyzwolenie, cho\u0107 w formie raczej nieobligatoryjnej (por.
\nbardzo interesuj\u0105cy \u2013 z przytoczeniem wypowiedzi ankietowanych informator\u00f3w \u2013
\nrozdzia\u0142 J\u0119zyk kaszubski w szkole<\/i>; Synak 1998), w odniesieniu tak\u017ce do
\nsamych Kaszub\u00f3w. Niew\u0105tpliwie jest to najtrudniejszy element tzw.
\nregionalizacji nauczania na Kaszubach, a bez jego realizacji trudno b\u0119dzie
\nzapewni\u0107 w d\u0142u\u017cszej perspektywie \u017cywotno\u015b\u0107 samej kaszubszczyzny, a dzi\u015b i jutro
\numo\u017cliwia\u0107 czy gwarantowa\u0107 jednostce aktywny i pe\u0142ny udzia\u0142 w \u017cyciu
\nkulturalnym, np. odbi\u00f3r literatury kaszubskiej w j\u0119zyku orygina\u0142u, uczestnictwo
\nw widowiskach (folklorystycznych), imprezach wokalnych, konkursach literackich,
\nrecytatorskich itp. (Treder 1993). Oczywi\u015bcie, zachodzi pytanie, czy
\nkaszubszczyzna oka\u017ce si\u0119 na tym poziomie rozwoju cywilizacyjnego wystarczaj\u0105co
\natrakcyjna dla przysz\u0142ych pokole\u0144.<\/p>\n

W Instytucie Filologii Polskiej UG
\nzorganizowano trzy edycje Studium Podyplomowego Wiedzy o Pomorzu (1982-93),
\nobejmuj\u0105cego histori\u0119 Pomorza, literatur\u0119 kaszubsk\u0105 oraz j\u0119zyk i gwary
\nkaszubskie. Kontynuowane jest ono niejako przez Podyplomowe Studium Edukacji
\nRegionalnej i Alternatywnej, kierowane przez Instytut Pedagogiki UG (od r.
\n1995). Poza tym w 1992 r. na filologii polskiej UG otwarta zosta\u0142a
\nspecjalizacja kaszuboznawcza, obejmuj\u0105ca 150 godzin dydaktycznych i dodatkowo
\n60 godzin lektoratu kaszubskiego.<\/p>\n

6.2. Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/b> katolicki <\/a>zaczyna
\ndzi\u015b \u2013 dopiero po Vaticanum II<\/i> (1962-1965) \u2013 realizowa\u0107 to, co w XVI w.
\nczyni\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki na Pomorzu Zachodnim (Neureiter 1982,
\nPopowska-Taborska 1980). Niema\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 duchowie\u0144stwa jest miejscowego
\npochodzenia, co wcale nie musi u\u0142atwia\u0107 pozycji instytucji Ko\u015bcio\u0142a, stawiaj\u0105c
\ngo niejako w sytuacji przymusowej wobec postawy lokalnej spo\u0142eczno\u015bci i jej
\nelit. Mniej lub bardziej okazjonalnie i regularnie w r\u00f3\u017cnych \u015brodowiskach
\nwprowadza si\u0119 \u2013 szerzej dopiero po 1989 r., wcze\u015bniej sporadycznie, np. ks.
\nF. Grucza na odpustach w Sianowie i Wejherowie \u2013 kaszubszczyzn\u0119 do
\nKo\u015bcio\u0142a, co sprzyja podniesieniu jej spo\u0142ecznego presti\u017cu, wzmocnieniu
\netniczno\u015bci i cz\u0119\u015bciowo roli integruj\u0105cej. <\/p>\n

J\u0119zyk kaszubski pojawia si\u0119 w liturgii s\u0142owa,
\nkazaniach (np. ks. M. Miotk, Swi\u0119tim tur\u0119 stark\u00f3w<\/i>, ks. dr J. Walkusz, Sztr\u0105d\u0119
\ns\u0142owa<\/i>), niekt\u00f3rych modlitwach w czasie mszy (np. Ojcze nasz<\/i>) i
\npie\u015bniach (zob. modlitewnik i \u015bpiewnik), kt\u00f3re propaguje si\u0119 na kasetach (zob.
\n6.5.) Ks. F. Grucza przet\u0142umaczy\u0142 na kaszubski tekst Mszy \u015bw. i Ewanjelje<\/i>
\n(zob. ), a E. Go\u0142\u0105bk ca\u0142y Nowy Testament<\/i> (zob.), ten\u017ce wraz z E.
\nPryczkowskim (konsultacja E. Breza) przygotowali ksi\u0105\u017ceczk\u0119 (z nihil obstat i
\nimprimatur) M\u00eb trzim\u00f3m\u00eb z B\u00f2g\u00e3<\/i>. K\u00f2sceln\u00e9 m\u00f2dl\u00ebtw\u00eb i spi\u00e9w\u00eb<\/i> (1998);
\ntu m.in. Msz\u00f4 Swi\u0119t\u00f4<\/i>. Na p\u00f2dstawie tesktu prze\u0142o\u017con\u00e9g\u00f2 k\u00f2l 1985 rok\u00f9
\nprzez ks\u00e3dza pra\u0142ata Francyszka Gr\u00ebcz\u00e3<\/i>. Go\u0142\u0105bk przygotowa\u0142 Lekcjonarz<\/i>
\n(druk Bernardinum w Pelplinie) i Psalmy<\/i> (por. psalmy 1. i 2. w: Zsziwk<\/i>
\n4, 1999; druk ca\u0142o\u015bci: Oficyna Czec)). Reakcje wiernych na te pr\u00f3by s\u0105 do\u015b\u0107
\nr\u00f3\u017cne: od \u0142ez zachwytu po dezaprobat\u0119 i oburzenie. Powoli jednak sytuacja w tym
\nwzgl\u0119dzie b\u0119dzie normalnie\u0107, szczeg\u00f3lnie od strony wiernych. Z kolei niema\u0142e
\ndzi\u015b i sk\u0105din\u0105d zrozumia\u0142e k\u0142opoty i ewentualne opory duchowie\u0144stwa wzrosn\u0105, kiedy
\ntrzeba b\u0119dzie katechizowa\u0107, bierzmowa\u0107 i spowiada\u0107 po kaszubsku.<\/p>\n

6.3. Kaszubskie pi\u015bmiennictwo<\/b><\/a>
\n\u2013 od wyst\u0105pienia Ceynowy (1843), kt\u00f3ry podejmuj\u0105c pisanie po kaszubsku
\n\u201ewydoby\u0142\u201d kaszubszczyzn\u0119 z \u201eprzej\u015bciowo\u015bci\u201d dialekt\u00f3w S\u0142owian nadba\u0142tyckich \u2013
\nliteratura pi\u0119kna (od poematu H. Derdowskiego z 1880 r.) ma do\u015b\u0107 bogaty
\ndorobek, zw\u0142aszcza w zakresie liryki i dramatu, mniej prozy. Ukazuj\u0105 to
\nopracowania F. Neureitera (1978) i J. Drze\u017cd\u017cona (1986). Obecnie pisze sporo
\nm\u0142odych; dane z 1999 r. m\u00f3wi\u0105 o liczbie ok. 40 pisz\u0105cych, niestety, w tym wielu
\ngrafoman\u00f3w, chc\u0105cych w ten spos\u00f3b po prostu zaistnie\u0107. <\/p>\n

Ewolucja kaszubszczyzny
\nliterackiej<\/b><\/a> \u2013 w zasadzie dos\u0142ownie, poza recytacj\u0105 \u2013 przebiega\u0142a w
\nnawi\u0105zaniu do grup pisarskich i w\u0142a\u015bciwych im sposob\u00f3w podej\u015bcia do j\u0119zyka jako
\ntworzywa pi\u015bmiennictwa (wzbogacanie s\u0142ownictwa, zapo\u017cyczenia, pisownia): a)
\nCeynowa (1817-81) budowa\u0142 sw\u00f3j j\u0119zyk og\u00f3lny na pod\u0142o\u017cu wyniesionej z domu
\nodmiany dialektalnej s\u0142awoszy\u0144skiej, uj\u0119tej w struktury j\u0119zyka wykszta\u0142conego
\nna polszczy\u017anie inteligenta; b) Derdowski (1852-1902) wyra\u017anie nawi\u0105za\u0142 do swej
\nmacierzystej odmiany wielewskiej, mocno spolonizowanej w naturalnym procesie,
\ndo kt\u00f3rej \u015bwiadomie w\u0142\u0105cza\u0142 elementy wszystkich innych gwar; c) M\u0142odokaszubi
\n(A. Majkowski (1876-1938), J. Karnowski (1886-1939), L. Heyke (1885-1939)
\ntrzymali si\u0119 zrazu tak\u017ce swej mowy domowej, uszlachetniaj\u0105c j\u0105 pod wp\u0142ywem
\npolszczyzny; jedynie Majkowski pod koniec \u017cycia w powie\u015bci \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb
\nRemusa<\/i> (1938) i widowisku Strach\u00eb i zr\u0119kowin\u00eb<\/i> (1936) stworzy\u0142 j\u0119zyk
\nw miar\u0119 niezale\u017cny od mowy konkretnego zak\u0105tka Kaszub; d) Zrzesze\u0144cy (S. Bieszk
\n(1895-1964), A. Labuda (1902-81), Trepczyk (1907-89), F. Grucza (1911-93) i J.
\nRompski (1913-69) od pocz\u0105tku stosowali j\u0119zyk silnie uniezale\u017cniony od
\nkaszubskich gwar, lansuj\u0105c jej odmiany p\u00f3\u0142nocne i nie unikaj\u0105c r\u00f3\u017cnych
\nneologizm\u00f3w w ramach p\u00f3\u0142nocnozachodniolechickich w\u0142a\u015bciwo\u015bci; notabene,
\nprekursorzy kaszubskiego pi\u015bmiennictwa, tj. S. Krofej (1586) i M. Mostnik
\n(1643) wyzyskiwali w tym celu \u00f3wczesna polszczyzn\u0119 pomorsk\u0105 i elementy dialektu
\ns\u0142owi\u0144skiego.<\/p>\n

Literatura kaszubska by\u0142a i jest t\u0142umaczona<\/a><\/b> na inne j\u0119zyki: polski, \u0142u\u017cycki, bia\u0142oruski
\n(np. antologia kaszubskiej poezji), czeski, s\u0142owacki, niemiecki, francuski,
\nesto\u0144ski. Najcz\u0119\u015bciej t\u0142umaczonym poet\u0105 jest chyba A. Nagel (1930-98), z
\nprozaik\u00f3w Majkowski. Na kaszubski t\u0142umaczono m.in. z rosyjskiego (Ceynowa,
\nMajkowski), niemieckiego (np. Nagel, Trepczyk, Karnowski, Heyke), \u0142otewskiego
\n(Nagel, S. Janke), polskiego (np. E. Go\u0142\u0105bek Biblia<\/i>, w tym te\u017c teksty
\nnaukowe, jak np. Janke poza Mickiewicza Krimsczima sonetama<\/i> i \u00d2d\u0105 do
\nm\u0142odectwa<\/i> (w: A. Mickiewicz, Oda do m\u0142odo\u015bci w przek\u0142adach na j\u0119zyki
\ns\u0142owia\u0144skie<\/i>, Warszawa 1998, s. 33-36) r\u00f3wnie\u017c rozpraw\u0119 G. Labudy Histor\u00ebj\u00f4
\nKasz\u00ebb\u00f3w na spodlim histor\u00ebji Pomorz\u00e9go<\/i> (1992), a J. Treder esej F. Mantheya
\nO historii Kaszub\u00f3w<\/i>. Prawda i \u015bwiadectwo (\u00d2 histor\u00ebji Kasz\u00ebb\u00f3w<\/i>.
\nPr\u00f4wda \u00eb swi\u00f4dcz\u00ebna)<\/i> (1997) i ksi\u0105\u017ck\u0119 Historia<\/i>. Geografia<\/i>.
\nJ\u0119zyk i pi\u015bmiennictwo Kaszub\u00f3w<\/i> (Historia<\/i>. Ge\u00f2grafia<\/i>. J\u00e3z\u00ebk
\ni pismienizna Kasz\u00ebb\u00f3w<\/i>) (1999); nadto E. Pryczkowski t\u0142umaczy\u0142 wst\u0119p T.
\nUlewicza do J. Kochanowskiego O Czechu i Lechu historyja naganiona<\/i>
\n(1998). Grucza mia\u0142 z \u0142aciny t\u0142umaczy\u0107 swoj\u0105 wersj\u0119 Ewanjelji<\/i>. <\/p>\n

T\u0142umaczenie na polski kaszubskich dialog\u00f3w w
\nfilmie Kasz\u00ebb\u00eb<\/i> R. Bera i A. Krauzego (1971 \u201eNike\u201d, \u0141\u00f3d\u017a)
\nspotka\u0142o si\u0119 z mieszanymi reakcjami.<\/p>\n

Oddzia\u0142ywanie literatury kaszubskiej by\u0142o i
\njest do\u015b\u0107 w\u0105skie; m\u00f3wi si\u0119 nawet o \u201eliteraturze bez czytelnika\u201d, cho\u0107 przecz\u0105
\ntemu ogromne liczby uczestnik\u00f3w og\u00f3lnokaszubskiego konkursu recytatorskiego
\n\u201eRodn\u00f4 mowa\u201d w Chmielnie (od 1972; zob. B. Cirocki, Konkursy recytatorskie w
\nChmielnie<\/i>, w: Dom\u00f4c\u00e9 s\u0142owo zw\u0119czn\u00e9<\/i>. Antologia tekst\u00f3w kaszubskich
\ndla recytator\u00f3w<\/i>, Chmielno 1994, s. 129-143) i jego lokalnych eliminacji,
\njak np. \u201eB\u00eb nie zab\u00ebc mow\u00eb stark\u00f3w\u201d (Puckie) czy Z\u00e9\u0144dzenia \u00d9tw\u00f3rc\u00f3w Kasz\u00ebbsczi
\nPismienizn\u00eb (od 1997 r.), jakby kontynuacja wcze\u015bniejszych spotka\u0144 w chacie J.
\nBorzyszkowskiego \u0141\u0105czy\u0144skiej Hucie. Dla m\u0142odej i ma\u0142ej literatury kaszubskiej
\nnie bez znaczenia jest nawet kajakowy sp\u0142yw \u015aladami Remusa (od 1974 r.), na
\nkt\u00f3rym czytana jest powie\u015b\u0107 Majkowskiego. Jej pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142a
\nzekranizowana (Tv Gda\u0144sk 1985), a wyb\u00f3r z ca\u0142o\u015bci nagrana przez Z. Jankowskiego
\nna kasecie. E. Mazurkiewicz wyre\u017cyserowa\u0142 w s\u0142upskim Teatrze Lalki \u201eT\u0119cza\u201d
\nspektakl p.t. Remus<\/i>. Rycerz kaszubski<\/i> (1986<\/b>); 50 przedstawie\u0144
\nw S\u0142upsku, nadto w gdy\u0144skim Domu Kultury. Od 1977 r. odbywaj\u0105 si\u0119 coroczne
\nTurnieje Gaw\u0119dziarzy Kaszub i Kociewia w Wielu. D\u0142ug\u0105 histori\u0119 ma wejherowski
\nFestiwal Pie\u015bni o Morzu (od 1966 r.), a od niedawna organizowane s\u0105 Festiwale
\nPie\u015bni Religijnej (na obu: jedna pie\u015b\u0144 po kaszubsku). Podkre\u015bli\u0107 by mo\u017cna spor\u0105
\naktywno\u015b\u0107 \u015brodowiska Przodkowa, gdzie m.in. dzi\u0119ki J. Stachurskiemu rozwin\u0119\u0142a
\nsi\u0119 muzyka, \u015bpiew, recytacja i konkursy poetyckie dla dzieci. <\/p>\n

Jednym z najbardziej zas\u0142u\u017conych wydawc\u00f3w
\nkaszubskiej literatury jest W. Kiedrowski, d\u0142ugoletni redaktor \u201ePomeranii\u201d,
\nw\u0142a\u015bciciel kolejno oficyn wydawniczych \u201eKara Remusa\u201d, \u201eArkun\u201d i \u201eCzec\u201d. W
\nlatach 1956-80 kaszubskoj\u0119zyczne wydawnictwa inicjowa\u0142o wy\u0142\u0105cznie Zrzeszenie
\nKaszubsko-Pomorskie.<\/p>\n

Nie mo\u017cna jednak nie doceni\u0107 wp\u0142ywu
\nkaszubskiego pi\u015bmiennictwa na zachowanie samej kaszubszczyzny, a w konsekwencji
\nna zachowanie to\u017csamo\u015bci etnicznej Kaszub\u00f3w: \u201eWalka o przetrwanie kaszubskiej
\nmowy jest walk\u0105 o przetrwanie Kaszub\u00f3w i ich ma\u0142ej ojczyzny. Dop\u00f3ki Kaszubi
\nposiadaj\u0105 swoj\u0105 mow\u0119 i trzymaj\u0105 si\u0119 jej, dop\u00f3ty maj\u0105 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i \u017cyj\u0105.
\nGdy o niej zapomn\u0105 i j\u0105 zatrac\u0105, s\u0105 martwi i przestan\u0105 istnie\u0107 jako lud ze
\nswoj\u0105 odr\u0119bn\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105, kt\u00f3ry ma prawo do swojej ziemi, kultury i tw\u00f3rczego
\nrozwoju. Bowiem tylko ten lud \u017cyje, kt\u00f3ry trzyma si\u0119 swojej mowy \u2013 umar\u0142 za\u015b
\nten, kt\u00f3ry j\u0105 utraci\u0142\u201d (Trepczyk 1971). Zauwa\u017cmy jeszcze, \u017ce kaszubskie
\npi\u015bmiennictwo od po\u0142owy XIX w. pe\u0142ni te\u017c rol\u0119 dokumentalisty tej mowy,
\nchocia\u017cby tylko z punktu widzenia bada\u0144 lingwistycznych.<\/p>\n

6.4. Normatywizacja
\nj\u0119zyka literackiego<\/b><\/a> trwa od po\u0142. XIX w., a wi\u0119c od pr\u00f3b ortografii F.
\nCeynowy, jego wycinkowych studi\u00f3w gramatycznych i gramatyki (1879) czy
\ndwuj\u0119zycznych s\u0142owniczk\u00f3w przek\u0142adowych (Breza 1974). Normatywizacja ta
\nnapotyka na trudno\u015bci z powodu znacznego zr\u00f3\u017cnicowanie m\u00f3wionej kaszubszczyzny.
\nW dziejach leksykografii kaszubskiej (Breza 1974) literackiej kaszubszczyzny
\ndotycz\u0105 tylko s\u0142owniczki A. Labudy (1981) i s\u0142ownik J. Trepczyka (1994). Gramatyka<\/i>
\nE. Brezy i J. Tredera (1981) w ma\u0142ym stopniu mo\u017ce by\u0107 uwa\u017cana za normatywn\u0105.
\nJednak niekt\u00f3rzy pisarze (np. J. Trepczyk, Kasz\u00ebbizna<\/i>) dbaj\u0105<\/b> i
\npropaguj\u0105 w\u0142a\u015bciwy dob\u00f3r leksyki czy form fleksyjnych i konstrukcji
\nsk\u0142adniowych, unikaj\u0105c oczywistych analogii z polszczyzn\u0105 i jednocze\u015bnie
\n\u201euszlachetniaj\u0105c\u201d \u015brodki istniej\u0105ce w \u017cywych gwarach kaszubskich.<\/p>\n

D\u0142ugie i z\u0142o\u017cone s\u0105 dzieje ujednolicania
\nkaszubskiej ortografii<\/b><\/a> (Zasady<\/i> 1975),
\nkt\u00f3rej kszta\u0142t nie wydaje si\u0119 by\u0107 przes\u0105dzony, nawet po consensusie z
\n13. 05. 1995 r. i publikacji E. Go\u0142\u0105bka (Wsk\u00f4z\u00eb<\/i> 1997); dowodem
\nwydania prozy Majkowskiego z ostatnich lat. Pisownia <\/b>by\u0142a jedn\u0105 z
\ncentralnych kwestii wersji kaszubszczyzny literackiej i przechodzi\u0142a r\u00f3\u017cne fazy
\nrozwoju: a) og\u00f3lnie od tzw. polskiej, czyli zadowalaj\u0105cej si\u0119 literami polskimi
\n(pocz\u0105tkowo Ceynowa i konsekwentnie Derdowski) do b) bardzo odr\u0119bnej tzw.
\ns\u0142owia\u0144skiej (Ceynowa); c) po\u015bredniej M\u0142odokaszub\u00f3w, tj. wyzyskuj\u0105cej 3 znaki
\nobce alfabetowi polskiemu: \u00f4<\/i>, \u00e9<\/i>, \u00eb<\/i> dla r\u00f3\u017cnicowania
\nwyraz\u00f3w, zw\u0142aszcza form fleksyjnych (np. jem<\/i> : j\u00e9m<\/i>). Zrzesze\u0144cy i
\npotem F. Grucza za Ceynow\u0105 oznaczali mi\u0119kko\u015b\u0107 liter\u0105 j<\/i>, gdy
\nL. Roppel (1939), Zasady<\/i> (1975) i aktualne Wsk\u00f4z\u00eb<\/i> (1993)
\nczyni\u0105 to za pomoc\u0105 znaku i<\/i>, czyli jak w polszczy\u017anie. Obecnie poza
\nliterami \u00f4<\/i>, \u00e9<\/i>, \u00eb<\/i> (np. r\u00f4k<\/i> (D lm) \u2018macior\u2019 : r\u00e9g<\/i>
\n[wymowa: r\u00e9k<\/i>] (D lm) \u2018rz\u0119d\u00f3w\u2019 : r\u00ebk<\/i> \u2018ryk\u2019 : rek<\/i> \u2018rak\u2019 : rak<\/i>
\n\u2018\u015bmieci\u2019) u\u017cywa si\u0119 jeszcze litery \u00e3<\/i> dla nos\u00f3wki przedniej, w opozycji
\ndo \u0105<\/i> dla nos\u00f3wki tylnej, np. b\u00e3d\u0105<\/i> (po\u0142udnie, \u015brodek) lub b\u0105d\u0105<\/i>
\n(p\u00f3\u0142noc) \u2018b\u0119d\u0105\u2019, r\u00e3k<\/i> lub r\u0105k<\/i> \u2018r\u0105k\u2019 itd. (Uwaga: Dla ukazania
\nr\u00f3\u017cnorodno\u015bci i zmienno\u015bci pisowni wszystkie tytu\u0142y utwor\u00f3w kaszubskich podano
\ntu w pisowni oryginalnej, natomiast cytowane przyk\u0142ady, gdy nie trzeba by\u0142o
\nu\u017cy\u0107 transkrypcji, podano w ortografii obecnie stosowanej).<\/p>\n

6.5. \u015arodki masowego<\/b>
\nprzekazu <\/a>tylko cz\u0119\u015bciowo pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 i propaguj\u0105 kaszubszczyzn\u0119: a) nie
\nwychodzi aktualnie prasa wy\u0142\u0105cznie w j\u0119zyku kaszubskim (zob. 3.2.), kt\u00f3ry
\npojawia si\u0119 tylko w niekt\u00f3rych tekstach w \u201ePomeranii\u201d (od 1963 r., najpierw
\n\u201eBiuletyn ZK-P\u201d), \u201eGazecie Kartuskiej\u201d (od 1989 r.), \u201eNordy\u201d (za\u0142o\u017cyciel K. Klawiter
\njako dodatek do \u201eGo\u0144ca Rumskiego\u201d; od 1997 r. dodatek \u201eDziennika Ba\u0142tyckiego,
\nok. 50 tys. nak\u0142adu i zasi\u0119g og\u00f3lnokaszubski) i \u201eG\u0142osu Kasz\u00ebb\u201d (red. J.
\nD\u0105browa-Januszewski, dodatek do \u201eG\u0142osu Pomorza\u201d), w kt\u00f3rym regularnie W\u00ebjimczi
\nz Ewaniel\u00ebje<\/i> w t\u0142umaczeniu E. Go\u0142\u0105bka, przyk\u0142ady prozy (np. R. Skwiercz, M.
\nMajkowski) i poezji (np. R. Zmuda-Trzebiatowski, Z. Talewski), informacje o
\nj\u0119zyku i sytuacji j\u0119zykowej, wydarzeniach kulturalnych i zwyczajach,
\nefemerycznie krzy\u017c\u00f3wka \u201epolsko-kaszubska\u201d; nadto kaszubski tak\u017ce w innych
\nefemerycznych pismach (r\u00f3\u017cne ortografie, np. \u201eTatcz\u00ebzna\u201d wedle F. Gruczy, gdy
\n\u201eVz\u00e9njik\u201d W. Bobrowskiego z G\u0142odnicy wed\u0142ug A. Labudy; \u201eLes\u00f4k\u201d od 1996 w
\nSzemudzie); <\/p>\n

b) nie ma kaszubskiej telewizji
\ni radia<\/b><\/a>, lecz jedynie cykliczne, stosunkowo rzadkie i kr\u00f3tkie magazyny
\n(od lipca 1990 r. w gda\u0144skiej telewizji Rodn\u00f4 Zemia<\/i> \u2013 20 minut
\ntygodniowo, w gda\u0144skim radiu W B\u00f2rach \u00eb na B\u00f4tach<\/i> \u2013 ok. 50 minut
\ntygodniowo), w kt\u00f3rych tylko cz\u0119\u015bciowym \u015brodkiem komunikacji jest j\u0119zyk
\nkaszubski, zreszt\u0105 w r\u00f3\u017cnej postaci, w zale\u017cno\u015bci od domowej kaszubszczyzny
\ndziennikarza czy korespondenta; m.in. s\u0105 to recytacje poezji i prozy
\nkaszubskiej (np. Z. Jankowski czyta\u0142 powie\u015b\u0107 \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00e9 Remusa<\/i>
\nMajkowskiego, B. Szyma\u0144ska Miedzwi\u00f4dk P\u00f9f\u00f4tk<\/i>, t\u0142umaczenie z A.A. Milne,
\na A. Jab\u0142o\u0144ski opowiadania J. Drze\u017cd\u017cona), kaszubskie pie\u015bni, wyj\u0105tkowo
\nspecjalnie pisane s\u0142uchowiska (radio); w magazynie tv od samego pocz\u0105tku
\nkilkuminutowe lekcje j\u0119zyka kaszubskiego, z kt\u00f3rych jedna wersja drukowana by\u0142a
\nw \u201eGazecie Gda\u0144skiej\u201d i \u201ePomeranii\u201d; druk te\u017c w \u201eNordzie\u201d (np. od nr 41\/130 z 7
\nXI 1997); <\/p>\n

c) pojawiaj\u0105 si\u0119 kasety<\/b> z piosenkami
\n\u015bwieckimi i religijnymi, gaw\u0119dami i \u017cartami po kaszubsku: Kol\u0119dy kaszubskie<\/i>,
\nKaszubska Msza \u015awi\u0119ta<\/i> i A. Pepli\u0144ski, Kasz\u00ebb\u00eb wo\u0142aj\u0105 nas<\/i> (ZK-P
\nBydgoszcz 1989-91), Nigd\u00eb do zgub\u00eb<\/i>. Piosenki kaszubskie<\/i> 1 (Arkun
\nGdynia 1990), Hej R\u00ebb\u00f4c\u00eb<\/i>. Piosenki ludowe z Jastarni i P\u00f3\u0142wyspu
\nHelskiego<\/i> 2 (Jastarnia 1991), Z Rodn\u00e9 Zemi<\/i>. Piosenki z Kaszub<\/i>
\n3 i Na God\u00eb<\/i>. Kol\u0119dy kaszubskie<\/i> 4 (\u017belistrzewo 1991), Tobie
\nBo\u017ce chwa\u0142a<\/i>. Kasz\u00ebbscz\u00e9 piesne kosceln\u00e9<\/i> 6 i Kasz\u00ebbscz\u00e9 frant\u00f3wczi<\/i>
\n7 (Luzino 1993-4), G\u00f4dczi i wice<\/i> J. Roszmana i R. Skwiercza (Tatcz\u00ebzna),
\nGaw\u0119dy kaszubskie<\/i> J. Roszmana i W. Roszman, J. Trepczyk, Lec\u00eb
\nchoranko<\/i>. Pie\u015bni kaszubskie<\/i> (WCK Wejherowo 1995), Gwi\u00f4zdka jidze<\/i>.
\nPastora\u0142ki kaszubskie<\/i>. S\u0142owa i muzyka J. Stachurski i tego\u017c Bez szk\u00f3ln\u00e9go
\nzw\u00f3nka<\/i>. Kaszubskie piosenki dla dzieci<\/i> (UG Przodkowo); najcz\u0119\u015bciej
\nwysz\u0142y one wraz ze \u015bpiewnikami. Na Gody 1998 r. ukaza\u0142y si\u0119 kasety kol\u0119d
\nkaszubskich zespo\u0142\u00f3w \u201eKaszuby\u201d (Kartuzy) i \u201eKoleczkowianie\u201d pt. Biegojta
\npastuszce<\/i>; p\u0142yty kompaktowe: z pastora\u0142kami J. Stachurskiego pt. Jad\u0105 z
\nk\u00f2l\u00e3d\u0105<\/i> (z teledyskiem) i kol\u0119dami zespo\u0142u \u201eKr\u00ebban\u00eb\u201d.<\/p>\n

Polski Ch\u00f3r Kameralny \u201eSchola Cantorum
\nGedanensis\u201d nagra\u0142 w 1997 r. p\u0142yt\u0119 kompaktow\u0105 kol\u0119d pt. Godow\u00e9 spi\u00e9w\u00eb<\/i> kompozytora-Kaszuby
\nEdwarda Pa\u0142\u0142asza. Ukaza\u0142a si\u0119 te\u017c p\u0142yta kompaktowa z pie\u015bniami kaszubskimi Kasz\u00ebb\u00eb<\/i>
\n(na 750-lecie Luzina). Jest te\u017c wideokaseta L. Niedbalskiej Kaszuby<\/i>
\n(prehistoria, etnografia, tw\u00f3rczo\u015b\u0107, zwyczaje), gdzie troch\u0119 mowy kaszubskiej
\n(Tv Gda\u0144sk 1990) i starszy dobry film Na Kaszubach<\/i> (wg scenariusza T.
\nBolduana). <\/p>\n

d) r\u00f3\u017cne<\/b> przyk\u0142ady wsp\u00f3\u0142czesnego
\nzastosowania i upowszechniania kaszubszczyzny: w has\u0142ach polityk\u00f3w, np. T.
\nMazowiecki jako kandydat na prezydenta RP: Wsz\u00ebtczim Pol\u00f4chom j\u00f4 b\u00eb chc\u00f4\u0142
\nzagw\u00ebsnic ub\u00ebtk<\/i>, a Polsce tcz\u00ebw\u00f4rtny ji m\u00f4l w swiece \u00eb Europie<\/i>
\n(1990) czy J. Budnik jako kandydat na pos\u0142a RP: Zawsze Wasz Wiedno z Wama<\/i>
\n(1997); napisy na wyrobach ceramicznych, np. wedle pomys\u0142u B. Karczewskiego
\ns\u0142oiczki na s\u00f3l, pieprz, cynamon itp. z \u0141ubiany; na torebkach, np. C\u00ebczier<\/i>,
\nM\u0105ka tortow\u00f4<\/i> (1997) czy na butelkach, np. z b\u0142\u0119dami: smaczno KASZ\u00cbBSK\u00d4 W\u00d4DA
\n<\/i>(1998); reklama wody mineralnej w gda\u0144skiej tv: Zdrz\u00f3dlan\u00f4 woda je n\u00f4zdrowsz\u00f4<\/i>
\n(1997); w sma\u017calni ryb \u201eU Budzisza\u201d w Pucku napisy typu Wit\u00f3m\u00eb na Kasz\u00ebbach
\nw Pucku<\/i>. R\u00f4czim\u00eb na sje\u017ci ribczi<\/i>, pomuchl\u00eb<\/i>, bantci<\/i>,
\nsledze<\/i>; tablice informacyjne po polsku i kaszubsku, np. Gmina Linia<\/i>,
\nL\u00eb\u0144sk\u00f4 gmina wita<\/i> (1998), a we wsi gminnej Somonino obocznie kaszubskie
\nnazwy ulic; w kaszubskim kalendarzyku na 1999 r., wyd. \u201eRegion\u201d z Gdyni) mapa
\nKaszub z nazwami po kaszubsku; nazwy pensjonat\u00f3w czy o\u015brodk\u00f3w wczasowych, np. M\u00f2dr\u00f4k<\/i>
\nw \u0141\u0105czynie itp.<\/p>\n

Literatura kaszubska (np. proza Majkowskiego)
\nod 1999 r. w internecie, mianowicie w ramach Uniwersytetu Gda\u0144skiego (dr M.
\nAdamiec); od 1998 r. w internecie r\u00f3wnie\u017c edukacja regionalna (R. Mistarz).<\/p>\n

6.6. Zespo\u0142y<\/b><\/a>
\nteatralne, wokalno-taneczne i r\u00f3\u017cne konkursy (np. piosenkarskie, recytatorskie,
\ngaw\u0119dziarskie) propaguj\u0105 kaszubszczyzn\u0119 literack\u0105 (w r\u00f3\u017cnym stopniu
\nstandaryzowan\u0105) i m\u00f3wion\u0105 r\u00f3\u017cnych podregion\u00f3w Kaszub (zob. 6.3.). Nie ma
\n\u017cadnego zawodowego zespo\u0142u; takie istnia\u0142y w okresie mi\u0119dzywojennym. Amatorskie
\nzespo\u0142y z tradycjami i reprezentuj\u0105ce wysoki poziom: \u201eBazuny\u201d z \u017bukowa,
\n\u201eKaszuby\u201d z Chojnic, Kartuz i Ko\u015bcierzyny, \u201eHopowianie\u201d z Hopowa, \u201eKo\u015bcierzyna\u201d
\nz Ko\u015bcierzyny, \u201eSierakowice\u201d z Sierakowic. Zespo\u0142y dzieci\u0119ce pie\u015bni i ta\u0144ca:
\n\u201eB\u0142awatki\u201d z Chojnic, \u201eGwi\u017cd\u017ce\u201d z Brus, \u201eGzub\u00eb\u201d z Tuchomia, \u201eJasie\u0144\u201d z
\nJasienia, \u201eRokity\u201d z Rokit, \u201eKaszubskie Nutki\u201d w Nowym Kli\u0144czu, \u201eNiezab\u00f4tczi\u201d w
\nSt\u0119\u017cycy, \u201eTuchli\u0144skie Skrzaty\u201d z Tuchlina. Zespo\u0142y instrumentalno-wokalne:
\n\u201eGochy\u201d z Lipnicy, \u201eModraki\u201d z Parchowa, \u201eKaszubianki\u201d we W\u0142adys\u0142awowie,
\n\u201eKoleczkowianie\u201d z Koleczkowa, \u201eLewino\u201d z L\u0119borka. Kapele: \u201ePurtki\u201d z Chojnic,
\n\u201eKr\u00ebban\u00eb\u201d z Karsina i \u201eMali Kr\u00ebban\u00eb\u201d z Brus. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 koncertuje poza
\nKaszubami, te\u017c zagranic\u0105. Festiwale Kaszubskie w S\u0142upsku (od 1993 r.) obejmuj\u0105
\npie\u015bni, ta\u0144ce, kapele, zespo\u0142y wokalno-instrumentalne, widowiska, gaw\u0119dy, ch\u00f3ry
\ni solist\u00f3w.<\/p>\n

7. System j\u0119zykowy<\/b><\/a>.
\nKaszubszczyzna m\u00f3wiona wyra\u017anie odr\u00f3\u017cnia si\u0119 od dialekt\u00f3w Polski l\u0105dowej,
\nzw\u0142aszcza w sferze fonetyki, leksyki czy s\u0142owotw\u00f3rstwa, mniej fleksji i
\nsk\u0142adni. Niekt\u00f3rymi jednak w\u0142a\u015bciwo\u015bciami nawi\u0105zuje do dialektu wielkopolskiego
\n(np. dyftongizacja, np. u<\/sup>eku<\/sup>e<\/i>, u<\/sup>uxu<\/sup>e<\/i>)
\nczy mazowieckiego (np. wymowa \u0119<\/i> jak \u0105<\/i> typu j\u0105z\u00ebk<\/i> czy
\nasynchroniczna wymowa wargowych mi\u0119kkich typu pj\u00f4sk<\/i>\/ psi\u00f4sk<\/i>).
\nOdr\u0119bno\u015b\u0107 i \u017cywotno\u015b\u0107 wewn\u0119trzna kaszubszczyzny skutecznie chroni\u0142a j\u0105 przed
\nniweluj\u0105cymi i wielowiekowymi wp\u0142ywami og\u00f3lnej polszczyzny (m.in. przez Ko\u015bci\u00f3\u0142
\nkatolicki) i oddzia\u0142ywaniem j\u0119zyka niemieckiego, szczeg\u00f3lnie w okresie
\nkrzy\u017cackim i zabor\u00f3w (urz\u0119dy, szko\u0142a).<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Kaszub\u00f3w charakteryzuje r\u00f3wnie\u017c
\npe\u0142na \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce ich mowa kaszubska jest odr\u0119bna od polskiej, odr\u00f3\u017cniaj\u0105
\nbowiem kasz\u00ebbieni\u00e9<\/i> od p\u00f2laszeni\u00f4<\/i> albo g\u00f4dani\u00f4 z w\u00ebsoka<\/i>.
\nTym t\u0142umaczy si\u0119 te\u017c i to, \u017ce gdy do grona Kaszub\u00f3w do\u0142\u0105cza kto\u015b \u201eobcy\u201d,
\nw\u00f3wczas przechodz\u0105 z m\u00f3wienia po kaszubsku na rozmow\u0119 po polsku, cho\u0107 mo\u017ce to
\nim sprawia\u0107 wi\u0119ksz\u0105 trudno\u015b\u0107 i dla nich by\u0107 jakby nienaturalne.<\/p>\n

Wyros\u0142a z odmiany m\u00f3wionej kaszubszczyzna
\nliteracka wykazuje zatem pewne podobie\u0144stwa (genetyczne i ewolucyjne), ale
\ntak\u017ce spore r\u00f3\u017cnice wobec og\u00f3lnej polszczyzny, wzmacniane przez \u015bwiadome
\nunikanie zbie\u017cno\u015bci i preferowanie w\u0142a\u015bciwo\u015bci archaicznych. Kaszubszczyzna
\nliteracka mimo wszystko jest bli\u017csza (sic!) og\u00f3lnej polszczy\u017anie ni\u017c m\u00f3wiona
\nkaszubszczyzna p\u00f3\u0142nocna i centralna, a to m.in. z powodu licznych zbie\u017cno\u015bci w
\nleksyce (np. abstracta, terminologia) i du\u017cego podobie\u0144stwa w zakresie sk\u0142adni,
\nprzy oczywistym braku mo\u017cliwo\u015bci czy \u015bwiadomego ograniczenia oddania
\nzr\u00f3\u017cnicowania wymowy w ortografii.<\/p>\n

7.1. Przynale\u017cno\u015b\u0107 kaszubszczyzny do j\u0119zyk\u00f3w
\nzachodniolechickich, przyjmowan\u0105 w nauce \u2013 poza np. S. Ramu\u0142tem (1893), F.
\nLorentzem i W. Ma\u0144czakiem (1997) \u2013 powszechnie, potwierdzaj\u0105: zachowanie
\nsamog\u0142osek nosowych (wymawianych najcz\u0119\u015bciej synchroni\u00adcznie), np. z\u0105b<\/i> :
\nz\u00e3b\u00eb<\/i>, pol. z\u0105b<\/i> : z\u0119by<\/i>, i dyspalatalizacja ps. *<\/sup>\u011b<\/i>
\n\u00b3 \u2018a<\/i>:
\nwierz\u00ebc<\/i> : wiara<\/i>, pol. wierzy\u0107<\/i> : wiara<\/i>. Silniejsze
\ndawniej zwi\u0105zki z po\u0142abszczyzn\u0105 zdradzaj\u0105 archaiczne i zwykle reliktyczne ju\u017c
\ncechy p\u00f3\u0142nocnokasz.: \u2018ar<\/i> \u00a3 \u0155<\/i> (sonans): cwiardi<\/i>, pol. twardy<\/i>;
\n\u00f4\u0142<\/i> \u00a3 *<\/sup>l<\/i>)(*<\/sup>\u013e<\/i> (sonant): d\u00f4\u0142d\u017ci<\/i>, w\u00f4\u0142k<\/i>,
\npol. d\u0142ugi<\/i>, wilk<\/i>; T\u0142oT<\/i> \u00a3 *<\/sup>TelT<\/i>: m\u0142oc<\/i>,
\np\u0142oc<\/i>, pol. mle\u0107<\/i>, ple\u0107<\/i>; Tart<\/i> \u00a3 *<\/sup>T\u0103rT<\/i>: warna<\/i>,
\npol. wrona<\/i>; nale\u017cy tu nadto swobodny i ruchomy akcent i zachowanie
\n\u015blad\u00f3w (w alternacjach) dawnej opozycji iloczasowej: d\u0142ugo\u015b\u0107 wokalizmu w
\nrdzeniu praes. i kr\u00f3tko\u015b\u0107 w innych formach czasownik\u00f3w III i IV koniugacji (A.
\nLeskiena): g\u00f4d\u00f4<\/i> : gadac<\/i>, spi\u00e9w\u00f4<\/i> : spiewac<\/i>.
\nR\u00f3wnoczesne powi\u0105zania ze wsch. Lechi\u0105, czyli dialektami Polski kontynentalnej
\nreprezentuj\u0105 m.in. \u015bredniowieczne procesy re-<\/i>, je-<\/i> \u00a3 r\u0103-, j\u0103-<\/i>: rek<\/i>,
\njerzm\u00f2<\/i>, pol. rak<\/i>, jarzmo<\/i> czy \u2011k<\/i>, \u2011c<\/i> \u00a3 *<\/sup>\u2011\u044ak\u044a<\/i>,
\n*<\/sup>\u2011\u044cc\u044c<\/i>: k\u00f2tk<\/i>, \u00f2jc<\/i>, pol. kotek<\/i>, ojciec<\/i>;
\nnadto wspomnie\u0107 mo\u017cna o reliktycznym z<\/i> \u00a3 dz<\/i>: miz\u00eb<\/i> \u00a3 midz\u00eb<\/i>, pol. mi\u0119dzy<\/i>.
\nZ ca\u0142ym obszarem dialektalnym polskim dokona\u0142a si\u0119 zmiana barwy (prze\u0142om XV\/XVI
\nw.) d\u0142ugich \u0101<\/i>, \u014d<\/i>, \u0113<\/i> w tzw. \u015bcie\u015bnione \u00f4<\/i>, \u00f3<\/i>,
\n\u00e9<\/i>: d\u017c\u00f4d<\/i>, d\u00f3\u0142<\/i>, chl\u00e9b<\/i>, pol. dziad<\/i>, d\u00f3\u0142<\/i>
\n[wymowa: du\u0142<\/i>], chleb<\/i>. Wy\u0142\u0105cznie kaszubskie s\u0105 cechy: a) starsze: i<\/i>
\n\u00a3 \u012f<\/i> \u00a3 *<\/sup>\u0119<\/i>
\n(nie przeg\u0142oszone) (XII w.): trzisc<\/i>, pol. trz\u0105\u015b\u0107<\/i>; s z c dz<\/i>
\n\u00a3 \u015b \u017a \u0107
\nd\u017a<\/i> (po po\u0142. XII w.): sedzec<\/i>, pol. siedzie\u0107<\/i>; \u00eb<\/i> \u00a3 \u00ec<\/i>, \u00fd<\/i>,
\n\u00f9<\/i> (po\u0142. XVII w.): \u017c\u00ebda<\/i>, d\u00ebmu<\/i>, l\u00ebdu<\/i>, pol. \u017cyda<\/i>,
\ndymu<\/i>, ludu<\/i>; b) nowsze z XIX w.: cz<\/i>, d\u017c<\/i> \u00a3 k<\/i>\u2019, g<\/i>\u2019: tacz\u00e9 nod\u017ci<\/i>, pol. takie nogi<\/i>, czy l<\/i> \u00a3 \u0142<\/i>: st\u00f3l<\/i>,
\npol. st\u00f3\u0142<\/i>; ostatnia ograniczona tylko do Bylak\u00f3w i S\u0142owi\u0144c\u00f3w (zob. ).<\/p>\n

Iloczas w kaszubszczy\u017anie zanik\u0142 ok. 1900 r.
\n(Z.Stieber). Akcent ma charakter ekspiracyjny. Na p\u00f3\u0142nocy, zw\u0142aszcza pn.-wsch.
\nKaszub zachowa\u0142 on swobod\u0119 i cz\u0119\u015bciow\u0105 ruchomo\u015b\u0107, jest bardzo dynamiczny, co
\nprowadzi do redukcji samog\u0142osek nieakcentowanych, np. cha\u0142pa<\/i>, koszla<\/i>,
\nniechc<\/i> \u2018nie chc\u0119\u2019; tu te\u017c cz\u0119sto akcent na ostatni\u0105 w dwusylabowych
\nprzymiotnikach i przys\u0142\u00f3wkach typu miodni<\/i>, lepi<\/i> czy czasownikach
\ntypu obl\u00e9c<\/i> i typu grz\u00ebmi<\/i>, rzeczownikach typu rol\u00f4<\/i> itd. Na
\npo\u0142udniu wyst\u0119puje akcent sta\u0142y: na pn.-wsch. (Zabory) jest to akcent
\nparoksytoniczny jak na Kociewiu i w j\u0119zyku polskim. Po\u0142udnie centrum Kaszub
\n(np. okolice Chmielna) cechuje akcent inicjalny. Mi\u0119dzy tym obszarem o
\nakcentuacji sta\u0142ej a obszarem o akcentuacji ruchomej na p\u00f3\u0142nocy rozci\u0105ga si\u0119
\nobszar (Kartuskie i Wejherowskie) o akcencie przej\u015bciowym, tzw. kolumnowym,
\nwskazuj\u0105cym sta\u0142y dystans mi\u0119dzy sylab\u0105 akcentowan\u0105 a pocz\u0105tkow\u0105 wyrazu.<\/p>\n

7.2. Fleksj\u0119 nominaln\u0105 charakteryzuje m.in.:
\na) pnkasz. archaiczne postaci M. l.p. r.m. rzeczownik\u00f3w kam(\u00eb)<\/i>,
\nkrzem(\u00eb)<\/i>, p\u0142om(\u00eb)<\/i>, rzem(\u00eb)<\/i>, j\u00e3czm(\u00eb<\/i>), wyst\u0119puj\u0105ce obok
\nnowszych typu kami\u00e9\u0144<\/i>, pol. kamie\u0144<\/i> itp.; b) M l.mn. deklinacji
\nrzeczownikowej i zaimkowo-przymiotnikowej \u2011(a)mi<\/i> obok \u2011(a)ma<\/i>, np.
\ntaczima dobrima ch\u0142opami<\/i>\/ ch\u0142opama<\/i>; c) p\u00f3\u0142nocna i centralna
\nkaszubszczyzna ma w M. l.p. r.m. i nij. ko\u0144c\u00f3wk\u0119 \u2011\u00e3<\/i> (\u00a3 \u2011em<\/i>): brat\u00e3<\/i>;
\nd) nowsze formy odmiany przymiotnikowej (wraz z synkretyzmem przypadk\u00f3w)
\nrzeczownik\u00f3w zako\u0144czonych na \u2011\u00e9<\/i> \u00a3 *<\/sup>\u2011\u044cje<\/i> typu k\u00f4zani\u00e9<\/i>,
\nwiesel\u00e9<\/i>, a zatem np. D l.p. wiesel\u00e9g\u00f2<\/i>, D sg wiesel\u00e9m\u00f9<\/i>, obok
\ndawnych rzeczownikowych typu wiesela<\/i>, wieseli<\/i>; e) \u017cywotno\u015b\u0107
\nodmiany prostej przymiotnik\u00f3w dzier\u017cawczych ma \u2011\u00f3w<\/i>, -in\/ \u00ebn<\/i>, np. tatk\u00f3w<\/i>,
\ntatk\u00f2wa<\/i>, tatk\u00f2we<\/i>, n\u00ebnczin<\/i>, n\u00ebncz\u00ebna<\/i>, n\u00ebncz\u00ebne<\/i>;
\nf) zachowanie \u2011\u00e3<\/i> w Acc sg fem. zaimk\u00f3w typu j\u00e3<\/i>, \u0144\u00e3<\/i>, na\u0161\u00e3<\/i>,
\nsw\u00f2j\u00e3<\/i> (obok j\u0105<\/i>, \u0144\u0105<\/i>, nasz\u0105<\/i>, sw\u00f2j\u0105<\/i>, jak pol.); g)
\nzachowa\u0142y si\u0119 resztki kategorii dualu, zw\u0142aszcza w zaimkach, np. ma<\/i>,
\nnaju<\/i>, nama<\/i>; wa<\/i>, waju<\/i>, wama<\/i>; nadto dawne formy
\ndualne zaimka ma<\/i>, wa<\/i> odnosz\u0105 si\u0119 do wielu os\u00f3b, gdy pluralne m\u00eb<\/i>,
\nw\u00eb<\/i> obs\u0142uguje tzw. pluralis maiestaticus; h) liczebniki g\u0142\u00f3wne typu dwadzesce
\ndwa<\/i> mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 w szyku dwa dwadzesce<\/i>.<\/p>\n

Kaszubsk\u0105 fleksj\u0119 werbaln\u0105 r\u00f3wnie\u017c cechuje
\narchaizm niekt\u00f3rych form: a) dawna odmiana s\u0142owa posi\u0142kowego b\u00ebc<\/i> typu jem<\/i>,
\njes<\/i>, je<\/i>, jesma<\/i>\/ jesm\u00eb<\/i>, jesta<\/i>\/ jesce<\/i>,
\ns\u0105<\/i>; b) dawna odmiana czasownika rosc<\/i>: rosc\u0119<\/i>, roscesz<\/i>,
\nrosce<\/i>…; c) czas ter. g\u00f4daj\u00e3<\/i>, \u2011ajesz<\/i>… obok g\u00f4d\u00f3m<\/i>,
\n\u2011\u00f4sz<\/i> (pol. gadam<\/i>, \u2011asz<\/i>), imperat. nies\u00eb<\/i>, robi<\/i>,
\nnies\u00ebta<\/i>, robita<\/i> obok nies<\/i>, niesta<\/i>, pol. nie\u015b<\/i>,
\nnie\u015bcie<\/i>; d) czas przesz\u0142y mo\u017ce by\u0107 wyra\u017cany archaicznie: g\u00f4d\u00f4\u0142 jem<\/i>, g\u00f4d\u00f4\u0142
\njes<\/i> itd. obok w nowszy spos\u00f3b: j\u00f4 g\u00f4d\u00f4\u0142<\/i>, t\u00eb g\u00f4d\u00f4\u0142<\/i> itp., pol. gada\u0142em<\/i>,
\ngada\u0142e\u015b<\/i>; rzadziej nadto typu m\u00f3m p\u00f2wiedz\u00f3n\u00e9<\/i> \u2018powiedzia\u0142em\u2019; e) czas
\nprzysz\u0142y z\u0142o\u017cony tylko typu b\u00e3d\u00e3<\/i>, b\u00e3dzesz g\u00f4d\u00f4\u0142<\/i> itp.; nie ma typu
\nb\u00e3d\u00e3 gadac<\/i>. W pluralis wyst\u0119puj\u0105 ongi\u015b dualne ko\u0144c\u00f3wki \u2011ma<\/i>, \u2011ta<\/i>.<\/p>\n

7.3. S\u0142owotw\u00f3rstwo kaszubskie r\u00f3\u017cni si\u0119 od
\nog\u00f3lnopolskiego r\u00f3\u017cnym wykorzystaniem na og\u00f3\u0142 wsp\u00f3lnych technik derywacyjnych i
\nkompozycyjnych, zw\u0142aszcza funkcja i dystrybucja okre\u015blonych formant\u00f3w, w\u015br\u00f3d
\nkt\u00f3rych sporo archaizm\u00f3w, np. \u2011ba<\/i>: \u00f9czba<\/i>, pol. uczenie<\/i>; \u2011\u00e3<\/i>:
\ncel\u00e3<\/i>, pol. ciel\u0119<\/i> obok cielak<\/i>; \u2011ica<\/i> (fem. i
\ndemin.): bardawica<\/i>, pol. brodawka<\/i>, warbl\u00ebca<\/i> \u2018samica
\nwr\u00f3bla\u2019; \u2011(ow)icz\u00e9<\/i>: b\u00f2rowicz\u00e9<\/i> \u2018krzew bor\u00f3wki; \u2011iszcze\/ \u2011\u00ebszcze<\/i>:
\ngrabl\u00ebszcze<\/i>, r\u017c\u00ebszcze<\/i>, pol. grablisko<\/i>, r\u017cysko<\/i>; \u2011ota<\/i>:
\njednota<\/i>, mi\u0142ota<\/i>, pol. jedno\u015b\u0107<\/i>, mi\u0142o\u015b\u0107<\/i>; \u2011owac<\/i>:
\nzapisowac<\/i>, pol. zapisywa\u0107<\/i>; \u2011unk\/ \u2011\u00ebnk<\/i>: mal\u00ebnk<\/i>, pol. malowanie<\/i>,
\nmalowid\u0142o<\/i>; n\u00f4<\/i>-: n\u00f4lepi<\/i>, pol. najlepiej<\/i>; s\u0105<\/i>-: s\u0105celn\u00f4<\/i>
\n\u2018o ci\u0119\u017carnej krowie\u2019. S\u0142owotw\u00f3rstwo kaszubskie cechuj\u0105 du\u017ce mo\u017cliwo\u015bci
\nhipokoryzacyjne, nie tylko rzeczownik\u00f3w, ale przymiotnik\u00f3w i przys\u0142\u00f3wk\u00f3w, np. daleczczi<\/i>
\ni daleczk\u00f2<\/i>, zaimk\u00f3w, np. nick<\/i> \u2018nic\u2019, liczebnik\u00f3w, np. pi\u0144ck<\/i>
\n\u2018pi\u0119\u0107\u2019, dw\u00f2jiczk\u00f2<\/i> \u2018dwoje\u2019, czasownik\u00f3w, np. dajczkac<\/i>, r\u00f3bkac<\/i>,
\nu\u017cywanych w zwrotach do dzieci.<\/p>\n

7.6. Leksyka kaszubska (zob. Bory\u015b,
\nPopowska-Taborska) wykazuje znaczn\u0105 oryginalno\u015b\u0107 (ok. 60%?), wyra\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 w
\nzachowaniu wielu archaizm\u00f3w (np. charna<\/i> \u2018karma\u2019, cz\u00f4rm\u00ebs\u0142\u00eb<\/i>
\n\u2018drewniane nosid\u0142a\u2019, d\u00f4c\u00f4<\/i> \u2018datki, taca\u2019, jesor\u00eb<\/i> \u2018o\u015bci\u2019, k\u00f4\u0142p<\/i>
\n\u2018\u0142ab\u0119d\u017a morski\u2019, mirza<\/i> \u2018narzeczony, nogawica<\/i> \u2018po\u0144czocha\u2019, turz\u00ebc<\/i>
\n\u2018p\u0119dzi\u0107 na koniu\u2019) i przeprowadzeniu licznych innowacji, np. starsze s\u00ebn\u00f3wc<\/i>
\n\u2018zi\u0119\u0107\u2019 obok nowszych g\u00f2l\u00ebtka<\/i> \u00a3 \u017c\u00ebletka<\/i> )( g\u00f2l\u00ebc<\/i>, haczka<\/i>
\n\u2018haka\u2019 i \u2018maszynka do golenia\u2019\u0099, ka\u0142t\u00f3n<\/i> \u2018ka\u0142tun\u2019 i \u2018jemio\u0142a\u2019, purtk<\/i>
\n\u2018diabe\u0142\u2019 i \u2018motocykl\u2019. Od wiek\u00f3w ujawnia si\u0119 wp\u0142yw og\u00f3lnej polszczyzny,
\nszczeg\u00f3lnie w zakresie dotycz\u0105cym administracji, szko\u0142y, wojska, techniki,
\nsztuki itp., gdzie te\u017c dawniej funkcjonowa\u0142y zapo\u017cyczenia niemieckie, np. p\u00f2wiat<\/i>
\n\u2013 kr\u00e9z<\/i>, starosta \u2013 l\u00e3dr\u00f4t<\/i>, zeszit<\/i> \u2013 heft<\/i>, armata<\/i>
\n\u2013 kan\u00f3na<\/i>. Zapo\u017cyczenia niemieckie stanowi\u0105 ok. 5% (Hinze 1965), starsze
\nz gwar dolnoniemieckich, nowsze z niemczyzny literackiej. Po\u017cyczki polskie i
\nniemieckie podlegaj\u0105 najcz\u0119\u015bciej asymilacji fonetycznej czy morfologicznej, np.
\nczis<\/i> \u00a3 niem. Kies<\/i> \u2018\u017cwir\u2019. Ukazuje to m.in. S\u0142ownik etymologiczny
\nkaszubszczyzny<\/i> (zob.). Historyczn\u0105 leksyk\u0119 s\u0142owi\u0144sk\u0105 zbiera S\u0142ownik
\ngwarowy tzw<\/i>. S\u0142owi\u0144c\u00f3w kaszubskich<\/i>, red. Z. Sobierajski, t. 1 A-\u010c
\n(1997).<\/p>\n

7.4. Sk\u0142adnia kaszubska wymaga zbadania, ale
\nog\u00f3lnie wydaje si\u0119 (ju\u017c) by\u0107 mocno zbli\u017cona do og\u00f3lnopolskiej, zw\u0142aszcza z doby
\n\u015bredniopolskiej i w wersji kaszubszczyzny literackiej, np. orzeczenie na ko\u0144cu
\nzdania u Majkowskiego. Orzecznik rzeczownikowy cz\u0119sto w mianowniku, np. Stach
\nje doktor<\/i>. Obserwuje si\u0119 w niej liczne konstrukcje niemieckie, np. zrobic
\nczemus ku\u0144c<\/i> \u00a3 niem. ein Ende machen<\/i>; sz\u00ebkac za zrobion\u0105 rob\u00f2t\u0105<\/i> itp.;
\nm.in. w zakresie szyku wyraz\u00f3w, np. sp\u00f3jnika ale<\/i>: to je ale dobr\u00e9<\/i>
\n\u00a3 niem. es
\nist aber gut<\/i> (Piotrowski).<\/p>\n

8. Ewolucja i literatura<\/a>.<\/p>\n

Prace historyczne w\u0142\u0105czono tu wyj\u0105tkowo (G.
\nLabuda, H. Rybicki, Z. Szultka). Publikacji po\u015bwi\u0119conych kaszubszczy\u017anie
\nm\u00f3wionej jest bardzo du\u017co. Od ostatnich bada\u0144 w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych up\u0142yn\u0119\u0142o
\nju\u017c sporo czasu i zasz\u0142o wiele zmian, kt\u00f3re nie s\u0105 opisane. Mniej prac dotyczy
\nodmiany pisanej, literackiej, przewa\u017cnie maj\u0105 one charakter przyczynkarski;
\nnajwi\u0119cej ich dotyczy ortografii. J. Struty\u0144ski kaszubskie teksty literackie
\nw\u0142\u0105czy\u0142 do Bibliografii dialektologii polskiej<\/i>. Skromna jest literatura
\nsocjolingwistyczna (zob. ). Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny zmienia
\nsi\u0119 szybko w ostatnich latach, co ukazuje m.in. <\/b>nowa praca B. Synaka, Kaszubska
\nto\u017csamo\u015b\u0107<\/i>. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i zmiana<\/i> (1998).<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Bibliografie dotycz\u0105ce
\nbada\u0144 kaszubszczyzny m\u00f3wionej:<\/a><\/p>\n

E. Kami\u0144ska i J. Pa\u0142kowska, Z
\nhistorii bada\u0144 nad gwarami kaszubskimi<\/i>, \u201eRocz. Gd.\u201d 15\/16, 1956, s. 342-392<\/p>\n

H. G\u00f3rnowicz, Osi\u0105gni\u0119cia oraz postulaty
\nbadawcze w zakresie dialektologii i onomastyki na Pomorzu (1945-1965), \u201eRocz.
\nGd.\u201d 24, 1965, s. 5-34<\/p>\n

J. Treder, Bibliografia prac dotycz\u0105cych
\ndialektologii Pomorza (Gda\u0144skiego) za lata 1966-1986…, Gda\u0144skie Studia J\u0119z.
\n5, Gda\u0144sk 1991, s. 139-186.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Wybrana literatura<\/a>:<\/h2>\n

 <\/p>\n

A. Bukowski, Regionalizm kaszubski. Ruch
\nnaukowy, literacki i kulturalny, Pozna\u0144 1950<\/p>\n

A. Labuda, S\u0142ow\u00f4rz kasz\u00ebbsko-polsczi<\/i>,
\nred. E. Breza; S\u0142ownik polsko-kaszubski<\/i>, red. J. Treder, Gda\u0144sk 1981 <\/p>\n

A. Labuda, S\u0142owniczek kaszubski<\/i>,
\nWarszawa 1960<\/p>\n

A. Labuda, Zasady pisowni kaszubskiej ze
\ns\u0142owniczkiem ortograficznym, Toru\u0144 1939<\/p>\n

A. \u015aciebora, Wymowa samog\u0142osek nosowych w
\ngwarach kaszubskich, Wroc\u0142aw 1973<\/p>\n

A. Zar\u0119ba, Literackie j\u0119zyki
\nregionalne w Polsce<\/i>?, \u201eJ\u0119z. Pol.\u201d 48, 1988, s. 76-86<\/p>\n

A.D. Duli\u010denko, Slavjanskije
\nliteraturnyje mikrojazyki. Voprosy formirovanija i razvitija, Tallin 1981<\/p>\n

A.F. Hilferding, Ostatki slavjan na ju\u017enom
\nberegu Baltijskogo morja, Petersburg 1862 (nowe t\u0142um.: Resztki S\u0142owian na
\npo\u0142udniowym wybrze\u017ca Morza Ba\u0142tyckiego, oprac. J. Treder, Gda\u0144sk 1989; daw. w:
\nO. Kolberg, Dzie\u0142a wszystkie, t. 39. Pomorze, Pozna\u0144 1965)<\/p>\n

A.F. Majewicz, A New Kashubian
\ndictionary and the problem of the linguistic status od Kashubian (An Insight
\nfrom Oustide the Field),w: Collectanea Linguistica in Honorem Adami Heinz,
\nPrace Komitetu J\u0119zykoznawczego PAN 53, Krak\u00f3w 1986, s. 95-99<\/p>\n

A.F. Majewicz, Kashubian choices<\/i>,
\nKashubian prospects<\/i>: a minority language situation in northen Poland<\/i>, \u201eInternational Journal of the Sociology of Language\u201d120, red.
\nJ.A. Fishman, Mouton de Gruyter Berlin – New York 1996, s. 39-53<\/p>\n

A.F. Majewicz, National minorites
\nin Poland<\/i>. Hopp<\/i>\u014d Bunka Kenky\u016b<\/i>, \u201eBulletin
\nof the Institute for the Study of North Urasian Cultures Hokkaido University\u201d 18, 1987, s. 279-300<\/p>\n

Atlas j\u0119zykowy kaszubszczyzny i dialekt\u00f3w
\ns\u0105siednich<\/i>, t. I-VI, red. Z. Stieber,
\nt. VII-XV, red. H. Popowska-Taborska, Wroc\u0142aw
\n1954-1978<\/p>\n

B. Sychta, S\u0142ownik gwar kaszubskich na
\ntle kultury ludowej, t. I-VII, Wroc\u0142aw 1967-1976<\/p>\n

B. Synak, Kaszubska to\u017csamo\u015b\u0107<\/i>.
\nCi\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i zmiana<\/i>, Wydawnictwo UG, Gda\u0144sk 1998<\/p>\n

B. Synak, To\u017csamo\u015b\u0107 kaszubska dzi\u015b \u2013 jej
\nzagro\u017cenia i perspektywy rozwoju, w: Antropologia Kaszub i Pomorza, red.
\nJ. Borzyszkowski, Gda\u0144sk 1991, s. 41-69<\/p>\n

E. Breza, J. Treder, Gramatyka kaszubska.
\nZarys popularny, Gda\u0144sk 1981<\/p>\n

F. Breza, Sytuacja j\u0119zykowa na Kaszubach, w:
\nPolszczyzna regionalna I. Materia\u0142y z konferencji w Ostro\u0142\u0119ce, 1994, s. 15-21 <\/p>\n

F. Ceynowa, Sk\u00f4rb kasz\u00ebbsko-s\u0142owi\u0144sczi mow\u00eb,
\nSwiec\u00e9 1866-1868<\/p>\n

D\u00ebrch\u00f4j kr\u00f3lewi\u00f3nko. Antologia dzysdniowi proz\u00eb
\nkasz\u00ebbsczi. Zebr\u00f4\u0142 i \u00f2pr\u00f4c. E. Pryczkowski, Gdynia 1996<\/p>\n

Dom\u00f4c\u00e9 s\u0142owo zw\u0119czn\u00e9. Antologia tekst\u00f3w
\nkaszubskich dla recytator\u00f3w, oprac. Jerzy i Justyna Treder, Chmielno 1994<\/p>\n

E. Breza, Das Kaschubische, w: Eif\u00fchrung in die slavischen Sprachen (mit einer
\nEinf\u00fchrung in die
\nBalkanphilologie), hrsg. von P. Rehder, Darmstadt 1998, s. 171-177<\/p>\n

E. Breza, Kaszubszczyzna w\u015br\u00f3d j\u0119zyk\u00f3w
\ns\u0142owia\u0144skich, jej status j\u0119zykowy, w: Kaszubszczyzna w \u015bwiecie, Wejherowo 1994,
\ns. 7-22<\/p>\n

E. Breza, Leksykografia kaszubska
\n(historia<\/i>, osi\u0105gni\u0119cia<\/i>, potrzeby)<\/i>, Komunikaty Instytutu
\nBa\u0142tyckiego 21, Gda\u0144sk 1974, s. 63-88<\/p>\n

E. Go\u0142\u0105bek, Rozm\u00f3wki kaszubskie<\/i>,
\nGdynia 1992<\/p>\n

E. Go\u0142\u0105bek, Wsk\u00f4z\u00eb kasz\u00ebbscz\u00e9g\u00f2 pis\u00ebnk\u00f9,
\nGda\u0144sk 1997<\/p>\n

E. Go\u0142\u0105bk (t\u0142um.), Swi\u0119ti Pismiona Now\u00e9go
\nTestame\u0144tu<\/i>, Gdu\u0144sk-Pelplin 1993<\/p>\n

E. Rzetelska-Feleszko, Dlaczego
\ndialekt s\u0142owi\u0144ski nie sta\u0142 si\u0119 j\u0119zykiem<\/i>, \u201eJ\u0119z. Pol.\u201d 48, 1988, s. 97-101<\/p>\n

F. Grucza (t\u0142um.), Kasz\u00ebbsk\u00f4 Bibl\u00ebj\u00f4.
\nNowi Testament. IV Ewanjelje, Pozna\u0144 1992<\/p>\n

F. Hinze, W\u00f6rterbuch und Lautlehre der deutschen Lehnw\u00f6rter im Pomoranischen (Kaschubischen), Berlin 1965<\/p>\n

F. Lorentz, A. Fischer,
\nT. Lehr-Sp\u0142awi\u0144ski, Kaszubi<\/i>. Kultura ludowa i j\u0119zyk<\/i>, Toru\u0144
\n1934<\/p>\n

F. Lorentz, Geschichte der
\npomoranischen (kaschubischen) Sprache, Berlin 1925<\/p>\n

F. Lorentz, Gramatyka pomorska<\/i>,
\nPozna\u0144 1927-1937, wyd. 2., Wroc\u0142aw 1958-1962<\/p>\n

F. Lorentz, Kaschubisches Grammatik<\/i>,
\n Danzig 1919<\/p>\n

F. Lorentz, Pomoranisches W\u00f6rterbuch<\/i>,
\nt. I A-P, Berlin 1958<\/p>\n

F. Lorentz, Teksty pomorskie
\n(kaszubskie), Krak\u00f3w 1924<\/p>\n

F. Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej,
\nToru\u0144 1934<\/p>\n

F. Lorentz, Zarys og\u00f3lnej pisowni i
\nsk\u0142adni pomorsko-kaszubskiej<\/i>, \u201eGryf\u201d III 7-9, s. 161-186; odbitka: Toru\u0144
\n1911<\/p>\n

F. Manthey, O historii Kaszub\u00f3w<\/i>.
\nPrawda i \u015bwiadectwo<\/i>, Gda\u0144sk 1977 (tutaj te\u017c wersja niemiecka i kaszubska)<\/p>\n

F. Neureiter, Geschichte der
\nkaschubischen Literatur. Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, M\u00fcnchen 1978, 1991 pol. t\u0142um. wyd. 1.:
\nF. Neureiter, Historia literatury kaszubskiej. Pr\u00f3ba
\nzarysu, Gda\u0144sk 1982<\/p>\n

F. Neureiter, Kaschubische
\nAnthologie<\/i>, M\u00fcnchen 1973<\/p>\n

G. Labuda, Kaszubi i ich dzieje. Pisma
\nwybrane, Gdynia 1996 <\/p>\n

G. Stone, Cassubian<\/i>, w: The
\nSlavonic Language<\/i>, ed. By B. Comrie and G.G. Corbett, London and New York 1993, s. 759-794<\/p>\n

H. Popowska-Taborska, \u201eJ\u0119zyk czy
\ndialekt?\u201d – raz jeszcze o statusie kaszubszczyzny, \u201eJ\u0119z. Pol.\u201d 48 1988, s. 87-96<\/p>\n

H. Popowska-Taborska, Kaszubszczyzna<\/i>.
\nZarys dziej\u00f3w<\/i>, Warszawa 1980<\/p>\n

H. Popowska-Taborska, Leksyka
\nkaszubska na tle s\u0142owia\u0144skim<\/i>, Warszawa 1996<\/p>\n

H. Rybicki, Nazywano ich S\u0142owi\u0144cami<\/i>,
\nS\u0142upsk 1995<\/p>\n

I. Jost, Osadnictwo kaszubskie w Ontario,
\nLublin 1983<\/p>\n

J. Borzyszkowski, J. Mordawski,
\nJ. Treder, Historia. Geografia. J\u0119zyk i pi\u015bmiennictwo Kaszub\u00f3w, Gda\u0144sk
\n1999; wydanie r\u00f3wnoleg\u0142e polsko-kaszubskie.<\/p>\n

J. Drze\u017cd\u017con, Pi\u0119tno Sm\u0119tka. Z problem\u00f3w
\nkaszubskiej literatury regionalnej, Gda\u0144sk 1973<\/p>\n

J. Drze\u017cd\u017con, Wsp\u00f3\u0142czesna literatura
\nkaszubska 1945-1980, Warszawa 1986<\/p>\n

J. Grzybkowski, Literatura pi\u0119kna w
\nj\u0119zyku kaszubskim od 1944 roku, Gda\u0144sk 1992<\/p>\n

J. Karnowski, Dr Florian Ceynowa<\/i>,
\noprac. i pos\u0142owie J. Treder, Gda\u0144sk 1997<\/p>\n

J. Karnowski, Moja droga kaszubska<\/i>,
\nred. J. Borzyszkowski, Gda\u0144sk 1981<\/p>\n

J. Kucharska, Kszta\u0142towanie si\u0119
\n\u015bwiadomo\u015bci regionalnej i narodowej ludno\u015bci kaszubskiej okolic Bytowa, \u0141\u00f3d\u017a
\n1985<\/p>\n

J. Majowa, Kaszuby i obszary dialekt\u00f3w
\ns\u0105siednich jako tereny dawnych oddzia\u0142ywa\u0144 j\u0119zykowych bieguna zachodnio- i
\nwschodniolechickiego, \u201eStudia z Filologii Polskiej i S\u0142owia\u0144skiej\u201d 17 1978, s.
\n145-182<\/p>\n

J. Mordawski zob. J. Borzyszkowski<\/p>\n

J. Piotrowski, Sk\u0142adnia s\u0142owi\u0144ska wobec
\nwp\u0142yw\u00f3w j\u0119zyka niemieckiego, Wroc\u0142aw 1981<\/p>\n

J. Samp (red.), Poezja rodnej mowy<\/i>,
\nGda\u0144sk 1985<\/p>\n

J. Samp, Zakl\u0119ta stegna<\/i>. Bajki
\nkaszubskie<\/i> [wyb\u00f3r z t\u0142um. na polski] Gda\u0144sk 1985<\/p>\n

J. Treder, Ceynowa wobec zda\u0144 slawist\u00f3w o
\nkaszubszczy\u017anie, w: J. Karnowski, Dr Florian Ceynowa…, s. 112-152<\/p>\n

J. Treder, Frazeologia kaszubska a
\nwierzenia i zwyczaje (na tle por\u00f3wnawczym), Wejherowo 1989<\/p>\n

J. Treder, J\u0119zyka polskiego lekcja<\/i>…
\nw dialekcie<\/i>, w: Bli\u017cej regionu i ucznia<\/i>, red. E. Mazurkiewicz, Wyd.
\nUG, Gda\u0144sk 1993, s. 125-134<\/p>\n

J. Treder, Kaszubszczyzna \u2013 problemy
\nj\u0119zykoznawc\u00f3w dawniej a dzi\u015b, w: Antropologia Kaszub i Pomorza, red. J. Borzyszkowski,
\nGda\u0144sk 1990, s. 73-104<\/p>\n

J. Treder, Kaszubszczyzna literacka i
\nliteratura kaszubska, w: Dom\u00f4c\u00e9 s\u0142owo zw\u0119czn\u00e9…, s. 103-116<\/p>\n

J. Treder, Kaszubszczyzna Majkowskiego.
\nG\u0142\u00f3wne rysy i fazy rozwojowe, w: \u017bycie i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Aleksandra Majkowskiego,
\nWejherowo 1997, s. 107-123<\/p>\n

J. Treder, Niekt\u00f3re inicjatywy w
\ndziedzinie edukacji regionalnej na Kaszubach, w: Edukacja regionalna
\nmniejszo\u015bci narodowych i etnicznych, pod red. K. G\u0142\u00f3wczewskiego, Gda\u0144sk 1999,
\ns. 26-38.<\/p>\n

J. Treder, Polish \u2013 Kashubian<\/i> w:
\nrozdzia\u0142 15. Sprachkontakte in Mitteleuropa<\/i>, w: Kontaktlinguistik<\/i>.
\n<\/i>Ein internationales Handbuch zeitgen\u00f6ssischer Forschung<\/i>, hrsg. Peter H. Nelde, Z. Star\u00fd, W. W\u00f6lck. 2. Halband,
\nWalter de Gruyter, Berlin \u2013 New York 1997, s. 1600-1606<\/p>\n

J. Treder, Przyroda w literaturze i
\nkulturze duchowej Kaszub i Pomorza, w: Nazwy i dialekty Pomorza dawniej i dzi\u015b,
\nt. 2., red. R. Wosiak-\u015aliwa, Gda\u0144sk 1997, s. 77-93.<\/p>\n

J. Trepczyk, Kasz\u00ebbizna<\/i>,
\n\u201ePomerania\u201d 1980 nr 11\/12, s. 27-30<\/p>\n

J. Trepczyk, O obstojeni kasz\u00e9bsczi mow\u00eb,
\nw : Spo\u0142eczno\u015b\u0107 zrzeszona, Gda\u0144sk 1971<\/p>\n

J. Trepczyk, S\u0142ownik polsko-kaszubski<\/i>,
\nt. I-II, red. i pos\u0142owie J. Treder, Gda\u0144sk 1993<\/p>\n

J. Walkusz, Piastun s\u0142owa. Ks. Bernard
\nSychta 1907-1982, Gda\u0144sk\u2013Pelplin 1997<\/p>\n

J. Walkusz, Swi\u0119ti dz\u00e9l d\u00ebsze. Antologia
\nkaszubskiej poezji religijnej, Pelplin 1981<\/p>\n

J. Walkusz, Sztr\u0105d\u0119 s\u0142owa<\/i>, Lublin
\n1996<\/p>\n

J. Zieniukowa, Nowe zjawisko w kulturze
\npolskiej \u2013 liturgia s\u0142owa w j\u0119zyku kaszubskim, w: Funkcja s\u0142owa w
\newangelizacji, red. M. Kami\u0144ska, E. Umi\u0144ska-Tyto\u0144, \u0141\u00f3d\u017a 1998, s.
\n111-124<\/p>\n

K. Cysewski, O kaszubskim j\u0119zyku
\nliterackim<\/i>, \u201eMiesi\u0119cznik Literacki\u201d XII 1975, s. 136-139<\/p>\n

K. Dejna, Dialekt kaszubski<\/i>, w: Dialekty
\npolskie<\/i>, Wroc\u0142aw 1973 (i wyd. 2., Wroc\u0142aw 1995), s. 235-241<\/p>\n

L. Bielawski, A. Mioduchowska, Kaszuby<\/i>.
\nPolska pie\u015b\u0144 i muzyka ludowa<\/i>. \u0179r\u00f3d\u0142a i materia\u0142y<\/i>, t. I-III Warszawa
\n1997-1999<\/p>\n

L. Malicki, Rok obrz\u0119dowy na Kaszubach,
\nGda\u0144sk 1986<\/p>\n

Language minorites and minority languages
\nin the changing Europe, red. B. Synak,
\nT. Wicherkiewicz, Gda\u0144sk 1997<\/p>\n

M. Latoszek (red.), Kaszubi<\/i>.
\nMonografia socjologiczna<\/i>, Rzesz\u00f3w 1990<\/p>\n

M. Latoszek, Pomorze. Zagadnienia
\netniczno-regionalne, Gda\u0144sk 1996<\/p>\n

M. Latoszek, Socjologiczny alfabet
\nKaszub\u00f3w<\/i>, \u201ePomerania\u201d, od nru 5\/6 1990 do nru 7\/81993<\/p>\n

M. Miotk, Swi\u0119tim tur\u0119 stark\u00f3w. Zbi\u00e9rk
\nle\u017cnoscow\u00ebch k\u00f4zani\u00f3w, Gda\u0144sk 1991<\/p>\n

M. Rudnicki, Przyczynki do gramatyki i
\ns\u0142ownika narzecza s\u0142owi\u0144skiego, Mater. i Prace KJ AU VI 1913, s. 1-245<\/p>\n

A. Majkowski, Historia Kaszub\u00f3w<\/i>, Gdynia
\n1938; wyd. 2., Gda\u0144sk 1991<\/p>\n

Modra struna. Antologia poezji kaszubskiej,
\nGda\u0144sk 1973<\/p>\n

Obraz j\u0119zykowy s\u0142owia\u0144skiego Pomorza i \u0141u\u017cyc.
\nPogranicza i kontakty, pod red. J. Zieniukowej, Warszawa 1997, s. 131-147<\/p>\n

H. Popowska-Taborska, Poemat
\nH. Derdowskiego \u201eO panu Czorli\u0144sczim, co do Pucka po sece jacho\u0142\u201d jako
\npr\u00f3ba stworzenia kaszubskiego j\u0119zyka literackiego, \u201eJ\u0119z. Pol.\u201d 38 1958, s.
\n21-27<\/p>\n

Problem statusu j\u0119zykowego kaszubszczyzny.
\nMateria\u0142y z sesji, Gda\u0144sk 1992<\/p>\n

R. Kukier, Kaszubi bytowscy<\/i>,
\nGda\u0144sk 1968<\/p>\n

R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker
\nkaszubski<\/i>, Gda\u0144sk 1974<\/p>\n

R. Wosiak-\u015aliwa, M. Cybulski,
\nKaszubski j\u0119zyk literacki. Podr\u0119cznik dla lektorat\u00f3w, Gda\u0144sk 1992<\/p>\n

S. Ramu\u0142t, Statystyka ludno\u015bci kaszubskie,
\nKrak\u00f3w 1899<\/p>\n

Regionalne programy edukacyjne. Kaszuby,
\nKociewie, Pomorze, Gda\u0144sk 1988<\/p>\n

S. Ramu\u0142t, S\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego,
\nczyli kaszubskiego, Krak\u00f3w 1893<\/p>\n

S. Ramu\u0142t, S\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego<\/i>,
\nczyli kaszubskiego<\/i>. Cz. II, oprac. H. Horodyska, Krak\u00f3w 1993<\/p>\n

E. Siatkowska, J\u0119zyk literacki czy
\nregionalny<\/i>, \u201eSl. Occ.\u201d 46\/47 1989 \/90, s. 185-195<\/p>\n

S\u0142owi\u0144cy<\/i>, ich
\nj\u0119zyk i folklor<\/i>, Zeszyty Problemowe Nauki Polskiej XXII, Warszawa 1961<\/p>\n

W. Szkulmowska (red.), Sztuka ludowa Kaszub\u00f3w.
\nPrzesz\u0142o\u015b\u0107 i tera\u017aniejszo\u015b\u0107, Bydgoszcz 1995<\/p>\n

T. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski<\/i>,
\nGda\u0144sk 1997<\/p>\n

T. Lipski, Remusowi kr\u00f3m. Wypisy z
\nliteratury kaszubskiej dla nauczycieli j\u0119zyka polskiego, Gda\u0144sk 1990<\/p>\n

W. Bory\u015b, H. Popowska-Taborska, S\u0142ownik
\netymologiczny kaszubszczyzny<\/i>, t. I A-\u010c, Warszawa 1994, t. II D-J, Warszawa
\n1977<\/p>\n

W. Szulist, Kaszubi kanadyjscy. Okres
\npionierski i dzie\u0144 dzisiejszy, Gda\u0144sk 1992<\/p>\n

Z. Szultka, J\u0119zyk polski w Ko\u015bciele
\newangelicko-augsburskim na Pomorzu Zachodnim od XVI do XIX wieku, Wroc\u0142aw 1991<\/p>\n

Z. Topoli\u0144ska, A Historical Phonology
\nof the Kashubian Dialects od Polish, The Hagu and Paris, Mouton 1974<\/p>\n

Z. Topoli\u0144ska, Teksty gwarowe
\npo\u0142udniowokaszubskie z komentarzem fonologicznym, \u201eStudia z Filologii Polskiej
\ni S\u0142owia\u0144skiej\u201d 6 1967, s. 115-141; Teksty gwarowe centralnokaszubskie z
\nkomentarzem fonologicznym, tam\u017ce, 7 1968, s. 87-125; Teksty gwarowe
\np\u00f3\u0142nocnokaszubskie z komentarzem fonologicznym, tam\u017ce 8 1969, s. 67-93<\/p>\n

Zasady pisowni kaszubskiej<\/i>, red. E. Breza, J. Treder, wyd. 1., Gda\u0144sk 1975; wyd. 2.,
\nGda\u0144sk 1984<\/p>\n

J. Zieniukowa, Polszczyzna tekst\u00f3w religijnych
\nz obszaru dialektu s\u0142owi\u0144skiego spisanych mi\u0119dzy XVI a XVIII wiekiem, w:
\nPolszczyzna regionalna w okresie renesansu i baroku, Wroc\u0142aw 1984, s. 113-121<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

Uwagi<\/a><\/h2>\n

 <\/p>\n

Ad 1. Starania o dwuj\u0119zyczne tablice przy
\nszosach s\u0105 do\u015b\u0107 dawne i cz\u0119\u015bciowo zrealizowane po 1989 r.; wymaga\u0142o to
\nstosownych decyzji organ\u00f3w samorz\u0105dowych. Pierwsza chyba by\u0142a gmina Linia w
\npow. wejherowskim, m.in. z tablicami przy szosie typu Gmina Linia wita, tj. L\u00ebnsk\u00f4 gmina wit\u00f4<\/i>; tre\u015bci dok\u0142adnie
\nnie pami\u0119tam. Napisy tego typu powinny by\u0107 jeszcze w gminach Somonino i Szemud.
\nadto w kartuszu herbowym, kt\u00f3ry na tablicach przy wje\u017adzie do W\u0142adys\u0142awowa: M\u00eb trzim\u00f3m\u00eb z B\u00f2g\u00e3<\/i>.<\/p>\n

Ad 2. Kaszubskie nazwy \u2013 obok polskich \u2013 ulic
\ns\u0105 faktem ju\u017c wzgl\u0119dnie dawnym i cz\u0119stszym. O tym w: J\u0119zyk kaszubski<\/i> (w
\ndruku) zdanie Brezy: \u201eOd niedawna spotyka si\u0119 nazwy w podw\u00f3jnej wersji
\nj\u0119zykowej: obok pol. odpowiedniki kasz., np. w Ostrzycach, gm. Somonino: Na
\nStoku<\/i> \u2013 Na Urzmie<\/i>, w Miechucinie, gm. Chmielno: Dworcowa<\/i> \u2013 Banow\u00f4<\/i>,
\nSzkolna<\/i> \u2013 Szko\u0142ow\u00f4<\/i>; w Jastarni: Polna<\/i> \u2013 N\u00f3rtow\u00f4<\/i>,
\nks<\/i>. Sychty<\/i> \u2013 ks<\/i>. Z\u00ebcht\u00eb<\/i> i in.\u201d Dodam do tego, \u017ce w
\nturystycznych Ostrzycach i Jastarni z Ku\u017anic\u0105 dotyczy to wszystkich nazw. S\u0105
\nte\u017c kaszubskie nazwy ulic w ma\u0142ej wsi Miechucino, gdzie nie jest to \u201eobliczone\u201d
\nna turyst\u0119 (np. Kart\u00ebsk\u00f4<\/i>,
\nKr\u00f3tk\u00f4<\/i>, Banow\u00f4<\/i>, \u00d2gardow\u00f4<\/i>, \u00d9rzm\u00f2w\u00f4<\/i>). Najwi\u0119kszym na
\nKaszubach miastem, w kt\u00f3rym zaistnieje takie nazewnictwo, b\u0119dzie niebawem
\nRumia.<\/p>\n

Uwaga: Nazwy kasz. w Jastarni i Ku\u017anicy! Lit.: Dwuj\u0119zyzne nazwy ulic<\/i>,
\n\u201eJastarnick\u00f4 Kl\u00ebka\u201d nr 15 (60), 23 X 1999, s. 3: Molom\u00f2rsk\u00f4<\/i>,
\nStr\u00ebmdow\u00f4<\/i>. Stwierdza si\u0119, \u017ce: \u201ePomini\u0119to kwesti\u0119 r\u00f3\u017cnej wymowy w Jastarni i
\nKu\u017anicy, uznaj\u0105c sugesti\u0119 autor\u00f3w Zasad pisowni kaszubskiej<\/i>, 1984, s.
\n10, ze ka\u017cdy mo\u017ce okre\u015blony tekst kaszubski czyta\u0107 zgodnie z wymow\u0105 istniej\u0105c\u0105
\nw jego miejscowo\u015bci lub najbli\u017cszej okolicy.\u201d Jednak w Jastarni w ortografii
\nbardziej fonetycznej ni\u017c oficjalna, uwzgl\u0119dniaj\u0105ca lokalna wymow\u0119, np. Memczenik\u00f3w
\nPi\u00f4sznic\u00eb<\/i>; Stefa\u0144scz\u00e9\u0142e<\/i>.<\/p>\n

Kasz. nazwy ulic w Ostrzycach (wg propozycji E. Bugajnej, ZK-P), np. Kasz\u00ebbsk\u00f4
\nDroga<\/i> (= Kaszubska Droga), Jastrz\u00e3bi\u00f4<\/i> (= Jastrz\u0119bia), K\u00f2le Red\u00ebni
\n<\/i>(= Nad Raduni\u0105), W\u00e3drown\u00f4<\/i> (= Turystyczna), Na Ram\u00f9t\u00eb<\/i> (=
\nRamlejska), Ch\u00f3jk\u00f2w\u00f4 (= Sosnowa).<\/p>\n

Wg W. Bobrowskiego w druku: Strz\u00e9pcz \u00eb \u00f2k\u00f2l\u00e9 Turisticzn\u00f4 mapa<\/i>, a
\nna niej nazwy tylko kasz., np. Strz\u00e9pcz<\/i>, Sz\u00ebbienica<\/i>, Kn\u00e9z\u00ebb\u00f2k<\/i>, Kal\u00ebni\u00f4k\u00f2w\u00e9 J<\/i>., Now\u00ebta<\/i>,
\nSt\u00f4r\u00ebta<\/i>. Na niej tak\u017ce plan ulic Strzepcza (Decyzja zebrania wiejskiego
\nnazwy ulic w Strzepczu b\u0119d\u0105 dwuj\u0119zyczne): Strz\u00e9pscz\u00e9 J<\/i>., Leba<\/i>,
\nDarg\u00f2lewsk\u00f4<\/i>, H<\/i>. Derdowscz\u00e9g\u00f2<\/i>, ks<\/i>. J\u00f3zefa Rott\u00eb<\/i>,
\nL\u00ebp\u00f2w\u00f4<\/i>.<\/p>\n

Ad 3. Napis w Krokowej na odnowionym
\nzabytkowym dworku, b\u0119d\u0105cym m.in. siedzib\u0105 instytucji: Europejskie
\nSpotkania-Kaszubskie Centrum Kultury Krokowa; jest on t\u0142umaczeniem tej nazwy
\npolskiej; nie znam w tej chwili jego dok\u0142adnego brzmienia. Na frontonie
\nkamienicy, stoj\u0105cej na wejherowskim centralnym Pl. J. Wejhera, w kt\u00f3rej mie\u015bci
\nsi\u0119 m.in. siedziba miejscowego oddzia\u0142u Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, jest
\nmarmurowa tablica z napisem: \u201eW 79 rocz\u00ebzn\u00e3 przi\u0144dzeni\u00f4 Kasz\u00ebb do Polsczi. W roku
\nspar\u0142\u00e3czeni\u00f4 Kasz\u00ebbsczi Zemi w jednym wojew\u00f3dztwie. Na wd\u00f4r Starostowie
\nKasz\u00ebbsczi Zemi. Wejherowo 10 II 1999\u201d. Tego rodzaju napis\u00f3w upami\u0119tniaj\u0105cych
\nniew\u0105tpliwie jest znacznie wi\u0119cej.<\/p>\n

Ad 4. W Kaszubskim Liceum Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cym w
\nBrusach dot\u0105d nie by\u0142o; podobnie na budynkach tzw. podstaw\u00f3wek. W G\u0142odnicy do likwidacji by\u0142 napis: Kasz\u00ebbsk\u00f4
\nspodleczn\u00f4 szko\u0142a na G\u0142odnic\u00eb<\/i>. Tak te\u017c by\u0142o na piecz\u0105tce<\/p>\n

Ad 5. Tak, cz\u0119sto i od do\u015b\u0107 dawna, nawet ju\u017c w
\nczasach w PRL. W J\u0119zyk kaszubski<\/i> zdanie Brezy: \u201eNa Kaszubach cz\u0119ste s\u0105
\nnazwy zwi\u0105zane z miejscow\u0105 kultur\u0105 i obyczajowo\u015bci\u0105, np. Damroka<\/i>, Mestwin<\/i>,
\nRemus<\/i>, \u015awi\u0119tope\u0142k<\/i>, U Cz\u00f4rli\u0144scz\u00e9go<\/i> (od imion i nazwisk
\nhist. czy literackich), Costerina<\/i>, Gedania<\/i> (zlatyniz. nazwy
\nmiast), Gryf<\/i>, Neptun<\/i>, Posejdon<\/i>, Rugan<\/i>, U Stol\u00ebma<\/i>
\n(Ostrzyce) (mitol.), \u0141yska<\/i> i Chochowatka<\/i>, Rowok\u00f3\u0142<\/i> (od
\nkasz. nazw g\u00f3r), Ja\u017cd\u017c<\/i>, Mor\u00e9nka<\/i> (od kasz. nazw ryb: sielawa,
\njazgarz); cz\u0119sto raczej chodzi o charakterystyczne kasz. wyrazy, np. Bliza<\/i>
\ni Kl\u00ebka<\/i> (S\u0142upsk), Burczybas<\/i> (Dzier\u017c\u0105\u017cno), Ch\u00ebcz Kasz\u00ebbsk\u00f4<\/i>
\n(Gdynia), D\u00ebn\u00ebga<\/i> (Wejherowo), Pod Kani\u0105<\/i> (Przodkowo), Pod Kr\u00ebszk\u0105<\/i>
\n(Nadole), Mar\u00ebszka<\/i> (bar w Parchowie), Maszoperia<\/i> (Jastarnia), Wanoga<\/i>
\n(Chwaszczyno), Modr\u00f4k<\/i> (\u0141\u0105czyno). Restauracja Wiel\u017c\u00f3n<\/i> we
\nW\u0142adys\u0142awowie pochodzi od okre\u015blenia mieszka\u0144ca Wielkiej Wsi, hist. cz\u0119\u015bci
\nmiasta.\u201d W Gda\u0144sku Br\u0119towie powsta\u0142 niedawno wielki supersam o nazwie R\u00ebnk<\/i>
\n(tj. Rynek).<\/p>\n

Ad 6. Tak, ju\u017c do\u015b\u0107 dawno; zob. wy\u017cej p. 5.<\/p>\n

Ad 7.W UG powstawa\u0142y r\u00f3\u017cne prace na temat
\nimion, np. w Gdyni (u G\u00f3rnowicza); m.in. chyba te\u017c u Brezy. S\u0105 dost\u0119pne na
\nmiejscu w UG.<\/p>\n

Ad 8. Zob. p. 9. Cytat
\nz: J\u0119zyk kaszubski<\/i>: \u201eWsp\u00f3\u0142cz. praktyka kasz. w zakresie nadawania imion
\nnie odbiega od og\u00f3lnopol., a zatem krzy\u017cuj\u0105 si\u0119 imiona s\u0142ow. i obce (zwykle
\ntestamentowe i chrze\u015bc., ale i inne, np. Gra\u017cyna<\/i>, Sylwia<\/i>,
\nWioletta<\/i>), ale zwraca uwag\u0119: 1. tendencja do powi\u0119kszenia zasob\u00f3w imion o
\ndaw. s\u0142ow.-pom., np. Barnim<\/i>, Damroka<\/i> (< D\u0105br\u00f3wka<\/i>?),
\nDobiegniew<\/i>, Jaromar<\/i>, M\u015bciwoj<\/i>, Sambor<\/i>, S\u0142awina<\/i>, \u015awi\u0119tope\u0142k<\/i>,
\nWarcis\u0142aw<\/i>, Wis\u0142awa<\/i>, Witos\u0142awa<\/i>; 2. rejestrowanie w Sychta
\nSGK licznych oryginalnych nieoficjalnych spieszcze\u0144, zr\u00f3\u017cnicowanych geogr.,
\nnp.: od Agnieszka<\/i>: Aga<\/i>, Agnes<\/i>(a<\/i>), Agula<\/i>,
\nAgusz<\/i>, Ajka<\/i>, Asza<\/i>, Gnes<\/i>(k<\/i>)a<\/i>, Gniesz<\/i>(k<\/i>)a<\/i>,
\nGnusza<\/i>, Gusza<\/i>, Jagna<\/i>, Neska<\/i>…\u201d (E. Breza).<\/p>\n

Literatura: T. Bolduan, Nowy bedeker
\nkaszubski, Gda\u0144sk 1887, s. 131; E. Breza, S\u0142owia\u0144skie imiona w kalendarzu
\nksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich na rok 1974, \u201ePomerania\u201d 1974, nr 4, s. 81-90; ten\u017ce,
\nNowotwory imienne w Kalendarzu Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego na rok 1974,
\nZNWHUG. Prace J\u0119z. 1974, s. 104-8.<\/p>\n

Ad 9. Raczej tak, ale wyszukane,
\nstaropomorskie (zob. wy\u017cej). Por\u00f3wnaj imiona dzieci: a<\/b>) pisarza i
\ndzia\u0142acza \u015bp. Aleksandra Labudy: c\u00f3rki Mi\u0142os\u0142awa, Bogus\u0142awa, Dagomira (Byczkowska: ma syna Przemka) i Jaromira oraz
\nsynowie Wartys\u0142aw i Ratybor; b<\/b>) w rodzinie \u015bp. Poety i dzia\u0142acza Jana
\nTrepczyka by\u0142y imiona (niestety, nie znam stopnia pokrewie\u0144stwa): Bogus\u0142awa,
\nMiros\u0142awa, Damroka, Mestwin (m\u0142odo zmar\u0142y) i \u015awi\u0119tope\u0142k (demin.: Pe\u0142sz <
\nPeusz), kt\u00f3rego dzieci nosi\u0142y imiona: Damroka (jej kilkuletni syn to \u015acibor),
\nS\u0142awa (dzieci: Witold, Cezary, Sambor, Przemys\u0142aw) i Wartys\u0142aw; c<\/b>)
\nspokrewnione po linii \u017ce\u0144skiej z J. Trepczykiem ma\u0142\u017ce\u0144stwo Edmund (dzia\u0142acz
\nkaszubski) i Zofia (nauczycielka) Kami\u0144scy z Wejherowa maj\u0105 dzieci o imionach:
\nWies\u0142awa Witos\u0142awa (demin.: Witka, a jej dzieci: Jan, Jerzy, Zofia), Janina
\n(dzieci: Barbara, Pawe\u0142) i Rados\u0142aw (demin.: R\u00f4dk, a dzieci: Aleksander,
\nJakub); d<\/b>) pisarz i folklorysta \u015bp. Jan Rompski: Witos\u0142awa, Bogus\u0142awa; e<\/b>)
\nsyn \u015bp. Dra med. Mirona \u0141ukowicza: Jaromar (sic!); f<\/b>) pisarzy L.
\nB\u0105dkowskiego i S. Jankego: S\u0142awina; g<\/b>) prof. J. Borzyszkowskiego:
\nMi\u0142os\u0142awa, S\u0142awina, Wis\u0142awa; h<\/b>) c\u00f3rki E. Go\u0142\u0105bka, t\u0142umacza Biblii<\/i> na
\nkaszubski: Anna, Bogus\u0142awa, Ludmi\u0142a; Itp. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z wymienionych osobliwszych
\nnale\u017cy do efemeryd. Nierzadkie jest imi\u0119 Barnim, np. Barnim Rulewski (ok. 70
\nlat) i wnuk L. B\u0105dkowskiego (syn ww S\u0142awiny), zdecydowanie cz\u0119stsze np.
\nDamroka, S\u0142awina. <\/p>\n

Przekr\u00f3j wielopokoleniowy ukazuje mo\u017ce jakie\u015b
\ntendencje. Moda na tego typu imiona wydaje si\u0119 by\u0107 wi\u0119ksza w rodzinach by\u0142ych
\ncz\u0142onk\u00f3w studenckiego Klubu \u201ePomorania\u201d, kt\u00f3remu patronowa\u0142 zrazu L. B\u0105dkowski.
\nBodaj dobry w tym zakresie pocz\u0105tek zrobi\u0142 jednak pisarz i dzia\u0142acz kaszubski
\nAleksander Majkowski (1876-1938), kt\u00f3ry mia\u0142 dzieci: c\u00f3rki Barbar\u0119, Damrok\u0119 i
\nnajm\u0142odsz\u0105 Witos\u0142aw\u0119 i wcze\u015bnie zmar\u0142ego syna Mestwina. Pisarz u\u017cywa\u0142 m.in.
\npseudonim\u00f3w Mestwin lub M\u015bciwoj, \u015awi\u0119topelk. Dodam tu od razu, \u017ce w jego
\npowie\u015bci \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> (1938) poza tytu\u0142owym bohaterem
\nwyst\u0119puj\u0105 m.in. gospodyni Marcjanna, parobek Marcin, Marta, Micha\u0142, Julka,
\nTr\u0105ba, \u017cyd Gaba, szlachcianki Klementyna Zaborska i S\u0142awina Sarbska. F.
\nMarsza\u0142kowski, sekretarz Majkowskiego, nada\u0142 c\u00f3rkom imiona: Bogus\u0142awa i
\nMiros\u0142awa. Majkowski by\u0142 przyw\u00f3dc\u0105 grupy M\u0142odokaszub\u00f3w, z kolei do
\nradykalniejszej grupy Zrzesze\u0144c\u00f3w nale\u017celi m.in.: A. Labuda, J. Trepczyk, J.
\nRompski; oni najch\u0119tniej si\u0119gali do imion z czas\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0105t gda\u0144skich.<\/p>\n

Na tym tle por\u00f3wnaj wszak\u017ce imiona dzieci
\nprof. Gerarda Labudy z Albert\u0105 Wielopolsk\u0105: Adam, Aleksander, Damian, Iwo (dzi\u015b
\nczterech profesor\u00f3w) i Agnieszka (mgr sztuki).<\/p>\n

W pierwszym kaszubskim elementarzu: Wito\u0142d
\nB\u00f2browsczi i Katarz\u00ebna Kwiatk\u00f2wsk\u00f4, Kasz\u00ebbscz\u00e9 abecad\u0142o<\/i>. Tw\u00f3j pierszi
\neleme\u0144t\u00f4rz<\/i>, Gda\u0144sk 2000 \u2013 tr\u00f3jka bohater\u00f3w nosi imiona: Rem\u00f9sk<\/i> (por.
\nRemus(k)<\/i> \u2013 bohater powie\u015bci A. Majkowskiego), Barnim<\/i> z siostr\u0105 S\u0142awin\u0105<\/i>;
\npoza tym w tekstach proz\u0105 np. Ana<\/i>, Antk<\/i>, Jank<\/i>, Karina<\/i>,
\nMarika<\/i>, M\u00f3nika<\/i>, Pawe\u0142k<\/i>, Stach<\/i>, T\u00e9kla<\/i>, T\u00e9nia<\/i>
\n(od Stefania<\/i>), Tina<\/i> itp., a zatem tradycyjne, wi\u0119kszo\u015b\u0107 w
\ns\u0142owniku Sychty. Notabene, w tym elementarzu sporo nazwisk i nazw
\ngeograficznych w wersji kaszubskiej.<\/p>\n

Ad 10. Troch\u0119 o tym w literaturze:
\nE. Breza, Nazwy w\u0142asne w utworach Aleksandra Majkowskiego<\/i>,
\n\u201ePomerania\u201d 1976, nr 5, s. 47-50 (wg: Z. Breza, Nazwy w\u0142asne w
\ntw\u00f3rczo\u015bci Aleksandra Majkowskiego<\/i>, Gda\u0144sk 1976; praca magisterska pod
\nkier. B. Moronia; zgromadzono w niej i om\u00f3wiono ponad 700 jednostek); Z. Lica, Nazwy
\nw\u0142asne w tw\u00f3rczo\u015bci Hieronima Derdowskiego<\/i>, RG. LIII 1983, z. 2, s. 153-164
\n(na podst. swej pracy mgr.)<\/p>\n

Jako weryfikatorowi pisowni wielu
\nkaszubskoj\u0119zycznych utwor\u00f3w prozatorskich i poetyckich nie zwr\u00f3ci\u0142o to jako\u015b
\nmojej uwagi, a zatem raczej nic specjalnego na tym polu, czyli imiona i
\nnazwiska raczej autentyczne i tradycyjne, np. w realistycznych opowiadaniach A.
\n\u0141ajming (Z le\u015bnych pustk\u00f3w<\/i>, Gda\u0144sk-S\u0142upsk 2000), z dialogami
\nkaszubskoj\u0119zycznymi, np.: R\u00f3man, Wawrz\u00f3n ze Swor\u00f3w, Karol, (ona) Ksawra\/
\nKsawerka, Marinka, Florian\/ Flor\u00ebsz, Aleksy, Jan (\u201eA gdze s\u0105 Jan\u00f3w?\u201d), Maciej,
\nKornela, Mateusz, Stazja, Kuba, Klara, Truda, W\u0142adk, Macek, Kordula, Piotr,
\nPawe\u0142, Ferdynand, Lutek, Ambro\u017ci…; nazewnictwo geograficzne ca\u0142kowicie
\nautentyczne.<\/p>\n

Dla przyk\u0142adu z Antologii dzysdniowi proz\u00eb
\nkasz\u00ebbsczi<\/i>. D\u00ebrch\u00f4j kr\u00f3lewi\u00f3nk\u00f2<\/i>, Gdynia 1996 \u2013 wynotowa\u0142em: a) z
\nprozy Stanis\u0142awa Bartelika: P\u0142otk\u00f2wa Damroka, G\u00f2wid, S\u0142awina, Jarek, M\u00ebck,
\nG\u00f2sk\u00f3w Mestwin, G\u00f9stk, Mariszka, R\u00f3dowa Witka; b) z prozy Witolda Bobrowskiego:
\nHubert, Pawe\u0142, L\u00e9na, J\u00f3zwa; c) prozy Stanis\u0142awa Jankego: T\u00e9dor, Fr\u00e3ck, Ana,
\nMatilda, J\u00f3zwa; d) z prozy Mariana Jeli\u0144skiego: Reginka, Staszk, Fr\u00e3c, Anka,
\n\u00c8dk, Bernadka, Irek, L\u00e9\u00f3n, Stefa, Mich\u00f4\u0142.<\/p>\n

 <\/p>\n

O tych kwestiach og\u00f3lnie m.in. w art. J.
\nTreder, E. Breza, Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny<\/i>, w: Kultura
\n\u2013 J\u0119zyk \u2013 Edukacja<\/i>, t. 3, red. R. Mr\u00f3zek, Prace Naukowe U\u015a nr 1861,
\nKatowice 2000, s. 139-166. Notabene, w wydanej symultanicznie
\npolsko-kaszubskiej ksi\u0105\u017cce: J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder, Historia<\/i>,
\ngeografia<\/i>, j\u0119zyk i pi\u015bmiennictwo Kaszub\u00f3w<\/i>, Gda\u0144sk 1999 na ko\u0144cu
\nznajduje si\u0119 mapa Kaszub z nazewnictwem dwuj\u0119zycznym. Nadto w marcu br. na
\nzam\u00f3wienie Wydawnictwa Meridan-Skaner w Gda\u0144sku opracowa\u0142em geograficzne
\nnazewnictwo kaszubskie na mapie woj. pomorskiego. Carta Blanca, Kasz\u00ebb\u00eb<\/i>
\n2002.<\/p>\n

<\/body><\/p>\n

<\/html><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Geografia; zasi\u0119g osadnictwa, demografia; ludno\u015b\u0107, dzieje, charakterystyka ekonomiczna, kulturalna i religijna, folklor literacki, kultura materialna, religia itd. \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":62,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-12","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-jzyk--jazek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/62"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}