Rok temu g\u0142\u0119boko prze\u017cyli\u015bmy w wejherowskiej Kolegiacie spotkanie z Ewangeli\u0105 Dzieci\u0144stwa<\/i> – w t\u0142umaczeniu o. dra Adama Sikory z greki na kaszubski j\u0119zyk literacki, g\u0142osowo przybli\u017conym – w pi\u0119knej oprawie muzycznej – przez wielk\u0105 artystk\u0119 Pani\u0105 Danut\u0119 Stenk\u0119 w jej domowej, gowidli\u0144skiej kaszubszczy\u017anie. Byli\u015bmy wewn\u0119trznie poruszeni przyjmowaniem nowiny o narodzeniu Pana w mowie wyssanej przez nas z mlekiem matki, w mowie naszych pradziad\u00f3w.<\/p>\n
Dzisiejsza prezentacja ma wszak\u017ce inny charakter i wydaje si\u0119 trudniejsza. Mamy dzi\u015b bowiem zg\u0142\u0119bi\u0107 tre\u015bci ewangeliczne – dobrze nam znane – wyra\u017cone j\u0119zykiem zbli\u017conym do naszego macierzystego, mianowicie b\u0105d\u017a pisanym starokaszubskim, kszta\u0142towanym przed wiekami przez autor\u00f3w anonimowych czy ma\u0142o znanych, b\u0105d\u017a w nowokaszubskim literackim sprzed p\u00f3\u0142tora wieku, tworzonym przez dobrze znanego lekarza i dzia\u0142acza Floriana Ceynow\u0119 ze S\u0142awoszyna.<\/p>\n
<\/p>\n
Nie mamy w\u0142a\u015bciwie informacji, jak mowa kaszubska funkcjonowa\u0142a w przesz\u0142o\u015bci w Ko\u015bciele katolickim na Pomorzu Gda\u0144skim. Od pocz\u0105tk\u00f3w tutaj chrze\u015bcija\u0144stwa Ko\u015bci\u00f3\u0142 pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 \u0142acin\u0105 i pomocniczo j\u0119zykiem polskim, ale z powodu niewielkiej znajomo\u015bci polskiego w\u015br\u00f3d Pomorzan kap\u0142ani „z ludu brani” nierzadko komunikowali si\u0119 z wiernymi w ich mowie domowej, kaszubskiej. Mowa kaszubska jako s\u0142owia\u0144ska do ko\u0144ca XV w. by\u0142a bli\u017csza – ni\u017c ma si\u0119 to dzisiaj – \u00f3wczesnemu j\u0119zykowi polskiemu, m.in. dla du\u017cej wci\u0105\u017c wi\u0119zi S\u0142owian i dzi\u0119ki trwaj\u0105cym ju\u017c 500 lat wp\u0142ywom literackiej polszczyzny na kaszubski.<\/p>\n
Podobnie mia\u0142o si\u0119 to pocz\u0105tkowo w Ko\u015bciele na Pomorzu Zachodnim. Tu jednak – wobec post\u0119puj\u0105cej przez wieki germanizacji – j\u0119zyk polski coraz bardziej by\u0142 wypierany, m.in. z liturgii, a coraz powszechniejszy stawa\u0142 si\u0119 niemiecki, kt\u00f3ry dla miejscowej ludno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej by\u0142 jeszcze bardziej obcy ni\u017c polski. Niekorzystne dla Kaszub\u00f3w (i S\u0142owi\u0144c\u00f3w) okoliczno\u015bci jeszcze si\u0119 pogorszy\u0142y, gdy w dobie reformacji w nabo\u017ce\u0144stwach zapanowa\u0142 j\u0119zyk niemiecki. Reformacja rozszerza\u0142a si\u0119 na Pomorzu Zachodnim od po\u0142. XVI w., cho\u0107 szerzej tutejsi Kaszubi dopiero w XVII w. przeszli na protestantyzm, kt\u00f3ry coraz bardziej uto\u017csamia\u0142 si\u0119 z pruskim pa\u0144stwem, narzucaj\u0105cym innym niemiecki j\u0119zyk i niemieck\u0105 o\u015bwiat\u0119, przesi\u0105kni\u0119t\u0105 wrogo\u015bci\u0105 do S\u0142owian.<\/p>\n
Administracja ko\u015bcielna s\u0142owia\u0144skie Pomorze Zachodnie w XVII w. dzieli\u0142a ju\u017c wedle si\u0142y \u017cywio\u0142u niemieckiego na 3 okr\u0119gi: zachodni – z przewag\u0105 osadnictwa niemieckiego, a wi\u0119c i liturgi\u0105 tylko w j\u0119zyku niemieckim; po\u0142udniowo-wschodni mieszany i nabo\u017ce\u0144stwami w niemieckim i polskim; p\u00f3\u0142nocno-wschodni z dominuj\u0105c\u0105 ludno\u015bci\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105 (Wenden<\/i>, tj. S\u0142owi\u0144cy, i Cassuben<\/i>) i liturgi\u0105 zrazu tylko s\u0142owia\u0144sk\u0105, tj. w j\u0119zyku polskim (potem s\u0142owi\u0144skim). Do ostatnich wchodzi\u0142y ziemia bytowsko-l\u0119borska i ziemia s\u0142upska, na kt\u00f3rych zamieszkali przewa\u017cnie Kaszubi. Z ducha reformacji wynika\u0142a konieczno\u015b\u0107 przygotowania dla nich tekst\u00f3w religijnych w ich j\u0119zyku rodzimym, macierzystym, kaszubskim. Wymaga\u0142o to i czasu, i pracy, gdy\u017c kaszubski nie mia\u0142 wypracowanej odmiany pisanej. W jej formowaniu rola wzorca przypad\u0142a j\u0119zykowi polskiemu, mimo obco\u015bci jednak bliskiemu, z kt\u00f3rym przodkowie ju\u017c si\u0119 w Ko\u015bciele zetkn\u0119li, a cz\u0119\u015b\u0107 pastor\u00f3w w nim jako pi\u015bmiennym si\u0119 kszta\u0142ci\u0142a.<\/p>\n
Przymus komunikacji duchowie\u0144stwa z wiernymi zrodzi\u0142 wi\u0119c pi\u015bmiennictwo religijne w lokalnej, s\u0142owi\u0144skiej kaszubszczy\u017anie. Wt\u00f3rnie to pi\u015bmiennictwo, powsta\u0142e w s\u0142u\u017cbie ewangelizacji, stanowi\u0107 mog\u0142o narz\u0119dzie obrony \u017cywio\u0142u s\u0142owia\u0144skiego, zachowania jego to\u017csamo\u015bci: tak przed germanizacj\u0105, jak i przed polonizacj\u0105. Ten reformacyjny siew s\u0142u\u017cy\u0142 zatem nobilitacji i rozwojowi kaszubszczyzny S\u0142owi\u0144c\u00f3w.<\/p>\n
O j\u0119zyku Perykop smo\u0142dzi\u0144skich<\/i> trafnie prof. J. Zieniukowa napisa\u0142a: „…mamy tu do czynienia z pocz\u0105tkami procesu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by doprowadzi\u0107 do powstania kaszubsko-s\u0142owi\u0144skiego j\u0119zyka literackiego. Wzi\u0119cie za podstaw\u0119 podlegaj\u0105cego ju\u017c pewnym normom (tak\u017ce pisanym) i maj\u0105cego tradycj\u0119 pi\u015bmiennicz\u0105 polskiego j\u0119zyka literackiego i nasycenie go elementami potocznego j\u0119zyka Kaszub\u00f3w i S\u0142owi\u0144c\u00f3w da\u0142oby z czasem nowy literacki j\u0119zyk s\u0142owia\u0144ski, gdyby proces ten nie zosta\u0142 w zarodku zahamowany przez post\u0119puj\u0105c\u0105 na Pomorzu akcj\u0119 germanizacyjn\u0105.”<\/p>\n
Prezentowane dzi\u015b teksty by\u0142y niemal w tym kszta\u0142cie j\u0119zykowym, kt\u00f3ry oddaje g\u0142os D. Stenki (pisownia \u00f3wczesna polska nie oddaje dok\u0142adnie \u00f3wczesnej wymowy), przekazywane Kaszubom na zachodnich kresach S\u0142owia\u0144szczyzny, w Bytowie i okolicy, w okolicach S\u0142upska, nad jeziorami Gardno i \u0141ebsko, w Klukach i Smo\u0142dzinie, w G\u0142\u00f3wczycach i Cecenowie…<\/p>\n
J\u0119zyk zabytk\u00f3w<\/b> religijnych tzw. kaszubskich, zwykle t\u0142umacze\u0144 z niemieckiego lub adaptacji z polskiego, bywa r\u00f3\u017cnie kwalifikowany. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce jest to \u00f3wczesna polszczyzna pomorska z w\u0142a\u015bciwo\u015bciami kaszubskimi, zw\u0142aszcza s\u0142ownikowymi, aby j\u0105 lepiej rozumieli Kaszubi. I tak on by\u0142 postrzegany przez lud. R\u00f3wnie jednak zasadna wydaje si\u0119 opinia, \u017ce z zamys\u0142u by\u0142 to j\u0119zyk kaszubski budowany na wzorcu polskim i dlatego mocno spolonizowany. Sami autorzy okre\u015blali go jako j\u0119zyk slawi\u0119sky<\/i>, s\u0142owi\u0119ski<\/i>, tj. s\u0142owi\u0144ski<\/i>, r\u00f3\u017cny jednak od s\u0142owia\u0144skiego j\u0119zyka polskiego, u\u017cywanego w Ko\u015bciele katolickim na Pomorzu Gda\u0144skim.<\/p>\n
Krofej, Pontanus i inni autorzy dobrze wiedzieli, jak m\u00f3wi\u0105 ich wierni (w Bytowie, Gardnej, Smo\u0142dzinie itd.), gdy dla nich ksi\u0119gi te tworzyli. Krofej w przedmowie napisa\u0142: „abi p\u0142<\/sup>otim wiãcé p\u0142<\/sup>otrzébnich Ksãgow w té m\u0142<\/sup>owie<\/b> wilo\u017cono i w jednoscy kôzania slowa B\u0142<\/sup>o\u017cég\u0142<\/sup>o y piesen Synu B\u0142<\/sup>o\u017cém\u0142<\/sup>u dalé wiekuja Cerkiew i p\u0142<\/sup>ospolstw\u0142<\/sup>o westrzod tich ludzy zbiérano byc m\u0142<\/sup>oglo”. Pontanus te\u017c w tytule nazwa\u0142 adresata, tj. dla ludu swego zboru, zwanego tu Wenden<\/i> (\u0142ac. Vandali<\/i>) lub Cassuben<\/i>.<\/p>\n Pierwsze drukowane dzie\u0142o to zbiorek przek\u0142ad\u00f3w pie\u015bni z niemieckiego S. Krofeja pt. Duchowne piesnie D. Marcina Luthera ÿ ÿnßich naboznich m\u0119zow Zniemieckiego w Slawi\u0119sky i\u0119zik wilozone<\/i> Przes Szymana Krofea, sluge slowa Bozego W Bytowie (t\u0142oczone w Gda\u0144sku, w 1586 w drukarni Jakuba Rhodego). Jedyny zachowany w Smo\u0142dzinie egzemplarz tego dzie\u0142a odnaleziono w 1896 r. Przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 t\u0142umacze\u0144 Krofej dokona\u0142 samodzielnie; nadto w\u0142\u0105czy\u0142 do zbiorku polskie pie\u015bni katolickie. Pie\u015bni u\u0142o\u017cono wedle kalendarza ko\u015bcielnego, czyli rozpoczynaj\u0105c od adwentu. Zawiera on te\u017c podstawowe modlitwy, np. Ojcze nasz, Credo<\/i>.<\/p>\n Drugim drukiem by\u0142 dwuj\u0119zyczny, niemiecko-kaszubski Ma\u0142y Catechism niemiecko-Wándalski abo S\u0142owi\u0119ski to jestá z Niemieckiego j\u0119zyká w S\u0142owi\u0119ski wystáwion<\/i> […] z Przydatkiem Siedm Psálmow Pokutnych krolá Dawida y<\/i> […] Historiy Passiy nászego Páná Jezvsa<\/i>, z przes\u0142aniem na ko\u0144cowej stronie: „Ty ks\u0105szky Panu Bogu jednotroynemu ku chwa\u0142y i Zbudowániu Koscio\u0142a jego […] w násze Pommorske […] spisa\u0142\/ prze\u0142s\u017ai\u0142 y ná jáwnosc wyda\u0142 Micha\u0142 Pontanus abo Brückmann, slugá slowá Bo\u017cego w Smo\u0142dzynie […]” Zosta\u0142 on odnalezio-ny razem z drukiem Krofeja. Mia\u0142 wszak\u017ce 2 zmienione wydania; do ostatniego z 1828 r. nawi\u0105za\u0142 potem F. Ceynowa. Autor Michael Brüggemann (1583-1654) znany jest te\u017c jako Mostnik i Pontanus.<\/p>\n R\u00f3wnie\u017c dwuj\u0119zyczne s\u0105 r\u0119kopi\u015bmienne tzw. Perykopy smo\u0142dzi\u0144skie<\/i>, pochodz\u0105ce z prze\u0142omu XVII i XVIII w. (autorstwa pastora J.M. Sporgiusa?). Znajduj\u0105 si\u0119 w nich poza lekcjami i ewangeliami w cz\u0119\u015bci 2. wybrane modlitwy, np. Ojcze nasz<\/i>.<\/p>\n J\u0119zyk zabytk\u00f3w odbiega\u0142 od codziennej mowy adresat\u00f3w. Nie jest on jednolity. R\u00f3\u017cnie rozk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w nim proporcje takich sk\u0142adnik\u00f3w, jak: \u00f3wczesna polszczyzna literacka, cechy dialektu kaszubsko-s\u0142owi\u0144skiego i pewne elementy j\u0119zyka niemieckiego, np. mantel<\/i> ‘p\u0142aszcz’, munia\/ minia<\/i> ‘warga’. Ukazuj\u0105 one \u015bwiadom\u0105 prac\u0119 nad j\u0119zykiem, czego dowodz\u0105: skre\u015blenia, podkre\u015blenia, dopiski (glosy), zw\u0142aszcza wyraz\u00f3w s\u0142owi\u0144skich za polskie, np. szczepiáli<\/i> (p\u0105cáli<\/i>); hetman<\/i> (setnik<\/i>), G\u0142<\/sup>olg\u0142<\/sup>ota<\/i> to jesta p\u0142<\/sup>o s\u0142owiansk\u0142<\/sup>u miejsce lisinie<\/i>, okrãti<\/i> (bôte<\/i>). Inne wyrazy to np. dr\u017conowi<\/i> ‘cierniowy’, duchwac<\/i> ‘ufa\u0107’, paw\u0142oczny<\/i> ‘purpurowy’, potarski<\/i> ‘garncarski’, procymu<\/i> ‘(na)przeciw’, prziheftowac<\/i> ‘przywiesi\u0107, przybi\u0107’, rzeszic<\/i> ‘wi\u0105za\u0107’. Zabytki te utrwali\u0142y mniej lub bardziej regularnie wymawianiowe cechy kaszubsko-s\u0142owi\u0144skie, jak: tzw. kaszubienie, tj. s z c dz<\/i> za \u015b \u017a \u0107 d\u017a<\/i>, np. miloserdzé<\/i>; zw\u0119\u017cenie \u0119<\/i> ≥ i<\/i> (np. przysyge<\/i>, wikszi<\/i>, wzyc<\/i>); po cz\u0119\u015bci ju\u017c zapis e<\/i> (tzw. szwa) w miejsce i<\/i>, np. Mareja<\/i>, przest\u0119pce<\/i>; mieszanie \u0142<\/i> z l<\/i> i tzw. s\u0142owi\u0144skie bylaczenie, np. wezdrzol<\/i>; typ uczynk<\/i>, koinc<\/i>; z odmiany wyraz\u00f3w m.in. formy typu ktoréwò<\/i>, pierszéwò<\/i> (Perykopy<\/i>), kôrzi<\/i> ‘karz’, sp\u0142<\/sup>uscy<\/i> ‘spu\u015b\u0107, zwolnij’, cz\u0119ste jesta<\/i> ‘jest’. Niekt\u00f3re cechy pozwoli\u0142y ustali\u0107 czas okre\u015blonych zmian j\u0119zykowych.<\/p>\n Zaznaczy\u0107 by mo\u017cna, \u017ce niekt\u00f3re dzisiejsze w\u0142a\u015bciwo\u015bci kaszubszczyzny jeszcze si\u0119 nie wykszta\u0142ci\u0142y, jak np. zmiana k’ g’<\/i> w cz d\u017c<\/i>, czy przesuni\u0119cie labializowanych o<\/i> w e<\/i> (np. ) czy u<\/i> w ü\/i<\/i> (np. ), ale por. minie<\/i> obok munie<\/i> ‘usta’; tak\u017ce przesun\u0119cie kasz. ô<\/i> w ö\/ê<\/i>, np. gôdô\u0142<\/i> (nie: gêdê\u0142<\/i>). Itd., a por\u00f3wnaj inny stan u Ceynowy. Dlatego m.in. teksty te wydaj\u0105 si\u0119 bli\u017csze polszczy\u017anie, zw\u0142aszcza XVI-XVIII w., sprawiaj\u0105c zarazem dzi\u015b Kaszubie trudno\u015bci w wymowie. W sferze s\u0142ownictwa dawna kaszubszczyzna bli\u017csza by\u0142a staropolszczy\u017anie.<\/p>\n <\/p>\n Bli\u017csze relacje z XIX w. na temat po\u0142o\u017cenia ludno\u015bci kaszubskiej w tzw. Pomorsce odnie\u015b\u0107 mo\u017cna te\u017c do XVIII w. Rosjanin A. Hilferding pisa\u0142 w 1856 r., \u017ce „…po s\u0142owia\u0144sku m\u00f3wi tam [w Bytowskiem] jedynie starsze pokolenie, a razem z nim umiera s\u0142owia\u0144ska narodowo\u015b\u0107.” Mieszczanie w Bytowie, gdzie pastorem by\u0142 pochodz\u0105cy z tych okolic S. Krofej, nie umieli w po\u0142. XIX w. ani s\u0142owa po s\u0142owia\u0144sku. W jedynym ko\u015bciele, protestanckim, „nosz\u0105cym nazw\u0119 kaszubskiego, niedu\u017cym, zmursza\u0142ym, na odleg\u0142ym przedmie\u015bciu” msz\u0119 odprawia\u0142o si\u0119 „tylko raz na miesi\u0105c, w\u0142a\u015bnie dla Kaszub\u00f3w, i ju\u017c tylko po niemiecku. Po polsku przesta\u0142o si\u0119 odprawia\u0107 oko\u0142o 30 lat temu.” Pewien stary Kaszuba z Grzmi\u0105cej m\u00f3wi\u0142: „Wszãdze w Bëtowskem kraju stôrzi jesz s\u0105 kaszubski, ale ti m\u0142odzi sã nie naùczili. Ale ten Piastoch (wskaza\u0142 na wie\u015bniaka w \u015brednim wieku) je ùczony i \u017cegnony [‘konfirmowany’] pò niemeckù, ale tã mòwã r\u00f3zumieje. W dôwnych czasach jedna piesnia bë\u0142a spiéw\u00f3nô pò pòlskù, a drugô pò niemeckù (we wsach, we szk\u00f3lnicy, kej ùczili dzecy); w kòscele ks\u0105dz jedno kôzô\u0142 kôzanié pò pòlskù, drugé pò niemeckù. Bë\u0142o zakôz\u00f3né, \u017ce starszi ni mieli do dzecy mòwic pò kaszubskù, to je za szescdzes\u0105t lat. To kr\u00f3l zakôzô\u0142. Terô tu czisto wëzdëchnie [‘wymrze’] ta mòva.”<\/p>\n Najlepiej \u017cywio\u0142 s\u0142owia\u0144ski zachowa\u0142 si\u0119 w rybackich wsiach nad jeziorami Gardno i \u0141ebsko, gdzie kiedy\u015b dzia\u0142a\u0142 M. Pontanus. Jednak od 1827 r. w s\u0142owi\u0144skiej par. Gardna i w kabackiej par. G\u0142\u00f3wczyce „zaprzestano przygotowywania dzieci w j\u0119zyku polskim do konfirmacji i wyrugowano go w og\u00f3le ze szk\u00f3\u0142.” M\u0142oda S\u0142owinka z Gardnej m\u00f3wi\u0142a Hilferdin-gowi: „Ù naszich starich nawuka bëla wszëtka německô, a gôdka slowinskô. Staré jesz maj\u0105 gôdkã pò slowinskù, ale pò tich starich òni ni maj\u0105 pò slowinsku wëklé [‘nie s\u0105 nauczeni’]. Jô mògã té\u017c pò slowinskù gadac, ale Bò\u017cé slowò nie rozumejã pò slowinskù, ne jem to ùczonô. Nyniô nasz\u0105 star\u0105 slowinsk\u0105 wiar\u0105 zat\u0105pili [‘wyt\u0119pili’], wszëtki nawucziceli bëli nemecké, smë mùszeli pò nemeckù wëkn\u0105c [‘nauczy\u0107 si\u0119’]. M\u00f3j chlop nie r\u00f3zumeje dicht nic pò slowinskù, a jô rodô gôdajã pò slowinskù, a ni m\u00f3m nikògò, mòje dzece nie umej\u0105 nic pò slowinsku.”<\/p>\n Prof. Jan Pap\u0142o\u0144ski z Warszawy, kt\u00f3ry w tym\u017ce 1856 r. spotka\u0142 si\u0119 z Hilferdingiem w G\u0142\u00f3wczycach napisa\u0142: „I protestanci, kt\u00f3rzy jeszcze si\u0119 nie zgermanizowali, nazywaj\u0105 j\u0119zyk polski j\u0119zykiem \u015bwi\u0119tym, i w domu ka\u017cdego Kaszuby znajdziesz biblij\u0105 polsk\u0105 i kazania ks. D\u0105browskiego, a starsi mi\u0119dzy nimi m\u00f3wi\u0105 dot\u0105d pacierz i hymny \u015bpiewaj\u0105 w czystym polskim j\u0119zyku[…] Przygotowanie do Komunii odbywa si\u0119 […] w G\u0142\u00f3wczycach po polsku i po niemiecku. Naprz\u00f3d wi\u0119c przychodz\u0105 do ko\u015bcio\u0142a ci, co po niemiecku nie rozumiej\u0105 lub chc\u0105 i\u015b\u0107 za dawnym obyczajem[…] Przede 30-tu laty przyst\u0119powa\u0142o do obrz\u0119du w ko\u015bciele g\u0142\u00f3wczyckim do dw\u00f3ch tysi\u0119cy Kaszub\u00f3w, dla kt\u00f3rych nauka czytana by\u0142a po polsku, i kilkuset takich, kt\u00f3rzy s\u0142uchali niemieckiego kazania. Dzi\u015b ju\u017c jest na odwr\u00f3t; w czasie nabo\u017ce\u0144stwa niemieckiego ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 pe\u0142ny, w czasie polskiego – by\u0142o ledwie kilkudziesi\u0119ciu Kaszub\u00f3w i z tych kilkunastu przyst\u0119powa\u0142o do Komunii.”<\/p>\n Pami\u0119ciowe opanowanie tekst\u00f3w biblijnych w tym „\u015bwi\u0119tym j\u0119zyku” musia\u0142o by\u0107 do\u015b\u0107 powszechne, jak dowodz\u0105 zapisane przez Hilferdinga dwie wersje przypowie\u015bci o siewcy: od s\u0142owi\u0144skiego rybaka (z Kluk) i od „starego cz\u0142owieka w ziemi bytowskiej”. Ale by\u0142 to ju\u017c czas: „Gdy jednak starzy zdechli<\/i> [‘umarli’] a m\u0142odzi czyta\u0107 po polsku nie mogli, przy budowie nowego ko\u015bcio\u0142a w roku 1874 wrzucano stare, w niezrozumia\u0142ym dla \u017cyj\u0105cego pokolenia j\u0119zyku, drukowane ksi\u0119gi religijne do podziemi ko\u015bcielnych. Tam je zamurowano na zawsze. By\u0142 to istny pogrzeb obumieraj\u0105cej w smo\u0142dzy\u0144skim zborze narodowo\u015bci kaszubskiej.” (A. Parczewski, prawnik z Poznania, 1896) Ostatnie sto lat pojedyncze zachowane egzemplarze tych ksiag stanowi\u0142y tylko przedmiot bada\u0144 naukowych.<\/p>\n <\/p>\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Kaszuby Floriana Ceynowy w po\u0142. XIX w. nawi\u0105zuje do sytuacji u S\u0142owi\u0144c\u00f3w. Kaszubi na Pomorzu Gda\u0144skim tak\u017ce nie znali dostatecznie polskiego, aby mo\u017cna w nim by\u0142o uczy\u0107 katechizmu i aby m\u00f3g\u0142 on s\u0142u\u017cy\u0107 obronie s\u0142owia\u0144sko\u015bci. Zainicjowane przez Ceynow\u0119 pi\u015bmiennictwo kaszubskoj\u0119zyczne mia\u0142o stanowi\u0107 or\u0119\u017c walki z germanizacj\u0105, jednocze\u015bnie jednak mia\u0142o Kaszub\u00f3w stawia\u0107 na r\u00f3wni z innymi i s\u0142u\u017cy\u0107 ich post\u0119powi cywilizacyjnemu. Wyros\u0142y na j\u0119zyku polskim i polskiej kulturze Ceynowa jakby przeciwstawia\u0142 si\u0119 polszczy\u017anie, chc\u0105c jednak tak\u017ce dla jej ratowania wzmocni\u0107 s\u0142owia\u0144sko\u015b\u0107 przez rozwijanie odmiany pisanej jeszcze jednego j\u0119zyka s\u0142owia\u0144skiego, tj. kaszubskiego. Wzorcem dla kaszubszczyzny jego pi\u015bmiennictwa w spos\u00f3b naturalny m\u00f3g\u0142 by\u0107 tylko polski j\u0119zyk literacki.<\/p>\n Ceynowa wiedzia\u0142 o pi\u015bmiennictwie S\u0142owi\u0144c\u00f3w. W swych Wuvogach nad m\u00f3v\u0105 kaszebsk\u0105<\/i> (1850) napomyka\u0142: „…lud, chteri njimo v sw\u00f3ji m\u00f3vje x\u0105szk drekov\u0105nech, vsz\u0119dze jednako nje godo, jeno s\u0119 verobjaj\u0105 dialekte pod\u0142ug w\u00f3bcovanjo. Religijo mo tu vjelgi vp\u0142iv e p\u00f3dtim vzgl\u0119d\u0119 tw\u00f3rzi Vejherovo njibe centrum dlo Kaszub veznanja katoleckjeho; mnjesze w\u00f3dcenjo p\u00f3kozej\u0105 s\u0119 p\u00f3d\u0142ug parafiji; w\u00f3soblevje wu Kaszebov veznanjo evanjelickjeho na P\u00f3m\u00f3rzu, tak maj\u0105 w\u00f3nji v parafiji Szme\u0142dzinski w\u00f3ko\u0142o Gardejskieho jezora v w\u00f3kr\u0119gu S\u0142epskim grep\u0119 sobje v\u0142oscevech verazov.” Jaki jednak los spotka\u0142 te ksi\u0119gi w tym j\u0119zyku pisane, dowiedzia\u0142 si\u0119, gdy z Rosjaninem Hilferdingiem odby\u0142 podr\u00f3\u017c do braci Kaszub\u00f3w na zachodzie (1856).<\/p>\n Na Pomorzu Gda\u0144skim Kaszubi ci\u0105gle przewa\u017cali, nawet w czasach zaboru pruskiego, gdy jednak musieli si\u0119 ju\u017c uczy\u0107 niemieckiego w szkole pruskiej i ju\u017c wymagano go w urz\u0119dach i w wojsku. \u017bywio\u0142 s\u0142owia\u0144ski podtrzymywany by\u0142 przez ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki z polskim kazaniem i nauk\u0105 katechezy, sprzyjaj\u0105c\u0105 jednak polonizacji.<\/p>\n Pierwsze wyst\u0105pienie Ceynowy (1843 r.) zbieg\u0142o si\u0119 z pr\u00f3b\u0105 zast\u0105pienia j\u0119zyka polskiego niemieckim w Ko\u015bciele przez sejm regencji kr\u00f3lewieckiej. Uzasadnienie wniosku brzmia\u0142o tak: „Poniewa\u017c w powiecie kartuskim, ko\u015bcierskim, wejherowskim i cz\u0119\u015bci chojnickiego j\u0119-zyk u\u017cywany przez lud nie jest j\u0119zykiem polskim tylko kaszubskim, a poniewa\u017c j\u0119zyk kaszubski nie jest j\u0119zykiem u\u017cywanym w pi\u015bmie i dlatego pozbawiony jest wszelkich podstaw do dalszego rozwoju, to prosimy, aby w\u0142adza pa\u0144stwowa u\u017cy\u0142a do zniszczenia takowego wszystkich zale\u017cnych od niej \u015brodk\u00f3w.” Zdecydowany sprzeciw duchowie\u0144stwa katolickiego i innych \u015brodowisk (np. pastora K.C. Mrongowiusza) spowodowa\u0142 z\u0142agodzenie stanowiska i wydanie rozporz\u0105dzenie zezwalaj\u0105cego na nauczanie s\u0142owa Bo\u017cego w powiatach kaszubskich w „j\u0119zyku ojczystym” (tzw. Muttersprache), faktycznie w j\u0119zyku polskim. W szkole podstawowej motywowano jego obecno\u015b\u0107 tylko jako… podstawa do nauki j\u0119zyka niemieckiego!<\/p>\n Nied\u0142ugo potem, bo w 1850 r. ukaza\u0142a si\u0119 w Gda\u0144sku jego X\u0105\u017ceczka dlo Kaszebov<\/i> (1850), zawieraj\u0105ca m.in. Ojcze nasz<\/i> po kaszubsku, kt\u00f3re jest kr\u00f3tsze – bez wersu: B\u00f3 Tw\u00f3je je krolestwo e moc e \u0107esc e chva\u0142a na vjekj vjekov<\/i> – od wersji kaszubskiej Ceynowy z 1861 r., adresowanej w\u0142a\u015bnie do gin\u0105cych braci Kaszub\u00f3w w Pomorsce, zawartej w broszurce pt. Pjnc g\u0142ovnech w\u00f3ddza\u0142\u00f3w Evangjelickjeho Katechizmu<\/i> z Njemjeckjeho na Ka\u015bebsko-S\u0142ovjenskj j\u0119zek prze\u0142o\u017ce\u0142 W\u00f3jkasin ze S\u0142aw\u00f3\u015bena; to pok\u0142osie jego prze\u017cy\u0107 z podr\u00f3\u017cy w 1856 r. do protestanckich Kaszub\u00f3w i zarazem nawi\u0105zanie do Ma\u0142ego Katechizmu…<\/i> Pontanusa.<\/p>\n Po up\u0142ywie 150 lat, na obecnej nowej fali funkcjonowania j\u0119zyka kaszubskiego w Ko\u015bciele katolickim na Pomorzu Gda\u0144skim, po Soborze Watyka\u0144skim II (1962-1965), za pontyfikatu papie\u017ca Jana Paw\u0142a II, kt\u00f3ry nawo\u0142uje Kaszub\u00f3w do strze\u017cenia swej to\u017csamo\u015bci i trzy-mania z Bogiem, w jerozolimskim ko\u015bci\u00f3\u0142ku Pater noster<\/i> wmurowano tablic\u0119 z kaszubskim Òjcze nasz<\/i>, kt\u00f3r\u0105 w 2000 r. po\u015bwi\u0119ci\u0142 abp Tadeusz Goc\u0142owski. Wersja to niezbyt odleg\u0142a od tej Ceynowy, ujawniaj\u0105ca r\u00f3wnie\u017c wp\u0142yw polszczyzny.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Tekst napisany z okazji czytania fragment\u00f3w Biblii po kaszubsku. Z publikacji Verba Sacra. Modlitwy katedr polskich. Biblia kaszubska<\/i>, Wejherowo 2005. \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c Dramatyczne po\u0142o\u017cenie Kaszub\u00f3w na Pomorzu Zachodnim<\/h3>\n
\nCeynowa jako budziciel ludu i pionier wsp\u00f3\u0142czesnego pi\u015bmiennictwa kaszubskiego.<\/h3>\n