Kto gôdô mô prôwdã<\/a><\/b>, Pòtrzébné bé\u0142bë jesz jeden s\u0142owôrz, ktëren przedstôwiô\u0142bë s\u0142owa, ktërné w pòlsczim a kaszëbsczim jãzëkù brzmi\u0105 tak samo, a co jinszégò znacz\u0105. Jak so Pòlôch z Kaszëb\u0105 zé\u0144d\u0105, mòg\u0105 so letkò w gôdce rozmin\u0105c, bò jeden mdze mëslô\u0142 ò niebie a drëdzi ò chlebie. Jak ò nich rzeczesz gbùr, té Pòlôch mdze òbra\u017cony a Kaszëba achtniony. Jak so jich spitôsz cë\u017c je „czu\u0107“, Kaszëba nadstawi ùcha a Pòlôch nosa. Jak jich pòslesz do sklepù, Kaszëba pùdze do piwnicy a Pòlôch do sklepu. Jak jima kô\u017cesz wzyc kar\u0119, Kaszëba so chwôcy za taczk\u0119 a Pòlôch mdze \u017cdô\u0142 na kar\u0119. Jak jima kô\u017cesz przeniesc jadro, Kaszëba przëniese ce sie\u0107 a Pòlôch wiadro. Jak jima kô\u017cesz pòkazac sw\u00f3j bôt, Kaszëba pòkô\u017ce ce \u0142\u00f3dk\u0119, a Pòlôch sw\u00f3j but. Jak jima rzeczesz, \u017ce wiélgô je jich bùcha, Kaszëba pòmësli ò pysze, a Pòlôch, co z niegò bucha. Jak so jich spitôrz jaczé je wiodro, Kaszëba òpòwié ce ò pogodzie a Pòlôch pòwié, \u017ce okr\u0105g\u0142e. Jak so jich spitôsz do czegò je harfa, Pòlôch ce rzecze, \u017ce do grani, a Kaszëba, \u017ce do bùlew przebiérani. Jak jima kô\u017cesz jic na piãtro, Pòlôch sã naléze na pi\u0119trze a Kaszëba na strychu. Jak jima rzeczesz, \u017ce piãknô je jich brutka, Kaszëba wezdrzi na swòjã pann\u0119, a Pòlôch so chwôcy za br\u00f3dk\u0119. Jak jima pòwiész, \u017ce maj\u0105 cosz piãkno rzec, Pòlôch cosz piãkno rzeknie, a Kaszëba so òbrëszi na tak\u0105 bezsromòtã, bò co kòmù do tegò.<\/p>\n Ni ma w tim nic dzéwnégò, \u017ce Pòlôch z Kaszëb\u0105 md\u0105 to samo czëlë, a co jinszégò mëslelë, jak ti tam Pòlôsze w ti Warszawie, jednym jãzëkã gôdaj\u0105, a co jinszégò na mëslë maj\u0105. Jima té\u017c bë so przëdô\u0142 s\u0142owôrz, ale pòlskò-pòlsczi, ktëren przek\u0142ôdô\u0142bë ten pòlsczi, co je w ù\u017cëtkù pò prawi stronie a ten co je w ù\u017cëtkù pò lewi stronie sejmu. Nadto prawô strona brëkowabë jesz pôrã pòmniészëch s\u0142owôrz\u00f3w, bò tam wnet prawie jak na Kaszëbach, co wies to jinô gôdka.<\/p>\n Kto gôdô mô prôwdã, le \u017ce kò\u017cdi mô swòjã prôwdã, a kò\u017cdi swòjégò miészka wachtëje, a na swòje dobré enderëje. Biéda w tim, \u017ce to dobré nie je wszëtczim r\u00f3wno dobré, témù té\u017c w tim warszawsczim tiglu tak wszëtkò bùlgòce, \u017ce ja\u017c dekel pòdskakùje a szpùkùje. Òni tam le swòjã prôwdã znaj\u0105, a za t\u0105 prôwdzëw\u0105 prôwd\u0105, kto wié, czë szukaj\u0105?<\/p>\n Ten nowi pòrz\u0105dk, do ktërnégò lëdzëska wiéld\u017cim dzélã przekònac so nijak ni mòg\u0105, òdebrô\u0142 jima wszëtczé depùtatë, co rôz czedës tak w m\u00f3dze bë\u0142ë. Kò\u017cdi miô\u0142 zarobic tëli, \u017cebë mù depùtatë nie bë\u0142ë pòtrzébné. Ti, co to wëmëslëlë pò prôwdze zarôbiaj\u0105 tëli, \u017ce na resztã nie darwaj\u0105 so òbzérac, bò ti ca\u0142i reszce maj\u0105 te depùtatë z gard\u0142a wëcygnioné, na gòt\u00f3wkã zamienioné a sobie pòjãté. Wszelakò jeden depùtat maj\u0105 wszëtczim chãtnym a niechãtnym òstawioné. To s\u0105 m\u00f3dné za dôwnégò rzãdë „wczasë pòd krëszk\u0105“.<\/p>\n Pòd tã krëszkã maj\u0105 òni pòs\u0142oné tëli lëdzy, \u017ce jakbë tak kò\u017cdi bezrobòtny miô\u0142 so legn\u0105c pòd krëszk\u0105, te bë w ca\u0142i Pòlsce krëszk\u00f3w zabrak\u0142o. Dôwni m\u00f3g\u0142 so legn\u0105c pòd krëszk\u0105 le na dwie niedzele, a to jesz nié kò\u017cdégò rokù, a dzys m\u00f3\u017cesz le\u017cec jak rok d\u0142ud\u017ci, a to nikògò nic nie òbchòdzy, chòcbës tam përdã wëpi\u0105\u0142. M\u00f3më terë te dwa letné mies\u0105ce, te tim niebòrôk\u00f3m chòc zemno nie mdze. Òni bë so le jesz mùszelë naùczëc òd swiãtégò Jana Chrzcëcela jak so tu miodã lesnym a szara\u0144cz\u0105 ù\u017cëwic a w lesnëch kòrz\u00f3nkach so szmaczi doszëkac.<\/p>\n „Cëzé chwôlita, swòjégò nie znajeta…“. Tã przestrogã ju przed wiekami g\u0142osy\u0142 stôropòlsczi pisôrz Rej. Terë je dobri czas „swòje pòznawac“, bò cosz kòl trzech myli\u00f3n\u00f3w lëdzy, nikòmù do robòtë nie pòtrzébnëch, nie wié co z czasã zrobic. Te le dali w Pòlskã krôj pòznawac, a nôlepi na piechti, bò to bòdôj zrowiu s\u0142u\u017ci. W aptékach terë dro\u017cëzna, te m\u00f3\u017cesz chòc tak zdrowémù dopòm\u00f3c, a so zbli\u017cëc do nôtërë. Z pòmòc\u0105 spieszi tu kòlej pa\u0144stwòwô, zamikaj\u0105c linie, \u017cebë kòndicëjô narodë pòprawic a mù përznã gnôtë rozproszczëc. Na biliet zdro\u017ca\u0142i m\u00f3\u017ce kò\u017cdi ni mô, ale kò\u017cdémù P\u00f3n B\u00f3g dô\u0142 dwie nod\u017ci, a to doch nié do firowani zgni\u0142otë.<\/p>\n Zewszãd nawò\u0142uj\u0105 terë do agroturizmù. To je decht na czas wò\u0142anié, co té\u017c na Kaszëbach dô sã czëc. Mô òn bëc wëbawienim a zôr\u00f3bkã dlô wsë, ktërna na swòjëch pl\u00f3nach nic zarobic ni m\u00f3\u017ce, a jesz nadto lëchim wzãcym sã òne cesz\u0105. Letkò jednak mòg\u0105 nalézc wzãcé, a jesz prosto z pòla, chléwa czë ògr\u00f3dka, jak nas tu zasëpie gromada g\u0142odnëch a pòd krëszkama le\u017c\u0105cëch agroturist\u00f3w, ktërny \u017c\u00f3dnémù dobru zniszczec so nie dadz\u0105. Òszczãdz\u0105 òni nama robòtë przë zbiorach, a wëstôwanié z towôrã na tôrgach. To za jich prziczin\u0105 bùlwë z pòla md\u0105 przed czasã wëbrôné, krowë na \u0142\u0105kach z mléka wëdojoné, jaja z kùrnika wëbrôné, a dr\u00f3b co pòd rãkã wpadnie zarzin\u00f3ny. Taczim prostim spòsobã rzãd mô gbùrom zbit na p\u0142odë rolné zagwësniony, blëze trzem myli\u00f3nom lëdzy wczasë darmòwi fundnioné, a sobie spòk\u00f3jny sen zagwësniony. Le bënômni nié pòd krëszk\u0105. Chòc kto wié?<\/p>\n Gôdaj\u0105c ò \u017cniwach lëdze na ògle mëszl\u0105 ò zbiorach z rolë. Te zôs kù\u0144cz\u0105 so wiedno klãsk\u0105. Je to abò klãska brzadnoscë, abò niebrzadnoscë. Nowicy kòsztô òna wiedno tëch, co na roli robi\u0105. Jak no pòwiôdô rzeklëzna „òstatnëch grëz\u0105 psë“, a ti òstatny té\u017c wiedno pò slôdkù òberwi\u0105. Tëch pierwszich to ma\u0142o czedë chwôcy. To ju mùszi dac wiéld\u017ci grzëmòt z \u0142iskawic\u0105, \u017cebë so jima st\u00f3\u0142czi pòwëwrôca\u0142é, a \u017cebë jich spòd seto kraszonégò krëpa nëkalë. Zôs niebòrôkòwi jak przi\u0144dze gòrzi, nawetka ta s\u00f3l do sëpani dzurk\u00f3w w chlebie òdjimn\u0105, nie gôdaj\u0105cë, \u017cebë so gò miô\u0142 szmùlt\u0105 pòcôrn\u0105c. Jednakò wszëtcë radej\u0105 so \u017cniwami, bò jakbë nie bë\u0142o, wiedno doch òne cosz tam przenios\u0105. Nôwikszô radosc maj\u0105 ti, ktërnym ùdô so ze\u017cniwic tam gdze ni mielë pòsoné, a zebrac to, do czegò rãczi ni mielë przek\u0142ôdôné. Taczich \u017cniwiarz\u00f3w je òstatnymi czasë dosc tëli namno\u017coné a s\u0105 jich rozmajité zortë. Òd czësto drobnëch do rekin\u00f3w niena\u017cartëch. Òd tëch òd mòkri robòtë do tëch, co w biô\u0142ëch jedwôbnëch rãkawicach \u017cniwi\u0105. Wszëtcë òni maj\u0105 swòje \u017cniwa, chòc na r\u00f3\u017cné spòsobé. Ti czësto drobny \u017cniwi\u0105 wëcygaj\u0105c rãkã pò dwa z\u0142oté do lëtoscëwëch lëdzy, z nôdzej\u0105, \u017ce ti wiedz\u0105 jak cã\u017cczi do ùgaszeni je pragnienié, ktërno pòwsta ze slédno ù\u017cniwionëch dwùch z\u0142otëch. Jiny \u017cniwi\u0105 luzaj\u0105c czeszenie a tasze lëdzy na targòwiszczach, na òdpùstach, w banach, kr\u00f3mach a w autobùsach, a gdze bl\u00f3s so dô. Przë tëch \u017cniwach lëdze trac\u0105 bl\u00f3s miészczi, ale zatrzimuj\u0105 \u017cëcé a zdrowié. Dô té\u017c zort \u017cniwiarz\u00f3w, ktërny te wôrtnoscë maj\u0105 za nic, a je jima r\u00f3wno, kùli ten zat\u0142ëk\u0142i cz\u0142owiek mdze miô\u0142 przë se. Wë\u017cszi zort \u017cniwiarz\u00f3w, ktëren bë tim slédnym rãczi nie chcô\u0142 pòdac, chòc té\u017c \u017cniwi nié swòje, to s\u0105 ti, ktërny tëcz\u0105 so krziwd\u0105 najãtëch robòtnik\u00f3w, wë\u017cimaj\u0105c z nich s\u00f3dmé pòtë bez gòdzewi zap\u0142atë. Ten wë\u017cãti a nie zap\u0142acony pòt, zamieniaj\u0105 òni na sad\u0142o do smarowani w\u0142ôsnëch slôdk\u00f3w. \u017bniwiarzi nieswòjégò a niepòsônégò m\u00f3g\u0142 bë tu mno\u017cëc bez kù\u0144ca. Zasôdaj\u0105 òni a \u017cniwi\u0105 w rozmajitëch radach wëbier\u00f3nëch a mianow\u00f3nëch a sami sobie naznaczaj\u0105 \u017cniwò, wëpr\u00f3ny z wszëtczi sromòtë. Na kù\u0144c wôrt bë jesz bë\u0142o wspòmn\u0105c tëch, co \u017cniwilë wszëtkò, co Pòlskô Lëdowô przez 45 lat rãkami lëdzczima zbùdowa. Lëdze czurzelë, rãkawë kôsalë a bùdowelë: miasta, fabriczi, kòmbinatë, a na s\u00f3m kù\u0144c przëszlë kòmbinatorzë, swòji a cëzy, a za dzes\u0105ti dzél wôrtoscë ze\u017cniwilë wszëtkò, co ti biédny lëdze swòj\u0105 mòklëzn\u0105 wërobi\u00f3né mielë. Lëdzeska z luz\u0105 rãk\u0105 zaczinalë, a pò nëch latach z luz\u0105 rãk\u0105 òstelë. Szabrownicë wiedno bëlë g\u00f3r\u0105, a so chwôlëlë kò\u017cd\u0105 wòjnã a kò\u017cdi przewr\u00f3t, bò przë tim so sz\u0142o wzbògacëc. A bë\u0142o jima r\u00f3wno, kto tak kògò przewrôcô\u0142. Na òbalenim Pòlsczi Lëdowi té\u017c ze strat\u0105 nie wëszlë, le so dobrze wëtëczelë, rozeblëlë wszëtkò, a mòg\u0105 so terë w \u017cëwé òcze smiôc tim biédôk\u00f3m, ktërny biédny bëlë a jesz biédniészi òstelë.<\/p>\n \u017be z prôwd\u0105 dzys dnia dalek nie za\u0144dzesz, tegò doznô\u0142 so nawet Masymili Gniota z Wãs\u00f3r ù Gùczowégò Macka. To bë\u0142ë jinszé czasë, ale nawet te prôwda nie bë\u0142a na ti zemi pòp\u0142atnô, a takô òsta do dzys. Dzys je òna bòdôj jesz mni p\u0142atnô jak czedes. Òd prawiek\u00f3w té\u017c znônô je rzeklëzna, \u017ce jesz sã taczi nie narodzy\u0142, ktëren bë wszëtczim dogòdzy\u0142. Tam sam gdzes pò k\u0105tach, m\u00f3\u017ce jesz ktosz kòmùsz dogòdzy, ale wszëtczim dogòdzëc, to je pò prôwdze cyn\u017ckô sprawa, a prosto nie do wëkònani je òna dlô ksãdza, ktëren na swòji drodze pòtikô sã ò rozmajitëch lëdzy. Kùli zôs lëdzy, tëli s\u0105d\u00f3w a p\u0105kt\u00f3w wezdrzeni.<\/p>\n Jak ten ks\u0105dz mdze wiedno chòdzy\u0142 w sëkni, rzek\u0105 – jiny ksã\u017ca té\u017c s\u0105 pòbò\u017cni a òblok\u0105 so pò lëdzkù.<\/p>\n Jak mdze chòdzy\u0142 pò lëdzkù òblok\u0142i, rzek\u0105 – sëknia je mù za cã\u017ckô.<\/p>\n Jak mdze chòdzy\u0142 w sëkni, rzek\u0105 – ùdôwô biédôka.<\/p>\n Jak so forsz òblecze, rzek\u0105 – ten ju ni mô na co wëdac.<\/p>\n Jak mdze za wiele ò dzysdniowim swiece wiedzô\u0142, rzek\u0105 – ten so rozszed\u0142 z pòwo\u0142anim.<\/p>\n Jak nie mdze w te sprawë wchôdô\u0142, rzek\u0105 – kò ten nie znô \u017cëcégò.<\/p>\n Jak zachòrzeje a mdze so lekarzi\u0142, rzek\u0105 – kò ten gôdô ò niebie a bòji so smiercë.<\/p>\n Jak so nie mdze lekarzi\u0142, rzek\u0105 – kò ten ùczi, \u017ce trzeba szanowac swòje zdrowié a s\u00f3m tegò nie robi.<\/p>\n Jak na kôzaniach drobno so wszëtczim przëzdrzi, rzek\u0105 – wtikô knérã w nié swòje sprawë a md\u0105 wszëtcë òbrëszony.<\/p>\n Jak mdze gôdô\u0142 òglowo a z wësoka, rzek\u0105 – do kògò bë\u0142a ta gôdka, kto wié ò co mù chòdzë\u0142o.<\/p>\n Jak mdze gôdô\u0142 kôzanié d\u0142ugò, rzek\u0105 – kò ten gôdô do spikù. Jak mdze Mszã swiãtô òdprôwiô\u0142 pòmale, rzek\u0105 – kò ten so wëgniesc ni m\u00f3\u017ce.<\/p>\n Jak òdprawi chùtkò, rzek\u0105, kto wié – gdze mù tak spiészno bë\u0142o.<\/p>\n Jak mdze grëbszi w pasu, rzek\u0105 – kò ten so na nas wëpas.<\/p>\n Jak mdze zmiarti, rzek\u0105 – kto wié gdze ten \u0142azy pò k\u0105tach.<\/p>\n Jak so ùsmieje, rzek\u0105 – kò tegò so g\u0142ëpòtë trzimaj\u0105.<\/p>\n Jak mdze pòwô\u017cny, rzek\u0105 – kò ten lëdzy òdstrôszô òd wiarë.<\/p>\n Jak sedzy ù se, rzek\u0105 – kò ten nie je dlô lëdzy.<\/p>\n Jak jidze do lëdzy, rzek\u0105, gdze ten pò wsë \u0142azy.<\/p>\n Jak sznapsa nie weznie, rzek\u0105 – kò ten nie je do towarzesztwa.<\/p>\n Jak so jednégò weznie, rzek\u0105 – zdrzéta jak mù szmakô.<\/p>\n Jak swiécy wid pò nocach, rzek\u0105 – cë\u017c ten tam jesz robi.<\/p>\n Jak widë nie swiécy, rzek\u0105 – w czim mù wid przeszkôdzô.<\/p>\n Jak przëjmie do se kùchôrka, rzek\u0105 – ti jesz cos skùcharz\u0105.<\/p>\n Jak kùchôrczi nie weznie, rzek\u0105 – kò ten lôtô pò môltechach.<\/p>\n Jak kùchôrka je m\u0142odô, rzek\u0105 – to bòskô òbraza.<\/p>\n Jak kùchôrka je stôrô, rzek\u0105 – na co mù ta zaraza.<\/p>\n Jak jidze do bògatëch, rzek\u0105 – ten wié z czim so trzëmac.<\/p>\n Jak jidze òn do biédnëch, rzek\u0105 – z szotornikami trzimie.<\/p>\n Jak wò\u0142ô òn ò dëtka, rzek\u0105 – ten je niena\u017carti.<\/p>\n Jak ò dëtka nie prosy, rzek\u0105 – kto wié kto mù znosy.<\/p>\n Jak so kùpi nowé auto, rzek\u0105 – ten nas mô wëgòloné.<\/p>\n Jak jezdzy stôrim, rzek\u0105 – co za sromòta, kto wié co òn z temi dëtkami robi.<\/p>\n Jak mô w biurze cénnik – to wiéld\u017cé zgòrszenié.<\/p>\n Jak cenë nie pòdaje, rzek\u0105 – bò ten wiedno na wicy \u017cdaje.<\/p>\n \u017bdaje czë nie \u017cdaje, tegò nie rozgréze, wô\u017cné \u017cebë nie bé\u0142 z lëdzama za blëzë. Bò ti mù jiwerno wszëtkò wëszukaj\u0105, a co nie naléz\u0105, sami dospiéwaj\u0105. Tak gò ùkùglaj\u0105, bë z jich mësl\u0105 bë\u0142o, a nié wô\u017cné wcale, czë mù to szkòdzë\u0142o. B\u0105dzta tedë zdrowi na dëchù a cele, a nie r\u00f3bta tôklë we w\u0142ôsnym kòscele. Ks\u0105dz je z lëdu wzãti a z waji pòchòdzy, te cë\u017c so wama tak richtich rozchòdzy. <\/p>\n Jeden le je zort swiãtëch òdwiécznëch a wiécznëch. To s\u0105 swiãti kòscelny. Kr\u00f3m nich jednak przez nasze dzeje przewijô so riga swiãtëch nié przez Kòsc\u00f3\u0142 stanowionëch, le taczich, co to jich czasë do chwa\u0142ë wënios\u0142ë, a chwa\u0142a jich razã z nemi czasami przemiã. Zarô pò drëd\u017ci wòjnie swiãti kòscelny bëlë wënëk\u00f3ny ze szk\u00f3\u0142 a ùrzãd\u00f3w, z nazwani szasëj\u00f3w a z wezwani rozmajitëch k\u00f3\u0142 a òrganizacëji, co pòza bramami kòsco\u0142a mia\u0142ë swòje dzejanié. Nawetka w niektërnëch pòs\u0142ësznëch domôctwach swiãti kòscelny bëlë wënios\u0142i na pszãter abò do sklepù, bò so w tëch nowëch ramach tak jakosz nie miescëlë. Jich plac na indijsk\u0105 m\u00f3dã zajã\u0142ë „swiãti krowë“, ale w lëdzczim wcelenim. Bë\u0142ë jich bënômni trzë zortë. Nôwë\u017cszi zort to ten, co we Warszawie miô\u0142 swòjã òbòrã, a so pas pò ca\u0142i Pòlsce. Drëd\u017ci zort miô\u0142 òbòrã we wòjew\u00f3dzczim miesce a so pas we wòjew\u00f3dztwie. Trzecy zort nëch swiãtëch kr\u00f3w miô\u0142 widã pòwiatow\u0105 a z ti mùszô\u0142 miec dosc. Pierszi zort so dô\u0142 òdjic, a ne swòje òdjimczi rozes\u0142ac pò ca\u0142i Pòlsce do wiészani pò szkò\u0142ach, ùrzãdach a òrganizacëjach. Lëdzëska jich samëch w swòje rãce dostac ni mòglë, \u017cebë jich pòwiesëc, te chãtno wiészale same òdjimczi, plewi\u0105c przë tim pò k\u0105tach, te jak nikt jich nie widzô\u0142. Te szept\u00f3né s\u0142owa, co na te òdjimczi pôda\u0142ë nie s\u0105 tu do przekôzani, bò bë\u0142a to z\u0142owrogô „mòdlëtwa“, ktërny nôl\u017cëszim wezwanim bë\u0142o „\u017cebë waji ti a ni wzãlë“. Wszëtczich tëch swiãtëch knag\u00f3w swiãto bë\u0142o òbchòdzoné na 1 maja. Te sz\u0142ë pòs\u0142ëszny procesje a nios\u0142ë wszëtczi nowòm\u00f3dné „swiãtoscë“ òdbier\u00f3né przez wszechmòcnëch tegò czasë. Chto nie szed\u0142 w procesji nie dostô\u0142 prémie ani sztëka wôrtsztë, témù té\u017c na tëch procesjach ma\u0142o kògò fela, bò to doch je r\u00f3wno kto to daje, bëlë bë chcô\u0142 dac. Jak ju kòl kù\u0144ca dawac nie bë\u0142o czegò, skù\u0144czë\u0142ë so procesje pierszomajowé, pad\u0142ë swiãté knad\u017ci, a zd\u017cinã\u0142ë òdjimczi. Swiãti kòscelny przëszlë nazôd na sw\u00f3j plac, a nié na d\u0142ugò, nowé czasë wnios\u0142ë nowé swiãté knad\u017ci, a te kto wié co nama dadz\u0105.<\/p>\n Panëszka chòdzë\u0142a do nas przez wszëtczé lata, a wiedno bë\u0142a òd noszeni. Noszë\u0142a té\u017c co mòg\u0142a. Përznã strachù przed rzemienn\u0105 pëtk\u0105, a përznã rozmajitégò gwiôzdkòwégò dobra. W minionëch czasach nié mia ta panëszka wiéld\u017cégò k\u0142opotë, \u017cebë kòmù ùcechã sprawic. Za ùcech\u0105 syg\u0142a jedna wëstroja\u0142ô w kr\u00f3mie blë\u017ci gwiôzdczi apfelzyna a tôfla szekòlôdë. Wiélg\u0105 wôrtosc mia té\u017c paczka moka kawë, ktërny to na mies\u0105c cz\u0142owiek ja\u017c dzesãc deka do zbrëkowani dostô\u0142 wëdzeloné. Ti, co co so jima dzys mëc nie lunowa, bò witro tak a tak so strzepi\u0105, mielë sw\u00f3j dobri czas, bò mëc so mòglë òszczãdno, \u017cebë przëpisôné sztëczk mëd\u0142a ca\u0142i mies\u0105c jima strzimô\u0142. Ktërnym nawet tegò sztëczka bë\u0142o za wiele, a so gò mienialë na cygaretë, bò w jizbi jidze wiedno òkno òtemkn\u0105c a smr\u00f3d na wies wëpùscec, a bez cygaretë, cë\u017c tim znacz\u0105 nôlepszé zôpachë. Wiod\u0105c\u0105 walut\u0105 bé\u0142 te sznaps, za ktëren te m\u00f3g\u0142 wszëtkò dostac, a ten swòji robòtë, bé\u0142 le përznã mni wôrt òd pa\u0144stwòwégò, ktërnégò nôle\u017ca so le halba na mies\u0105c. Za to ten drëd\u017ci kapô\u0142 gãsto w co ktërnym mieszkanim. Niejedny so nawet w magistrace do slebù meldowalë, a cedel na ekstra sznaps dlô gòscy òdbiéralë. Jak té\u017c sznaps bé\u0142 wëhalôny, tak té\u017c slub bé\u0142 òdwò\u0142\u00f3ny. To bë\u0142ë z\u0142oté czasë dlô tëch, co w kr\u00f3mach a magazynach robilë. To z\u0142oto czasu so na jich pôlcach a szëjach blinkrowa. Ti wiedzelë, \u017ce òni \u017cëj\u0105, a kògò so jima widzy, mòg\u0105 do réd\u017ci ùstawic. Wiéld\u017ci te ùwô\u017canié mia té\u017c swi\u0105tecznô panëszka, bò co bë nie przënios\u0142a, to mia wiélg\u0105 wôrtosc. Je dzys prosto nie do pòjãcy, jak letkò te przësz\u0142o kòmù ùcechã sprawic, a jak ma\u0142o bë\u0142o trzeba, \u017cebë so lëdzk\u0105 wdzycznosc zaskarbic. Ja\u017c przësz\u0142ë te nowé czasë, ktërné wszëtkò pòpsë\u0142ë. Nawet ta biédnô panëszka nie wié ja\u017c co wëmëslëc, \u017cebë tim lëdzom przëniesc, czegò ti bë jak rok d\u0142ud\u017ci ù se nié mielë. \u017bôdnégò wra\u017ceni nie zrobi dzys ani apfelzyna, ani szekòlôda, ani k\u00f3\u0144 przez \u00f3pkã w drewnie wëd\u0142ëb\u00f3ny. Nôgòrszé, \u017ce ti co tak dobrze maj\u0105, a co jich cyn\u017ckò je czim zadzewic, wcale nie wiedz\u0105, \u017ce so tak dobrze maj\u0105, a dërch sobie mëszl\u0105, \u017ce so jima krziwda dzeje. Tëch bë wôrt na mies\u0105c do nordowi Kòreji, Kùbë, czë za nasz\u0105 wschòdn\u0105 gra\u0144cã pòs\u0142ac, \u017cebë so parzonym bùlwiczim czestowalë, a w s\u0142om\u0105 scelonëch kùrpach paradowalë. Ti mëszl\u0105, bë chùtkò do rozëmù jaczigòsz wrôcalë, panëszkã z geszenkami pò rinkach kùszkalë, a so zabëté pôcôrz wnet przëpòminalë. Co té\u017c niech so st\u00f3nie mie a wama.<\/p>\n \u017bebë nié ta nôdzeja, te bë ju niejednégò na tim swiece nie bë\u0142o. Ti co jã stracëlë, ti so ju midzë \u017cëwëmi nie kr\u0105c\u0105. Témù té\u017c kto chce \u017cëc, mùszi nôdzejã miec. Trzeba so ji trzëmac, chòcbë to z rozëmã w grëpie nie sz\u0142o. Darmo nie gôdaj\u0105, \u017ce nôdzeja je mëmk\u0105 gupëch, le \u017ce kò\u017cd\u0105 nënkã s\u0142ëchô sã ùszanowac, te ta té\u017c cyszi so wiéld\u017cim ùszanowanim, apartno ù tëch, ktërnym ju nic jinégò nie zbieg\u0142o. Dobrze, \u017ce jã chòc maj\u0105, bò kto stracy\u0142 wiarã a nôdzejã, ten ju nic jinégò do straceni ni mô. Ten so prosto m\u00f3\u017ce jic pòwiesëc, e\u017clë naléze jaczi pòrzucony pòwr\u00f3z, bò na nowi trzeba dëtk\u00f3w. Czasã so trafi, \u017ce nënka nie je wszëtczim dzôtk\u00f3m r\u00f3wno dobrô. Tak té\u017c je z nënk\u0105 nôdzej\u0105 a z nënk\u0105 Pòlsk\u0105. Ta niedôwno pad\u0142ô, té\u017c bë\u0142a macëcha, co bl\u00f3s te dzôtczi pò tatkù Ruskù ùwô\u017ca, a te jiny pòd tã samã czerwion\u0105 farwã farwòwac chca. Ti co so przefarwòwac dalë, dobré profitë z tegò zbiéralë. Jiny zôs za lepsz\u0105 Pòlsk\u0105 \u017cdalë a so nôdzej\u0105 futrowalë. Kto \u017cd\u017ce, ten so do\u017cd\u017ce, òni té\u017c so do\u017cdalë. Przësz\u0142a nowô nënka Pòlskô a z ni\u0105 nowô nënka nôdzeja. Le \u017ce niejedné dzôtczi nijak szczescy do nënczi ni maj\u0105. Ta ju trzecô je, a jak ne slëdné dwie, dobrô le wëbrônym je, a dlô resztë macecha. Niesmiertélnô nënka nôdzeja zôs \u017cëje midzë lëdzami, chòc na r\u00f3\u017cné ôrtë je brëkòwônô, bò wszëtcë r\u00f3wno gupi nie s\u0105. Jedny maj\u0105 nôdzejã, \u017ce so jima ùdô ùtrzëmac na st\u00f3\u0142kach, co jima grëbi tës\u0105ce z\u0142otëch na mies\u0105c przenôszaj\u0105, a jiny maj\u0105 nôdzejã, \u017ce jich z robòtë, co pôrãset z biéd\u0105 daje nie wëszmërgaj\u0105. Jedny maj\u0105 nôdzejã, \u017ce w wëstawionëch pa\u0142acach md\u0105 d\u0142ud\u017cich a sëtëch lat do\u017ciwalë, a jiny maj\u0105 nôdzejã, \u017ce z nima z nëch òdrapônëch bùd\u00f3w na sztrasã prosto nie md\u0105 nëkalë. Jedny maj\u0105 nôdzejã, \u017ce jima papiorë gie\u0142dowé maj\u0105tk pòmno\u017c\u0105 a drëd\u017ci maj\u0105 nôdzejã, \u017ce jima na papiorë klozetowé zbiegnie. Jedny maj\u0105 nôdzejã, \u017ce witro naléz\u0105 w delikatesach cosz co jich kù\u0144sztowny szmace dogòdzy a drëd\u017ci maj\u0105 nôdzejã, \u017ce witro ze smiétnika wszëtkò nie mdze wëbr\u00f3né a szërë jich nie ùrëchl\u0105. Jedny maj\u0105 nôdzejã, \u017ce so jima bik òcyli, a drëd\u017ci maj\u0105 nôdzej\u0105, \u017ce jima òstatnô kùra nie zdechnie. D\u0142ugò bë tu m\u00f3g\u0142 rechòwac sprawë do ktërnëch lëdzom nënka nôdzeja je pòtrzébnô, \u017cebë le ji na wszëtkò sygn\u0105c chca\u0142o. Te le z nôdzej\u0105 w Nowi Rok!<\/p>\n To òdwiéczné przekle\u0144stwò dot\u0105d nie bë\u0142o tak pasowné jak dzys dnia. M\u00f3më demòkracëjã, a w ni kò\u017cdi robi co chce. M\u00f3\u017ce nié decht kò\u017cdi, ale wnet prawie co chce. A ju decht co chc\u0105 wëstwôrzaj\u0105 dzeceszcza pò szkò\u0142ach, gdze szk\u00f3lny \u017côdnégò g\u0142osë nié maj\u0105. Z tëch co do prezydencczégò zesla swòjã sedzelnicã przémierzalë, le jeden Korwin-Mikke pamiãtô\u0142 ò òdwieczny prôwdze lëdowi, ktërna g\u0142osy, \u017ce cz\u0142owiek g\u0142upi so rodzy a taczi s\u00f3m ùmiérô. To òn le jeden chcô\u0142 zniesc szkòlny òbòwi\u0105zk, a darowac tã szkòln\u0105 mòrdãgã wszëtczim, ktërny taczimi so rodzëlë, taczimi té\u017c zemrzec chcelë. Le wele nie bë\u0142o to jima jednak pis\u00f3né. Korwin-Mikke przepôd\u0142 a razã z nim nôdzeja tëch, ktërny bë so rôd òd ti mòrdãd\u017ci wezwòlëlë. Dzeceszcza rôz czedës sz\u0142ë do szkò\u0142ë z jedn\u0105 tobleczk\u0105 a grifelk\u0105 do pisani a dzys brëkùj\u0105 w\u00f3zyk abò karã \u017cebë dowléc do szkò\u0142ë wszëtczé tokle, co s\u0105 tam nibë pòtrzébné. Jak dzec\u0105tkò so mùszi samò do szkò\u0142ë dotodrowac, le wlecze na pùklu tak\u0105 bòrdã, òd ktërny mù so pùczel krzëwi robi a nod\u017ci so ùd\u017cibaj\u0105. M\u0105drosce z tegò jednak nie przëbiwô ò wëchòwanim nie wspòminaj\u0105cé. Szk\u00f3lnëch té\u017c namno\u017cëlë. Ti s\u0105 wësok kszta\u0142cony a cenkò szpecjalizown\u00f3ny. Kto wié gdze zajc jaja niese, ten ju nié m\u00f3\u017ce wiedzec gdze luks piwo nosy. Przewòjnowi szk\u00f3lny wszëtkò ò wszëtczim wiedzelë a z ti wiedzë czësto dobrze sobie \u017cëlë. Z miesãczny wip\u0142atë krowã kùpic so da\u0142o, a jesz na wszëtkò jiné té\u017c przë tim syga\u0142o. Dzys krowa przesz\u0142a w marzeni a jima zbieg\u0142o z topkã pò wsë za mlékã proszeni. Dôwni jak luntrus w szkòli cosz wëbroji\u0142, te miô\u0142 strach do klasë wlézc. Dzys to szkòlnym przëpad\u0142o z bùksami wiatrã pòdszetëmi do klasë wchadac, bò nigdë nie wiedz\u0105 co jich spòtkac m\u00f3\u017ce. Dôwni dzecnô biéda bë\u0142a jednaczimi bluzami zakrëtô a biô\u0142\u0105 krãg\u0105 wë\u0142o\u017conô. Le jeden szk\u00f3lny so forsz ruchnami miéni\u0142. Dzys ca\u0142o klasa so miéni a òn jeden rôd bë swòjã biédã szërtùchã òkri\u0142. Dôwni co szk\u00f3lny rzek\u0142 to bë\u0142o swiãté a smarkùlce mùsza\u0142ë s\u0142ëchac. Dzys smarkùlc z wëros\u0142ima rogami je swiãti a szk\u00f3lny mùszi so gò s\u0142ëchac. Stôri lëdze ju dôwno narzékalë, \u017ce ten swiat je do g\u00f3rë nogami przewrocony a nie doznëlë ani pò\u0142owã z tegò, co dzys mòglëbë widzec. Dobrze, \u017ce ti spi\u0105 so spòk\u00f3jno a nie mùsz\u0105 so z tim wëwr\u00f3conym a pòkrãconym swiatã toklowac, bò tegò òni bë gwës nie strzimalë. A më jak d\u0142ugò strzimiemë? Kto to wié.<\/p>\n Dôwni jak so dwaj Kaszëbi spòtkalë a mielë do òbgôdani jaczi k\u0142opot, ktëren bé\u0142 wnet prawie bez \u017côdny nôdzëje, te wëjãlë bùdelkã z tobak\u0105 a wzdichnãlë „chcemë le so za\u017cëc“. Zarë robi\u0142o so jima l\u017ci na dëszi, wieselni w nosu a jasni w g\u0142owie. To s\u0105 chòcbë trzë pò\u017cëtczi z za\u017cëcy tobaczi; a biwa\u0142o przë tim, \u017ce nalôz\u0142 so spòs\u00f3b na rozpl\u0105tani niejednégò wãz\u0142a. Dzys so lëdzom \u017cëcé pòpl\u0105ta\u0142o wiele lepi jak czedës, ale mni za\u017ciwaj\u0105 tobaczi a na pewno przez to gòrzi so z tëmi wãz\u0142ami radã daj\u0105. Dôwni jedny \u017cëlë sprawami drëd\u017cich a bëlë nima serdeczno przejãti. Do cëzégò szczescy czë nieszczescy lëdze so kòpic\u0105 zbiégalë a kò\u017cdi radzy\u0142 jak m\u00f3g\u0142. Smiô\u0142 so ze smiej\u0105cymi a p\u0142akô\u0142 z p\u0142acz\u0105cymi. Jak chòdzë\u0142o ò pògrzéb czë nieszczëslëwi wipôdk, jedny drëd\u017cich wspiéralë, dobrã taczim jak: jaja, mas\u0142o a kùrë czë kaczczi dod\u00f3m znoszalë, a w grëpie z nieszczescym dotk\u0142ëmi p\u0142akalë. Jak chòdzë\u0142o ò wieselé, chrzest, czë jiny radosny przëtrôfk, te té\u017c ca\u0142\u0105 ws\u0105 czë szasëj\u0105 rozmielë so wieselëc. Òni dobrze pòjãlë s\u0142owa, \u017ce redosc dzelonô, je debelt redosc\u0105, a bòlesc dzelonô je pò\u0142ow\u0105 bòlescë. Dôwni jak kto miô\u0142 wid a dali kù\u0144ca w\u0142ôsnégò nosa nie widzô\u0142, te szed\u0142 do doktora, \u017cebë so brëlë sprawic, a jesz co wicy jak kù\u0144c swòjégò nosa widzëc. Dzys te brëlë do dalszégò widzeni ma\u0142o kòmù s\u0105 pòtrzébné, bò lëdzëska dali jak kù\u0144c w\u0142osnégò nosa widzec nie chc\u0105, a maj\u0105 dosc k\u0142opòtë z tegò, co so wk\u00f3\u0142 jich w\u0142ôsnégò nosa dzeje a so z tim radë ni mòg\u0105 dac. Te za czim jima dali wzérac? Jak so ju kto kòmù przezérô, te wcale nié za tim, \u017cebë mù w czim pòmòc, le \u017cëbë so doznac czë ten drëd\u017ci ni mô czasã tegò wicy òd mie, a sk\u0105d òn to mô? A te jakbë so ùda, te mù dopòmòc do biédë chòcbë taczi sami jak mòja je, a nôlepi jesz wikszi. Kù\u0144szt widzeni dali w\u0142ôsnégò nosa bòdaj nôlepi na ca\u0142ëch Kaszëbach zachòwô\u0142 so w gminie Serakòjce, gdze lëdze rozmiej\u0105 za sob\u0105 stan\u0105c a so wësprzéc, co so tam dô widzec gò\u0142im òkã. Òni té\u017c nôlepi w ca\u0142i Pòlsce retaj\u0105 nar\u00f3d òd wëd\u017cinieni, bò gdze jindze dwòje òstawi pò se le jedno abò \u017côdnégò dlô swòji casno pòjãti wigòdë. Gôdaj\u0105, \u017ce przik\u0142ôd jidze z g\u00f3rë a ta nasza dzysdniowô g\u00f3ra mô czãsto kr\u00f3tczi wid dostoné. Pr\u00f3cz kùnca w\u0142ôsnégò knuzra widzy le bl\u00f3s jedno – „swòj w\u0142ôsny interes“. Z taczim pòlã widzeni s\u0105 to lëdzë kaléczné, ktërëch s\u0142ëchò so òdes\u0142ac na kùracjã zdrowòtn\u0105 do kliniczi reperacji slépi\u00f3w, co té\u017c bòdaj nied\u0142ugò so st\u00f3nie.<\/p>\n Je to stôrô prôwda, ktërn\u0105 mie mòja nënka wiedno do g\u0142owë k\u0142ad\u0142a a sama wedle ti prôwdë \u017cë\u0142a. Òna pòza swòjim placã ani so dobrze wëspac nié mòg\u0142a. Nigdë té\u017c ji za \u017c\u00f3dné skôrbë nie cygnã\u0142o ani do cëzëch lëdzy, ani w cëzé stronë. Ò sëchim chlebie, ale zdr\u00f3w bëc a doma bëc. Bëc ù se. Na swòjim prawie. Je té\u017c jinô prôwda, \u017ce wszãdze je dobrze, gdze nas ni ma. \u017bebë so nikt nie darwô\u0142 dwòjakò mëslëc, Kaszëbi dlô pòdsztréknieni prôwdë zwëklë gadac: „to je prôwdzewô prôwda“. Mòg\u0142obë to znaczëc, \u017ce spòtkalë so té\u017c z prôwd\u0105 nieprôwdzëw\u0105, p\u00f3\u0142prôwdzëw\u0105 abò z jesz jinymi zôrtami prôwdë. \u017be je jich wiele, swiôdczi té\u017c rzeklëzna, \u017ce „kto gôdô mô prôwdã“. Prôwd\u0105 je, \u017ce tam sam so lëdze lepi maj\u0105, a nas tesknioczka bierze, \u017cebë té\u017c so lepi miec. Takô je ju lëdzkô nôtëra, \u017cebë cygn\u0105c do lepszégò, a ju bënômni do letkszégò czë wëg\u00f3dniészégò. Nôlepi \u017cebë to jesz samo chca przinc abò chòcbë z nieba spasc. A \u017ce samo przinsc nie chca, te szlë lëdzëska za lëtczim chlébkã szukaj\u0105cë. Szlë z Pòlsczi do Ameréczi, szlë z Pòlsczi do Niemc\u00f3w tak przed wòjnami, jak pò wòjnach, a derch so jima chca tegò letczégò chlébka kòsztowac. Nawetka jak gò nalezlë letkszim, te nigdë ni miô\u0142 òn ju ti szmaczi jak sw\u00f3j, a biwa\u0142o, \u017ce baro gòrzkò szmakô\u0142. Wikszi patri\u00f3ce abò mniészi òdwôd\u017ci nie pùszczëlë so pòza krôj, le cygnãlë ze wsë do miasta na ten letczi chlébk. Kto so ze wsë reszac nie chcô\u0142, ten m\u00f3g\u0142 pò wsy za letczim chlébkã latac. Nié le te, co sp\u00f3dnicë nosz\u0105. Na ten przik\u0142ôd Klenowi knôpi na tatk\u00f3w môl mielë namk\u0142é, bò tatk jima kòl se za robòtã nie p\u0142acy\u0142. Òni so szlë do jinszëch gbùr\u00f3w robic, bò tam dostelë zap\u0142aconé a mielë swié\u017ci dëtk na przepicé. Kùnc kùnc\u00f3w przepadlë òni sami a tatk\u00f3w môl. Naszô pòwòjnowô Pòlskô té\u017c so chca pòprawic a chòc nié pò wòlny wòlë do Rosëji so zaprzeda, a cyn\u017ckò òdrabiac to mùsza. Dzysdniowô Pòlskô so za letczim chlébkã do Brukselë wëbiérô, ale jesz nie wié jak gò òdrabiac przindze. To je gwësné, \u017ce za darmòka ani pies nie szczekô. Tak jak przësz\u0142o nama p\u0142acëc za rusczé wëzwòlenié, tak té\u017c przindze p\u0142acëc za brukselsczé przëjãcé. Nie jesma jesz przëjãti a pierszé kòszta ju s\u0105 widzec. Nôrechli ze zôchòdë nawiedzë\u0142ë nas tu cenë zachòdné a pò ruskù nama òsta\u0142ë zôr\u00f3bczi wschòdné. To jesz jednak dalek nie je wszëtczin toczel, co so tu ù nas ze zôchòdë rozpanoszi\u0142. Jak so w\u00f3z w kaleszcze wkarëje, te to nie chce jic ani don\u0105d ani nazôd, ale wszëtczim biéda z tegò nie je jednakô. Kùczrowie so sedz\u0105 a reszta pòpichô, w kale so mòrdëj\u0105c r\u00f3wno czë diszel wskazëje na wsch\u00f3d, czë na zôch\u00f3d, bò wiedz\u0105, \u017ce wszãdze je dobrze, a doma nôlepi.<\/p>\n Przëjã\u0142o so, \u017ce jak kto czichnie, te mù so rzecze na zdrowi. Zdarzi so jednak, \u017ce jedny za\u017ciwaj\u0105 a jiny czichaj\u0105. Topkòwa Trina przë swòjim Léònie czicha bez za\u017ciwani. Syg\u0142o to, co òn za\u017ci\u0142, te òna ju nie darwa ekstra na tobakã wëdac \u017cebë czichn\u0105c. Syg\u0142o té\u017c to, co òn wëpi\u0142, te Trina nie darwa sznapsë pic. Òna so wiecz\u00f3r k\u0142ad\u0142a spac trzézwô, a przë swòjim Léònie reno wstôwa tëmlaj\u0105cë. Òn nawet mëslô\u0142 sk\u0142ôdkã òd ni pòbierac, bò mù bë\u0142o \u017côl, \u017ce jegò slëbnô tak t\u00f3nim kòsztã mô przistãp do jegò ùcech\u00f3w. Òna zôs ò te jegò ùcechë nie stoja, bò co jednymù ùcech\u0105, to dlô drëd\u017cégò przikré. Czichanié pò tobace jesz nie je tim nôgòrszim. Biwô, \u017ce lëdze nié w sznëpelduk a na se czichaj\u0105 abò na wszëtkò co wk\u00f3\u0142 je. Zdarzi so nënka, co czichô na swòje dzece a na domòwé òbòwi\u0105zczi. Te ne dzeceszcza òd ma\u0142gòscë lôtaj\u0105 do p\u00f3zny nocë a rozmajitoscë wëstwòrzaj\u0105. Westrz\u00f3d tëch rozmajitosc\u00f3w cyn\u017ckò bë bë\u0142o co dobrégò nalézc. Z czasã ne pòwsënod\u017ci zaczinaj\u0105 czichac na swòjã nënkã a na wszëtczich starszich. Tak jak nikòmù nie s\u0142ëchaj\u0105, tak té\u017c z nikògò nick so nie robi\u0105. Robi\u0105 za to wszëtkò, co jima do tëch niewëchòw\u00f3nëch \u0142ep\u00f3w wëstrzéli. Strachù a sromòtë ni maj\u0105 \u017côdny, a \u017ce karë za to té\u017c ni ma \u017côdny, te té\u017c so pòzwòlaj\u0105 òd wòzyka do kònika. Taczi czichanié na zdrowi nikòmù winsc nié m\u00f3\u017ce. S\u0105 té\u017c jiné zôrtë czichani. Roz czedë robòtnik czichô\u0142 na robòtã. Jak nié, tam te pinc jinszëch bë\u0142o pòd rãk\u0105. A te to sz\u0142o: „Ksawrze, trzëmi mùr a jô nëk\u00f3m za wip\u0142at\u0105“. Czë so stoja, czë so le\u017ca, te dwa tës\u0105ce kò\u017cdémù so nôle\u017ca. Dzys robòta czichô na robòtnika. Jak nié ten, te pinc jinszëch stoji za br\u00f3m\u0105. A te to jidze: „Të so Ksawrze rozpãkni z wip\u0142at\u0105 do\u017cd\u017cele krowa ja\u017c ùrosce trôwa“. Ti co wiele abò za wiele maj\u0105, na tëch co za ma\u0142o abò nic ni maj\u0105, zacht czichaj\u0105 a sobie swiata ù\u017ciwaj\u0105, jak no nen bògôcz z ewangeliczny przëpòwiescë, pòd ktërnégò br\u00f3m\u0105 òwrzodza\u0142i \u0142azarz le\u017cô\u0142 a \u017cdô\u0142 za òkrëszenami z pa\u0144sczégò sto\u0142u. Ani jedno, ani drëd\u017cé czichanié na zdrowi nie bë\u0142o ani nie je. Jak ju czichn\u0105c, te trzeba wiedzec na co. Na co so czichn\u0105c s\u0142ëchô a co trzeba czëstim òstawic. Czëstégò bòdaj ma\u0142o òsta, bò wikszim dzélã na wszëtkò je czichnioné. Chcemë le so czichn\u0105c, ale na zdrowi, a nié sobie w talôrz, ani na biô\u0142\u0105 kòszëlã.<\/p>\n Tak pòwiôdô stôrô rzeklezna, le \u017ce òna nie dopòwiôdô ò kògò tu chòdzy. A tu chòdzy ò tegò òkrad\u0142égò. Ten so gwës nie ùtëczi na tim, co mù skrëdlë, prawie jakbë chòdzë\u0142o ò stôré dobrze ùbezpieczoné auto. Z\u0142odzejstwò nie bë\u0142o na Kaszëbach m\u00f3dnym rzemios\u0142ã. Apartno nie bë\u0142o zn\u00f3né w chëczach a w òbi\u0144dze. Ale to do czasë chëczë a chléwë nie darwa\u0142ë bëc sztëk\u00f3né. Z wszeljaczich str\u00f3n nadeszlë do nas „ùcza\u0142i“ lëdze a jãlë nas ùczëc tegò, czegò Kaszëbi przez wiéczi naùczoné nie bëlë. Wprowadzëlë ti „ùcza\u0142i“ nôùkã klãcégò, manijactwa, bezwstëdnoscë a dodelë przëkôzanié „7a“ przez niechtërnëch rëchòw\u00f3né za 8: „co widzysz to bierz“. Òd negò czasë Kaszëbi sprawilë so z\u00f3mczi a mùszëlë dac òbacht nawet na to, co pòd rãk\u0105 le\u017ca, bò ani na to nié mòglë bëc zycher. Mëdze prosté z\u0142odzejstwò nie je té\u017c rechòw\u00f3né skrad\u0142é swiãti ùbëtk a spòk\u00f3jné nerwë a to westrz\u00f3d rozmajitégò z\u0142odzejstwa nie je wcale na òstatnym placu. Jednégò razë z\u0142odzéj nawiedzy\u0142 Léòna, jak gò prawie doma nie bë\u0142o, a gò wëswòbòdzy\u0142 òd rozmajitégò dobra. Léòn w swòjim nieszczescym szed\u0142 so ù\u017calëc do probòszcza, a nen mù na jegò \u017cale pòwiôdô: Léònie, co kòmù pisoné, to gò nie òminie, bò wele jak kto mô za wiele, te mù P\u00f3n B\u00f3g z\u0142odzeja przësle. Te Léòn szed\u0142 pò rozëm do g\u0142owë a so domadô\u0142, \u017ce miô\u0142 zebroné wicy, jak mù trzeba bë\u0142o.<\/p>\n Niech to mdze òstrzég\u0105 dlô tëch co sobie nadto zbiéraj\u0105, bò na taczich wiedno z\u0142odzeje \u017cdaj\u0105. Niektërny so przë tim bez prawa òbiwaj\u0105, a jiny so na tã òkazjã ekstra prawò sprôwiaj\u0105. Jedny na lëdzczi krziwdze socjalizm stôwialë, drëd\u017ci z lëdzk\u0105 krziwd\u0105 kapitalizm wrôcalë. Cã\u017ckò òsãdzëc, ktërny bëlë wikszi, a ktërny lepszi. Krziwda je wiedno krziwd\u0105, chòc r\u00f3wno nie bòli. Kò\u017cd\u0105 jednak krziwdã P\u00f3n B\u00f3g nama wr\u00f3cy a w tim nasza nôdzeja.<\/p>\n Tak pòwiôdô stôrô rzeklëzna, a dodôwa: a doma w groma. To pòwiedzenié bë\u0142o pasowné do czas\u00f3w ùsz\u0142ëch, a jakòsz dzywno sprôwdzô so té\u017c dzys dnia. Nié wszëtkò dôwni pasowné, dzys dnia té\u017c pasëje. Jedno so zestarza\u0142o, jiné so nie przëjã\u0142o, to jednak pòwiedzenié òsta pasowné, le \u017ce z jinégò pòzdrzatkù. Dôwni nie gòdzë\u0142o so na gòscënie òb\u017cerac, \u017cebë so òd lëchi stronë nie pòkazac. Kò\u017cdi miô\u0142 doma wnet tëli, jak ten, do ktërnégò w gòscënã przëszed\u0142. Témù té\u017c m\u00f3g\u0142 òn so piénkno fersztelowac, a dopiérze pò trzecym przeproszenim pò jad\u0142o sygac. Zdarzë\u0142o so nawet, \u017ce ktërny z òdpùstowi gòscënë g\u0142odny dod\u00f3m przëlezlë, bò bëlë w pôrã môlach. Ù jednëch bë\u0142o jesz przed môltechã, ù drëd\u017cich ju pò môltechù, a ù trzecëch le dwa razë jich do jad\u0142a przeprosëlë, a òni \u017cdelë za trzecym pònëknienim wpiéraj\u0105cë, \u017ce s\u0105 najad\u0142i.<\/p>\n Dô té\u017c zôrt lëdzy, ktërny nié le bl\u00f3s, \u017ce na cëzym placu so nie wëspi\u0105, ale nawetka jesz najesc so nié mòg\u0105, chòcbë tam bë\u0142ë nôbar\u017ci wëmëslné frikasë. Jich pierwszé co je, jak dod\u00f3m przi\u0144d\u0105, to wlezc we w\u0142ôsn\u0105 kòmòrã a pòza cëzémi òczami so flaczi swòjim jad\u0142ã nasztopac. Dzys gòszczenié wësz\u0142o z m\u00f3dë, a jak ju kto kògò kòl se przëjmùje, to gò mili najad\u0142égò a nié wëprag\u0142égò witô. Stracë\u0142a swòje wzãcé rzeklezna: „Gòsc w dod\u00f3m, B\u00f3g w dod\u00f3m“. Terë nastô\u0142 letny czas wano\u017ceni a gòszczeni. Trzeba ale wzyc pòprôwkã na nowé czasë a so bënômni nic za wiele pò gòscënie nie spòdzewac. Kò\u017cdi dzys dnia biegle rechùje a za darmôka nic chãtno nie bédëje. Rozmiejesz te rechòwac, te rechùj s\u00f3m na se a nôdali na tim windzesz.<\/p>\n Wszëtkò co je brëkòw\u00f3né kunc kunc\u00f3w so zbrëkùje, a wò\u0142ô za remontã. Cz\u0142owiek jakò stwòrzenié Bò\u017cé nie je tu \u017côdnym wëjimkã. Tak ten co so sz\u00f3nowô\u0142, jak té\u017c ten co so wëstôwiô\u0142 na rozmajité pr\u00f3bë. Klara so mòcno sz\u00f3nowa. Òna bë sëtégò nie zjad\u0142a, òstrégò nie wëpi\u0142a, palcëc le w piéckù pôlë\u0142a, òd wszeljaczi rozpùstë so z dôleka trzima, a przez to w d\u0142ud\u017cim \u017cëcym nôdzejã mia. Zôs ji Frync to swòje celëskò za nic miô\u0142, bò widzô\u0142, \u017ce òno z pùlwrë pòwsta a pùlwer so òbr\u00f3cy. Temù té\u017c òn gò \u017côdn\u0105 miar\u0105 nie szczãdzy\u0142. Wãdzoné d\u0142ë\u017ci trzimie, te òn té\u017c so cygaretama wãdzy\u0142 a na òbrzëdzeni robòk\u00f3m, cobë gò pò smiercë toczëc mia\u0142ë, a wiérzch to tobak\u0105 pòprôwiô\u0142, a szpritã zaprôwiô\u0142. Ten té\u017c so trzimô\u0142 lepi jak k\u0105tor fòrmalin\u0105 zalony, a nasza nowô w\u00f3rszta, co mies\u0105cami mò\u017ce bëc przedôw\u00f3nô, tak je rozmajitim paskùdztwã naszprëcow\u00f3nô. Jo jo, tak to ju dzys wnet wszãdze je. Kto mô niech dô a kto ni mô, ten niech so drëdzégò swiata jimô. Le \u017ce do drëd\u017cégò swiata do dzys nikòmù spiészno nie je, bò nikt nie je zycher, co to so tam z nim pòdzeje. Julis Wrëk, co mù jegò szalbierstwa sëmienié rësza\u0142ë, dô\u0142 so na òstatn\u0105 drogã ksãdza halac a so gò spitô\u0142, czëbë òn tak na Kòsc\u00f3\u0142 piãcdzes\u0105t tësãcy przepisô\u0142, czëbë so za to do nieba m\u00f3g\u0142 dostac. Ks\u0105dz mù na to rzek\u0142: gwarancje na to \u017côdny ni ma, ale pr\u00f3bòwac je wiedno wôrt. Kò\u017cdi so radzy jak m\u00f3\u017ce a nôlepi ti na g\u00f3rze. Òni wiedno na wiérzchù p\u0142ëwaj\u0105 a na ca\u0142\u0105 resztã namk\u0142é maj\u0105. Terë md\u0105 òd krëpa òdsadzony a pùd\u0105 z torbami, le \u017ce zacht wësztopanymi. W jich môl przind\u0105 jinszi, té\u017c ju z dôwna znôny, té\u017c dobrze nasztop\u00f3ny a na ti biédze md\u0105 dali kòrzistalë, bò tak to ju je, \u017ce na kò\u017cdi biédze, skòrzëstac jidze.<\/p>\n Cz\u0142owiek òdk\u0105d so zjawi\u0142 na swiece, zmùszony bé\u0142 welowac. To mòcno niewig\u00f3dné prawo a òbòwi\u0105zk zlecy\u0142 mù a nakôzô\u0142 s\u00f3m Stw\u00f3rca, pò témù jak niszrech Ewa kònieczno chca zgrëzc brzôd z b\u00f3më pòznaniégò dobra a z\u0142a. Jak ju rôz pòzna a Adama do tegò toklë wcygnã, tak ju lëdztwò do kù\u0144ca swiata nad wszëtczim welowac mùszi. To kaléczné lëdzczé rozeznanié midzë dobrim a lëchim wisy nad nama cã\u017cczim brzemieniã a robi nas do narë. To cobë so nama dobrim przedstôwia biwô, \u017ce kunc kunc\u00f3w lëchò so kù\u0144czi. To zôs co m\u00f3më za lëché biwô, \u017ce bie\u017ce dobri kunc. Tëli, \u017ce Pòlôch je m\u0105dri, ale dopiérze pò szkòdze. Przëszed\u0142 czas, \u017ce wrëjarszkô Pòf\u00f3w Lodzia bë\u0142a wësz\u0142ô w \u017ce\u0144bã a mùsza\u0142a midzë kawalerami welowac. Chãtnëch bë\u0142o pôrã. Nie sz\u0142o jima tak a tã przechòdzon\u0105 Lodzia jak le ò te ji mòrd\u017ci, co razã z ni\u0105 we wianie mielë dostac. Òni so té\u017c òd ti nôlepszi stronë przedstôwialë, a n\u0105 Lodzi\u0105 Ch\u0142oscëlë. G\u0142os ji pòd\u0142 kunc kunc\u00f3w na Julisa, co tak piãkno bôjczi pòtrafi\u0142 prawic, \u017ce je Lodzia mia za prôwdã. Prôwda so pòkôza pò slëbie jak ju Julis miô\u0142 co chcô\u0142. Cë\u017c z tegò jak Lodzia do sami smiercë mia przërzek\u0142é a pòdpisony. Terô òna le wcyg jamrowa: Gdze jô té\u017c mia òczë a rozëm pòdzony, jak \u017cem so tekò pòkrãtnégò manijôka na przegrzechã bra. Cëg\u00f3n z òka wëjãti. Jô doch so mòg\u0142a miec lepi Jana abò Ksawra wzãti, te jô bë so doch lepi mia. Jo, jo, ale cë\u017c robic jak rozëmk bé\u0142 szpacér\u0105 wësz\u0142i, ja\u017c jak nazôd do g\u0142owë przëszed\u0142, te bë\u0142o za p\u00f3zdze. Më té\u017c niedôwno bëlë mùszony welowac. Nié ja\u017c tak straszno jak Lodzia do sami smiercë, le na sztërë lata, chòc niejednym przez ten czas n\u00f3\u017cczi wëstëdn\u0105, a mdze to jich welacja do smiercë. Ale kto to m\u00f3\u017ce wiedzëc. Do wzãcy bë\u0142a Pòlskô, gdowa pò kòmùnystach. We wianie mia to, co z ni òstawilë. To jednak mùszi bëc wiele wôrt, bò kawaler\u00f3w chãtnëch bë\u0142o bez miarë, co jeden to lepszi bajôrz. To nie je dzyw, \u017ce so cësnãlë, bò kòl gdowë chlébk gòtowi. Ten chlébk pòlsczi gdowë je ju mòcno nadgrëz\u0142i, bò niejedny z ni\u0105 ùrzãdowalë, do nierz\u0105dë przëmùszalë, a z tegò nierz\u0105dë kòrzistalë. Widzec jidze z ni jesz co wëcysn\u0105c, skòrno bë\u0142o tëli chãtnëch, \u017cebë so to pòlsczé kòrëto chòc na sztërë lata do gãbë przëstawic a so na ti biédze dali tëczëc. Nama pò tim welowanim jesz tak letkò pùdze jak nemù òs\u0142owi z bôjczi. Ten miô\u0142 welowac midzë \u00f3wsã a sanã a niebòrôk przë tim zdech. Nama nie biédowalë ani \u00f3wca ani sana, le to co pò nich w kòrëce òst\u00f3nie. Nie je to dôwno, jak bé\u0142 pò nich òstony le òct a mòzdrich, a nie bë\u0142o gò na co smarowac. Terë mùszimë so z\u0142otégò przed slépia pòstawiic a welowac: cze gò wëdac na sëchi kò\u0142ôcz, czë szar\u0105 masc. Ta òstatnô welacja, to wnet tak jakbës miô\u0142 welowac midzë stôrim szmùltã z zepsëtim mas\u0142ã, co jesz niedôwno wëdôwa so swié\u017ci, ale smaczné òno d\u0142ugò nie bë\u0142o. \u017b\u00f3dnô z nich ce na zdrowi nie wi\u0144dze, ani aptitë nie dodô. Ale na co dzys kòmù aptit?<\/p>\n Te wicy jak dzewiãcdzes\u0105t procent òchrzconëch bë\u0142o wiedno bùch\u0105, apartno te jak tegò zôrtë bùcha je nama przëdatnô. Ten wësoczi procent chùtkò jednak topnieje jak zliczëc tëch, co s\u0105 kò\u017cd\u0105 niedzelã w kòscele, czë tëch co so przëkôzania Bò\u017cé maj\u0105 w ca\u0142oscë do serca wzãti a pòd\u0142ug nich \u017cëj\u0105.<\/p>\n Nie je cã\u017ckò spòtkac òchrzconëch w prizach a w tëch wszëtczich môlach, ktërné do prizë prowadz\u0105. To prôwda, \u017ce nié wszëtczich tëch, co so maj\u0105 zas\u0142u\u017coné, òne tam prowadz\u0105. Je té\u017c zôrt òchrzczonëch, ktërny rôd chcelëbë so tam wdostac apartno na zemã, \u017cebë so skrëc przed mrozã a g\u0142odã, a so fajn w cep\u0142im legn\u0105c, w zdrzélnik pòwzérac a fardich môltëch trzë razë na dzé\u0144 dostac. Jesz wiele jinszëch wig\u00f3d je tam jima przëstãpnëch, czegò dzys dnia na wòlnoscë nikt jima zagwësnic ni mò\u017ce. Temù òni chòc szandarze rôd jednégò wëniec\u0105 a mù mùcã scydn\u0105 z \u0142epa, co so debelt rechùje, bò je zniewa\u017cenim ùrzãdnika na s\u0142u\u017cbie a gòd\u0142a pa\u0144stwòwégò.<\/p>\n To samò pa\u0144stwò so nie czëje tim niebòrôk\u00f3m na wòlnoscë robòtë, fùdru a dakù nad g\u0142ow\u0105 zagwesnic, nie czëje so té\u017c pòskromic tëch, co tëli nakredlë, \u017ce pa\u0144stwòwi fùder nie je ju jima n\u00f3t. Do tegò syg\u0142a wësokô pa\u0144stwòwô pòsada abò krëcy òd tëch, co të wësoczé pòsadë zajimalë. Rãka rãkã mëje, nogã nogã wspiérô a jedno bez drëd\u017cégò knap òbindz so m\u00f3\u017ce. <\/p>\n Przë ti ca\u0142i zabaczlëwòscë jak\u0105 so ten òchrzczony nar\u00f3d òdznôczô, jak chòdzy ò swòje chrzcelné przërzeczenié, jedna zabaczlëwòsc je wôrt pòdzewieni a nawet pòchwôleni, chòc nie je òna co dnia spòtik\u00f3nô. Mi\u0142ujta nieprzëjacô\u0142 wajëcch a czi\u0144ta dobrze tim, ktërny waji nienawidz\u0105, g\u0142osy katolëckô nôùka. Je to nôùka cyn\u017ckô do przejãcy, bò pr\u00f3bùj le pòkòchac tegò, co ce bia\u0142kã, krowã abò miészk pòdprowadzy\u0142. Jak chòdzy ò bia\u0142kã to jesz zalé\u017ci co to za heksa bë\u0142a, bò niejeden bë m\u00f3\u017ce jesz rôd dop\u0142acy\u0142, \u017cebë so tegò przeros\u0142égò pùkla wëzbëc. Z krowë na zdechnienim a luzégò a wëcartégò miészka té\u017c bë \u017calë wiéld\u017cégò nie wëda. Rzecz w tim, \u017ce tã krowã do zdechnieni a miészk do wëluzani dostô\u0142 nienawidz\u0105cy nieprzëjacél kòmùnysta, ktëren òd 1944 do 1989 rokù to gòspòdarsztwò prowadzy\u0142.<\/p>\n Chwa\u0142a Pòlscémù Òchrzczonymù Narodowiu za to, \u017ce tak pò katolëckù témù nieprzëjacelowi kòmùnysce a jegò nastãpcom wszëtczé doznôné krziwdë darowô\u0142 a zabë\u0142. Tak g\u0142ãbòk katolëckô pòstawa narodë zadzëwi\u0142a nawet Pòlsczi Episkopat, ktëren dô\u0142 wiérnym wskôzë do welowani. Ti co so ju decht nie chcelë ze swòjim przebaczenim òbjawic, òstelë doma sedz\u0105cë. B\u0142ogòs\u0142awita tim, ktërny wama z\u0142orzecz\u0105. Ti z\u0142orzecz\u0105cy dostelë b\u0142ogòs\u0142awie\u0144stwò katolëcczégò narodë na nôblë\u017cszé sztërë lata. Òni dobrze wiedz\u0105, \u017ce jak md\u0105 chcelë miec sëkniã, te trzeba jima dac ca\u0142i ma\u0144tel a jak ce trzasn\u0105 w jednã stronã gãbë, te trzeba jima drëg\u0105 nastawic. Òtrzask\u00f3ny maj\u0105 ju òni òbie dwie stronë a sk\u0105d wzyc tã trzec\u0105?<\/p>\n Je to tim wikszi k\u0142opòt, \u017ce ni ma ni\u017c\u00f3dnëch chãtnëch, cobë òd swòjégò sztofù chcelë na to dac. Ti cobë miele z czegò, nié na to so òb\u0142owilë, \u017cebë terë swòjã ùw\u0142oczkã òkrawac. Ti zôs co wszëtkò stracëlë mòg\u0105 nôl\u017ci w tã dzurã nakakac, le \u017ce ò ten prawie sztof tu nie chòdzy. Nie je té\u017c wiedzec na jak d\u0142ugò gò jima sygnie, bò ten so té\u017c z niczegò nie bierze. Nôdzeja – matka glëpasëch wst\u0105pi\u0142a w nar\u00f3d z nastanim Gierka. Pò Gòmù\u0142ce lëdzëska so biédniészëch czas\u00f3w nie spòdzéwalë, le wszëtcë za lepszemi ùzéralë. A té\u017c so zaczã jima lepi dzôc. Nikt so nie pitô\u0142 za jaczé pieni\u0105dze, grunt, \u017ce òne bë\u0142ë.<\/p>\n Tubry\u0144r\u00f3w Trauta ta té\u017c nigdë so do \u0142epa nie bra z czegò òna òddô to co mia napò\u017ciczoné. Ca\u0142i ji k\u0142opòt to bë\u0142o nalézc kògò, cobë so dô\u0142 jesz nacëgn\u0105c. A jak so taczi szczeslëwie nalôz\u0142, to te staranié ò òddanié òna zôs p\u00f3zni na niegò sk\u0142ôda. Òdwartno Kniwk\u00f3w Truda. Na niã zmòklëzna wchôda ju na sam\u0105 mësl, \u017cebë òd kògò mia co pò\u017cëczëc. A jak ju so taczi nieszczescé trafi\u0142o, a nadchôdô\u0142 termin, te òna nocami ca\u0142emi òka nié mòg\u0142a zmrë\u017cëc, le rozmiszla jakbë tu z tegò wëprzinc. Trauta w taczich razach w nôlepszé spa a decht tak bëlë czegò so do g\u0142owë nie bra.<\/p>\n Kòl Tubry\u0144r\u00f3w – niszczotnik\u00f3w – bé\u0142 taczi rz\u0105d, \u017ce jak bë\u0142o, te bë\u0142o wszëtkò. Te tam kò\u017cdi ze swòj\u0105 panewk\u0105 lôtô\u0142 a so piek\u0142 decht to co s\u00f3m chcô\u0142 za bëlë òkazj\u0105. Brak òkòlëcznoscë bé\u0142 té\u017c òkòlëcznosc\u0105 do picô, \u017cercô a szpër\u0105 dzercô. Kòl Kniwk\u00f3w to sz\u0142o jinaczi. Tam bë\u0142o derch r\u00f3wno, na ògle biédno, a co so zdarzë\u0142o nadto, to bë\u0142o na gòrszé czasë òd\u0142o\u017coné. Na czôrn\u0105 gòdzënã, ò ktërny ù Tubry\u0144r\u00f3w nikt nie mëszlô\u0142. Trauta bë\u0142a akùrôtnô bia\u0142ka a zbrëkòwa akùrôtno tëlé co mia, kùli ji Tédor ze\u017côrgô\u0142. R\u00f3wno czë to bë\u0142o 500, czë 5000 z\u0142otëch na ksã\u017cëc. Kùli sz\u0142o, tëlé wlaz\u0142o a nadto nigdë nie bë\u0142o. Truda zôs ze swòji biédë wiedno jesz pôrã groszi ùskùba a to nã kasã da. Co bë\u0142o lepszé, tegò nie rozgréze. <\/p>\n Kniwka Gòmù\u0142ka bé\u0142 ze zesla zdrzucony a Tubrynier Gierek kr\u00f3tkò pòchwòlony a té\u017c òdrzucony. Òn ju niebòrôk jak na Truda nié mô k\u0142opòtë ò òddanié tegò co czwôrtégò z\u0142otégò, co na jegò kôrb òddony bëc mùszi pò dzys dzé\u0144. Le \u017ce òn so jesz tak dobrotlëwie z narodã pòdzeli\u0142 a niejeden z tegò dëtka so bùdã abò òbòrã wëstawi\u0142. Ti co pò nim nastôwalë le sw\u00f3j a kamrôt\u00f3w krëp dozéralë a bez \u017c\u00f3dny sromòtë a miarë so gò sztopalë. Ti òstatny so jesz do tëch òd Kniwczi Gòmù\u0142czi dobiéraj\u0105 a do procent\u00f3w òd tegò òd gãbë òdjãtégò sygaj\u0105. Swòje timczasã zamrô\u017caj\u0105, \u017cebë jima czasã nic nie ùbë\u0142o z krëpa tëch, co przed nima so z pa\u0144stwòwégò kòrëta fùdrowalë. Z nima jak z nym T\u00f3n\u0105, co miô\u0142 bia\u0142ce przërzec, \u017ce wicy nie mdze pi\u0142. Òn \u017cebë so w \u0142asczi bia\u0142czi wdostac przërzek\u0142, \u017ce wicy pic nie mdze. A mni té\u017c nié. Ti òstatno wëbrony wicy sobie \u017corgac òd tëch slédnëch nie md\u0105, ale mni té\u017c nié, co jima kto chce niech wëbaczi.<\/p>\n Dziadostwa na tim swiece nigdë nie fela\u0142o. Te \u017cebë w k\u0105ce sedzec a cëchò bëc, te cësnã so òno w pierszi réd\u017ci a chca blãkrowac. Pò drëd\u017ci wòjnie z ùstanowieni naszëch „wëswòbòdzëceli“ co to no wedle mùszlë grëp\u0105 pòsadzëlë a w mùszli mëc so chcëlë a nocné topë za paradny gr\u00f3nczi mielë, z jich ùstanowieni rodzëmi dziadostwò rz\u0105dë w Pòlsce òbjã\u0142o. Jak no to biwô, sw\u00f3j do swégò cygnie a so jémù nie pòddô. Terë ale z dziada stô\u0142 so P\u00f3n. Za to w\u0142ôsné wëdwignienié a òd Niemca wëswòbòdzenié, dô\u0142 té\u017c P\u00f3n krôj wëswòbòdzëc òd wszëtczégò co Ruskòwi so przëdac mòg\u0142o a jesz nadto pr\u00f3bòwô\u0142 gò wëswòbòdzëc òd pòbò\u017cnoscë, kùlturë a dobrëch manér\u00f3w. Òd tegò wszëtczégò, co jemù samémù cã\u017cczé do ùnieseni bë\u0142o.<\/p>\n W ten k\u0105t co no luzy òstô\u0142 jak so z niegò dziadostwò wëcygnã, pòs\u0142a òno taczé wôrtnotë jak cnota, ùtczëwòsc, robòtnosc a m\u0105drosc, ktërné òd nëch czas le gupim bë\u0142ë przëpis\u00f3né. Tak to wele g\u0142ëpòta przëstroji\u0142a so w m\u0105drosc, a m\u0105drosc òsta g\u0142ëpòt\u0105 òbwò\u0142\u00f3nô. Zaczã so dziadowieni wszëtczégò, co bë\u0142o jinszé jak robòtniczo-ch\u0142opscé w rusczim rozëmienim. To bë\u0142o to jedno dobré, chòc do niczégò dobrégò nie prowadzë\u0142o. Kunc kunc\u00f3w przeszed\u0142 ùpôdk, ktëren przë taczim spòsobie nie bé\u0142 do òminieni. <\/p>\n Pòlskô sta so nazôd priwatnô, ale wikszim dzéla le dlô tëch, ktërny j\u0105 pa\u0144stwòw\u0105 do ùpôdkù dostëlë. To, czim rz\u0105dzëlë jakno pa\u0144stwòwim, swòjégò nic nie maj\u0105c, terë pòjãlë sobie za swòje, a dzél té\u017c rozfrëmaczëlë w cëzy paje za judaszowé strzébrzniczi. Tak to sobie zagarnãlë, \u017ce pa\u0144stwòwô kasa òsta blãk, jak talôrz pò pra\u017cnicë wëlizony. Slôdë zôs ca\u0142ô réga g\u0142odnëch stoji a \u017cd\u017ce za òkrëszënami. Ti pierszi bëlë tak niena\u017carti, \u017ce tim drëd\u017cim ani òkrëszën\u00f3w nie zbieg\u0142o.<\/p>\n A tak to na naszëch òczach ju drëd\u017ci rôz z dziada stô\u0142 so P\u00f3n a z niegò diôbe\u0142 s\u00f3m. Ten pierszi dziôd so panoszi\u0142 na pa\u0144sczim, ale nie bé\u0142 tak rachùlcow\u00f3ny, le przë nim pòk\u0105d sz\u0142o, da\u0142o so jesz prze\u017cëc. Ten drëd\u017ci dziôd panoszi so na pa\u0144stwòwim za swòje pòjãtim a ca\u0142\u0105 reszta do dziadostwa a niebòrôka mô dost\u00f3né. Biéda z tim, \u017ce temù dziadowieni biédôk\u00f3w ni ma widzec \u017c\u00f3dnégò kù\u0144ca. Ten je dobrze skrëti. Ja\u017c rôz ti biédoce co wiele mòg\u0105 strzëmac, nie strzimi\u0105 a pòpùszcz\u0105, a so sami ten kù\u0144c wëszukaj\u0105. Te ale m\u00f3\u017ce to bëc letkò wszëtczich kù\u0144c\u00f3w kù\u0144c.<\/p>\n Kri, kri, ptôszkù, co jô ce d\u00f3m? Jak so chce ptôszka ùchwacëc, te sã gò ch\u0142oscy. Nowi rz\u0105d sã zachwôlô\u0142 jakò robòtniczo-ch\u0142opsczi. Jesz przed welacj\u0105, \u017cebë pòchwacëc g\u0142osë tëch wiele mylion\u00f3w luzëch lëdzy, co to jima nic do smiéchù nie bë\u0142o a dali nie je, zapòwiôdô\u0142, \u017ce òni mòg\u0105 spac spòk\u00f3jno, bò jima do zasztopani dzurë nick nie mdze òdjãti. Jiscëc so maj\u0105 ti, ktërny maj\u0105 òd trzech tës\u0105cy z g\u00f3r\u0105 na mies\u0105c. Mòg\u0142obë so wëdac, \u017ce je rzecz\u0105 niemò\u017cëw\u0105 òdebrac tim, co nick ni maj\u0105. W Pòlsce jednak dlô te rz\u0105dë, niemò\u017clëwé jesz rôz pòkôza so mò\u017clëwim.<\/p>\n Nôwô\u017cniészé, \u017ce so stôri sk\u00f3rc dô\u0142 chwacëc na plewë. Pierwszô takô plewa rz\u0105dë robòtniczo-ch\u0142opsczégò to ta, \u017ce zni\u00f3s\u0142 òn dwalatny czas òchronny dlô wës\u0142u\u017conëch robòtnik\u00f3w przed emerytur\u0105. Jak jich z robòtë wëszmërgn\u0105 te niech so retaj\u0105 jak mòg\u0105, bò dô òchronczi s\u0105 doch za stôri. Jinszô plewa to ta, \u017ce g\u0142odowô kùroni\u00f3wka, ktërn\u0105 dostôwô le dwadzesca procent bezrobòtnëch, nie mdze przërechòw\u00f3nô do inflacje dwa razë w rokù, le rôz, a to jesz ò ji pò\u0142owã. To temù, \u017cebë so ti niedojad\u0142i niebòrôcë rôz dobrze nie najedlë, bò bë so to mòg\u0142o lëchò òdbic na jich zdrowim. Ò nëch òsmëdzes\u0105t procentach, co to jima le krasc òsta nikt nie wspòminô. Jesz jinô plewa to ta, \u017ce ti ktërny chcelëbë miec dzecë nie darwaj\u0105 so mëslëc, \u017ce mòg\u0105 so tã radosc sprawic na kòszt pa\u0144stwa. Témù té\u017c rz\u0105d robòtniczo-ch\u0142opsczi zni\u00f3s\u0142 zasi\u0142ek pòrodowi a òbkrawô\u0142 ùrlop macerzi\u0144sczi. Nënka kòle swòjégò dzecka m\u00f3\u017ce so sprawiac za darmôka a nié jesz brac za to bezsromòtno pieni\u0105dze.<\/p>\n Ju dzys naji wicy ùmiérô jak sã rodzy. Niemcë z tim samim k\u0142opòtã so dobrelë Pòlôch\u00f3w, Turk\u00f3w a Arab\u00f3w. Do nas kto wié, kto mdze chcô\u0142 przinsc do czôrny robòtë. Jedin\u0105 zachãt\u0105 do mno\u017ceni narodë, jak\u0105 zafedrowô\u0142 nama rz\u0105d, to je drokszi wid. Rôz czedë wë\u0142\u0105czalë gò czãsto bez pitani. Dzys le gò drokszim robi\u0105, te ten kto ni mô, s\u00f3m so gò wë\u0142\u0105czi. A jak nié, te mù òdetn\u0105. Òdcãté òsta\u0142ë té\u017c a òbkraw\u00f3né ùld\u017ci na autobùs a ban, a to przez tëch, co za swòje rajze krajewé a zagraniczné dëtka p\u0142acëc nie darwaj\u0105. Kto na jazdã ni mô, ten niech piechti léze a nie rechùje, \u017ce mù mdze pa\u0144stwò do jegò wigòdë dodôwa. Tak to ju bë\u0142o, je a òst\u00f3nie, \u017ce sëti g\u0142odnégò nijak rozmô\u0142 nie mdze, pòk\u0105d so s\u00f3m g\u0142odnym nie st\u00f3nie. Jedinô ùlga, jakô wszëtczim òsta a jesz do tegò pòdatkã nie òbjãtô, to ta ze zepsëtégò leftu, ktërn\u0105 na bùten m\u00f3\u017ce wëpùszczac, ale to pewno té\u017c ju nied\u0142ugò.<\/p>\n Bab\u00f3m sëknie a ch\u0142op\u00f3m bùksë òdbierac je procëm natërze. Apartno té\u017c na Kaszëbach to so ze zdr\u00f3w rozëmã sztridëje. Je pôrã Kaszëb\u00f3w, ktërny so na warszawsk\u0105 arénã wdostelë. Przëspòrzëlë chwa\u0142ë Kaszëb\u00f3m a w rozëm jima òd tegò nie zasz\u0142o. Nalaz\u0142o so tam té\u017c jedno apartné babskò, ktërno so zwie dëcht pò kaszëbskù, z Kaszëb bòdôj pòchôdô, le \u017ce do nich nijak nie pasëje. Temù té\u017c pewno so tam nalaz\u0142o. To nôwartné babskò co z bëlë bùdë wësz\u0142o, sz\u0142o so na letczi chlébk do miasta a zalaz\u0142o ja\u017c do sami Warszawë. Tam so ùsadzë\u0142o w nijak wô\u017cny kancelarëji. Ti co jã ze wsë nëkalë bëlë gwës ti ùdbë, \u017ce so taczi zjawiszcze rechli jak kòle br\u00f3m pieczelnëch nie zascygnie. Ò drogã zascygnã so òna jednak w piecze\u0142kù warszawsczim, ktërnô je wëlãgarni\u0105 rozmajitëch diôblãt. Tam skùma sã òna ze sobie pòdobnëmi a robi za czerwion\u0105 klukã, z nôdzej\u0105, \u017ce nié sama w ten òtmãt pieczelny trafi, le wëlãgnie jesz pò drodze swòjëch wôrtnëch nastãpnik\u00f3w. Cobë ò ni nie zabëlë òd czasë do czasë wëpùscy òna ze swòji czerwiony kan\u00f3në zacht smrodlëwégò pòtworka, ktëren dô sã czëc dalek a szerok a z g\u0142owë wëpùszczony nie je.<\/p>\n Òstatno no towarzësztwò zmarnérow\u00f3nëch bôb ùmëslë\u0142o so diôb\u0142owi do wikszi ùcechë, r\u00f3wnac bia\u0142czi z ch\u0142opami a przëmùszac je do zadomôcy robòtë ja\u017c do 65 lat zaczim jima zaczn\u0105 ne g\u0142odowé emeriturë wëp\u0142acac. Tak jakbë òne doma dosc do robòtë nié mia\u0142ë. Nôrëchli jesz chòdzy ò to, \u017cebë je przetrzëmac w robòce do s\u0105dnégò dnia òstatnégò, a tim spòsobã niczegò nie wëp\u0142acac a zagarn\u0105c latami p\u0142aconé sk\u0142ôdczi. To më ju té\u017c m\u00f3më przesz\u0142é, tak jak të bia\u0142czi swòjégò czasë na treker sadzoné. Te pùd\u017ci co to so jima w skò\u0142tunia\u0142ëch \u0142epach ùroji\u0142o mia\u0142ë bë jesz té\u017c wskazac na tëch, co md\u0105 chcelë trzëmac w robòce stôré zgrãbòla\u0142é a w pa\u0142\u0105k zd\u017ciãté \u00f3më òd wicy jak 60 lat. Te na tim letczim chlébkù w mòcno p\u0142atnëch kancelariach sedza\u0142ëbë rôd do 75 lat abò té\u017c tak d\u0142ugò pòk\u0105d jich s\u00f3m diôbe\u0142 do piek\u0142a nie òdhalô. Tegò terminë òne nie s\u0105 zycher, ale tak dobrze bë jima bë\u0142o chòcbë do tëch 65 lat w st\u00f3\u0142czi zepsëti left wëpùszczac, recënë na gãbie pùdrã grëbò zacerac, g\u0142ëpòtë wëmëszlac a grëbi pieni\u0105dze za to brac. Decht z tak\u0105 robòt\u0105 pò prôwdze zôl bé\u0142obë kù\u0144czëc, wszëtczé ekstra profitë òstawic a so doma pòd piéckã sadn\u0105c. Niechle tej biédota czurzi kùli strzëmac mo\u017ce, ne partijné pùd\u017ci wspiérô swòjim czinã a nôlepi jak zemrze przed terminã.<\/p>\n Ju le ju na tim swiece! Rôz czedës jak kògòsz cos na swiece zadzëwi\u0142o, te krzikn\u0105: „Czasë dobrocë na swiece Bòsczim“. Czasë dobrocë s\u0105 ju d\u0142ugò ùm a na swiece diôbe\u0142 rz\u0105dzy. Seje òn rozpùstã, psëje òbëczôj a zbiérô bògati \u017cniwò. Òn s\u00f3m do tegò rãczi nie przëk\u0142ôdô, le kòrzistô z r\u0105k swòjëch òddônëch s\u0142u\u017ck\u00f3w, czerëj\u0105c jich rozëmã a mëslami. Gòlëzna, banditizm, przezmòc, z\u0142odzejstwò a témù pòkrewny zaw\u0142adnãlë zdrzélnikã a niektërnymi gazétami a giftëj\u0105 mëslë a pòstawë ju tëch nôm\u0142odszech Pòlôch\u00f3w. To tak jakbë ju decht nick lepszégò so na swiece nie dzeja\u0142o a nie bë\u0142o wôrt pòkôzani. Timczasã skòrëpka za m\u0142odë miknie a na starosc tr\u0105cy. Nie je trzeba \u017cdac do staroscë, bò ten Jank co na no wzérô, mësli sobie, \u017ce tak je prawie fejn, \u017ce tak so s\u0142ëchô, a té\u017c tak wëstwôrzô. Ekstra zachãt\u0105 do paskùdzeni a rojbrowani je gwësnosc, \u017ce ni ma na to ni\u017côdny sztrofë. Rëchli sztrofë spòdzewac so m\u00f3\u017ce ten, co chcô\u0142 lorbasa brojarsczégò, czë z\u0142odzeja pòskromic a do pòrz\u0105dkù przëprowadzëc.<\/p>\n Diôbe\u0142 przez swòjëch s\u0142u\u017ck\u00f3w mô tak dzysdniowi prawò ùrëchtow\u00f3ny, \u017ce s\u0142u\u017ci òno nôpierwi tim, co je za nic maj\u0105. E\u017cle kto nié mô szternôsce lat skù\u0144czony, ten stoji czãsto pòza prawã a mo\u017ce wëstwarzac decht to, co mù do \u0142epa przi\u0144dze w tim zôs \u0142epie mô òn niejedno pòs\u00f3né a rôd chce to wëpr\u00f3bòwac, tim chãtni jak wié, \u017ce nick mù za to nie mdze. Te té\u017c m\u00f3\u017cemë so dowiedzëc, \u017ce mòrdarze w szk\u00f3lnym wiekù mòrdëj\u0105 swòjëch r\u00f3wiesnik\u00f3w, \u017ce smarkùl nieletny w towarzëstwie swòjëch kòmpan\u00f3w zgwô\u0142cy\u0142 w\u0142ôsn\u0105 mëmkã, \u017ce hòrdë krôsniôk\u00f3w z cygaretã w pëskù a pòdpiti szwindaj\u0105 so tak za dnia jak té\u017c nocami. Kto bë so wô\u017ci\u0142 taczich do pòrz\u0105dkù przëwò\u0142ac, ten so ale dopiérze dowié, co òn je za jeden, jak so zwie, sk\u0105d pòchôdô a co òn jima m\u00f3\u017ce. Mdze té\u017c miô\u0142 wiele szczescégò, e\u017cle pò taczi òdwôdze ca\u0142i a z \u017cëcym ù\u0144dze.<\/p>\n Z nik\u0105dka ten ca\u0142i toczel so jednak nie bierze. Wszëtkò mô swòjã prziczinã. Òd wòzyka do kònika, pòwiôdô rzeklezna. Wòzyk zaczinô sã razã z „bezstresowim wëchòwanim“ bez Bòga, bez pôcerza, bez òbòwi\u0105zkù, bò to doch za cã\u017ckò przi\u0144dze. Nôlepi na \u017cëwio\u0142, na zdrzélnikù, na sztrasy, bò to je czësto letkò a wig\u00f3dno. To co jidze letkò a wig\u00f3dno, to ma\u0142o czedë co dobrégò ze sob\u0105 niese. Jeden mô\u0142i Jank, co jesz ze wszëtczim zepsëti nie bé\u0142, chcô\u0142 rôz stôri \u00f3mie w autobùsu plac sedz\u0105cy zwòlnic a òna mù na to: „Sedz le, synkù, sedz. Jak të mdzesz tak stôri jak jô, te të so jesz dosc nastojisz“. Òd czegò niech nas m\u0105drosc a mòc Bòskô chr\u00f3ni.<\/p>\n Stôrim lëdzom niejedno so w g\u0142owie pòmiescëc ni mòg\u0142o. Przecéralë òni òczë a ùszë w zetknienim z nowemi pr\u0105dami a m\u00f3dami, a nié mòglë so nadzëwic, sk\u0105dka so tak cos na swiece bierze. Maklaj\u0105cy so a zlepiony pôrë pò sztrasach, banach a k\u0105tkach, a zlaz\u0142i pò dod\u00f3mach, na knybel \u017cëj\u0105cy tak so rozplënilë, \u017ce to ju ma\u0142o kògò dzëwùje. To decht tak, jakbë to mùsza\u0142o bëc.<\/p>\n To, \u017ce dzecë maj\u0105 dzecë té\u017c ju nie je nick nowégò. Òne s\u0105 do tegò dobrze przëùczony a zachãcony nié le na pòdwòrzim, ale na òs\u00f3bnëch gòdzënach w szkòle pòwszechny, z przëùczenim co je na co. Òdrzuconé s\u0105 przë tëch nôùkach taczé wôrtoscë jak czëstô mi\u0142osc, familia, nënka, tatk, òdpòwiedzalnota a òbòwi\u0105zk. To wszëtkò je ùznoné za przestarza\u0142é a wëstawioné na wësmienié. Tej té\u017c so mno\u017c\u0105 jak kaninczi wszelczégò sortë: rozlaz\u0142i, zlaz\u0142i, dolaz\u0142i a przëlaz\u0142i, ktërny òstôwiaj\u0105 pò se grëp\u0105 nieszczescégò a dzôtk\u00f3w pò dod\u00f3mach dzecka a òpiekù\u0144czi pògòtowiznë. Taczich, co maj\u0105 pò trzech tatk\u00f3w, pò dwie nënczi a sami nie wiedz\u0105 kòmù s\u0142ëchaj\u0105.<\/p>\n Wëdôwa bë so, \u017ce do tegò nick gòrszégò so dodac nie dô. Ale pòj sa! To jesz je diôb\u0142owi wszëtkò za ma\u0142o. Ùmësli\u0142 òn so òstatno tim zlaz\u0142im dac pa\u0144stwòwi sztampel a zr\u00f3wnac jich z prôwdzëw\u0105 famili\u0105 a rodzën\u0105. Ti zôs zlaz\u0142i dostëlë taczi òdwôd\u017ci, \u017ce maj\u0105 smia\u0142osc domagac sã òd Kòsco\u0142a tegò samégò, co jima diôbe\u0142 ù pa\u0144stwòwëch ùrzãdnik\u00f3w chce zagwësnic, \u017ce so mòg\u0105 roz\u0142azëc a z\u0142azëc decht tëli razy, jak jima na to przindze leszt.<\/p>\n Daj le kòmù pôlc, tej òn ce chwôcy ca\u0142\u0105 rãkã. To té\u017c na sztamplowanim zlaz\u0142ëch so nie skù\u0144czë\u0142o. Diôb\u0142owi je r\u00f3wno kto z kim sã parzi, bëlëbë z tegò piek\u0142o wëda. Temù té\u017c pòst\u0105pi\u0142 òn szrët\u0105 na prz\u00f3dk a so domôgô, \u017cebë tim co sã parz\u0105 pòd òbleczënk nie zazérac, a so nie jiscëc, co z tegò wëdô. Czë to do se pasëje, czë té\u017c je jednégò sortë. To bë\u0142o w zgòdze z nôtër\u0105 a zagwësnia w swiece pòrz\u0105dk. Terô ale przewodniô së\u0142a narodë z diôb\u0142ã spòkrewnionô ùmëslë\u0142a so parzëc a sztamplowac co pòd rãkã wpadnie. Nawetka jak je to procëm natërze a dzecy z tegò nie dô. Tej jesz wiedno jidze jima dzeckò pòdarowac z dod\u00f3mù dzecka, co ti rozlaz\u0142i maj\u0105 pòrzucony, \u017cebë je mòglë spaskùdzëc na sw\u00f3j ôrt. Jak ju tegò dob\u0105d\u0105, tej jesz szrët\u0105 dali pòst\u0105pi\u0105 a zakô\u017c\u0105 nié le wzérac pòd òbleczënk, ale nawetka na sort gatunkòwi. Tej pòd pa\u0144stwòwim sztamplã parzëc so md\u0105 mòglë nié le zlaz\u0142i, nié le tegò samégò sortë, ale nawetka ch\u0142op z kòz\u0105 a bia\u0142ka z kòzëbòkã. Sodoma a Gòmòra ju rôz na swiece bë\u0142a a jak je widzec niczegò lëdzy nie naùczë\u0142a, chòc tak marno skù\u0144czë\u0142a.<\/p>\n Jak mie sã mòji spôdkòbiércowie z nôdzej\u0105 pitaj\u0105 jak tam twòjé zdrowi, te jô jima gôdom, \u017ce do smiercë gò sygnie a dali nie je trzeba. Në bò kòmù\u017c pò smiercë zdrowi mia bë so jesz na co przëdac. To jima sprawã jasniész\u0105 nie czëni a dali mùsz\u0105 so pòdpiérac nôdzej\u0105 a òbi\u0144dz szmak\u0105. Jak so kto wiele jiscy na swòje dokùczlëwé zdrowi te mù nôl\u017ci rzekã: nick so nie jiscë, zemia z ce wszëtkò wëcygnie. Jinszëch pòceszaj\u0105 tak: jak sã reno òcucysz a cebie bòli, te sã cesz, \u017ce cã bòli, bò jak cã nick nie zabòli, te to znaczi, \u017ce të nie \u017cëjesz. <\/p>\n Zanim ce jednak zemi òddadz\u0105, \u017cebë z ce chòrosc wëcygnã\u0142a, te nôprz\u00f3d wëcyn\u0105 ce z miészka co sã dô doktorze a aptékôrze. Krewni té\u017c niespòk\u00f3jno spòzéraj\u0105, në bò to tak jakbë jima samim ùbiwa a òd gãbë òdjãté bë\u0142o, to co pò ce mia òstac. ZUS so té\u017c nerwùje a niecerplëwi, bò rôd bë òbszczãdzy\u0142 a òprzestô\u0142 wëp\u0142acac. Ti wszëtcë char\u0142ã\u017cnicë maj\u0105 prost\u0105 miarã a sromòtã zatraconé. Tak pò prôwdze, te to pisoné prawò do darmòwégò lekarzeni, bë\u0142o le wiedno na papi\u00f3rze òstawioné. W czasach ùsz\u0142ëch bë\u0142o òno jednak wiele tanszé jak dzys. Dzys ju lëdzëska s\u0105 gwësno wëlékarzony z wiarë, \u017ce jesz sã kòmù\u017c cosz za darmòka s\u0142ëchô. Za darmòka m\u00f3\u017cesz nôl\u017ci pò tr\u0105bie dostac abò so ò se nieprôwdë dowiedzëc, jakno na Klara, ktërna so òs\u00f3bnym pismã ùrzãdë dowiédza so, cobë ji sami nigdë do g\u0142owë nie przësz\u0142o, \u017ce sã wzbògacë\u0142a, bò ch\u0142op ji ùmar a pò\u0142owa zapad\u0142i bùdë na niã przesz\u0142a razã z ca\u0142im toklã, a niena\u017cartim ùrzãdã do nafùtrowani, bò swòjégò ùmar\u0142égò Julisa òd nëch czas d\u0142ë\u017ci fùtrowac òna nie darwa.<\/p>\n Òstatno so lëdze òd mënystra zdrowiégò dowiedzelë, \u017ce jima léczi pòtania\u0142ë, ale tak jakòsz nicht w to wierzëc nie chcô\u0142, a ju nômni miészk. Ten tegò nijak zmerkac nié m\u00f3g\u0142, bò òd nëch czas mùszô\u0142 ze se wëcësn\u0105c wicy jak do tëch czas, czej jesz pòtania\u0142é nie bë\u0142o. Tu stô\u0142 sã cud, ktëren w kòmùnie nie je do przëjãcô, bò òna òdrzucô së\u0142ë nadprzërodzoné. Takô bl\u00f3s së\u0142a mòg\u0142a cëdowno sprawic, \u017ce na nowi lysce lék\u00f3w refùndow\u00f3nëch skôrb pa\u0144stwòwi òbszczãdzy\u0142 myli\u00f3ne, chòrzi mni p\u0142ac\u0105, fyrmë zarôbiaj\u0105, a kto do tegò do\u0142o\u017ci\u0142, tegò nie wié nikt. <\/p>\n W czerwòny propagandze wszëtkò zdarzëc sã m\u00f3\u017ce jak z nym cëkrã czë mas\u0142ã, ktërné rôz krzepi\u0142ë a rôz szkòdzë\u0142ë, wedle pòtrzebë rz\u0105dz\u0105cëch. Jak chléb a wôrszta bë\u0142ë drogszé, te trekrë a p\u0142ud\u017ci pòtania\u0142ë a statisticzno w grëpie sã lëdzom pòprawi\u0142o, bò so mòglë tani treker kùpic, jakbë kto brëkòwô\u0142. Jak so to mô do lék\u00f3w ò tim na drëd\u017ci rôz.<\/p>\n Biédokòwi wiater w òczë piôskã sëpô\u0142 a òstatno wszeljaczimi reformami, w tim n\u0105 refùndow\u00f3n\u0105 lëst\u0105 lék\u00f3w. Te manéwrë nick dobrégò nie wr\u00f3\u017cë\u0142ë jak té\u017c swégò czasë te tanszé trekrë przë drogszi wôrszce. Na ti lësce lék\u00f3w gwës pòtania\u0142ë pyle na przeczëszczenié a w\u0105d\u017cel na zascygnienié, bò te ju ma\u0142o kòmù s\u0105 dzys pòtrzébné. Lëdzëska cënkò prz\u0105d\u0105, z letka jedz\u0105, a maj\u0105 ma\u0142o co w szitus do zanieseni. Tima zôs, co jich na to wszëtkò diôblë bior\u0105, cësnienié skôcze a hercklekòtë trzãs\u0105, mùsz\u0105 so drogò zap\u0142acëc, bò pa\u0144stwò swòjim procëmnik\u00f3m niczegò dok\u0142adac nie mdze, le jich kòsztã chce swòjã dzurã zasztopac.<\/p>\n Nié kò\u017cd\u0105 zôs lochã je letkò zatkn\u0105c. Jid\u0105cë mënystrowi zdrowiégò z pòmòc\u0105, chcô\u0142bëm mù pòwiedzec, jak m\u00f3g\u0142bë n\u0105 refùndow\u00f3n\u0105 lëstã pòszerzëc ò wnet cëdowné lékarsztwa, na ktërné nawetka naszé zbankrutow\u00f3né pa\u0144stwò mòg\u0142obë so pòzwòlëc, a ktërné òsta\u0142é pòmini\u00f3né. Je to wô\u017cné przed nadchòdz\u0105c\u0105 welacj\u0105, bò gwës nagòni jegò partie nowi gromadë milosnik\u00f3w zachwëconëch tak dalek jid\u0105c\u0105 szczodroblëwòsc\u0105 a trosk\u0105 pa\u0144stwa ò swòjëch òbiwatel\u00f3w, ktërny bez niejednégò òbinc sã mùsz\u0105. Te cëdowné léczi to darë sarni nôtërë z dôwien dôwna przez lëdzy wëkrëté a westrz\u00f3d nich krowi plince, znaczi so krowinc, jakò dobri òb\u0142o\u017cënk na òtemk\u0142é ranë. Krowi\u0144c rozwa\u017cony w krowim mlékù, jakò pòpitk do gòjeni ran\u00f3w bënowëch. K\u00f3\u0144sczé \u017cemlë, znaczi so kò\u0142ôcze swié\u017co przez kònia zgùbioné a przez czësté p\u0142\u00f3tno wëcësnioné dadz\u0105 sok do pòpitkù lékarz\u0105cé p\u0142ëce a òskrzela. K\u00f3\u0144sczé sëté do smarowani a psy sëté do pòpijani. Kapùscany lëstë do òk\u0142ôdani a wëwar ze sk\u00f3r bùlewnëch do kamiéni\u00f3w znëkani. Wszeljaczégò sortë rozmajité szczënë do pòpijani. To so terë pò ùcza\u0142émù zwie ùrënologia. Jakbë przë tim wszëtczim ti rz\u0105dz\u0105cy a swié\u017ci bògôcze mielë kòmùsz za ma\u0142o krwi napsëté a wësusoné, te pòlécô so pij\u00f3wczi a pòdrzinanié ùsz\u00f3w do krwie ùpùszczeni.<\/p>\n Tëch wszëtczich dalek nierozpòzn\u00f3nëch lék\u00f3w czësto niesprawiedlëwie je pòzbawi\u00f3nô klinika rz\u0105dowô we Warszawie. Témù té\u017c co rëchli s\u0142ëchô sã jã w ten zestaw wëpòsa\u017cëc, \u017cebë na mënystrach a wszeljaczégò zortë VIP-ach òbjawic sã mòg\u0142a jich cëdownô a ùzdrawiaj\u0105cô mòc, ktërna pòwstôwô ju na sam\u0105 mësl ò mò\u017clëwòscë zetknieni so z tak cëdownym zestawã, ktëren sprawi, \u017ce w ti rz\u0105dowi klinice ani jeden chòri nie òst\u00f3nie. W tim té\u017c nôdzeja, \u017ce òd tëch czas zaczn\u0105 nama kùreszce zdr\u00f3w lëdze rz\u0105dzëc, czegò sobie a wama \u017cëczã.<\/p>\n Wënalezlë j\u0105 ju przed wiekami a s\u0142u\u017ci òna cz\u0142owiekòwi wiérno pò dzys dzé\u0144 do wo\u017ceni cã\u017cczich, mni abò wicy paradnëch rozmajitosc\u00f3w niedalek òd dodomù.<\/p>\n Nôbar\u017ci paradny zachë wòzy\u0142 na swòji karze Remùs. To bë\u0142ë ks\u0105\u017cczi, mòdlëtewniczi, spiéwniczi a wszeljaczi jôrmarczny towôr z pòmòc\u0105 chtërnégò òbùdzy\u0142 òn dëcha westrz\u00f3d lëdu. Jô jid\u0105cë jegò szlachã, z tim samym przezwiskã, sprawi\u0142 jem so karã, tëli \u017ce përznã nowsz\u0105, bò samòjezdn\u0105 a na sztërzech kò\u0142ach a pòdpisô\u0142 jem jã na szibach „Kara Remùsa“. Ti co nie rozmiej\u0105 kaszëbsczégò pitaj\u0105 mie za jak\u0105 karã jô tim trajotrã je\u017cd\u017cã, bò pò dobri wòlë to pewno nie je. Érë ani wigòdë wiéld\u017ci z tegò ni ma, le tëli, \u017ce mie tegò nikt nie zazdroszczô, ùkrasc nie chce a pòpëchac tegò nie je trzeba, chòc jak czasã.<\/p>\n Do mni paradnégò towôrë òd tegò co Remùs wòzy\u0142, a co so na karze trafiô rëchùje sã to, co do bùdacëje je pòtrzébné, a té\u017c te nieczëstoscë, co so z kùrnika czë chléwa na grz\u0105dkã wëwô\u017cô. Òsoblëwim towôrã na karze wioz\u0142ym, pòstrz\u00f3d wiéld\u017ci wieso\u0142oscë ca\u0142i wsã bé\u0142 ten czë nen pita, co na w\u0142ôsnëch nogach z gòspòdë dod\u00f3m dowlec sã ni m\u00f3g\u0142. Jak ju bia\u0142ka mërka, \u017ce strëch za d\u0142ugò dod\u00f3m nie léze a nikt gò nie dotrëkô\u0142, tej bra karã, jacha pòd gòspòdã a pakòwa ten sw\u00f3j be\u0142kòcz\u0105cy a brzëdkò pôchn\u0105cy skôrb, a wioz\u0142a so gò dod\u00f3m.<\/p>\n Òstatnémi czasë kara mia pòwòdzenié jak trzeba bë\u0142o niepëszno wëdostac za bramã fabriczi tegò czë negò prézesa, a gò wëwiezc jakò nã niepòtrzébn\u0105 a szkòdlëw\u0105 nieczëstosc. Nen òstatny w nym Szczecënie nijak tegò nie rozmô\u0142 a pò dobri wòlë nie chcô\u0142 sã do ti òsoblëwi taxi dac, a tegò dobrze p\u0142atnégò zesla òpùscëc. Tej mù to ch\u0142opi pr\u00f3bòwalë rãczno wët\u0142omaczëc, \u017ce to tak nie je fejn a piãkno, bia\u0142cëska bezbr\u00f3nné do narë robic, do robòtë nëkac a szesc mies\u0105cy nie p\u0142acëc, \u017ce dlô taczégò cëg\u00f3na tam ni ma placë. A wele cëg\u00f3n so zapiérô\u0142 pajami a szpérami a nie chcô\u0142 rëmac. Kunc kunc\u00f3w jima jednak jednak ùmk. Tej so ale dopiérze piek\u0142o zaczã. Na ca\u0142\u0105 Pòlskã. To, \u017ce przez p\u00f3\u0142 rokù ne biédné bia\u0142cëska bë\u0142ë òkrôdoné a òszëkiw\u00f3né, to nikògò nie rësza, ani mënystra, ani prokùratora. Ò tim bë nikt so nie dowiedzô\u0142, ani z tegò na ca\u0142\u0105 Pòlskã sprawë nie zrobi\u0142. Jak le jednak ta krew pij\u0105cô mëga, ten òcëgani\u00f3ny prézes përznã pò \u0142epie dostô\u0142 na òstrzégã, tak zarë mënyster bùksami trz\u0105s\u0142 a wnet piãcdzes\u0105t prokùrator\u00f3w sã zbieg\u0142o spòd lëdzczi sprawiedlëwòscë gò retac. Tam gdze òni s\u0105 pòtrzébny a mielëbë so wëkazac, tam ni ma ani jednégò. Jak zôs chòdzy ò swòjëch, cobë mielë përznã sprawiedlëwòscë òszmakac, tam so jich zbiegnie wicy jak wszi na strëpie, \u017cebë jima ti szmaczi òszczãdzëc a karë.<\/p>\n Kr\u00f3m ti karë z jednym kò\u0142ã je jesz kara Bòskô a przed t\u0105 ùmkn\u0105c sã nie dô.<\/p>\n Ju Kohelet dôwnô temù napisô\u0142, \u017ce wszëtkò na tim swiece mô sw\u00f3j czas. Je czas rodzeni a czas ùmierani, czas bùdowani a czas bùrzeni, czas na smiéch a na p\u0142acz. Jô so Lubòtny Czëti\u0144cë z Wama przez dwa a p\u00f3\u0142 rokù pr\u00f3bòwô\u0142 ju to smiôc so, ju to p\u0142akac a czasã bé\u0142 to smiéch przez \u0142zë. Corôz té\u017c wicy je lëdzy luzëch, ktërnym nick do smiéchù nie je a kù\u0144ca ti nieszczeslëwi dôczi ni ma widzec, tak \u017ce so ju gadac ò tim nie chce ani té\u017c dali pisac. To tak wnet, jak na Agnes co mia zacht tëli mas\u0142a ùczerznioné a pòs\u0142a swòjã Lénkã, \u017cebë probòszczowi na plebaniã zanios\u0142a dzélk. Lénka z tim mas\u0142ã przësz\u0142a a gôdô, \u017ce òni to mase\u0142ko maj\u0105 zarë do zemny wòdë wsadzëc, bò òno je rzôdczi jak chilawica. Probòszcz radë pòs\u0142ëchô\u0142, ale kôzô\u0142 rzec, \u017cebë nënka do niegò przësz\u0142a. Jak le so Agnes zjawi\u0142a, probòszcz pòdzãkòwô\u0142 za mas\u0142o, ale gôdô, \u017ce ta Lénka tak brzëdkò przë tim gôda, \u017ce tobë mòg\u0142o jednémù òdj\u0105c aptit. Na to Agnes òbrëszônô gôdô: Në zdrzéta le, smôrczã! Jô témù brzëdolowi wiedno gôdom, ale to m\u00f3\u017ce gadac a kakac a to na jedno wi\u0144dze. Mia òna niebòrôk prôwdã, bò tak to decht prawie je.<\/p>\n Przez tã demòkracëjã kò\u017cdi m\u00f3\u017ce gadac, co mù slëna na jãzëk przëniese a nikt so z tegò nick nie robi. Pisac m\u00f3\u017cesz té\u017c co chcesz a to tak, jakbë grochã ò scanã szmërgn\u0105\u0142. To dôwny rz\u0105dcë bëlë mòcenkò wra\u017clëwi na to, co kto gôdô\u0142 a pisô\u0142. Jak so té\u017c gdze jaczi sztrajk pòjawi\u0142, te to jima do szmaczi nie bë\u0142o a chùtkò chcelë z tegò wëprzic. Tim nowim to je decht za jedno czë kto g\u0142odëje czë sztrajkùje. Òni s\u0105 tak jakbë g\u0142ëchi a slepi a nié z ti zemi. Bògati biédnégò a sëti g\u0142odnégò nijak rozmiô\u0142 nie mdze. To je prôwda stôrô.<\/p>\n Swégò czasë Gùcz\u00f3w Mack pisô\u0142, \u017ce z prôwd\u0105 dzys dnia dalek nie za\u0144dzesz a nié ma co prôwd\u0105 cëskac w slépie, lepi p\u00f3\u0142 ceg\u0142\u0105 szmërgn\u0105c w \u0142ep. Takô p\u00f3\u0142 ceg\u0142a pòtrafi te cwiardé \u0142epë lepi przespòsobic na przëjãcé prôwdë, bò so jima jasno a miãtkò robi. G\u00f3rnicë wò\u0142aj\u0105: Na Warszawã! To jich wò\u0142anié je jaczich dzesãc lat za pòzdze wznieconé. Janka m\u00f3\u017ce r\u00f3zg\u0105 straszëc, ale Jan so ju z r\u00f3zd\u017ci nick nie robi, le nôl\u017ci jã pò\u0142\u00f3mie. Lëdzëska zôs s\u0105 ju tak biéd\u0105 ùt\u0142ëk\u0142i a wiarë wëzbëti, \u017ce cosz jesz òd nich zanôlegô, \u017ce so jima ani na tã Warszawã jic ani jachac ani rikac, tak jak mie pisac nie chce. Jakbës sã nie òbr\u00f3cy\u0142, tak pùkel wiedno zewsladë. Stôri rok sã kù\u0144czio razã ze swòj\u0105 biéd\u0105 a mòjim pisanim. Òstôwô nôdzeja na Nowi Rok, ktërny sobie a Wama \u017cëczã.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Na podstawie wydania Czec, Gdu\u0144sk 2003, ISBN 83-374o8-57-3 \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c
\nTerë je dobri czas<\/a><\/b>,
\n\u017bniwa nié le z rolë<\/a><\/b>,
\nWszëtczim nie dogòdzy<\/b><\/a>,
\nKò\u017cdi czas mô swojech swiãtëch<\/a><\/b>,
\nPrzi\u0144dze do nas panëszka<\/a><\/b>,
\nNowi Rok dô now\u0105 nôdzejã<\/a><\/b>,
\nBòdajbës cëzé dzece ùczi\u0142<\/b><\/a>,
\nChcemë le so achtn\u0105c<\/a><\/b>,
\nWszãdze je dobrze, a doma nôlepi<\/a><\/b>,
\nCzichanié nié wiedno je na zdrowi<\/a><\/b>,
\nKrad\u0142é nie tëczi<\/a><\/b>,
\nNa gòscynce pò perzince<\/a><\/b>,
\nRemont rzecz kòniecznô, le kto za to mô zap\u0142acëc?<\/a><\/b>,
\nWelacja to nie je letkô rzecz<\/a><\/b>,
\nPòlskô to nar\u00f3d w wikszim dzélu katolëcczi<\/a><\/b>,
\nNié kò\u017cd\u0105 dzurã je letkò zasztopac<\/a><\/b>,
\nZ dziada „P\u00f3n“ to diôbe\u0142 s\u00f3m<\/a><\/b>,
\nTen nowi rz\u0105d a w piekle s\u0105d<\/a><\/b>,
\nDiôb\u0142owi do wikszi ùcechë<\/a><\/b>,
\nJank nad Janã g\u00f3rã wz\u0105<\/a><\/b>,
\nJak tata kùpi kòzã, tej mdze so m\u00f3g\u0142 z ni\u0105 \u017cënic<\/a><\/b>,
\nNôlepszé léczi z Bò\u017ci aptéczi<\/a><\/b>,
\nMënystrowi czas pòmòc<\/a><\/b>,
\nKara, rzecz kniecznô a wiedno przëdatnô<\/a><\/b>,
\nCzas sã òddzãkòwac<\/a><\/b><\/p>\nKto gôdô mô prôwdã<\/a><\/h3>\n
Terë je dobri czas<\/a><\/h3>\n
\u017bniwa nié le z rolë<\/a><\/h3>\n
Wszëtczim nie dogòdzy<\/a><\/h3>\n
\nJak pòwié kôzanié kr\u00f3tczé, rzek\u0105 – przërechtowac mù so nie chca.<\/p>\nKò\u017cdi czas mô swojech swiãtëch<\/a><\/h3>\n
Przi\u0144dze do nas panëszka<\/a><\/h3>\n
Nowi Rok dô now\u0105 nôdzejã<\/a><\/h3>\n
Bòdajbës cëzé dzece ùczi\u0142<\/a><\/h3>\n
Chcemë le so achtn\u0105c<\/a><\/h3>\n
Wszãdze je dobrze, a doma nôlepi<\/a><\/h3>\n
Czichanié nié wiedno je na zdrowi<\/a><\/h3>\n
Krad\u0142é nie tëczi<\/a><\/h3>\n
\nTi nadesz\u0142i so na naszim zagòspòdarzelë jak na swòjim wedle wskôzë: „co twòje to mòje, ale co mòje, tegò nie rësz“. Te na zapitanié, czë ù waji s\u0105 z\u0142odzéje, trzeba bë\u0142o òdrzëc: z\u0142odzej\u00f3w kòl nas ni ma, tu lëdze sami kradn\u0105. Në bò za czim z\u0142odzej\u00f3w ekstra \u017côrgac, jak to lëdze na môlu mòg\u0105 so z tim sami sprawic. Jak kòmù skrëdlë òpô\u0142 abò miészk, te tak\u0105 stratã da\u0142o so jesz nadnëkac. Gòrzi, jak mù skrëdlë dobré miono czë s\u0142awã, bò tegò tak letkò nadnëkac so nie dô.
\nNie je té\u017c do nadnëkani jak kto Panu Bògù dzé\u0144 kradnie, bò czas ktëren szed\u0142 ùm, nigdë so ju nie wr\u00f3cy. Nié le ten Panu Bògù krad\u0142i, ale té\u017c ten na pludrach a na przelewanim luzégò w pr\u00f3\u017cné zmitrã\u017coné, jak to Léna do Klarë nie wò\u0142ônô wléze, robòtë zaczãti nie dô ji dokù\u0144czëc a nie wié czede welëzc. Prawie jakbë trafi\u0142 sw\u00f3j na swégò, te to jima pasëje.<\/p>\nNa gòscynce pò perzince<\/a><\/h3>\n
\nDzys jak so kto do kògò stodrëje, te gò nôrëchli witaj\u0105 skrëti s\u0142owa: za czim tegò ti diôble prowadz\u0105? Nawetka na Kaszëbë cësnie so ta gùpò mniemieckô m\u00f3da, \u017ce jak Léna chce Klarã pludrami ùbògacëc, te nié mò\u017ce jak rô\u017c czedë wlecëc do ni jak so widzy, le mùszi so rëchli przez télef\u00f3n meldowac a dostac przezwòlenié, e\u017clebë òna tegò a tegò dnia ò ti a ò ti gòdzënie mòg\u0142a so kòl ni z nowinama pòkazac. Ten wczesny meldënk je pòtrzébny, \u017cebë Klara nã Lénã na tak\u0105 gòdzënã sztelowa, \u017cebë ti so na \u017c\u00f3den môltëch wcësn\u0105c nie ùda, a \u017cebë Klara kr\u00f3m s\u0142onëch pôlc\u00f3w a mineralwòdë nic wëstawic nie brëkòwa. A jesz nômili, \u017cebë Léna pôlce swòje ze sob\u0105 mia, a bl\u00f3s je w Klarziny solë mòcza, a te je sobie do wòlë lucza. Te ju ti wòdë do solë sp\u0142ukani bë ji Klara nie \u017ca\u0142owa. <\/p>\nRemont rzecz kòniecznô, le kto za to mô zap\u0142acëc?<\/a><\/h3>\n
\nZôs Klara niebòrôk co tak ze wszëtczim ùwô\u017ca, corôz gòrzi na zdrowim ùpôda, ja\u017c kunc kunc\u00f3w do szpitalnégò remontë so nadôwa. Tam ale so wdostac to wnet za cëdã szlachòwa. Pògòtowizna Klarã z dod\u00f3mù we strzodã òdhala, a Frync, co jã na tã drogã wëprawi\u0142 w niedzelã przërzek\u0142 jã nawiedzëc. Nie wiedzô\u0142 òn niebòrôk, \u017ce chòrô kasa co so kas\u0105 chòrëch zwa, szpitalowi za Klarã le pôrã dëtk\u00f3 biédowa. To tam jima dalek nie syga. Temù òni so wk\u00f3\u0142 Klarë za kim z familie òbzéralë a \u017ce so nikògò nie do\u017cdalë, te jesz w tã samã strzodã Fryncowi Klarã naz\u00f3d dod\u00f3m òdes\u0142elë. Ten zrobi\u0142 wiôld\u017cé òczë na tak chùtczé a cëdowné Klarë òzdrowienié. P\u00f3zni jednak spòd kamienia dëtka wëszukô\u0142 a zani\u00f3s\u0142 tim, co Klarë nie brëkòwalë, temù té\u017c za pôrã dëtk\u00f3w z kasë, remontë so nie jimalë, le na Frync\u00f3w wk\u0142ôd spòzéralë, bò kto zbrëkòwô\u0142, ten niech té\u017c p\u0142acy.<\/p>\nWelacja to nie je letkô rzecz<\/a><\/h3>\n
Pòlskô to nar\u00f3d w wikszim dzélu katolëcczi<\/a><\/h3>\n
Nié kò\u017cd\u0105 dzurã je letkò zasztopac<\/a><\/h3>\n
Z dziada „P\u00f3n” to diôbe\u0142 s\u00f3m<\/a><\/h3>\n
Ten nowi rz\u0105d a w piekle s\u0105d<\/a><\/h3>\n
Diôb\u0142owi do wikszi ùcechë<\/a><\/h3>\n
Jank nad Janã g\u00f3rã wz\u0105<\/a><\/h3>\n
Jak tata kùpi kòzã, tej mdze so m\u00f3g\u0142 z ni\u0105 \u017cënic<\/a><\/h3>\n
Nôlepszé léczi z Bò\u017ci aptéczi<\/a><\/h3>\n
Mënystrowi czas pòmòc<\/a><\/h3>\n
Kara, rzecz kòniecznô a wiedno przëdatnô<\/a><\/h3>\n
Czas sã òddzãkòwac<\/a><\/h3>\n