Pragn\u0105cemu czyta\u0107 (deklamowa\u0107) kaszubski tekst
\nliteracki grozi przede wszystkim wymowa tzw. literowa, a wi\u0119c zgodna z zapisem,
\nortografi\u0105, kt\u00f3ra mniej lub bardziej nawi\u0105zuje do pisowni polskiej. Nie by\u0142oby
\ntakich obaw, gdyby pisownia oddawa\u0142a dok\u0142adnie wymow\u0119. Ka\u017cda jednak ortografia
\njest mniej czy wi\u0119cej umownym sposobem oddawania okre\u015blonych w\u0142a\u015bciwo\u015bci
\nfonetycznych (akustycznych). Dotyczy to m.in. pisowni og\u00f3lnopolskiej (np. piszemy
\ni wymawiamy r<\/i><\/b>+z<\/i><\/b> w marzn\u0105\u0107<\/i>, gdy to samo
\npo\u0142\u0105czenie w wyrazie tarza\u0107<\/i> wymawiany jako \u017c<\/i><\/b>: ta\u017ca\u0107<\/i>
\nitp.), bardziej wszak\u017ce kaszubskiej, m.in. ze wzgl\u0119du na liczb\u0119 znak\u00f3w
\npotrzebnych do zapisania wi\u0119kszego zasobu g\u0142osek, zw\u0142aszcza za\u015b z powodu
\nznacznego zr\u00f3\u017cnicowania obszaru Kaszub w zakresie wymowy (Na Kasz\u00ebbach
\nk\u00f2\u017cd\u00f4 parafi\u00f4 m\u00f4 jinsz\u0105 g\u00f4dk\u00e3<\/i> \u2013 Sychta). Nawi\u0105zuj\u0105ca og\u00f3lnie do
\nortografii polskiej pisownia kaszubska mo\u017ce by\u0107 \u2013 przy niedba\u0142ej wymowie \u2013
\nprzyczyn\u0105 tzw. polonizowania, czego nale\u017cy zdecydowanie unika\u0107!<\/p>\n
Zaleca si\u0119 czytelnikowi (recytatorowi)
\nm\u00f3wi\u0105cemu cho\u0107by troch\u0119 po kaszubsku reprodukowanie tekstu pisanego zgodnie z
\nwymow\u0105 danej wsi i okolicy, z kt\u00f3rej pochodzi. T\u0119 prost\u0105 rad\u0119 mo\u017cna spe\u0142ni\u0107
\nnawet wtedy, gdy si\u0119 nie zna regu\u0142 transponowania postaci graficznej na m\u00f3wion\u0105
\n(akustyczn\u0105). Z kolei jednak nie-Kaszuba musi nieco pozna\u0107 kaszubszczyzn\u0119, ale
\nprzede wszystkim powinien dobrze \u2013 praktycznie \u2013 pozna\u0107 i stosowa\u0107 owe regu\u0142y
\npodk\u0142adania pod umowne znaki graficzne odpowiednich d\u017awi\u0119k\u00f3w (g\u0142osek).<\/p>\n
<\/p>\n
Samog\u0142oski<\/b>
\noddawane literami i e a \u00f3<\/i><\/b> odpowiadaj\u0105 na og\u00f3\u0142 tak samo
\nzapisywanym samog\u0142oskom j\u0119zyka polskiego.<\/p>\n
Uwagi<\/u>:<\/p>\n
a) kaszubszczyzna nie zna samog\u0142oski y<\/i><\/b>;
\nznak ten w pisowni kaszubskiej sygnalizuje jedynie twardo\u015b\u0107 poprzedzaj\u0105cych
\nsp\u00f3\u0142g\u0142osek, zwykle s z c dz n<\/i><\/b>;<\/p>\n
b) w por\u00f3wnaniu z polskimi niekiedy kaszubskie
\ni a e<\/i><\/b> na pocz\u0105tku wyrazu poprzedza j<\/i><\/b> lub h<\/i><\/b>,
\nnp. jic<\/i>, jig\u0142a<\/i>, Jadam<\/i>, Jewa<\/i>, (h<\/i>)alac<\/i>;
\ng\u0142oska j<\/i><\/b> \u2013 i ten znak \u2013 pojawia si\u0119 te\u017c w \u015brodku wyrazu mi\u0119dzy
\ndwoma samog\u0142oskami, np. stoji<\/i>, stojisz<\/i>, stojim<\/i>\u00eb<\/i>, stojita<\/i>;<\/p>\n
c) znak \u00f3<\/i><\/b> symbolizuje nieco <\/p>\n 2. Samog\u0142oski<\/b> oddawane literami o a) na pocz\u0105tku wyrazu;<\/p>\n b) po sp\u00f3\u0142g\u0142oskach wargowych p b f w m<\/i><\/b>;<\/p>\n c) po sp\u00f3\u0142g\u0142oskach tylnoj\u0119zykowych k<\/i><\/b>, Uwaga: W innej \u2013 i nowszej \u2013 pisowni wymow\u0119 <\/p>\n 3. Osobliwe kaszubskie samog\u0142oski<\/b> \u00f4<\/i><\/b>: a) b) jako \u00f4<\/i><\/b>: p<\/i>\u00f4lc<\/i>, m<\/i>\u00f4<\/i> c) jako e<\/i><\/b>: pelc<\/i>, me<\/i> \u00e9<\/i><\/b>: a) jako \u00e9<\/i><\/b>, tj. b) jako y<\/i><\/b>, i<\/b><\/i> (na \u00eb<\/i><\/b>: a) b) jako ea<\/sup><\/i>, ae<\/sup><\/i><\/b>, c) jako y<\/i><\/b> lub u<\/i><\/b>: lys\/ <\/p>\n 4. Samog\u0142oski nosowe<\/b> s\u0105 w \u00e3 <\/i><\/b>(pol. \u0119<\/i><\/b>) \u2013 to nosowe a<\/i><\/b>, a zatem zapisy typu g\u00e3s<\/i>, j\u00e3za<\/i>, \u0105<\/i><\/b> (pol. \u0105<\/i><\/b>) <\/p>\n 5. Sp\u00f3\u0142g\u0142oski<\/b> nie przedstawiaj\u0105 a\u017c tak a) twardo\u015b\u0107<\/b>, np. s<\/i><\/b>, z<\/b><\/i>, b) mi\u0119kkie wargowe<\/b> zapisywane s\u0105 i c) pod znakiem \u0142<\/i><\/b> kryje si\u0119 Niekiedy tak\u0105 sam\u0105 g\u0142osk\u0119 sygnalizuje litera w<\/i>, d) na p\u00f3\u0142nocy Kaszub i w pasie zachodnim <\/p>\n W aneksie 2. do \u201eZasad pisowni kaszubskiej\u201d <\/body> Nawi\u0105zuj\u0105ca og\u00f3lnie do
\ninaczej ni\u017c w polszczy\u017anie wymawian\u0105 g\u0142osk\u0119, mianowicie po\u015brednio mi\u0119dzy o<\/i>
\n<\/b>i u<\/i><\/b>, cz\u0119sto jednak bli\u017csz\u0105 u<\/i><\/b>, zw\u0142aszcza na
\npo\u0142udniu Kaszub, gdzie jednak i tak odr\u00f3\u017cnia si\u0119 j\u0105 od w\u0142a\u015bciwego u<\/i><\/b>
\nbrakiem tzw. dyftongizacji (zob. p. 2.), np. b\u00f3g<\/i> jako buk<\/i>, nie: b\u0142<\/sup>uk<\/i>
\n(tak wymawiany wyraz znaczy: \u2018drzewo buk\u2019).<\/p>\n
\nu<\/i><\/b> maj\u0105 niemal t\u0119 sam\u0105 warto\u015b\u0107 brzmieniow\u0105 jak odpowiednie polskie, lecz
\nr\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od nich tym, \u017ce:<\/p>\n
\ng<\/i><\/b>, ch<\/i><\/b> \u2013 ulegaj\u0105 tzw. dyftongizacji z ewentualnym
\njednoczesnym przesuni\u0119ciem artykulacji ku przodowi jamy ustnej, a wi\u0119c np.: \u0142<\/sup>owca\/
\n\u0142<\/sup>ewca<\/i>, p\u0142<\/sup>ole\/ p\u0142<\/sup>ele<\/i>, b\u0142<\/sup>ok\/
\nb\u0142<\/sup>ek<\/i>, k\u0142<\/sup>oza\/ k\u0142<\/sup>eza<\/i>, ch\u0142<\/sup>ori\/
\nch\u0142<\/sup>eri<\/i>, \u0142<\/sup>uczba\/ \u0142<\/sup>yczba<\/i>, b\u0142<\/sup>uk\/
\nb\u0142<\/sup>yk<\/i>, k\u0142<\/sup>upc\/ k\u0142<\/sup>ypc<\/i> itd.<\/p>\n
\ntak\u0105 sygnalizuje kreskowanie \u00f2<\/i><\/b>, \u00f9<\/b><\/i>.<\/p>\n
\nzapisywane literami \u00f4<\/i>, \u00e9<\/i>, \u00eb<\/i><\/b> maj\u0105 do\u015b\u0107 zr\u00f3\u017cnicowan\u0105
\n(geograficznie) wymow\u0119:<\/p>\n
\njako o<\/i><\/b>: polc<\/i>, mo<\/i> (Wejherowskie, Zabory, Jastarnia);
\nod o<\/i><\/b> r\u00f3\u017cni si\u0119 brakiem dyftongizacji (zob. p. 2.),<\/p>\n
\n(Puckie, wsch. Kartuskiego),<\/p>\n
\n(centrum, cz\u0119\u015b\u0107 pn.-zach. i pd.-zach.);<\/p>\n
\npo\u015brednie mi\u0119dzy e<\/i><\/b> i y<\/i><\/b>: chl<\/i>\u00e9b<\/i>, t<\/i>\u00e9\u017c<\/i>,<\/p>\n
\npd. od Pucka po Kartuzy): chlyb<\/i>, ty\u017c<\/i>;<\/p>\n
\njako e<\/i><\/b>: les<\/i>, ledu<\/i>, be\u0142e<\/i> (Wejherowskie,
\npd.-zach.),<\/p>\n
\ntj. po\u015brednie mi\u0119dzy e<\/i><\/b> i a<\/i><\/b>: lea<\/sup>s<\/i>,
\nlea<\/sup>du<\/i><\/b>, bea<\/sup>\u0142ea<\/sup><\/i><\/b> \u2018by\u0142y\u2019
\n(pn. i \u015br. Kartuskiego),<\/p>\n
\nlus<\/i>, ryby\/ rubu<\/i> (pd.-wsch.); na tym obszarze wymawia si\u0119 u (nie: \u00eb<\/i><\/b>), np. Kaszuba<\/i>, czuc<\/i>.<\/p>\n
\nkaszubszczy\u017anie wymawiane inaczej ni\u017c w polszczy\u017anie og\u00f3lnej i geograficznie
\ndo\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnorodnie, a jedna z n ich zapisywana jest oryginalnym znakiem, a
\nsymbolizuj\u0105 je<\/b> mianowicie litery<\/b>:<\/p>\n
\nwi\u00e3cy<\/i>, widz\u00e3 t\u00e3 k\u00e3p\u00e3<\/i>, wymawiane: ga<\/i>(n<\/i>)<\/sup>s<\/i>,
\nja<\/i>(n<\/i>)<\/sup>za<\/i>, wia<\/i>(n<\/i>)<\/sup>cy<\/i>,
\nwidza<\/i>(n<\/i>)<\/sup> ta<\/i>(n<\/i>)<\/sup> ka<\/i>(m<\/i>)<\/sup>pa<\/i>(n<\/i>)<\/sup>;
\njedynie w Puckiem cz\u0119sto obocznie s\u0142yszy si\u0119: ge<\/i>(n<\/i>)<\/sup>s<\/i>,
\nwidze<\/i>(n<\/i>)<\/sup> te<\/i>(n<\/i>)<\/sup> ke<\/i>(m<\/i>)<\/sup>pe<\/i>(n<\/i>)<\/sup>.<\/p>\n
\n\u2013 to nosowe o<\/i><\/b>, raczej kaszubskiego \u00f3<\/i><\/b> (por.
\np. 1.), a zatem zapisy typu g\u0105sor<\/i>, w\u0105s<\/i>, pi\u0105ti<\/i>,
\njid\u0105 z t\u0105 krow\u0105<\/i> trzeba wymawia\u0107 mniej wi\u0119cej jak: g\u00f3<\/i>(n<\/i>)<\/sup>sor<\/i>,
\nw\u00f3<\/i>(n<\/i>)<\/sup>s<\/i>, pi\u00f3<\/i>(n<\/i>)<\/sup>ti<\/i>,
\njid\u00f3<\/i>(n<\/i>)<\/sup> z t\u00f3<\/i>(n<\/i>)<\/sup> krow\u00f3<\/i>(n<\/i>)<\/sup>;\n<\/p>\n
\nskomplikowanego obrazu, mniej ich bowiem, a poza tym wi\u0119kszo\u015b\u0107 osobliwo\u015bci
\nwymawianiowych w tym zakresie uzewn\u0119trznia si\u0119 wprost w zapisie, czyli mniej tu
\nrozbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy wymow\u0105 a pisowni\u0105, jednak kilka kwestii nale\u017cy tu
\npodkre\u015bli\u0107:<\/p>\n
\nc<\/b><\/i>, dz<\/b><\/i>, n<\/b><\/i> zaznaczana jest znakiem y<\/i><\/b>,
\nnp. syn<\/i>, zymk<\/i>, cygn\u0105c<\/i>, dzys<\/i>, b\u00eblny<\/i>;<\/p>\n
\nwymawiane przewa\u017cnie jak w polszczy\u017anie, np. bia\u0142ka<\/i>, pies<\/i>,
\nwiara<\/i>, ofiara<\/i>, miara<\/i>. Uwaga: w innej pisowni mi\u0119kko\u015b\u0107 oddaje
\nsi\u0119 liter\u0105 j<\/i><\/b>;<\/p>\n
\ng\u0142oska wymawiana podobnie jak w polszczy\u017anie potocznej, czyli tzw. u<\/i><\/b>
\nniesylabiczne, np. a\u0142to<\/i>, po\u0142ka<\/i> (pisane: auto<\/i>, p<\/i>\u00f4\u0142ka<\/i>).<\/p>\n
\nnp. czerwony<\/i>, dw\u00f3r<\/i>, sw\u00f3j<\/i>, w\u00f3z<\/i>, w\u00f4\u0142t\u00f4rz<\/i> (wymawiaj:
\nczer\u0142<\/sup>eny<\/i>, d\u0142<\/sup>\u00f3r<\/i>, s\u0142<\/sup>\u00f3j<\/i>, \u0142<\/sup>\u00f3z<\/i>,
\n\u0142<\/sup>\u00f4\u0142t\u00f4rz<\/i>);<\/p>\n
\nutrzyma\u0142a si\u0119 stara wymowa g\u0142oski oznaczanej dwuznakiem rz<\/i><\/b>, a
\nzatem zapisy typu trz<\/i>\u00eb
\nkrz\u00ebw\u00e9 krze<\/i>, orzechow<\/i>\u00e9 drzewo<\/i> nale\u017cy
\nwymawia\u0107: tr<\/sup>sze kr<\/sup>szew\u00e9 kr<\/sup>sze<\/i>, or<\/sup>\u017cech\u0142ew\u00e9
\ndr<\/sup>\u017cew\u0142e<\/i> itp.<\/p>\n
\n(oprac. E. Breza, J. Treder, Gda\u0144sk, 1975) regu\u0142y te om\u00f3wiono szerzej,
\npokazuj\u0105c na przyk\u0142adach rymowanych utwor\u00f3w Derdowskiego, Trepczyka i
\nRompskiego, co istotne cho\u0107by dla akcentu. Om\u00f3wiono tam r\u00f3wnie\u017c takie sytuacje,
\nw kt\u00f3rych recytator-Kaszuba powinien si\u0119 dostosowa\u0107 do zapisu pisarza, mimo i\u017c
\nz domu recytuj\u0105cy nie wyni\u00f3s\u0142 danej w\u0142a\u015bciwo\u015bci wymawianiowej, np. akcent na
\nostatni\u0105 czy na pierwsz\u0105 sylab\u0119, bylaczenie, wymowa typu mniasto<\/i> itp.; w
\nprzeciwnym razie nale\u017cy dobiera\u0107 teksty do mo\u017cliwo\u015bci recytatora.
\nNauczycielowi-opiekunowi i wytrawniejszemu recytatorowi cz\u0119sto wystarczy
\nwnikliwsze \u201eprzyjrzenie\u201d si\u0119 tekstowi, zw\u0142aszcza rymowanemu; rymy szczeg\u00f3lnie
\ndu\u017co \u201em\u00f3wi\u0105\u201d o konkretnej wymowie g\u0142osek.<\/p>\n
\n<\/html><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\nortografii polskiej pisownia kaszubska mo\u017ce by\u0107 \u2013 przy niedba\u0142ej wymowie \u2013
\nprzyczyn\u0105 tzw. polonizowania, czego nale\u017cy zdecydowanie unika\u0107! \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c