<\/p>\n
Opracowa\u0142 i pos\u0142owiem opatrzy\u0142 Jerzy Treder<\/p>\n
<\/p>\n
(Na podstawie wydania Oficyny Czec, Gda\u0144sk 1997)<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Spis tre\u015bci<\/p>\n
<\/p>\n
Wst\u0119p<\/a><\/p>\n <\/p>\n Literatura<\/a><\/p>\n <\/p>\n I Rozdzia\u0142: Pogl\u0105d na o\u015bcienne badania kaszubszczyzny 1. Badania niemieckie<\/a><\/p>\n 2. Badania rosyjskie<\/a><\/p>\n <\/p>\n II Rozdzia\u0142: M\u0142odo\u015b\u0107 Ceynowy<\/a><\/p>\n 3. Lata gimnazjalne i uniwersyteckie<\/a><\/p>\n 4. Wiry polityczne (r. 1846, 1848, 1850)<\/a><\/p>\n <\/p>\n III Rozdzia\u0142: Nowa orientacja polityczna<\/a><\/p>\n 5. Poziom o\u015bwiatowy i polityczny w Prusach Zachodnich i na 6. Kredo i program polityczny<\/a><\/p>\n 7. Pr\u00f3by praktyczne<\/a><\/p>\n 8. Stosunki naukowe do 9. Stosunki naukowe do <\/p>\n IV Rozdzia\u0142: 10. Og\u00f3lna 11. Pisownia<\/a><\/p>\n 12. Styl<\/a><\/p>\n 13. Warto\u015b\u0107 naukowa<\/a><\/p>\n <\/p>\n V Rozdzia\u0142: R\u0119kopisy 14. Tekst r\u0119kopis\u00f3w<\/a><\/p>\n 1. List polsko-kaszubski 2. Rozprawka historyczna <\/p>\n VI Rozdzia\u0142: Katalog pism A. Druki kaszubskie<\/a><\/p>\n B. R\u0119kopisy<\/a><\/p>\n C. W j\u0119zyku polskim<\/a><\/p>\n D. W j\u0119zyku niemieckim<\/a><\/p>\n E. Zapowiedziane, ale F. Po \u0142acinie<\/a><\/p>\n <\/p>\n VII Aneks: Poezje J. <\/p>\n Pos\u0142owie: Ceynowa wobec Wa\u017cniejsza literatura<\/a><\/p>\n <\/p>\n Od redakcji<\/a><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n W ostatnich latach przed wojn\u0105 wzros\u0142o zainteresowanie si\u0119 Ceynow\u0105 ogromnie. Mimo tendencyjnego zabarwienia jest nowsza praca ks. Pob\u0142ockiego Doktor Fakt\u00f3w nowych, zmieniaj\u0105cych zasadniczo pogl\u0105d na Ceynow\u0119, nie znalaz\u0142em. <\/p>\n <\/p>\n Ko\u015bci\u0144ski, Prasa czeska o Kaszubach<\/i>, Ks. G. Pob\u0142ocki, Doktor Ceynowa<\/i>, \u201eGryf\u201d O narzeczu Matusiak, Panslawizm na Kaszubach<\/i>, Ramu\u0142t, S\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego czyli Janowicz [J. Karnowski], Ceynowa a wyprawa Ludno\u015b\u0107 kaszubska w ubieg\u0142ym Refleks cenowizmu<\/i>, Francew, S\u0142owia\u0144skie zamietki<\/i>, Warszawa Sprawozdania<\/i>, \u201eGryf\u201d R. Fl<\/i>. Cenowa i prof<\/i>. A.A.K.[Adam Antoni Kry\u0144ski], Cenowa<\/i>, Wielka W\u00f3jcicki, Recenzje ksi\u0105\u017ceczki Ceynowy: Kile Przys\u0142owia kaszubskie<\/i> P i s m a C e y n o w y:<\/p>\n \u201eJahresbericht 3 des Vereins f\u00fcr pommersche Geschichte u. Altertumskunde\u201d, Stettin 1828.<\/p>\n Ks. Ma\u0144kowski Alfons, Dzieje drukarstwa i <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Na pocz\u0105tku 19. stulecia by\u0142y Kaszuby pod Pierwsze zainteresowanie naukowe wobec Nim Brylowskiego w sprawie kaszubskiej Brylowski przyj\u0105\u0142 propozycj\u0119 towarzystwa i Per doch, le atque ko tu verum cognosce Szczeg\u00f3\u0142owego opisu mowy kaszubskiej Brylowski Mrongowiusz[xxi]<\/a>, \u201eZabytk\u00f3w s t a r o p o m o r s k i e j, Ju\u017c z powy\u017cszych notatek wida\u0107, \u017ce zdania Praca naukowa nad wy\u015bwietleniem strony <\/p>\n Mrongowiusz zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w sprawie O stosunkach tych dowiadujemy si\u0119 z listu Po \u015bmierci Rumia\u0144cowa (r. 1828) [1826] Rezultaty bada\u0144 osobistych Srezniewskiego Drugi stypendiat Akademii Iwan Prejs Badania te nie zadowoli\u0142y widocznie Akademi <\/p>\n <\/p>\n Ma\u0142o dat posiadamy z \u017cycia Ceynowy do roku Sko\u0144czywszy rok 14. rozpocz\u0105\u0142 ucz\u0119szcza\u0107 do W roku 1841 uzyska\u0142 Ceynowa \u015bwiadectwo Ceynowa zapozna\u0142 si\u0119 tutaj z j\u0119zykami Z publikacji tych najwa\u017cniejsz\u0105 jest artyku\u0142 Artyku\u0142 jest napisany z uczuciem i ze Opr\u00f3cz powy\u017cszego politycznego artyku\u0142u <\/p>\n Po dwuletnich studiach we Wroc\u0142awiu przeni\u00f3s\u0142 Po ods\u0142u\u017ceniu wojskowo\u015bci po\u015bwi\u0119ca\u0142 si\u0119 dalej \u201eTutaj (w Kr\u00f3lewcu) zostawa\u0142 w \u015bcis\u0142ych Nast\u0119pstwa by\u0142y fatalne. Ceynow\u0119 aresztowano Udzia\u0142 Ceynowy w polskiej organizacji Ks. Pob\u0142ocki t\u0142umaczy uraz\u0119 jego do szlachty i Wypuszczony z Moabitu na wolno\u015b\u0107 wr\u00f3ci\u0142 Ju\u017c powy\u017csza dysertacja \u015bwiadczy o tym, \u017ce po Ksi\u0105\u017ceczki te s\u0105 napisane tendencyjnie. Mia\u0142y <\/p>\n Rok 1848 stanowi wielki przewr\u00f3t nie tylko w Nie tylko my\u015bli, podnieta, formy organizacyjne Na Kaszubach znikn\u0119\u0142a w pierwszej po\u0142owie Od roku 1848 pr\u0105dy zewn\u0119trzne docieraj\u0105 tak\u017ce Nie idea\u0142y wolno\u015bciowe, ani o\u015bwiatowe roku <\/p>\n W roku 1850 wydrukowa\u0142 Ceynowa cztery powy\u017cej Stosunek szczepu kaszubskiego do narodu Wobec tego uwa\u017ca\u0142 za konieczne stosunek Zdanie to, aczkolwiek wypowiedziane w Ceynowa s\u0105dzi\u0142, \u017ce broszurki jego historyczne Polemik\u0119 t\u0119 przerwa\u0142 Ceynowa o\u015bwiadczeniem, \u017ce Nie maj\u0105c w\u0142asnej drukarni, jak Szmoler Propozycja jego sojuszu z narodem polskim, w Najwi\u0119ksz\u0105 przeszkod\u0119 w z\u0142\u0105czeniu si\u0119 Polski i Podobnie te\u017c Ceynowa jako pierwszy wskaza\u0142 na Ze wszystkich powy\u017cej cytowanych rzeczy, a Zwa\u017cywszy \u00f3wczesne stosunki kaszubskie i Najazd Ceynowy na koteri\u0119 rzymsk\u0105 by\u0142 <\/p>\n Nie tylko pisane i drukowane s\u0142owo, tj. Dotychczas by\u0142 osamotniony, szuka\u0142 wi\u0119c przede Ks. Pob\u0142ocki opisuje nam jako naoczny \u015bwiadek Zdaje si\u0119, \u017ce Ceynowa w m\u0142odzie\u017cy kaszubskiej Drugim \u015brodkiem praktycznym by\u0142o za\u0142o\u017cenie Po nieudanych pr\u00f3bach powsta\u0144 roku 46 i 48 Dyplomatyczny jest wst\u0119p do statutu. Podkre\u015bla Wed\u0142ug statutu ma towarzystwo rzemie\u015blnicze za 2 stycznia 1866 w Zarz\u0105d towarzystwa stanowili: Selin Bernard z Pr\u00f3cz powy\u017cszego statutu, opublikowanego w Sk\u00f4rbie<\/i>, <\/p>\n Nie wiemy, w jaki spos\u00f3b zawi\u0105za\u0142y si\u0119 Dopiero w roku 1850 przesy\u0142a Ceynowa szczup\u0142e Wydzia\u0142 akademii poruczy\u0142 rozpatrzenie \u201e1. Topografia i statystyka kaszubska wraz Propozycj\u0119 akademii zakomunikowano Ceynowie Nades\u0142a\u0142 przede wszystkim Uwagi<\/i> Srezniewskiego, Odpowied\u017a na punkt czwarty: \u201eteksty\u201d, nades\u0142a\u0142 W referatach o pracach tych nie szcz\u0119dzi Akademia w Petersburgu nie zadowoli\u0142a si\u0119 O stosunku swoim do Ceynowy pisze Hilferding Warto\u015b\u0107 tej ksi\u0105\u017cki jest znana. Co do tekst\u00f3w, _____________________________<\/p>\n <\/p>\n Szczytem stosunk\u00f3w rusofilskich jest udzia\u0142 Ceynowa zupe\u0142nie proprio motu jako rzekomy Przed wyjazdem z Petersburga by\u0142 po\u017cegnalny W dniu 1 marca odby\u0142o si\u0119 uroczyste zebranie nazwisku wybitnych pracownik\u00f3w na niwie s\u0142owia\u0144skiej, a mianowicie obecnych: Ju\u017c z powy\u017cszych drobnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w wynika, <\/p>\n Mimo odr\u0119bno\u015bci zapatrywa\u0144 co do spraw Pierwsz\u0105 bowiem rzecz, napisan\u0105 w j\u0119zyku Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w Poznaniu, kt\u00f3re W Warszawie utrzymywa\u0142 Ceynowa styczno\u015b\u0107 ze W Prusach Zachodnich stan\u0119\u0142y ko\u0142a naukowe jak Z ludzi uczonych jedynie ks. prof. Malinowski Krytyka s\u0142owia\u0144ska: czeska i rosyjska by\u0142a Jedyn\u0105 krytyk\u0119 \u017cyczliw\u0105 pi\u00f3ra polskiego
\nprzed Ceynow\u0105<\/a><\/p>\n
\nKaszubach oko\u0142o roku 1848<\/a><\/p>\n
\nRosjan<\/a><\/p>\n
\nPolak\u00f3w<\/a><\/p>\n
\nPi\u015bmiennictwo Ceynowy<\/a><\/p>\n
\ncharakterystyka i pisma zapomniane<\/a><\/p>\n
\nCeynowy.<\/a> Charakterystyka r\u0119kopis\u00f3w<\/a><\/p>\n
\n(pisownia oryginalna r\u0119kopisu)<\/a><\/p>\n
\npt. Beispiel<\/i>e<\/a><\/p>\n
\nCeynowy<\/a><\/p>\n
\nnie wiadomo czy wysz\u0142y<\/a><\/p>\n
\nKarnowskiego o Ceynowie<\/a><\/p>\n
\nzda\u0144 slawist\u00f3w o kaszubszczy\u017anie<\/a><\/p>\nWST\u0118P<\/a><\/h3>\n
\nPrzyczyni\u0142a si\u0119 do tego niema\u0142o ksi\u0105\u017ceczka tendencyjna Ko\u015bci\u0144skiego pt. Idea
\ns\u0142owia\u0144ska na Kaszubach<\/i>[i]<\/a>. Autor tam
\nponownie podnosi stare zarzuty kaszubizmu, panslawizmu i rusofilizmu przeciw
\nCeynowie, id\u0105c przewa\u017cnie \u015blepo \u015bladem Pob\u0142ockiego[ii]<\/a> i Matusiaka[iii]<\/a>,
\nkt\u00f3rzy si\u0119 ani na jedno s\u0142\u00f3wko uznania, zrozumienia lub obiektywizmu nie zdobyli
\ni ca\u0142\u0105 akcj\u0119 Ceynowy za nader szkodliw\u0105 i nawet blisk\u0105 zdrady uznali. Pr\u00f3cz
\nprzedruku nieznanych dw\u00f3ch artyku\u0142\u00f3w Ceynowy ze \u201eSzk\u00f3\u0142ki Narodowej\u201d Ko\u015bci\u0144ski
\nnowych danych o Ceynowie nie przytacza i powtarza nawet bezkrytycznie dawne
\nb\u0142\u0119dy, np. uwa\u017ca pisarza ludowego Sjerp-Polaczka[iv]<\/a> za uczonego rosyjskiego Iwana Prejsa[v]<\/a> i kilkakrotnie interpretuje b\u0142\u0119dnie cytaty z ksi\u0105\u017cek
\nCeynowy wyj\u0119te, co dowodzi, \u017ce oryginalnych pism Ceynowy albo nie czyta\u0142, albo
\nnie zrozumia\u0142. Ta praca Ko\u015bci\u0144skiego niema\u0142y rozg\u0142os w \u015bwiecie s\u0142owia\u0144skim
\nzrobi\u0142a, a mianowicie czu\u0142 si\u0119 \u015bwiat uczony rosyjski ni\u0105 bardzo dotkni\u0119ty, gdy\u017c
\nKo\u015bci\u0144ski tak samo jak jego poprzednicy podsuwali rosyjskim uczonym,
\npropaguj\u0105cym badanie kaszubszczyzny (np. Rumia\u0144cow, Szyszkow, Hilferding,
\nSrezniewski) aspiracje czysto polityczne. Zarzuty te zosta\u0142y odparte przez
\npublicyst\u00f3w czeskich (np. A. Czerny, Pocz\u0105tki ruchu kaszubskiego<\/i>, \u201eCzas\u201d
\n1912, nr 58), a mianowicie przez publikacje Francewa[vi]<\/a>. Rzeczy tych, z wyj\u0105tkiem artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3re w \u201eGryfie\u201d
\nsi\u0119 ukaza\u0142y, nie czyta\u0142em. Ale przypuszczam, \u017ce praca ma zanadto przez to nie
\nucierpia\u0142a, gdy\u017c publikacje Francewa, dotycz\u0105ce Ceynowy i Srezniewskiego[vii]<\/a>, podane w \u201eGryfie\u201d, dla ilustracji
\nstosunku Ceynowy do Rosji wystarczaj\u0105.<\/p>\n
\nCeynowa<\/i> (\u201eGryf\u201d I nr 5-6) \u017ar\u00f3d\u0142em bardzo powa\u017cnym, gdy\u017c Pob\u0142ocki osobi\u015bcie
\nCeynow\u0119 zna\u0142 i o jego aspiracjach by\u0142 dok\u0142adnie poinformowany. <\/p>\n
\nUda\u0142o mi si\u0119 jedynie przez przypadek odnale\u017a\u0107 w bibliotece Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w
\nPoznaniu kilka r\u0119kopis\u00f3w Ceynowy, kt\u00f3re niejedno wy\u015bwietlaj\u0105. Wydoby\u0142em tak\u017ce na
\njaw kilka zapomnianych lub nie znanych prac Ceynowy i przez to uzupe\u0142ni\u0142em
\nkatalog pism jego.<\/p>\nLITERATURA<\/a><\/h3>\n
\n1912, \u201eDziennik Pozna\u0144ski\u201d.<\/p>\n
\nR. I [1909] nr 5-6.<\/p>\n
\nkaszubskim<\/i>, \u201eWarta\u201d 1876 (wst\u0119p).<\/p>\n
\n\u201ePrzegl\u0105d Powszechny\u201d 1894 [R. XI t. 3, s. 1-25].<\/p>\n
\nkaszubskiego, Krak\u00f3w 1892 [1893] (wst\u0119p).<\/p>\n
\nna Starogard<\/i>, \u201eGryf\u201d R. II, nr 2-3.<\/p>\n
\nstuleciu<\/i>, \u201eGryf\u201d R. III, nr 3-4, i w osobnej odbitce 1811.<\/p>\n
\n\u201eGryf\u201d R. II, nr 7.<\/p>\n
\n1908,<\/p>\n
\nI, nr 6.<\/p>\n
\nIzmael Srezniewski<\/i>, \u201eGryf\u201d R. IV, nr 4-5.<\/p>\n
\nEncyklopedia Powszechna<\/i> III, patrz: Cenowa<\/i>. Bibliografii o Ceynowie
\npatrz: Wielka Encyklopedia Powszechna<\/i> III pod Kaszuby<\/i>
\ns\u0142\u00f3w<\/i>, \u201eBiblioteka Warszawska\u201d 1851, I, str.151.<\/p>\n
\n(Ceynowy), \u201eBiblioteka Warszawska\u201d 1856, II, 105-114.<\/p>\n
\npi\u015bmiennictwa polskiego w Prusiech Zachodnich,
\nRTNT t. XVI.<\/p>\nI ROZDZIA\u0141. POGL\u0104D NA O\u015aCIENNE BADANIA KASZUBSZCZYZNY
\nPRZED CEYNOW\u0104<\/a><\/h2>\n1. Badania niemieckie<\/a><\/h3>\n
\nwzgl\u0119dem etnograficznym i poniek\u0105d pod wzgl\u0119dem historycznym terra incognita<\/i>.
\nSzczeg\u00f3\u0142y historyczne podane przez Naruszewicza w historii[ix]<\/a> jego stanowi\u0142y alf\u0119 i omeg\u0119
\nwiadomo\u015bci naukowych polskich co do tego przedmiotu. D\u0142ugo sta\u0142a nauka polska
\nwobec Kaszub na stanowisku abnegacji. Nie zajmowa\u0142a si\u0119 Kaszubami a\u017c do czas\u00f3w
\nRamu\u0142ta. Jedynie pod presj\u0105, \u017ce tak powiem, bada\u0144 o\u015bciennych i wskutek
\nwyst\u0105pienia Ceynowy rozpocz\u0119to na serio badania kaszubskie. <\/p>\n
\nkaszubszczyzny okazali Niemcy. Pastor Lorek[x]<\/a>
\npierwszy zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na Kaszub\u00f3w, a mianowicie na S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kabatk\u00f3w
\nkr\u00f3tkim opisem zwyczaj\u00f3w tego dogorywaj\u0105cego od\u0142amu kaszubszczyzny w Pomeranii.
\nTowarzystwo niemieckie (\u201eVerein f\u00fcr pom. Geschichte u. Altertumskunde\u201d),
\nza\u0142o\u017cone w r. 1825 w Szczecinie[xi]<\/a>,
\nna czele kt\u00f3rego sta\u0142 uczony Kosegarten[xii]<\/a>,
\nzaraz na pocz\u0105tku okazywa\u0142o szczere zamiary do zbadania etnograficznych Kaszub.
\nSzuka\u0142o w tym celu ludzi do tego si\u0119 kwalifikuj\u0105cych. Zwr\u00f3ci\u0142o si\u0119 do s\u0142awnych
\nslawist\u00f3w: Kopitera[xiii]<\/a>
\nw Wiedniu, Lindego[xiv]<\/a>
\nw Warszawie i D\u0105browskiego[xv]<\/a>
\n<\/sup>w Pradze (*<\/sup><\/i>patrz: \u201eJahresbericht\u201d 3, str. 65 der Gesch.
\nI pom. Gesch. u. Altertumskunde) z pro\u015bb\u0105, aby zaj\u0119li si\u0119 zbadaniem mowy
\nkaszubskiej i towarzystwu nades\u0142ali sprawozdania. Uczonych tych wybra\u0142o
\ntowarzystwo na do\u017cywotnych cz\u0142onk\u00f3w honorowych (1827). Ci jednakowo\u017c co do
\nKaszub \u017cadnych nie posiadali danych i nic w tej sprawie nie umieli powiedzie\u0107.
\nNast\u0119pnie szuka\u0142o towarzystwo odpowiednich ludzi na samym terytorium kaszubskim
\ni znalaz\u0142o dw\u00f3ch: Dr. Brylowskiego, profesora gimnazjalnego w Chojnicach i
\npastora Mrongowiusza w Gda\u0144sku. <\/p>\n
\nanga\u017cowano, prosi\u0142o towarzystwo wprz\u00f3d \u00f3wczesnego dyrektora gimnazjum chojnickiego,
\nM\u00fcllera[xvi]<\/a>,
\nucznia D\u0105browskiego [Dobrovskego] i znanego ju\u017c w\u00f3wczas slawist\u0119, ale M\u00fcller
\nodm\u00f3wi\u0142 wsp\u00f3\u0142pracownictwa i zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 towarzystwu w\u0142a\u015bnie na Brylowskiego
\ndo tej rzeczy, gdy\u017c posiada\u0142 obszerne wiadomo\u015bci historyczne, i zna\u0142 d o k \u0142 a
\nd n i e j\u0119zyk polski i polsk\u0105 literatur\u0119. Tak\u017ce posiada\u0142 Brylowski znajomo\u015b\u0107
\nmowy kaszubskiej, gdy\u017c przedtem cztery lata bawi\u0142 na Kaszubach (w Chmielnie, w
\nKartuzach, Wejherowie i Buchwa\u0142dzie pod Bytowem). Poza tym stanowili wtenczas
\nuczniowie kaszubscy jedn\u0105 trzeci\u0105 m\u0142odzie\u017cy gimnazjalnej; a wi\u0119c mia\u0142 Brylowski
\nokazj\u0119 do studi\u00f3w j\u0119zykowych nawet na miejscu. Etnograficzna granica Kaszub
\ndochodzi\u0142a w\u00f3wczas tu\u017c do samych Chojnic. Targi chojnickie zaludniali opr\u00f3cz
\nKosznajdr\u00f3w Kaszubi z powiatu chojnickiego i cz\u0142uchowskiego.<\/p>\n
\nzosta\u0142 cz\u0142onkiem korespondencyjnym. Dla dok\u0142adnego poznania dialekt\u00f3w
\nkaszubskich odby\u0142 Brylowski podr\u00f3\u017c w roku 1827 przez Kaszuby, a mianowicie
\nzwiedzi\u0142 powiaty: ko\u015bcierski, wejherowski, pucki i okolic\u0119 \u017barnowca. Z podr\u00f3\u017cy
\ntej nades\u0142a\u0142 towarzystwu obszerne sprawozdanie pt. Beitrag
\nzur kaszub<\/i>.[ischen<\/i>] Sprache und
\nNachweisungen<\/i> \u00fcber
\neinige Burgen und Grabh\u00fcgel
\nin der Kaschubei<\/i>. Materia\u0142
\ndotycz\u0105cy zamkowisk<\/i> jest obszerniejszy, j\u0119zykoznawczy dosy\u0107 sk\u0105py.
\nZabytk\u00f3w pi\u015bmiennictwa kaszubskiego nie odnalaz\u0142 \u017cadnych, jedynie zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119
\nna kronik\u0119 niemieck\u0105 przeora Schwengela z Kartuz z roku 1749. Rzecz ta dzisiaj
\nju\u017c znana[xviii]<\/a>.
\nMateria\u0142\u00f3w j\u0119zykowych dostarczy\u0142 mu ks. dziekan Tempski[xix]<\/a> z Chmielna, kt\u00f3rego Brylowski
\nuwa\u017ca za bardzo uczonego ksi\u0119dza. Od ks. Tempskiego pochodzi \u00f3w znany
\ndwuwiersz, charakteryzuj\u0105cy mow\u0119 kaszubsk\u0105:<\/p>\n
\nCaszubam,
Hic tribus
\nademptis, semipolonus adest.<\/p>\n
\nnie da\u0142. Charakterystyk\u0119 jej odda\u0142 jedynie w kilku og\u00f3lnikowych zdaniach: \u201eW
\nrzeczywisto\u015bci odr\u00f3\u017cnia si\u0119 kaszubszczyzna ma\u0142o od polszczyzny. Kaszuba i Polak
\nmog\u0105 si\u0119 swobodnie porozumie\u0107. Jedynie ma\u0142a liczba wyraz\u00f3w jest j\u0119zykowi
\npolskiemu obc\u0105. G\u0142\u00f3wn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 stanowi jedynie \u201ewymowa\u201d, ale ta jest niemal w
\nka\u017cdej poszczeg\u00f3lnej wsi kaszubskiej inna. Grafika kaszubska sprawia du\u017co
\ntrudno\u015bci. Trzeba by dla kaszubszczyzny wynale\u017a\u0107 osobny alfabet albo
\nprzynajmniej stworzy\u0107 kilka odr\u0119bnych samog\u0142osek. W uk\u0142adaniu s\u0142ownika
\nkaszubskiego trzeba by\u0107 bardzo ostro\u017cnym, aby nie skonstruowa\u0107 przypadkowo
\nmowy, kt\u00f3ra jest zupe\u0142nie sztuczn\u0105\u201d. Do tej og\u00f3lnej charakterystyki dodaje
\njeszcze szereg wyraz\u00f3w. Ka\u017cdy wyraz oddany w trzech dialektach, a mianowicie
\ns\u0142awoszy\u0144skim, kiszewskim i \u017cukowskim[xx]<\/a>
\n(patrz: \u201eJahresbericht\u201d 4, str. 68 ff.). Niestety, powy\u017csze \u017ar\u00f3d\u0142o nie podaje
\nspisu tych wyraz\u00f3w, w\u0142a\u015bnie najwa\u017cniejsz\u0105 rzecz opuszcza. Zdanie Brylowskiego o
\nkaszubszczy\u017anie zadowoli\u0107 nie mog\u0142o; wydaje on jedynie bardzo og\u00f3lnikowy s\u0105d; a
\n\u017c\u0105dano w\u0142a\u015bnie szczeg\u00f3\u0142owego opisu. Pr\u00f3cz tego stoi zdanie jego w
\nprzeciwie\u0144stwie do zdania Mrongowiusza.<\/p>\n
\ns\u0142awny leksykograf i literat polski w Gda\u0144sku, by\u0142 tak\u017ce cz\u0142onkiem
\nkorespondencyjnym tego towarzystwa. Na pro\u015bb\u0119 towarzystwa i on nades\u0142a\u0142
\nsprawozdanie z podr\u00f3\u017cy naukowej po Kaszubach w r. 1828 (patrz: \u201eJahresbericht\u201d
\n2, str. 33). Rezultaty naukowe tej wycieczki s\u0105 bardzo minimalne. Przede
\nwszystkim przys\u0142a\u0142 opis odr\u0119bnych wyraz\u00f3w kaszubskich, pisane ortografi\u0105
\npolsk\u0105. Z referatu jego przytacza powy\u017csze \u017ar\u00f3d\u0142o mianowicie nast\u0119puj\u0105ce
\nzdania:<\/p>\n
\nczyli w e n d y j s k i e j mowy trzeba nie tylko szuka\u0107 u tak zwanych K a b
\na t k \u00f3 w, ale i gdzie indziej, np. w ko\u015bcierskim, bytowskim, nad \u0141eb\u0105, w
\npuckim itd. Por\u00f3wna\u0107 je mo\u017cna z resztami rozbitego okr\u0119tu. Dialekty
\nposzczeg\u00f3lnych okolic lub wsi nieraz bardzo znacznie si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105\u201d. Mrongowiusz
\nszczeg\u00f3lnie bada\u0142 dialekty Cecenowa i G\u0142owczec, gdzie to pastor L o r e k i
\nK o b e r s t e i n[xxii]<\/a>
\nmu w tym dopomagali. Ale i inne miejscowo\u015bci zosta\u0142y uwzgl\u0119dnione. \u201eTak np.
\nnazywa si\u0119 wilk w Cecenowie: welk<\/i>, a w G\u0142owczecach: wo\u0142k<\/i>, na
\nPuckiej K\u0119pie zowie si\u0119 wilkora[xxiii]<\/b><\/a><\/i>
\nitd. Na og\u00f3\u0142 wydaje si\u0119, \u017ce kaszub\u00adszczyzna jest dialektem wendyjskim, kt\u00f3ry
\npod wp\u0142ywem asymilacyjnym polszczyzny znacznie ucierpia\u0142, co \u0142atwo zrozumie\u0107
\nmo\u017cna, je\u015bli si\u0119 uwa\u017cy, \u017ce j\u0119zykiem ko\u015bcielnym jest od dawna j\u0119zyk polski\u201d.
\nOpr\u00f3cz tego wyda\u0142 Mrongowiusz (po raz trzeci) \u00f3w s\u0142awny katechizm Pontanusa
\nwydrukowany zosta\u0142 w roku 1643 [patrz: \u201eJahresbericht\u201d 3.]. Egzemplarz
\npierwszego wydania nades\u0142a\u0142 mu pastor Maguna z \u0141eby[xxv]<\/a>.<\/p>\n
\ndw\u00f3ch \u00f3wczesnych autorytet\u00f3w: Brylowskiego i Mrongowiusza si\u0119 zasadniczo r\u00f3\u017cni\u0105
\nobszerniejszych nie przytacza \u017caden z nich. Towarzystwo pomorskie okaza\u0142o du\u017co
\nch\u0119ci do wy\u015bwietlenia sprawy kaszubskiej. Ale nie uda\u0142o mu si\u0119 to. Du\u017co
\nnapotykamy w p\u00f3\u017aniejszych rocznikach towarzystwa materia\u0142\u00f3w historycznych i
\narcheologicznych, dotycz\u0105cych wy\u0142\u0105cznie Pomorza, ale materia\u0142\u00f3w j\u0119zykowych nie
\nnapotkamy prawie \u017cadnych. Co do etnografii, napotykamy ledwie na kilka wzmianek
\no zbieraniu i gromadzeniu poda\u0144 ludowych (np. Kretzschmer, \u201eJahresbericht\u201d 9.,
\nstr.26), ale nie wiadomo, czy co\u015b tego rodzaju w\u00f3wczas opublikowano. Je\u015bli co\u015b
\nopublikowano, to na pewno nie podano tekst\u00f3w oryginalnych, lecz jedynie
\nt\u0142umaczenie niemieckie. Powoli s\u0142abnie u zarz\u0105du towarzystwa zainteresowanie
\nsi\u0119 Kaszubami, natomiast zwr\u00f3cono wy\u0142\u0105cznie uwag\u0119 na niemieckie dialekty na
\nPomorzu. Gdy p\u00f3\u017aniej Ceynowa (po 1848) zosta\u0142 cz\u0142onkiem korespondencyjnym tego
\ntowarzystwa, to ju\u017c wr\u0119cz odm\u00f3wiono mu opublikowania nades\u0142anych tekst\u00f3w
\nkaszubskich.<\/p>\n
\nj\u0119zykowej kaszubszczyzny zosta\u0142a w\u00f3wczas mocno zdyskredytowana. Sejm
\nprowincjonalny w Kr\u00f3lewcu uchwali\u0142 (r. 1837), aby j\u0119zyk polski zosta\u0142 ze
\nszk\u00f3\u0142 ludowych na Kaszubach usuni\u0119ty, motywuj\u0105c to tym, \u017ce mowa kaszubska nie
\njest mow\u0105 polsk\u0105, a mowa kaszubska osobi\u015bcie wcale pi\u015bmiennictwa w\u0142asnego nie
\nposiada, wi\u0119c w szkole uwzgl\u0119dnion\u0105 by\u0107 nie mo\u017ce. Dopiero za wstawieniem si\u0119
\nMrongowiusza uchwa\u0142\u0119 powy\u017csz\u0105 cofni\u0119to osobnem or\u0119dziem kr\u00f3lewskim
\n(r. 1846). Czy tak\u017ce polski j\u0119zyk zamierzano z Ko\u015bcio\u0142a wyrugowa\u0107, jak to
\nniekt\u00f3rzy pisz\u0105, wierzy\u0107 mi si\u0119 nie chce. Skutki powy\u017cszego \u201ezamachu\u201d politycznego
\npozosta\u0142y a\u017c nieomal do dzi\u015b dnia. Badania \u015bci\u015ble naukowe i obiektywne oceniano
\njedynie pod k\u0105tem politycznym. Badaczy, kt\u00f3rzy przyznawaj\u0105 kaszubszczy\u017anie
\nsamodzielne stanowisko j\u0119zykowe, okrzyczano, o ile byli Polakami, zdrajcami i
\nprawie \u017ce ods\u0105dzono od czci (np. Ramu\u0142ta[xxvii]<\/a>).
\nNatomiast tych, kt\u00f3rzy z g\u00f3ry podkre\u015blali charakter polski kaszubszczyzny, nie
\nbrano na serio. Dopiero prace Nitscha[xxviii]<\/a>
\nstworzy\u0142y t\u0142o dla spokojnej i obiektywnej dyskusji. Ale nawet na niego
\nspogl\u0105dano w Prusach Zachodnich z pocz\u0105tku z niedowierzaniem.<\/p>\n2. Badania rosyjskie<\/a><\/h3>\n
\nkaszubszczyzny nie tylko na rzecz niemieckiego towarzystwa Verein f\u00fcr pom.
\nGeschichte itd., ale on zwr\u00f3ci\u0142 na Kaszuby mimo woli uwag\u0119 wybitnych Rosjan:
\nRomia\u0144cowa[xxix]<\/a>
\ni Szyszkowa[xxx]<\/a>.
\nKilka s\u0142\u00f3w kaszubskich (nazwy miesi\u0119cy), umieszczonych w s\u0142owniku
\npolsko-niemieckim Mrongowiusza, da\u0142y do tego pobudk\u0119. Nowsze badania wykaza\u0142y,
\n\u201e\u017ce stosunki kanclerza Romia\u0144cowa z Mrongowiuszem wyp\u0142ywa\u0142y z jego zami\u0142owania
\ndo studi\u00f3w nad og\u00f3ln\u0105 etnografi\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105\u201d. To samo nale\u017cy powiedzie\u0107 o
\nministrze o\u015bwiaty Szyszkowie. Mia\u0142 wprawdzie Szyszkow specyficzny pogl\u0105d na
\ns\u0142owia\u0144szczyzn\u0119, wyprowadzaj\u0105c j\u0105 ze \u017ar\u00f3de\u0142 rosyjskich, lecz t\u0119 ide fixe<\/i>
\nrozci\u0105ga\u0142 na ca\u0142\u0105 s\u0142owia\u0144szczyzn\u0119, nie tylko na Kaszuby. Stosunki Mrongowiusza
\nz rosyjskimi m\u0119\u017cami stanu by\u0142y \u015bci\u015ble naukowe (Czerny).<\/p>\n
\nMrongowiusza z 21. 2. 1827 do niemieckiego towarzystwa (Verein f\u00fcr pom.
\nGesch.). \u201eHrabia Romia\u0144cow stawi\u0142 Mrongowiuszowi propozycj\u0119 zbadania od\u0142amu
\nKaszub\u00f3w na Pomeranii. Nades\u0142a\u0142 zarazem nieco pieni\u0119dzy na pokrycie koszt\u00f3w tej
\nwyprawy naukowej. Ile Romia\u0144cow przys\u0142a\u0142, nie wiadomo. Ko\u015bci\u0144ski (Idea<\/i>…)
\ntwierdzi, \u017ce 200 rubli. Badania mia\u0142y dotyczy\u0107 nast\u0119puj\u0105cych rzeczy: 1.
\nZestawienia s\u0142ownika mowy kaszubskiej, 2. Spisu wsi i miejscowo\u015bci kaszubskich
\nz map\u0105, 3. Stwierdzenie faktu, czy Kaszub\u00f3w zalicza\u0107 trzeba wed\u0142ug systemu
\nD\u0105browskiego [Dobrovskego] do wschodnich, czy zachodnich S\u0142owian, 4. Podania
\nkaszubskich nazw miesi\u0119cy, 5. Zestawienia dotychczasowej literatury o
\nKaszubach, 6. Zbioru przys\u0142\u00f3w, 7. Stwierdzenie faktu, czy kaszubskie bajki i
\npodania s\u0105 podobne do polskich, czy nie, 8. Renek [sic! Zbiorek?] poda\u0144 i
\nzabobon\u00f3w przy ko\u0144cu roku, 9. Nazwisk Kaszub\u00f3w i ich s\u0105siad\u00f3w. Potem \u017cyczono
\nsobie odpisy starych zabytk\u00f3w j\u0119zykowych, o ile istniej\u0105. Je\u015bli nie, to \u017c\u0105dano
\nt\u0142umaczenie Ojcze Nasz<\/i>, Wierz\u0119 w Boga<\/i> i innych pacierzy na j\u0119zyk
\nkaszubski (patrz: \u201eJahresbericht\u201d 1, str. 46 i n.). Nie wiadomo, jak si\u0119
\nMrongowiusz z tego zadania wywi\u0105za\u0142. Niezawodnie by\u0142a odpowied\u017a jego co do
\ntre\u015bci podobn\u0105 do sprawozdania nades\u0142anego niemieckiemu towarzystwu (\u201eVerein f.
\npom. Gesch.\u201d). Dopiero Ceynowa da\u0142 30 lat p\u00f3\u017aniej na powy\u017csze punkta
\nwystarczaj\u0105c\u0105 odpowied\u017a. Punkt 7. jeszcze nawet dzisiaj nie jest wy\u015bwiatlony.<\/p>\n
\nnast\u0105pi\u0142o rozlu\u017anienie co dopiero zawi\u0105zanych stosunk\u00f3w; ale ju\u017c r. 1839
\ndaje Uniwersytet Petersburski dw\u00f3m stypendiatom: I. Prejsowi i Izmailowi
\nSrezniewskiemu, wydelegowanym dla zbadania zachodniej S\u0142owia\u0144szczyzny,
\nspecjalne instrukcje dla zbadania kaszubszczyzny.<\/p>\n
\nsam terytorium kaszubskiego nie zwiedzi\u0142. Materie jego pochodz\u0105, \u017ce tak powiem,
\nz drugiej r\u0119ki. Tak np. zaczerpn\u0105\u0142 kilka informacji og\u00f3lnych od prof. Schuberta
\nrodowitych Kaszub\u00f3w we Wroc\u0142awiu i Berlinie, kt\u00f3rzy tam ods\u0142ugiwali wojskowo\u015b\u0107.
\nO informatorach tych pisze tak: \u201eZawarcie znajomo\u015bci z owymi m\u0142odzie\u0144cami tym
\nwi\u0119ksz\u0105 dla mnie mia\u0142o wag\u0119, i\u017c \u0142\u0105czyli oni znajomo\u015b\u0107 swej mowy ojczystej ze
\nznajomo\u015bci\u0105 j\u0119zyka niemieckiego. Od nich wi\u0119c z \u0142atwo\u015bci\u0105 uczy\u0142em si\u0119 narzecza
\nkaszubskiego, zapisywa\u0142em pie\u015bni ludowe, zaznajamia\u0142em si\u0119 z obyczajami.
\nWszystkie te wiadomo\u015bci przedstawia\u0142y dla mnie tym wi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107, i\u017c w
\nksi\u0105\u017ckach nie spodziewa\u0142em si\u0119 znale\u017a\u0107 ich wiele\u201d. Wiadomo\u015bci te musia\u0142y nosi\u0107
\ncharakter przypadkowy, nie uj\u0119ty w system, dlatego te\u017c nie mo\u017cna by\u0142o im ufa\u0107 w
\nzupe\u0142no\u015bci. I w p\u00f3\u017aniejszych czasach nie przestaje Srezniewski zajmowa\u0107 si\u0119
\nKaszubami. Od r. 1851 rozpoczyna si\u0119 korespondencja Srezniewskiego z
\nCeynow\u0105, kt\u00f3rej charakterystyk\u0119 i streszczenie podamy poni\u017cej. Na podstawie
\nprzedtem nagromadzonych materia\u0142\u00f3w napisa\u0142 Srezniewski referat: Uwagi o
\nnarzeczu kaszubskim<\/i>. Prac\u0119 t\u0119 przed\u0142o\u017cy\u0142 Srezniewski wydzia\u0142owi j\u0119zykowemu
\nw Akademii w Petersburgu. Ceynowa przejrza\u0142 prac\u0119 t\u0119 i przet\u0142umaczy\u0142 j\u0105 na
\nj\u0119zyk kaszubski i uzupe\u0142ni\u0142 uwagami. (\u201eSprawozdania Ces. Akad. Um.\u201d z Wydzia\u0142u
\nJ\u0119zykowego – Petersburg 1852 r., za rok 1850, str. 288-291). Praca ta zosta\u0142a w
\nr. 1912 opublikowana przez Francewa i wydrukowana w \u201eGryfie\u201d. Pod wzgl\u0119dem
\nfonetycznym posiada praca ta du\u017co niedok\u0142adno\u015bci i nawet du\u017co b\u0142\u0119d\u00f3w. Co do
\nstosunk\u00f3w kaszubszczyzny do polszczyzny nie wypowiedzia\u0142 Srezniewski dok\u0142adnie
\nswego zdania; ale to pewne, \u017ce dla zdania Mrongowiusza i Ceynowy okazywa\u0142 du\u017co
\nzainteresowania.<\/p>\n
\nKaszuby. By\u0142 w Gda\u0144sku, odwiedzi\u0142 Mrongowiusza i pozna\u0142 pastor\u00f3w Borkowskiego
\ni Marwicza. Od nich zaczerpn\u0105\u0142 materia\u0142y do Sprawozdania o j\u0119zyku kaszubskim<\/i>,
\nprzes\u0142anego Akademii 20 marca 1840 r. z Berlina (patrz: przedruk sprawozdania w
\nksi\u0105\u017ceczce Kile s\u0142\u00f3v<\/i>). W sprawozdaniu tym daje Prejs kr\u00f3tki opis
\nw\u0142a\u015bciwo\u015bci j\u0119zyka kaszubskiego i ma\u0142y s\u0142ownik. Okre\u015blenie jego stosunku
\nkaszubszczyzny do polszczyzny jest dosy\u0107 mgliste. Na jednym miejscu pisze, \u017ce
\nkaszubszczyzna jest narzeczem polszczyzny, a na innym miejscu natomiast
\nzaznacza, \u017ce \u201ezdanie to zgadza si\u0119 zupe\u0142nie ze zdaniem Mrongowiusza, kt\u00f3ry
\nuwa\u017ca\u0142 Kaszub\u00f3w za szcz\u0105tek W\u0119d\u0142\u00f3w [Wend\u00f3w], przyjmuj\u0105c wyra\u017cenie to w tym
\nznaczeniu, jakie do tego szczepu p\u00f3\u0142nocni Niemcy przywi\u0105zuj\u0105. Ci za\u015b, kt\u00f3rzy
\nbezwarunkowo Kaszub\u00f3w do plemienia polskiego zaliczaj\u0105, w og\u00f3le tylko rzecz
\nuwa\u017caj\u0105 i w tym stosunku maj\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107 bez w\u0105tpienia\u201d. Wi\u0119c Prejs godzi si\u0119
\ntutaj jednym tebem [echem] na zdania wr\u0119cz sobie przeciwne. Co s\u0105dzi\u0107 trzeba o
\njego zdolno\u015bciach filologicznych, dowodzi zdanie, \u017ce twardo\u015b\u0107 samog\u0142osek w
\nkaszubszczy\u017anie, kt\u00f3ra stanowi jedn\u0105 z jej najcharakterystyczniejszych cech,
\njest objawem wprost niemoralnym, sprzeciwiaj\u0105cym si\u0119 duchowi j\u0119zyk\u00f3w
\ns\u0142owia\u0144skich. Sprawozdanie Prejsa by\u0142o dla p\u00f3\u017aniejszych d\u0142ugo wyroczni\u0105, tak
\nnp. bior\u0105 Pob\u0142ocki i Ko\u015bci\u0144ski z tego \u017ar\u00f3d\u0142a argumenta, aby udowodni\u0107
\nprzynale\u017cno\u015b\u0107 kaszubszczyzny do polszczyzny. Obydwaj pope\u0142niaj\u0105 tak\u017ce ten b\u0142\u0105d,
\n\u017ce uto\u017csamiaj\u0105 Iwana Prejsa z Julianem Prejsem, czyli Sjerp-Polaczkiem, znanym
\npublicyst\u0105 i pisarzem z Bydgoszczy. <\/p>\n
\nUm.[miej\u0119tno\u015bci], bo na wniosek samego Srezniewskiego proszono Ceynow\u0119 o
\nnades\u0142anie dalszych materia\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych kaszubszczyzny. Ale i nades\u0142ane
\nmateria\u0142y Ceynowy nie odpowiada\u0142y zupe\u0142nie \u00f3wczesnym wymaganiom filologicznym,
\no czym poni\u017cej. Dlatego wydelegowanego w r. 1856 znanego filologa
\nrosyjskiego Hilferdinga[xxxiv]<\/a>,
\nkt\u00f3ry w towarzystwie Ceynowy zwiedzi\u0142 wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 terytorium kaszubskiego. Za
\npomoc\u0105 Ceynowy, pastora Lohmanna i innych wyda\u0142 Hilferding r. 1856 znan\u0105
\nksi\u0105\u017ck\u0119 pod tytu\u0142em Ostatki S\u0142ovian na ju\u017cnom bjergu ba\u0142tiskago moria<\/i>,
\ngdzie daje na \u00f3wczas dosy\u0107 dok\u0142adny opis struktury j\u0119zyka kaszubskiego i
\nprzytacza liczne teksty z literatury ludowej. Ksi\u0105\u017cka ta wzbudzi\u0142a wielkie
\nzainteresowanie w \u015bwiecie uczonym. <\/p>\nII ROZDZIA\u0141. M\u0141ODO\u015a\u0106 CEYNOWY<\/a><\/h2>\n
3. Lata gimnazjalne i uniwersyteckie<\/a><\/h3>\n
\n1850. Urodzi\u0142 si\u0119 5 maja 1817 w S\u0142awoszynie, w powiecie puckim. Ojciec jego
\nWojciech by\u0142 kowalem gminnym. Dlatego lubi\u0142 Ceynowa podpisywa\u0107 si\u0119 pseudonimem:
\nWojkasin<\/i> albo: storeho Kovola sin[xxxv]<\/b><\/a><\/i>.
\nDo roku 14. by\u0142 w domu. Okolica, z kt\u00f3rej Ceynowa pochodzi, jest przewa\u017cnie
\nzamieszka\u0142\u0105 przez mniejszych posiedzicieli ziemskich, czyli gbur\u00f3w. Wi\u0119ksza
\nw\u0142asno\u015b\u0107 znajduje si\u0119 w r\u0119ku Niemc\u00f3w. Ojciec Ceynowy musia\u0142 by\u0107 dosy\u0107 zamo\u017cnym
\nrzemie\u015blnikiem, je\u015bli m\u00f3g\u0142 syna potem do szk\u00f3\u0142 odda\u0107. Atmosfera domu
\nrodzicielskiego, jako te\u017c ca\u0142ej okolicy, zamieszka\u0142ej przez zamo\u017cny stan
\n\u015bredni, ciesz\u0105cy si\u0119 w\u0142a\u015bnie na Pomorzu tradycjonaln\u0105 wolno\u015bci\u0105 i
\nniezale\u017cno\u015bci\u0105, przygotowa\u0142a w psychice jego \u00f3w grunt przydatny dla aspiracji
\nwolno\u015bciowych i demokratycznych, kt\u00f3rych wielkim i zapalo\u00adnym zwolennikiem
\nCeynowa si\u0119 p\u00f3\u017aniej okaza\u0142.<\/p>\n
\nkatolickiego w\u00f3wczas gimnazjum w Chojnicach, kt\u00f3re obok Che\u0142mna by\u0142o drugim
\nogniskiem o\u015bwiatowym dla m\u0142odzie\u017cy zachodnio-pruskiej. Z materia\u0142\u00f3w prokuratora
\npruskiego w procesie Miros\u0142awskiego (Anklageschrift<\/i>) dowiadujemy si\u0119, \u017ce
\nju\u017c wtenczas istnia\u0142a mi\u0119dzy polsk\u0105 m\u0142odzie\u017c\u0105 gimnazjaln\u0105 w Chojnicach tajna
\norganizacja, kt\u00f3rej celem by\u0142o piel\u0119gnowanie j\u0119zyka, literatury i idea\u0142\u00f3w narodowych.
\nOrganizacja by\u0142a dalszym pier\u015bcieniem podobnych organizacji w Ksi\u0119stwie.
\nCeynowa do tej organizacji nale\u017ca\u0142[xxxvi]<\/a>.
\nZapewne ju\u017c tutaj pokocha\u0142 rzeczy polskie i przej\u0105\u0142 si\u0119 polskimi idea\u0142ami.
\nZami\u0142owanie jego do Mickiewicza, a mianowicie do Konrada Wallenroda by\u0142o
\nwielkie. Ks. Pob\u0142ocki, m\u0142ody ziomek Ceynowy, pisze, \u017ce ju\u017c wtenczas powsta\u0142a u
\nCeynowy my\u015bl, sta\u0107 si\u0119 dla szczepu kaszubskiego drugim Wallenrodem. Niezawodnie
\nju\u017c w Chojnicach rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 zajmowa\u0107 rzeczami kaszubskimi. Wprawdzie ju\u017c
\nBrylowskiego wtenczas w Chojnicach nie by\u0142o. Ale landrat chojnicki
\nv. Tettau[xxxvii]<\/a>
\nzwraca\u0142 jako korespondent towarzystwa pomorskiego kilkakrotnie uwag\u0119 na
\nKaszub\u00f3w i zbiera\u0142 podania ludowe. Podobnie te\u017c kupiec chojnicki
\nB e n w i t z[xxxviii]<\/a>
\npisywa\u0142 artyku\u0142y historyczne o Kaszubach i Kosznajdrach. (patrz np. \u201ePreuss.
\nProv. Bl.\u201d 1829). Wi\u0119c by\u0142o zainteresowanie si\u0119 Kaszubami w Chojnicach dosy\u0107
\nwielkie, bez por\u00f3wnania wi\u0119ksze ni\u017c przed wielk\u0105 wojn\u0105. <\/p>\n
\ndojrza\u0142o\u015bci. Na Micha\u0142a tego\u017c roku uda\u0142 si\u0119 na studia do Wroc\u0142awia i zapisa\u0142
\nsi\u0119 na wydziale medycznym. Prof. Purkinje[xxxix]<\/a>
\nby\u0142 wtenczas dziekanem medycznego fakultetu. Ceynowa s\u0142ucha\u0142 u niego
\nfizjologii. Studia jego we Wroc\u0142awiu trwa\u0142y 2 lata (1841-1843). Jest to okres
\ndla psychiki jego zapewne najwa\u017cniejszy. W\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy s\u0142owia\u0144skiej
\nuniwersytetu panowa\u0142 w\u00f3wczas nowoczesny duch s\u0142owianofilski. M\u0142odzie\u017c polska,
\nczeska, s\u0142owacka i \u0142u\u017cycka, \u017cywi\u0105ca podobne aspiracje skupi\u0142a si\u0119 i za\u0142o\u017cy\u0142a
\nznane towarzystwo literacko-s\u0142owia\u0144skie (r. 1836), kt\u00f3rego opiekunem i
\nsercem niejako by\u0142 Purkinje. Purkinji osobi\u015bcie styka\u0142 si\u0119 z m\u0142odzie\u017c\u0105,
\ngromadzi\u0142 oko\u0142o siebie i w domu w\u0142asnym przyjmowa\u0142. Ceynowa by\u0142 cz\u0142onkiem tego
\ntowarzystwa w roku 1842. W roku 1843 nie znajdujemy go ju\u017c w spisie. Ucz\u0119szcza\u0142
\nna prelekcje filologii s\u0142owia\u0144skiej Czelakowskiego[xl]<\/a> (Czecha), kt\u00f3ry obok
\nPurkinjego cieszy\u0142 si\u0119 wielkim wzi\u0119ciem u m\u0142odzie\u017cy akademickiej. <\/p>\n
\ns\u0142owia\u0144skimi: rosyjskim, czeskim i \u0142u\u017cyckim i pi\u015bmiennictwem tych narod\u00f3w; \u017cywo
\ninteresowa\u0142 si\u0119 pr\u0105dami politycznymi i literackimi, kt\u00f3re w\u00f3wczas o\u017cywia\u0142y
\ns\u0142owia\u0144szczyzn\u0119 i zachodnie spo\u0142ecze\u0144stwa europejskie. Du\u017co przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z
\n\u0141u\u017cyczanami, a mianowicie z Szmolerem[xli]<\/a>,
\nich przyw\u00f3dc\u0105. Odrodzenie \u0141u\u017cyczan zrodzi\u0142o w nim my\u015bl, sta\u0107 si\u0119 dla Kaszub\u00f3w
\ntym, czym Szmoler dla \u0141u\u017cyczan. Czy ju\u017c wtenczas dojrza\u0142a w nim my\u015bl konkretna
\nodbudowania narodowo\u015bci kaszubskiej, nie wiadomo. Przypuszczam, \u017ce aspiracje
\njego by\u0142y wtenczas tylko literackie. Zreszt\u0105 trudno to os\u0105dzi\u0107, gdy\u017c jako
\nstudent pisywa\u0142 ma\u0142o i mniej jeszcze publikowa\u0142.<\/p>\n
\nnapisany w j\u0119zyku niemieckim pt. Die
\nGermanisierung der Kaschuben<\/i> (1843, w \u201eSlav. Jahrb\u00fccher\u201d von Jordan, str. 243-47). Jest to rzecz tre\u015bci historycznej. Przedstawia tam germanizacj\u0119 zachodnich
\nPomorzan i tragiczny wprost zanik mowy i obyczaj\u00f3w tego ludu. Cytuje tam ust\u0119py
\nulubionego przeze\u0144 historyka Kanzowa[xlii]<\/a>,
\nkt\u00f3ry sam b\u0119d\u0105c Niemcem \u201eczu\u0142\u201d jednakowo\u017c jeszcze po s\u0142owia\u0144sku. Potem opisuje
\npost\u0119p germanizacji na dzisiejszym terytorium kaszubskim za pomoc\u0105 szko\u0142y,
\ns\u0105downictwa i ko\u015bcio\u0142a. Z oburzeniem odpiera zachcianki germanizacyjne biskupa
\nSedlaga[xliii]<\/a>
\ni jego pomocnik\u00f3w, ksi\u0119\u017cy, kt\u00f3rych ten\u017ce sprowadzi\u0142 ze \u015al\u0105ska.<\/p>\n
\nznajomo\u015bci\u0105 rzeczy i zdradza umys\u0142 politycznie wyrobiony. Znamienne dla
\nosobistej jego orientacji politycznej jest to, \u017ce nazywa Kaszub\u00f3w stale narodem
\ns\u0142owia\u0144skim, a mow\u0119 ich mow\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105. R\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy Kaszubami i Polakami
\nwyra\u017anie nie podkre\u015bla, ale pokrewie\u0144stwa i przynale\u017cno\u015bci do narodu polskiego
\ntak\u017ce nie podnosi. Na podstawie artyku\u0142u tego wnioskowa\u0107 mo\u017cna, \u017ce pod
\nwzgl\u0119dem
\nh i s t o r y c z n y m
\nuwa\u017ca\u0142 Kaszub\u00f3w za osobny nar\u00f3d. Teori\u0119 odr\u0119bno\u015bci politycznej atoli dopiero
\np\u00f3\u017aniej postawi\u0142 (r. 1851). <\/p>\n
\nistnieje jeszcze z czas\u00f3w studenckich kilka innych drobniejszych artyku\u0142\u00f3w
\ntre\u015bci folklorystycznej, o kt\u00f3rych mowa b\u0119dzie poni\u017cej.<\/p>\n4. Wiry polityczne (r. 1846, 1848, 1850)<\/a><\/h3>\n
\nsi\u0119 Ceynowa na Micha\u0142a r. 1843 do Kr\u00f3lewca, gdzie opr\u00f3cz studi\u00f3w
\nmedycznych odbywa\u0142 p\u00f3\u0142rocze s\u0142u\u017cby wojskowej jako chirurg przy pierwszej
\nbrygadzie artylerii (*<\/sup><\/i> Wed\u0142ug Anklageschrift<\/i>).
\nKomendant\u00f3w pu\u0142ku mile wspomina w \u017cyciorysie dysertacji swej i podkre\u015bla ich
\nuprzejmo\u015b\u0107 w obej\u015bciu osobistym.<\/p>\n
\nstudiom medycznym. W tym czasie nale\u017ca\u0142 do organizacji powsta\u0144czej
\nMiros\u0142awskiego[xliv]<\/a>.
\nJak si\u0119 do tej organizacji dosta\u0142, nie wiadomo. Anklageschrift<\/i> takie
\npodaje fakta: <\/p>\n
\nstosunkach z towarzyszami Polakami o tych samych jak on przekonaniach. Razem z
\nnimi czytywa\u0142 rozmaite pisma wojskowe, jak Wysockiego Sztuka wojenna<\/i> i
\nKarola Sztolzmanna Partyzantka<\/i>. St\u0105d naby\u0142 wiadomo\u015bci o istniej\u0105cych
\nzwi\u0105zkach mi\u0119dzy emigracj\u0105 polsk\u0105 i przej\u0105\u0142 si\u0119 has\u0142ami i idea\u0142ami
\ndemokratycznymi. Sympatyzowa\u0142 tak\u017ce z d\u0105\u017cno\u015bciami Towarzystwa Demokratycznego,
\nzmierzaj\u0105cego do wskrzeszenia Polski. U przyjaciela Aleksandra Szysz\u0142owicza
\nznalaz\u0142 w pierwszej po\u0142owie lutego 1846 nieznajomego porucznika Magdzi\u0144skiego,
\nkt\u00f3ry jako dow\u00f3dca powstania uda\u0107 si\u0119 mia\u0142 na \u017bmud\u017a. Ten wtajemniczy\u0142 Ceynow\u0119
\nna dobre w istniej\u0105cy spisek i nalega\u0142 na niego, by w Prusach Zachodnich wzi\u0105\u0142
\nudzia\u0142 w powstaniu i tamdot\u0105d si\u0119 jeszcze przed 20. lutego uda\u0142. Dowiedziawszy
\nsi\u0119 potem od Szysz\u0142owicza o dniu powstania (21-22 lutego) opu\u015bci\u0142 19 lutego
\nKr\u00f3lewiec i wpad\u0142 20 do ks. \u0141obodzkiego w Klon\u00f3wce pod Pelplinem, g\u0142\u00f3wnego
\norganizatora zbrojnej wyprawy na Starogard\u201d [patrz: Wyprawa na Starogard<\/i>,
\n\u201eGryf\u201d 1910 nr 1-2]. \u2013 Wyprawa ta, jak wiadomo, si\u0119 nie uda\u0142a, gdy\u017c ucz\u0119stnicy
\nwyprawy, gburzy kociewscy z Rywa\u0142du i Klon\u00f3wki naraz przed wykonaniem stracili
\nochot\u0119. Nie mieli zrozumienia dla Polski demokratycznej, a dla Polski
\nszlacheckiej bi\u0107 si\u0119 nie chcieli. <\/p>\n
\nniedaleko Sianowa na Kaszubach (22 lutego). Spraw\u0119 wyprawy starogardzkiej
\ns\u0105dzono razem z og\u00f3ln\u0105 spraw\u0105 Miros\u0142awskiego. Skazano go wyrokiem 2 grudnia
\n1847 r. na \u015bci\u0119cie toporem; kar\u0119 t\u0119 zamieniono na do\u017cywotnie wi\u0119zienie. Ale
\nrewolucja berli\u0144ska roku 1848 otworzy\u0142a i jemu bramy Moabitu.<\/p>\n
\npowsta\u0144czej r. 1846 nie jest, zdaniem moim, u niego zagadk\u0105
\npsychologiczn\u0105. Nie by\u0142 to chwilowy wybuch zapa\u0142u m\u0142odzie\u0144czego, lecz czyn
\nrozwa\u017cny cz\u0142owieka dojrza\u0142ego. Ceynowa liczy\u0142 bowiem wtenczas 29 lat. Aspiracje
\nTowarzystwa Demokratycznego odpowiada\u0142y zupe\u0142nie jego przekonaniom
\ndemokratycznym. Razem z Polsk\u0105 spodziewa\u0142 si\u0119 dla Kaszub lepszej przysz\u0142o\u015bci.
\nAle fiasko, jakim si\u0119 sko\u0144czy\u0142o powstanie, fatalny wywar\u0142o wp\u0142yw na psychik\u0119
\njego. Rozgoryczenie jego na niedo\u0142\u0119\u017cn\u0105 organizacj\u0119 powsta\u0144cz\u0105 nie mia\u0142o granic.
\n\u017b\u00f3\u0142\u0107 mu si\u0119 przelewa, gdy o tym wspomina. Powsta\u0144c\u00f3w nazywa wo\u0142ami z mlekiem
\nw brzuchu<\/i>, a serwatk\u0105 w g\u0142owie[xlv]<\/b><\/a><\/i>.
\nNieprzyj\u0119cie si\u0119 hase\u0142 demokratycznych u spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego te\u017c nie m\u00f3g\u0142
\nspo\u0142ecze\u0144stwu, a mianowicie szlachcie i duchowie\u0144stwu wybaczy\u0107. Dlatego odt\u0105d
\nwieczn\u0105 z tymi stanami prowadzi\u0142 wojn\u0119. Dlatego by\u0142 wrogiem wszelkich
\np\u00f3\u017aniejszych organizacji narodowych, mianowicie Ligi Polskiej[xlvi]<\/a>, kt\u00f3ra w Prusiech Zachodnich
\nsta\u0142a pod kuratel\u0105 ziemia\u0144stwa i duchowie\u0144stwa. (patrz powiastk\u0119: Przem\u0105drza\u0142y
\nW\u00f4szo\u010di<\/i> [w\u00f3sz\u00f4c\u00e9<\/i>] w Sk\u00f4rbie<\/i>).<\/p>\n
\nduchowie\u0144stwa inaczej. Dopu\u015bci\u0107 si\u0119 mia\u0142 nadu\u017cycia zaufania lekarskiego wobec
\njakiej\u015b szlachcianki. Odj\u0119to mu pono na pewien czas prawa wykonywania praktyki
\nlekarskiej. Niestety, ks. Pob\u0142ocki nie podaje co do tego punktu ani bli\u017cszych
\nszczeg\u00f3\u0142\u00f3w, ani bli\u017cszych dat. Zdarzenie to mog\u0142o zaj\u015b\u0107, zdaniem moim, dopiero
\npo roku 1850, gdy by\u0142 ju\u017c lekarzem. Wtenczas ju\u017c dawno swoje odr\u0119bne pogl\u0105dy na
\nstron\u0119 kaszubsk\u0105 by\u0142 wypowiedzia\u0142. Tak\u017ce s\u0105dz\u0119, \u017ce i jego
\nradykalno-demokratyczne poj\u0119cia ju\u017c przedtem si\u0119 by\u0142y w nim ustali\u0142y.<\/p>\n
\nCeynowa do domu; fatalne by\u0107 musia\u0142o jego po\u0142o\u017cenie. Egzamin\u00f3w jeszcze nie
\nzda\u0142, a wi\u0119c praktyki rozpocz\u0105\u0107 nie m\u00f3g\u0142. Ale skoro echa rewolucji roku 1848
\nprzycich\u0142y, uda\u0142o mu si\u0119 wr\u00f3ci\u0107 na studia medyczne do Kr\u00f3lewca. Ale egzamin\u00f3w
\ntam nie sk\u0142ada\u0142, bo doktoryzowa\u0142 si\u0119 w Berlinie w roku 1850 na podstawie
\noryginalnej pracy De terrae Pucensis incolorom superstitionibos<\/b><\/i> [superstitione<\/i>]
\nin re medica<\/i>. Znakomity w tej pracy materia\u0142 folklorystyczny. We wst\u0119pie
\npisze o ludno\u015bci kaszubskiej powiatu puckiego, \u017ce \u201eutitur praecipue sermone
\nCassubico, qui est dialectus linguae Slavicae\u201d.<\/p>\n
\nroku 1848 zajmowa\u0142 si\u0119 wybitnie rzeczami kaszubskimi. Mia\u0142 widocznie plan
\nstworzenia w\u0142asnej literatury kaszubskiej i pchni\u0119cia o\u015bwiaty na Kaszubach na
\ninne zupe\u0142nie tory. Chodzi\u0142o mu na razie o o\u015bwiat\u0119, \u017ce tak powiem \u201eszczepow\u0105\u201d.
\nW tej my\u015bli napisa\u0142 pierwsze ksi\u0105\u017ceczki kaszubskie i w\u0142asnym kosztem da\u0142 je
\nwydrukowa\u0107 (r. 1850). Towarzystwo niemieckie (Verein f\u00fcr pom. Geschichte),
\nkt\u00f3rego cz\u0142onkiem korespondencyjnym Ceynowa wtenczas by\u0142, wzbrania\u0142o si\u0119 teksty
\nte opublikowa\u0107. Ksi\u0105\u017ceczki te maj\u0105 tytu\u0142: 1. X\u0105zeczka dlo Kaszebov<\/i>, 2. Kile
\nslov w\u00f4 Kaszebach<\/i>, 3. Trze rozprave<\/i>, 4. Rozm\u00f4va P\u00f4locha z Kaszeb\u0105<\/i>.
\nPierwsze trzy s\u0105 tre\u015bci historycznej. Przypominaj\u0105 bardzo niemiecki artyku\u0142
\njego Die Germaniesierung der Kaschuben<\/i>. Czwarta jest ksi\u0105\u017ceczk\u0105
\nhumorystyczn\u0105 i podaje we formie dialogu zbi\u00f3r anegdot i legend z p\u00f3\u0142nocnych
\nKaszub.<\/p>\n
\nwzbudzi\u0107 w czytelnikach kaszubskich przekonanie, \u017ce Kaszubi jako potomkowie Pomorzan,
\nlub Wend\u00f3w, s\u0105 pod wzgl\u0119dem historycznym osobnym i wcale niepo\u015blednim narodem
\ns\u0142owia\u0144skim. Nawo\u0142uje do piel\u0119gnowania mowy rodzinnej kaszubskiej. Od tej
\nodr\u0119bno\u015bci historycznej i j\u0119zykowej by\u0142 ju\u017c tylko krok do odr\u0119bno\u015bci
\np o l i t y c z n e j, a nawet
\ndo antagonizmu wobec P o l s k i. Ceynowa krok ten
\nniebawem uczyni\u0142.<\/p>\nIII ROZDZIA\u0141. NOWA ORIENTACJA POLITYCZNA<\/a><\/h2>\n
5. Poziom o\u015bwiatowy i polityczny w Prusach
\nZachodnichi na Kaszubach oko\u0142o roku 1848<\/a><\/h3>\n
\n\u017cyciu spo\u0142ecznym, ale i narodowym w Prusach Kr\u00f3lewskich. Od roku tego
\nrozpoczyna si\u0119 tutaj okres restauracyjny: odbudowa \u017cycia narodowego. Ksi\u0119stwo
\njest dla dzielnicy tej przewodniczk\u0105 i wzorem. Stamt\u0105d przychodz\u0105 my\u015bli, has\u0142a,
\nformy organizacyjne, a wreszcie i ludzie. W og\u00f3le \u017cycie narodowe, budz\u0105ce si\u0119 z
\nletargu jest dalszym odruchem, refleksem \u017cycia narodowego w Ksi\u0119stwie. Ale nie
\nma tu tej pe\u0142ni, oryginalno\u015bci i dojrza\u0142o\u015bci, co w Ksi\u0119stwie. – Prusy
\nKr\u00f3lewskie stanowi\u0105 k r e s y, i to kresy w pe\u0142nym tego s\u0142owa znaczeniu.
\nPomorze Kaszubskie to kraj martwy, bez \u017cycia narodowego, bez inteligencji,
\nprawie bez warstwy ziemian, tradycje polskie dogorywaj\u0105. Po prawej stronie
\nWis\u0142y, na ziemi che\u0142mi\u0144skiej garstka ziemian podchwytuje has\u0142a pozna\u0144skie i
\nrozpoczyna k\u0142a\u015b\u0107 podwaliny restauracji narodowej. Sulerzyski[xlvii]<\/a> stwarza organizacj\u0119
\nwyborcz\u0105. \u0141yskowski[xlviii]<\/a>
\nleczy gospodarstwa. Central\u0105 \u017cycia o\u015bwiatowego i narodowego staje si\u0119 Che\u0142mno.
\nPowstaj\u0105 gazety: \u201eSzk\u00f3\u0142ka Narodowa\u201d (1848) i \u201eSzko\u0142a Narodowa\u201d (do
\nr. 1850), \u201eKatolik\u201d, \u201eNadwi\u015blanin\u201d. Jedynie \u201eSzk\u00f3\u0142ka Narodowa\u201d stan\u0119\u0142a na
\nwy\u017cynie zadania. Roczniki kr\u00f3tkiego, niestety, jej istnienia s\u0105 chlubnym
\n\u015bwiadectwem wykszta\u0142cenia politycznego jej kierownika (ks. Knasta
\nmog\u0105 si\u0119 Prusy Kr\u00f3lewskie poszczyci\u0107 podobnym pismem politycznym. <\/p>\n
\n(towarzystwa gimnazjalne, ligi polskie, komitety wyborcze, towarzystwa rolnicze
\netc.) przysz\u0142y do tej dzielnicy z Ksi\u0119stwa, ale nawet i ludzie. Tym przewa\u017cnie
\nt\u0142umaczy si\u0119 ten nag\u0142y wzrost prasy i ten jednolity kierunek o\u015bwiatowy. Ludzie,
\njak ks. Knast, ks. Bartoszkiewicz[l]<\/a>,
\nIgnacy Danielewski[li]<\/a>,
\nJ\u00f3zef Chociszewski[lii]<\/a>,
\nprof. W\u0105clewski[liii]<\/a>
\npochodz\u0105 z Ksi\u0119stwa. Ale i tubylczych pracownik\u00f3w jest kilka. Opr\u00f3cz ziemian:
\n\u015alaskiego[liv]<\/a>,
\nSulerzyskiego, \u0141yskowskiego i Kalksteina[lv]<\/a>,
\ntak\u017ce ks. ks. Pr\u0105dzy\u0144ski[lvi]<\/a>,
\nPakojski[lvii]<\/a>,
\nOsma\u0144ski[lviii]<\/a>
\n(pisarze) i literat ludowy Julian Prajs (ps. Sjerp-Polaczek[lix]<\/a>).<\/p>\n
\n19-tego stulecia g\u0142\u00f3wna cz\u0119\u015b\u0107 warstwy ziemian i szlachty nap\u0142ywowej polskiej. A
\nz ni\u0105 posz\u0142y tradycje polskie. Polsko\u015b\u0107 zosta\u0142a w r\u0119ku Ko\u015bcio\u0142a. Ksi\u0105\u017ckami
\npolskimi na Kaszubach by\u0142a jedynie ksi\u0105\u017ceczka do nabo\u017ce\u0144stwa i \u017cywoty \u015bwi\u0119tych.
\nJ\u0119zyk polski w kazaniach, liturgii i katechezie jest jedyn\u0105 spu\u015bcizn\u0105 polsk\u0105.
\nInteligencji nie ma. Nawet duchowie\u0144stwo si\u0119 niemczy za rz\u0105d\u00f3w biskupa Sedlaga;
\nko\u015bcielny j\u0119zyk administracyjny jest niemiecki. Germanizacj\u0119 Kaszub opisuje
\nCeynowa kilkakrotnie w jaskrawy spos\u00f3b, szczeg\u00f3lnie w artykule Die
\nGermanisierung der Kaschuben<\/i> i w Rozmowie Kaszuby z Polakiem<\/i> (w Sk\u00f4rbie<\/i>)
\ni nie przepuszcza bynajmniej biskupowi Sedlagowi. Poza tym stanowi lud
\nkaszubski jedynie mas\u0119 etnograficz\u0105, \u017cyj\u0105c\u0105 \u017cyciem za\u015bciankowym, parafialnym.
\nGus\u0142a, czary i zabobony kwitn\u0105 w niekt\u00f3rych okolicach w ca\u0142ej pe\u0142ni. <\/p>\n
\ndo Kaszub. \u201eBiedaczek\u201d, gazetka ludowa Sjerp-Polaczka, i \u201eSzk\u00f3\u0142ka Narodowa\u201d
\nrozchodz\u0105 si\u0119 w nielicznych wprawdzie egzemplarzach po Kaszubach. Nawet
\npowie\u015bci polskie, wprawdzie nie powie\u015bci wybitniejszych autor\u00f3w, ale t\u0142umaczenia
\nniemieckich powiastek ks. Schmidta w gu\u015bcie \u201eKoszyk kwiat\u00f3w\u201d i liche oryginalne
\nks. dra Pakojskiego, D\u0105browskiego[lx]<\/a>
\netc. dociera\u0142y do Kaszub. Zjawia\u0142y si\u0119 tak\u017ce kalendarze. To by\u0142a \u00f3wczesna
\nliteratura polska na Kaszubach. Smutne te kresy!<\/p>\n
\n1848 wstrz\u0105sn\u0119\u0142y organizmem ludu kaszubskiego, ale postulaty spo\u0142eczne. I to
\ndziwna! Aczkolwiek Kaszubi od dawna, od czas\u00f3w krzy\u017cackich i polskich mieli ju\u017c
\nrozwini\u0119ty stan \u015bredni, \u201egborski\u201d, mimo to has\u0142o uw\u0142aszczenia ch\u0142op\u00f3w (zagrodnik\u00f3w)
\nwielk\u0105 odgrywa\u0142o rol\u0119. \u201eKetner\u201d, czyli zagrodnik spodziewa\u0142 si\u0119 nowego podzia\u0142u
\ngrunt\u00f3w. Do sejmu pruskiego wybieraj\u0105 Kaszubi w powiecie wejherowskim w\u0142asnego
\nlandrata, nie wiadomo czy z wdzi\u0119czno\u015bci, czy z naiwno\u015bci. Zaufanie do rz\u0105du
\npruskiego jest ze wzgl\u0119du na uw\u0142aszczenie i przeprowadzenie reparacji bardzo
\nwielkie. W tym to czasie (1850-1851) wyst\u0119puje Ceynowa, m\u0142ody doktor medycyny,
\ndaje ziomkom Kaszubom pierwociny odr\u0119bnej swojskiej literatury i g\u0142osi odr\u0119bne
\nhas\u0142a polityczne.<\/p>\n6. Kredo i program polityczny<\/a><\/h3>\n
\nwspomniane broszurki o tre\u015bci historyczno-dydaktycznej i rozrzuci\u0142 je pomi\u0119dzy
\nlud. Celem autora by\u0142o dowie\u015b\u0107, \u017ce lud kaszubski stanowi odr\u0119bny szczep
\ns\u0142owia\u0144ski, kt\u00f3ry nosi\u0142 historyczn\u0105 nazw\u0119 Pomorzanie<\/i> i jest potomkiem
\ntzw. Wend\u00f3w; szczep ten mia\u0142 w\u0142asn\u0105, odr\u0119bn\u0105 histori\u0119, w\u0142asn\u0105 dynasti\u0119 i
\nwielkich ksi\u0105\u017c\u0105t, jak np. \u015awi\u0119tope\u0142ka, kt\u00f3rego szcz\u0105tki, pochowane w Oliwie,
\njeszcze dzisiaj u ludu kaszubskiego we wielkim s\u0105 poszanowaniu. J\u0119zyk kaszubski
\nto odr\u0119bny j\u0119zyk s\u0142owia\u0144ski.<\/p>\n
\npolskiego okre\u015bli\u0142 na innym miejscu. Wskutek propagandy, jak\u0105 robiono tak\u017ce na
\nKaszubach na korzy\u015b\u0107 Ligi Polskiej, obruszy\u0142 si\u0119 Ceynowa. Liga Polska, stoj\u0105ca
\npod dyrektyw\u0105 ziemia\u0144stwa i duchowie\u0144stwa, sprzeciwia\u0142a si\u0119 jego przekonaniom
\ndemokratycznym. Organizacja ta by\u0142a mu wprost \u201ezgorszeniem\u201d. Poza tym patrzy\u0142
\nniech\u0119tnym okiem na zakusy ekspansywne Ligi jako te\u017c k\u00f3\u0142ek rolniczych co do
\nterytorium kaszubskiego. <\/p>\n
\nkaszubszczyzny do polszczyzny wyja\u015bni\u0107. Na \u0142amach \u201eSzk\u00f3\u0142ki Narodowej\u201d (1850, nr
\n10 i 12) og\u0142osi\u0142 odezw\u0119 pt. Kaszebji do P\u00f4lochov<\/i>, gdzie to w
\npow\u015bci\u0105gliwej zupe\u0142nie formie zaznacza, \u017ce Kaszubi to pobratymczy szczep
\nPolak\u00f3w. Stosunek ich obop\u00f3lny, podobny do stosunku brata m\u0142odszego do
\nstarszego. Powinni pracowa\u0107 r\u0119ka w r\u0119k\u0119. Od Polak\u00f3w \u017c\u0105da uwzgl\u0119dnienia mowy
\nkaszubskiej. Zdania swego zupe\u0142nie jasno nie wypowiedzia\u0142. Ale chodzi\u0142o mu
\nwidocznie o pewnego rodzaju \u201eautonomi\u0119\u201d. Chcia\u0142, aby ze strony polskiej uznano
\nodr\u0119bno\u015b\u0107 szczepow\u0105 i narodow\u0105 Kaszub\u00f3w, \u017ceby mowie kaszubskiej przyznawano w
\nopinii publicznej te same prawa, co j\u0119zykowi polskiemu, nareszcie, \u017ceby akcja i
\npraca polityczna tych dw\u00f3ch narod\u00f3w polega\u0142a na wzajemnej umowie.<\/p>\n
\nobs\u0142onkach, we formie umiarkowanej i \u017cyczliwej wywo\u0142a\u0142o gwa\u0142town\u0105 odpowied\u017a ch\u0142opa
\nz Mirachowskiej ziemi<\/i> (patrz: przedruk w Idei s\u0142owia\u0144skiej na Kaszubach<\/i>
\nKo\u015bci\u0144skiego). Autorem odpowiedzi jest Szczepan Keller[lxi]<\/a>, p\u00f3\u017aniejszy za\u0142o\u017cyciel
\n\u201ePielgrzyma\u201d i zbieracz pie\u015bni ludowych. W odpowiedzi podkre\u015bla, \u017ce Kaszubi to
\nszczep polski i po polsku m\u00f3wi\u0105cy, kt\u00f3ry r\u00f3\u017cnic \u017cadnych nie widzi, a o
\nodr\u0119bno\u015bci ani my\u015bli. Pisz\u0105c odpowied\u017a, by\u0142 Szczepan Keller wtenczas uczniem
\nprymy gimnazjum che\u0142mi\u0144skiego. Ale mimo to zdanie swe wypowiedzia\u0142 we formie
\napodyktycznej i w tonie, jakby by\u0142 rzecznikiem ludu kaszubskiego. <\/p>\n
\nteori\u0119 odr\u0119bno\u015bci nale\u017cycie uzasadni\u0142y, \u017ce teraz m\u00f3wi\u0107 ju\u017c mo\u017cna o
\nsamodzielno\u015bci Kaszub jako o fakcie dokonanym. Odpowied\u017a ch\u0142opa z mirachowskiej
\nziemi dowodzi, \u017ce niczego jeszcze nie udowodniono. Jeden odwo\u0142uje si\u0119 na fakta
\nhistoryczne, drugi na rzekome przekonanie ludu. Argumentacja obustronna jest
\ns\u0142aba. W\u0142a\u015bciwie stawia si\u0119 twierdzenie przeciwko twierdzeniu. B\u0142\u0119dem
\nnajwi\u0119kszym jest to, \u017ce obydwaj uwa\u017caj\u0105 siebie za rzecznik\u00f3w ludu kaszubskiego,
\n\u017ce ich zdanie podziela ludno\u015b\u0107 ca\u0142a. A przecie\u017c nikt ich do tego rodzaju
\no\u015bwiadcze\u0144 nie upowa\u017cni\u0142. Twierdzenia te s\u0105 jedynie prywatnymi zapatrywaniami autor\u00f3w.
\nAutorytet ich jest zupe\u0142nie fikcyjny. Lud kaszubski, z wyj\u0105tkiem kilku ksi\u0119\u017cy,
\npogr\u0105\u017cony w indolencji, o to si\u0119 wcale nie troszczy\u0142, co o nim pisano.<\/p>\n
\nwkr\u00f3tce odpowie czynami. Zamiarem jego by\u0142o osiedli\u0107 si\u0119 jako lekarz mi\u0119dzy
\nludem kaszubskim, za\u0142o\u017cy\u0107 drukarni\u0119 i szerzy\u0107 o\u015bwiat\u0119, oczywi\u015bcie, o\u015bwiat\u0119
\nwed\u0142ug jego poj\u0119cia. Ale niestety, zamiaru tego nie zdo\u0142a\u0142 urzeczywistni\u0107.
\nOsiedli\u0142 si\u0119 poza terytorium kaszubskim, w Bukowcu pod \u015awieciem. Praktyka lekarska
\nnie dozwala\u0142a na cz\u0119ste wyjazdy, ale kilka razy jednakowo\u017c odwiedzi\u0142 Kaszuby,
\nb\u0105d\u017a to w celach naukowych, b\u0105d\u017a to politycznych, tak np. roku 1856 razem z
\nHilferdingem, r. 1862, jak to sam zaznacza w li\u015bcie kaszubskim do ks.
\nproboszcza Malinowskiego[lxii]<\/a>,
\ni w r.1866 w celu za\u0142o\u017cenia towarzystwa rzemie\u015blniczego. Niezawodnie bywa\u0142
\ncz\u0119\u015bciej na Kaszubach, chocia\u017c tego ju\u017c dzisiaj stwierdzi\u0107 nie mo\u017cna. <\/p>\n
\n\u0141u\u017cyczanin, a wi\u0119c nie maj\u0105c mo\u017cno\u015bci wydawania osobnego pisma, pisywa\u0142 Ceynowa
\nbroszurki rozmaitej tre\u015bci, przewa\u017cnie naukowe, kt\u00f3re za darmo mi\u0119dzy ludno\u015bci\u0105
\nrozrzuca\u0142. A\u017ceby sparali\u017cowa\u0107 ekspansj\u0119 polskich organizacji zamierza\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107
\nna wielk\u0105 skal\u0119 t o w a r z y s t w o r z e m i e \u015b l n i c z e i nawi\u0105za\u0142
\nosobi\u015bcie stosunki z ucz\u0105c\u0105 si\u0119 m\u0142odzie\u017c\u0105 gimnazjaln\u0105 na Kaszubach, aby
\nwychowa\u0107 sobie przysz\u0142ych prowodyr\u00f3w (patrz poni\u017cej). Usi\u0142owania te nie wyda\u0142y
\ndla niego pomy\u015blnych rezultat\u00f3w.<\/p>\n
\nzamian za przyznanie Kaszubom narodowej samodzielno\u015bci, zosta\u0142a zakrzyczana.
\nOp\u00f3r duchowie\u0144stwa i ziemian by\u0142 przemo\u017cny. Odt\u0105d coraz wi\u0119cej zwraca\u0142y si\u0119
\noczy jego ku Rosji. Stosunki jego naukowe, nawi\u0105zane w roku 1850 z
\nPetersburgiem, coraz wi\u0119cej si\u0119 \u015bcie\u015bnia\u0142y. Sta\u0142 si\u0119 zdeklarowanym rusofilem.
\nMarzy\u0142 o federacji wszystkich lud\u00f3w s\u0142owia\u0144skich pod egid\u0105 Rosji. Nawet
\ntragedia powstania styczniowego nie zdo\u0142a\u0142a jego zachwia\u0107 w tych przekonaniach.
\nProwodyr\u00f3w czeskich, rosyjskich i \u0142u\u017cyckich zna\u0142 osobi\u015bci i \u017cyw\u0105 prowadzi\u0142 z
\nnimi korespondencj\u0119 i wymian\u0119 zda\u0144. By\u0142 obecny na zje\u017adzie s\u0142owia\u0144skim w
\nMoskwie w r. 1867.<\/p>\n
\nKaszub z Rosj\u0105 upatrywa\u0142 w Ko\u015bciele katolickim i w kulturze zachodniej. Dlatego
\npolityk\u0119 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i kultur\u0119 zachodu nieraz zjadliwie krytykowa\u0142.
\nArtyku\u0142y, jak: Koterja rzymska<\/i> i Divide et impera<\/i>, dostatecznie o
\ntym \u015bwiadcz\u0105. Artyku\u0142y te du\u017co napsu\u0142y krwi. Autorytetu Ko\u015bcio\u0142a katolickiego
\nCeynowa nigdy nie narusza\u0142. Podkre\u015bla\u0142 jedynie, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski dzia\u0142a\u0142
\ncz\u0119sto destruktywnie pod wzgl\u0119dem narodowym, a Ko\u015bci\u00f3\u0142 wschodni konstruktywnie;
\no\u015bwiata zmonopolizowana w r\u0119ku klasztor\u00f3w doprowadzi\u0142a do barbarzy\u0144stwa i
\nciemnoty.<\/p>\n
\nbraki i tendencje destruktywne tak zwanej pseudokultury zachodnioeuropejskiej (*<\/sup><\/i>Dl\u00f4teho
\njesz r\u00f4z p\u00f4vt\u00f4rzaj\u0119, \u017ce w\u00f4d z\u00f4ch\u00f4d\u011b nQm grozy n\u00f4prz\u00f3d smnierc d\u011bch\u00f4v\u00f4, a potemu
\nnaturalnie celestne zred\u011bkovanie do maszyn, do prostych narz\u0119dzy). Nowoczesny
\nkierunek krytycyzmu historycznego <\/b>Straussa[lxiii]<\/a> i Renona[lxiv]<\/a> itd. z oburzeniem odpiera i
\nw dowodny spos\u00f3b podkre\u015bla indolencj\u0119 i niep\u0142odny stan defensywny katolickiego
\nduchowie\u0144stwa. Aczkolwiek Ceynowa sam jest cz\u0142owiekiem nowoczesnym pod wzgl\u0119dem
\numys\u0142owym, bo stoi na stanowisku ewolucjonistycznym pod wzgl\u0119dem
\n\u015bwiatopogl\u0105dowym, to instynktowo jednakowo\u017c widzi w krytycyzmie zachodu
\nnajwi\u0119ksze niebezpiecze\u0144stwo kultury ludzkiej. Umys\u0142owo\u015b\u0107 s\u0142owia\u0144ska, inaczej
\nskonstruowana, powinna odwr\u00f3ci\u0107 oblicze od zachodu i zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 na wsch\u00f3d.
\nPodobnie widzi te\u017c na wschodzie, w Rosji najlepsze rozwi\u0105zanie kwestii
\nspo\u0142ecznej. Akt uw\u0142aszczenia w\u0142o\u015bcian w Kr\u00f3lestwie Polskim w r. 1864
\nprzedrukowa\u0142 i bez komentarza rozpowszechnia\u0142 mi\u0119dzy ludem. Dla jaskrawej
\nilustracji dodaje charakterystyk\u0119 po\u0142o\u017cenia prawnego w\u0142o\u015bcia\u0144stwa polskiego z
\nr. 1784.<\/p>\n
\nmianowicie z os\u0142awionego dialogu Rozm\u00f4va Kaszeb\u011b z P\u00f4loch\u0119<\/i> (w Sk\u00f4rbie<\/i>
\nII) wynika, \u017ce uwa\u017ca\u0142 dla S\u0142owian, a mianowicie dla Polak\u00f3w i Kaszub\u00f3w
\nz\u0142\u0105czenie si\u0119 z Rosj\u0105 pod wzgl\u0119dem politycznym i kulturalnym za najlepsze.
\nNigdy tego jasno nie wypowiada. Ale pojedynczo wypowiedziane my\u015bli na to
\nwskazuj\u0105. Z zachodu czyha niebezpiecze\u0144stwo dla demokracji, narodowo\u015bci i
\nkultury s\u0142owia\u0144skiej, wi\u0119c walczy przeciwko feudalizmowi i militaryzmowi
\npruskiemu, przeciw destruktywnej naukowo\u015bci francuskiej, przeciw b\u0142\u0119dnemu
\nhistorycyzmowi polskiemu, przeciwko szlachcie-paso\u017cytowi, kt\u00f3ra widzi
\ndoskona\u0142o\u015b\u0107 obywatelsk\u0105 w pr\u00f3\u017cniactwie, nareszcie przeciwko koterii rzymskiej.
\nZjadliwe i druzgoc\u0105ce s\u0105 s\u0142owa, kt\u00f3rymi ko\u0144czy wspomniany dialog: \u201eK t o
\ns i \u0119 n a t y m
\n\u015b w i e c i e t y l k o
\nb a w i, t e n \u017c y j e,
\nt e n j e s t s z l a c h c i c e m,
\na k t o p r a c u j e,
\nt e n j e s t w o \u0142 e m,
\no s \u0142 e m, c h a m e m, n i e c z \u0142 o w i e k i e m.
\nTak by\u0142o w Polsce\u201d. Nie dziw wi\u0119c, \u017ce Ceynowa u nas uchodzi\u0142 za \u201eorygina\u0142a\u201d i
\n\u017ce przyjaci\u00f3\u0142, i poplecznik\u00f3w nie mia\u0142 prawie \u017cadnych.<\/p>\n
\nog\u00f3lnopolskie, przyzna\u0107 trzeba, \u017ce Ceynowa du\u017co mia\u0142 racji. My\u015bli jego,
\nwtenczas uderzaj\u0105ce oryginalno\u015bci\u0105 i niezwyk\u0142o\u015bci\u0105, dzisiaj nie s\u0105 nam wcale
\nobce. Dzisiaj ju\u017c spokojnie dyskutowa\u0107 mo\u017cna o ustroju demokratycznym, o
\nprzynale\u017cno\u015bci naszej kulturalnej do wschodu, o dawniejszym antynarodowym
\nwp\u0142ywie Ko\u015bcio\u0142a katolickiego itd. Du\u017co zawinili krytycy jego, kt\u00f3rzy jedynie z
\nposzczeg\u00f3lnych zwrot\u00f3w wyci\u0105gali wnioski, a nigdy nie uwzgl\u0119dniali my\u015bli jego
\nprzewodniej. Ko\u015bci\u0144ski, zdaniem moim, nawet Ceynowy nie zrozumia\u0142, chocia\u017c
\npisa\u0142 rzecz 30 lat po \u015bmierci Ceynowy.<\/p>\n
\nmetodycznym b\u0142\u0119dem. Ksi\u0119\u017ca mogli mu z tego robi\u0107 ci\u0119\u017ckie zarzuty i te\u017c robili
\n(np. ks. Pob\u0142ocki). Uda\u0142o im si\u0119 Ceynow\u0119 u ludu kaszubskiego dlatego
\nzdyskredytowa\u0107. Niebawem wybuch\u0142a \u201ewalka kulturalna\u201d, kt\u00f3ra wykaza\u0142a, \u017ce
\norganizacja ko\u015bcielna nie jest koteri\u0105 jedynie, ale jest organizacj\u0105 z\u0142\u0105czon\u0105 z
\n\u017cywotn\u0105 religijno\u015bci\u0105 ludu. Twierdzenia Ceynowy dla przesz\u0142o\u015bci
\nm o \u017c e s\u0142uszne, sta\u0142y si\u0119 dla tera\u017aniejszo\u015bci bezpodstawne.
\nPoczucie katolickie ludu sta\u0142o si\u0119 przez walk\u0119 kulturaln\u0105 tym wi\u0119ksze, wi\u0119c nie
\nby\u0142o ju\u017c widok\u00f3w zlania si\u0119 ew. z prawos\u0142awiem. Poza tym da\u0142 te\u017c zjazd
\ns\u0142owia\u0144ski w Moskwie (r. 1867), a mianowicie brutalne inwektywy przeciwko
\nPolakom, kt\u00f3rych si\u0119 niekt\u00f3rzy m\u00f3wcy rosyjscy dopu\u015bcili, du\u017co Ceynowie do
\nmy\u015blenia. Faktem jest, \u017ce po roku 1870 Ceynowa ju\u017c dalszych my\u015bli politycznych
\nnie wypowiada\u0142, przede wszystkim niczego ju\u017c z wyj\u0105tkiem gramatyki
\n(r. 1879) nie wydrukowa\u0142. Czu\u0142 widocznie sam, \u017ce teoria jego rusofilska
\npowinna i\u015b\u0107 n a r a z i e na odstawk\u0119.<\/p>\n7. Pr\u00f3by praktyczne<\/a><\/h3>\n
\ndydaktyczna i polityczna literatura by\u0142a tym zapowiedzianym czynem, lecz
\nCeynowa chwyta\u0142 si\u0119 tak\u017ce innych \u015brodk\u00f3w, czysto praktycznych. Nie by\u0142 tym
\nteoretykiem, za kt\u00f3rego w krytyce p\u00f3\u017aniejszej zwykle uchodzi\u0142. Chwyta\u0142 si\u0119
\n\u015brodk\u00f3w prostych i realnych, aby wciela\u0107 idee swoje, rozszerza\u0107 je mi\u0119dzy
\nludem.<\/p>\n
\nwszystkim adept\u00f3w. To szczup\u0142e grono Kaszub\u00f3w inteligentnych, wykszta\u0142conych na
\nkulturze niemieckiej albo polskiej, uwa\u017ca\u0142 za stracone dla Kaszub. Ludzi tych
\nuwa\u017ca\u0142 za najwi\u0119kszych wrog\u00f3w Kaszub, za odszczepie\u0144c\u00f3w: \u017c\u00f3\u0142\u0107 mu si\u0119 przelewa,
\ngdy m\u00f3wi o nich, nazywa ich \u201ewuczonymi papugami\u201d itd. Dlatego zwraca\u0142 si\u0119
\nprzede wszystkim do m\u0142odszej genaracji, do m\u0142odzie\u017cy gimnazjalnej wy\u017cszych klas
\ngimnazjum wejherowskiego i chojnickiego. Sam tamdot\u0105d cz\u0119sto przyje\u017cd\u017ca\u0142 i
\nosobi\u015bcie stara\u0142 si\u0119 na nich wp\u0142yn\u0105\u0107. <\/p>\n
\n\u201ete przyjazdy Ceynowy\u201d w \u017cyciorysie Ceynowy (\u201eGryf\u201d I nr 5): Do hotelu albo te\u017c
\nna stancj\u0119 obszerniejsz\u0105 do kt\u00f3rego z gimnazjast\u00f3w sprasza\u0142 z g\u00f3ry upatrzonych
\nuczni\u00f3w sekundy i prymy. Niepewny, mog\u0105cy schadzki zdradzi\u0107, nie odbiera\u0142
\nzaproszenia. Skoro zaproszeni si\u0119 zeszli, a zeszli si\u0119 wszyscy, gdy\u017c ka\u017cdy
\nuwa\u017ca\u0142 si\u0119 za wielce zaszczyconego takimi zaproszeniami, j\u0105\u0142 zapraszaj\u0105cy fetowa\u0107
\nswych go\u015bci jak najhojniej piwem, winem, cygarami, ciastkami. Weso\u0142e by\u0142y te
\nwieczorki czy wiecyki, czasem mo\u017ce za weso\u0142e. Pod przewodem Doktora rozlega\u0142y
\nsi\u0119 piosnki, z jego zbiorku brane, osobliwie pie\u015bni Tiutczewa[lxv]<\/a>, Wjecznie \u017c\u011bc n\u0105m w
\nroz\u0142\u0105czeniu<\/i>? \u2013 prze\u0142o\u017cona przez samego Ceynow\u0119. Kiedy w zebraniu wszystko
\nju\u017c wrza\u0142o, kipia\u0142o, nadesz\u0142a pora dzia\u0142ania. Ceynowa zacz\u0105\u0142 wy\u0142uszcza\u0107
\nw\u0142a\u015bciwy cel zebrania mniej wi\u0119cej w ten spos\u00f3b: Przepadniemy z kretesem<\/i>,
\nzniemcz\u0105 nas pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej<\/i>, je\u017celi si\u0119 nie oprzemy na przyjaci\u00f3\u0142ce
\nwszystkich S\u0142owian<\/i>, Rosji<\/i>. Szczeg\u00f3lniejsz\u0105 przyjaci\u00f3\u0142k\u0105 nas
\nKaszub\u00f3w jest ona<\/i>. S\u0142awa uczonym pobratymcom Moskalom i Czechom<\/i>,
\nco niejedno dzie\u0142ko o mowie kaszubskiej napisali i dali drukowa\u0107<\/i>. A
\njednak wrogom naszym<\/i>, kt\u00f3rymi s\u0105 Prusy i Austria<\/i>, grozimy pi\u0119\u015bci\u0105
\nw kieszeni lub palcem w bucie<\/i>, nawet si\u0119 przed nimi p\u0142aszczymy<\/i>,
\nale jak wspomnimy na Ruska<\/i>, to ju\u017c pi\u0119\u015b\u0107 z kieszeni wyjmujemy i co si\u0119
\nzwie\u015bci<\/i>, oczernimy<\/i>. Tak nadal by\u0107 nie powinno<\/i>. Panowie<\/i>,
\nje\u015bli zgin\u0105\u0107 nie chcemy w powodzi niemieckiej<\/i>, uj\u0105\u0107 nam trzeba r\u0119k\u0119<\/i>,
\nkt\u00f3r\u0105 nam ku ratunkowi i oswobodzeniu Rosja poda\u0142a<\/i>.<\/p>\n
\nnie mia\u0142 du\u017co szcz\u0119\u015bcia. Ks. Pob\u0142ocki sta\u0142 si\u0119 nawet jego zasadniczym
\npolitycznym wrogiem. Z innego \u017ar\u00f3d\u0142a atoli wiemy, \u017ce stosunki Ceynowy z
\nm\u0142odzie\u017c\u0105 nie by\u0142y zupe\u0142nie bez skutku. Studenci kaszubscy w Kr\u00f3lewcu np.
\nu\u017cywali jeszcze d\u0142ugo \u015bpiewnika Ceynowy Zbjor pjesnj swjatowich na fidu\u0142kach
\nswoich<\/i>. My\u015bli polityczne do m\u0142odzie\u017cy nie wsi\u0105k\u0142y. Orientacja w
\nkierunku Rosji by\u0142a w roku 1863\/64 pod wzgl\u0119dem psychologicznym rzecz\u0105 wprost
\nniemo\u017cliw\u0105.<\/p>\n
\n\u201et o w a r z \u011b s t v a
\np r z e m i s \u0142 o v e h o
\nK a s z e b s k o-s \u0142 o v j e n s k e h o
\nn \u00f4 r o d \u00e9\u201d r. 1866.<\/p>\n
\npowsta\u0142a my\u015bl pracy organicznej, pozytywnej, tj. pracy zbiorowej na polu
\ngospodarczym i o\u015bwiatowym. Fale tego ruchu dochodz\u0105 tak\u017ce do Prus Kr\u00f3lewskich.
\nLigi polskie my\u015bl t\u0119 porusza\u0142y, a podj\u0119\u0142y j\u0105 na nowo k\u00f3\u0142ka rolnicze, kt\u00f3re
\nsi\u0119gaj\u0105 tak\u017ce do Kaszub. Ten ruch ekonomiczny, kt\u00f3rego \u017ar\u00f3d\u0142em Wielkopolska
\n(Marcinkowski[lxvi]<\/a>),
\npobudzi\u0142 niezawodnie Ceynow\u0119 do podobnej akcji, kt\u00f3ra mia\u0142a wed\u0142ug jego my\u015bli
\nby\u0107 czysto kaszubsk\u0105. Sfer rolniczych na Kaszubach, sk\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 do
\npolskich k\u00f3\u0142ek rolniczych, nie uwa\u017ca\u0142 widocznie za odpowiedni grunt dla swego
\npomys\u0142u. Zosta\u0142o mu wi\u0119c jedynie rzemios\u0142o. Rzemie\u015bnicy stanowili pod wzgl\u0119dem
\no\u015bwiatowym materia\u0142 dodatniejszy. Razem ze Zaoskiem[lxvii]<\/a> ze S\u0142awoszyna za\u0142o\u017cy\u0142
\ntowarzystwo przemys\u0142owe. Gazety polskie poda\u0142y ju\u017c na nowy rok 1865 o tym
\nzdarzeniu artyku\u0142y alarmuj\u0105ce (patrz: \u201eDziennik Pom.\u201d 1865 nr 246, 248). Statut
\ntego towarzystwa podaje Ceynowa w Sk\u00f4rbie<\/i> I, nr 3, str. 48 i n.<\/p>\n
\nzas\u0142ugi dynastii Hohenzollern\u00f3w oko\u0142o krzewienia o\u015bwiaty i dobrobytu i tytu\u0142uje
\nkr\u00f3l\u00f3w pruskich ksi\u0119ciami kaszubskimi i wendyjskimi. O\u015bwiadczenie to jest
\njedynie naiwn\u0105, do umys\u0142\u00f3w kaszubskich dostosowan\u0105 captatio penevolentiae<\/i>
\nw kierunku rz\u0105du. Chcia\u0142 dla zamiar\u00f3w swoich zapewni\u0107 sobie wzgl\u0119dy rz\u0105du, jak
\nte\u017c pozyska\u0107 zaufanie rzemie\u015blnika kaszubskiego, kt\u00f3ry wtenczas wobec rz\u0105du
\npolskiego by\u0142 n a d e r
\nl o j a l n i e
\nu s p o s o bi o n y. Nie trzeba
\nuwa\u017ca\u0107 \u201ekaptacji\u201d tej za nowy krok polityczny lub jak\u0105\u015b now\u0105 orientacj\u0105
\nprusofilsk\u0105, gdy\u017c w tym samym czasie ukaza\u0142y si\u0119 jego broszury o tre\u015bci
\ndemokratycznej i tendencji rusofilskiej.<\/p>\n
\ncel \u201evskazovac zdatnim kn\u00f4p\u00f3m drogji do jakiehokolovjek rzemj\u0105s\u0142a, ab\u011b z nieho
\np\u00f3zdnj sv\u00f3j chleb miel\u00e9 e krajovi s\u0119 prz\u00e9s\u0142u\u017c\u00e9l\u00e9, a mestrovje e fabrikanc\u00e9
\ndostal\u00e9 dobrich l\u00e9dzi\u201d. (& 1.) Co rok mia\u0142y si\u0119 odby\u0107 4 posiedzenia,
\nprotok\u00f3\u0142 mia\u0142 by\u0107 og\u0142oszony drukiem. Co \u0107wier\u0107 roku mia\u0142 wyj\u015b\u0107 jeden arkusz: \u201ew
\n\u00f4r\u0119downjku rzemj\u0119sniczo-przem\u00e9s\u0142oveho tovarzestwa\u201d, w kt\u00f3rym mia\u0142y by\u0107
\numieszczone sprawozdania z posiedze\u0144, rozprawy o rzemio\u015ble, bilans, doniesienia
\ntargowe, handlowe, wykaz wolnych miejsc itp. J\u0119zykiem ofcjalnym na zebraniach
\nmia\u0142 by\u0107 j\u0119zyk kasz\u011bbsko-s\u0142ovjanskj, ale do or\u0119downika chciano przyjmowa\u0107 tak\u017ce
\nartyku\u0142y, pisane i w innych j\u0119zykach s\u0142owia\u0144skich, a wi\u0119c i w polskim. Dla
\ndalszego om\u00f3wienia organizacji towarzystwa odby\u0107 si\u0119 mia\u0142y wiece organizacyjne:\n<\/p>\n
\nOliwie,
\n22 marca 1866 w Brusach,
\n11 czerwca 1866 w \u015awieciu,
\n30 wrze\u015bnia 1866 w Smo\u0142dzynie,
\n21 listopada 1866 w Sztumie. <\/p>\n
\nJastarni, Cen\u00f4va Florian z Buk\u00f3wca, Z\u00f4czk Jan ze S\u0142owoszyna. <\/p>\n
\ni kilka wzmianek w prasie nic wi\u0119cej o tym towarzystwie nie wiemy. Niezawodnie
\nrych\u0142o upad\u0142o. Tak\u017ce nie wiadomo, czy zapowiedziane zebrania organizacyjne w
\nog\u00f3le si\u0119 odby\u0142y. Numer pierwszy \u201eor\u0119downika\u201d zapowiedzia\u0142 Ceynowa w Sk\u00f4rbie<\/i>
\nstr. 64; mia\u0142 zawiera\u0107 wyj\u0105tki z wukazu rzemj\u0119snjczeho<\/i>
\n(Gewerbeordnung). Numer ten, mimo \u017ce by\u0142 zapowiedziany, nie wyszed\u0142.<\/p>\n8. Stosunki naukowe do Rosjan<\/a><\/h3>\n
\nstosunki mi\u0119dzy Ceynow\u0105 a Akademi\u0105 Umiej\u0119tno\u015bci w Petersburgu, a szczeg\u00f3lnie
\nmi\u0119dzy Ceynow\u0105 i prof. Srezniewskim, cz\u0142onkiem Akademii. Mo\u017ce ju\u017c w roku 1842
\npozna\u0142 Ceynowa Srezniewskiego[lxviii]<\/a>
\nwe Wroc\u0142awiu, gdy ten\u017ce tam zbiera\u0142 materia\u0142y do pracy swej o kaszubszczy\u017anie. <\/p>\n
\nmateria\u0142y Akademii Umiej\u0119tno\u015bci w Petersburgu. Nie wiadomo, czy to by\u0142 czyn
\nsamodzielny albo czy dzia\u0142a\u0142 tu w porozumieniu z Mrongowiuszem[lxix]<\/a>. Owe
\nmateria\u0142y nosi\u0142y tytu\u0142 Eine kleine Sammlung kaschubischer W\u00f6rter<\/i>,
\nwelche eine gr\u00f6ssere
\n\u00c4hnlichkeit mit der
\nrussischen<\/i>, als mit der polonischen Sprache
\nhaben<\/i>. Von S.W.W.F[lxx]<\/a>. Ceynowa, cand. med., Danzig 5 August 1850. Ju\u017c tytu\u0142 zdradza tendencj\u0119 przypodobania si\u0119 Rosjanom. Ceynowa podj\u0105\u0142
\ntutaj my\u015bl Mrongowiusza, kt\u00f3ry ju\u017c dawniej na \u201epewnego rodzaju\u201d podobie\u0144stwo
\nmi\u0119dzy j\u0119zykiem kaszubskim i rosyjskim wskazywa\u0142. W nowszych czasach my\u015bl ta
\npowraca w pracy Rosjanina Syrotinina: Kaszubi i ich literatura<\/i>, 1911.<\/p>\n
\nmateria\u0142u tego adiunktowi Srezniewskiemu. Ten napisa\u0142 w sprawozdaniu, co
\nnast\u0119puje: \u201eRozpatrzywszy uwagi, mam honor donie\u015b\u0107, \u017ce zawieraj\u0105 one
\nniewielki zbi\u00f3r s\u0142\u00f3w kaszubskich, podobnych do rosyjskich. Pomimo \u017ce tre\u015bci\u0105
\npraca ta nie mo\u017ce zadowoli\u0107 badacza, zas\u0142uguje jednakowo\u017c na uwag\u0119 i poparcie
\nwydzia\u0142u. (dalej). Notatka zakomunikowana przez pana Ceynow\u0119 zas\u0142uguje na uwag\u0119
\ni z tego wzgl\u0119du, \u017ce Ceynowa ma sw\u00f3j osobisty, oryginalny pogl\u0105d na narzecze
\nkaszubskie: dowodzi on, \u017ce narzecze to pomimo swego pokrewie\u0144stwa z j\u0119zykiem
\npolskim, w niekt\u00f3rych przypadkach jest bli\u017csze j\u0119zykowi rosyjskiemu. To samo
\nda\u0142o si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 i w narzeczu p\u00f3\u0142nocnych \u0141u\u017cyczan i Po\u0142ab\u00f3w, jeszcze wi\u0119cej od
\nnas oddalonych\u201d[lxxi]<\/a>.
\nZarazem proponowa\u0142 Srezniewski przed\u0142o\u017cy\u0107 Ceynowie w\u0142asn\u0105 prac\u0119 w j\u0119zyku
\nkaszubskim: Uwagi nad mow\u0105 kaszubsk\u0105<\/i>[lxxii]<\/a>.
\n<\/i>Wydzia\u0142 to uczyni\u0142, opr\u00f3cz tego prosi\u0142 Ceynow\u0119 o udzielenie odpowiedzi na
\nnast\u0119puj\u0105ce pytania, dotycz\u0105ce kwestii j\u0119zyka kaszubskiego:<\/p>\n
\nz map\u0105,
\n 2. Okre\u015blenie poszczeg\u00f3lnych cech kaszubszczyzny, lokalizacja gwar,
\n 3. Urz\u0105dzenie spisu i opisu pomnik\u00f3w literackich j\u0119zyka kaszubskiego,
\npocz\u0105wszy od t\u0142umaczenia katechizmu Pontanusa, r. 1643,
\n 4. Zbieranie tekst\u00f3w kaszubskich dla poszczeg\u00f3lnych gwar\u201d.<\/p>\n
\nprzez konsula rosyjskiego w Gda\u0144sku, Adelunga. Ceynowa uszcz\u0119\u015bliwiony pochlebn\u0105
\npropozycj\u0105 zabra\u0142 si\u0119 do pracy. Praca jego trzyma\u0142a si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci powy\u017cej
\nwytkni\u0119tego planu. Trwa\u0142o jednakowo\u017c dosy\u0107 d\u0142ugo, nim nades\u0142a\u0142 akademii nowy
\nmateria\u0142 i ten by\u0142 jeszcze niedok\u0142adny.<\/p>\n
\nprzet\u0142umaczone na kaszubskie i opatrzone w\u0142asnymi dodatkami i obja\u015bnieniami.
\nT\u0142umaczenie poprzedza kr\u00f3tki wst\u0119p: Moje spostrze\u017cenio prze przezeraniu wuw\u00f4g
\nJismaela Srezniewskieho nad m\u00f4v\u0105 Kaszebsk\u0105<\/i>. Wed\u0142ug Srezniewskiego
\ndorzuci\u0142 Ceynowa do uwag \u201edu\u017co rzeczy ciekawych i oryginalnych\u201d. Co do
\ntopografii Kaszub da\u0142 Ceynowa kr\u00f3tk\u0105 zupe\u0142nie odpowied\u017a. W notatce tej granice
\nKaszub jedynie og\u00f3lnikowo okre\u015bli\u0142. Wyszczeg\u00f3lni\u0142 jedynie wa\u017cniejsze
\nmiejscowo\u015bci. Z tego wynika, \u017ce wtenczas, przed podr\u00f3\u017c\u0105 Hilferdinga, Ceynowa
\nsam terytorium kaszubskiego dok\u0142adnie nie zna\u0142, a o strukturze poszczeg\u00f3lnych
\ngwar nie mia\u0142 wyobra\u017cenia. Dlatego te\u017c w odpowiedzi na punkt, dotycz\u0105cy gwar
\nkaszubskich, i na trzeci, dotycz\u0105cy pomnik\u00f3w j\u0119zykowych, odsy\u0142a Ceynowa do
\nksi\u0105\u017ceczki swej Trz\u011b rosprav\u011b<\/i>, a mianowicie artyku\u0142u Wuvogi nad m\u00f4v\u0105
\nkaszebsk\u0105<\/i>. Rzecz ta co dopiero wysz\u0142a w Krakowie (r. 1850) w druku. I
\ntutaj opis struktury j\u0119zyka jest bardzo powierzchowny, a opisu poszczeg\u00f3lnych
\ngwar tak\u017ce nie ma. Z pomnik\u00f3w cytuje Ceynowa tylko to, co ju\u017c Prejs poda\u0142
\ndopiero roku 1851. Razem z ksi\u0105\u017ceczk\u0105: Rozm\u00f4va P\u00f4l\u00f4cha z Kaszeb\u0105<\/i>
\nprzys\u0142a\u0142 tak\u017ce zeszyt z napisem: Prz\u011bs\u0142ovj\u00f4 i zab\u00f4b\u00f4n\u011b<\/i>. Zeszyt ten
\nzawiera jedn\u0105 pie\u015b\u0144 ludow\u0105 pt. \u017bo\u0142nerz<\/i> i jedn\u0105 dumk\u0119 o swataniu w
\noryginale i w t\u0142umaczeniu niemieckim, opr\u00f3cz tego bogaty zbi\u00f3r przys\u0142\u00f3w ludowych
\n(wi\u0119cej ni\u017c 500), a tak\u017ce cenny opis (27) zabobon\u00f3w. Z tego og\u0142osi\u0142 Srezniewski
\ndrukiem w Pomnikach i wzorach j\u0119zyka i literatury ludowej s\u0142owia\u0144skiej<\/i>
\n95-112) pie\u015b\u0144 \u017bo\u0142nerz<\/i> bez t\u0142umaczenia niemieckiego, dalej przys\u0142owia i
\nzabobony, opuszczaj\u0105c te, kt\u00f3re dla pewnych wzgl\u0119d\u00f3w publikacji si\u0119 nie
\nnadawa\u0142y.<\/p>\n
\nSrezniewski Ceynowie pochwa\u0142. Nazywa go jedynym uczonym s\u0142owia\u0144skim, zajmuj\u0105cym
\nsi\u0119 narzeczem i staro\u017cytno\u015bciami kaszubskimi i zaznacza, \u017ce zas\u0142uguje stanowczo
\nna poparcie wydzia\u0142u (patrz: Francew, \u201eGryf\u201d R. IV. 2). O \u201epoparciu\u201d ze strony
\nwydzia\u0142u jednakowo\u017c nic nie wiadomo. Ludzie \u017ali nieraz g\u0142o\u015bno podnosili zarzut,
\n\u017ce bra\u0142 pieni\u0105dze rosyjskie. \u0141atwy to zarzut i zawsze si\u0119 go u nas podnosi, je\u015bli
\ninnymi argumentami przeciwnika zbi\u0107 nie mo\u017cna. O pieni\u0105dzach rosyjskich i
\nfamilia Ceynowy nic nie wie. Dosy\u0107 trudne po\u0142o\u017cenie finansowe, z kt\u00f3rego za
\n\u017cycia nie wybrn\u0105\u0142, jest tak\u017ce wa\u017cnym kontrargumentem.<\/p>\n
\nbadaniem Ceynowy, lecz wydelegowa\u0142a na Kaszuby w\u0142asnego fachowca lingwist\u0119,
\nm\u0142odego w\u00f3wczas Hilferdinga[lxxv]<\/a>
\n(r. 1856). Mia\u0142 si\u0119 poprzednio znie\u015b\u0107 z Ceynow\u0105 i jego rady zasi\u0119gn\u0105\u0107.
\nWsp\u00f3lnie z Ceynow\u0105 odby\u0142 wycieczk\u0119 na Kaszuby. Owocem tej podr\u00f3\u017cy jest cenna
\nksi\u0105\u017cka Ostatki s\u0142owian na ju\u017cnom bjeregu ba\u0142tyjskago moria<\/i>, 1856.<\/p>\n
\nna wst\u0119pie tak: \u201eNasamprz\u00f3d uwa\u017ca\u0142em za rzecz konieczn\u0105 odwiedzi\u0107 najlepszego
\nalbo raczej jedynego znawc\u0119 ludno\u015bci kaszubskiej i jej j\u0119zyka, i to Dr. Ceynow\u0119.
\nSam jest rodowitym Kaszub\u0105 i nades\u0142a\u0142 kilka obszernych notatek \u015bwiatu uczonemu
\no gwarze rodzimej jego okolicy. Dzisiaj, niestety, mieszka poza granicami
\nojczyzny, chocia\u017c niedaleko, bo na wsi pod Terespolem. Z nim razem pojecha\u0142em
\ndo Gda\u0144ska, a st\u0105d ku zachodowi do Wejherowa, L\u0119borga i do wsi G\u0142owczec, a st\u0105d
\nskierowali\u015bmy si\u0119 na po\u0142udnie do Bytowa. Tutaj mnie p. Ceynowa po\u017cegna\u0142, gdy\u017c
\nna d\u0142u\u017cszy czas dla zawodu lekarskiego nie m\u00f3g\u0142 domu porzuci\u0107\u201d.<\/p>\n
\nto nie jest wykluczone, \u017ce wielk\u0105 ich cz\u0119\u015b\u0107 dostarczy\u0142 Ceynowa. Podobne teksty
\nspotykamy tak\u017ce w pismach Ceynowy (np. P\u00f3\u0142 kop\u011b sz\u0119top\u00f4rk<\/i>). Ale
\ntrudno wykaza\u0107 pierwsze\u0144stwo, gdy\u017c publikacje te ukaza\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniej. Poza tym
\nkonferowa\u0142 Hilferding tak\u017ce z innymi znawcami kaszubszczyzny, np. z pastorem
\nLohmanem[lxxvi]<\/a>
\nze Smo\u0142dzyna, kt\u00f3rego tak\u017ce chlubnie wymienia.<\/p>\n
\njego w zje\u017adzie s\u0142owia\u0144skim w Moskwie i obecno\u015b\u0107 na s\u0142owia\u0144skiej wystawie
\netnograficznej[lxxvii]<\/a>
\nw Petersburgu (r. 1867). Ma\u0142o posiadamy \u015bcis\u0142ych i wiarygodnych wiadomo\u015bci
\no tym fakcie. \u00d3wczesna prasa polska ze wzgl\u0119du na antyrosyjsk\u0105 orientacj\u0119
\npolityczn\u0105 nie okaza\u0142a najmniejszego nawet zrozumienia dla tej manifestacji
\ns\u0142owia\u0144skiej. Z gazet polskich jedynie zachodniopruski \u201eNadwi\u015blanin\u201d si\u0119 nieco
\n\u017cyczliwiej do zjazdu odnosi\u0142. Nie dziw wi\u0119c, \u017ce prasa udzia\u0142 Ceynowy w zje\u017adzie
\nnie w zbyt przyjemny spos\u00f3b komentuje. Nazwano go dziwakiem monomanem i
\nmaniakiem, ale miana zdrajcy mu jednakowo\u017c nie przypi\u0119to. Korespondencje pisane
\ndo \u201eDziennika Pozna\u0144skiego\u201d z Petersburga i Moskwy przytaczaj\u0105 tak\u017ce kilka
\nszczeg\u00f3\u0142\u00f3w co do Ceynowy. Ale korespondent nie stara si\u0119 bynajmniej by\u0107
\nobjektywnym. Niejednokrotnie daje upust \u017cywio\u0142owej swej nienawi\u015bci ku Rosji, a nawet
\nCzechom i \u0141u\u017cyczanom przebaczy\u0107 nie mo\u017ce, \u017ce na zjazd przyjechali. (\u201eDziennik
\nPozn.\u201d 1867 nr 127, 132, 137, 138.) <\/p>\n
\nprzedstawiciel Kaszub\u00f3w na zjazd wyjecha\u0142. Kaszubskie swe pisma etnograficzne
\ndarowa\u0142 wystawie etnograficznej. W Petersburgu odby\u0142y si\u0119 po przyj\u0119ciach u cara
\ni Gorczakowa[lxxviii]<\/a>
\nsute obiady i pikniki na cze\u015b\u0107 s\u0142owia\u0144skich go\u015bci. Na pewnym wspania\u0142ym
\nobiedzie wyg\u0142oszono du\u017co pi\u0119knych toast\u00f3w, mi\u0119dzy innymi przem\u00f3wi\u0142 tak\u017ce
\nCeynowa. \u201eGdy przemawia\u0142, s\u0105dzono – pisze korespondent \u2013 \u017ce to Polak i dlatego
\nzacz\u0119to zyzem patrze\u0107 na biednego Kaszub\u0119, dopiero jaki\u015b g\u0142\u0119boki znawca
\netnografii wyt\u0142umaczy\u0142, \u017ce Kaszubi nie-Polacy i \u017ce podobnie jak Moskale
\nnienawidz\u0105 Polak\u00f3w. Poczem serca Moskali jakby na komend\u0119 przechyli\u0142y si\u0119 ku
\nCeynowie\u201d. <\/p>\n
\nobiad w hotelu \u201eBellevue\u201d; zn\u00f3w toasty. \u0141adnie przem\u00f3wi\u0142 Czech Brauner:
\n\u201eNarodove ne gasnou, dokud jazyk \u017cyje\u201d \u2013 i pi\u0142 na zdrowie j\u0119zyka s\u0142owia\u0144skiego.
\nCeynowa przem\u00f3wi\u0142 na temat jedno\u015bci S\u0142owian. <\/p>\n
\nmi\u0142o\u015bnik\u00f3w literatury rosyjskiej w Moskwie. Odczyt wyg\u0142osi\u0142 prof. Ko\u0142aczew.
\nPotem przemawiali inni: Bessonow o narodowej poezji i historii odrodzenia
\ns\u0142owia\u0144szczyzny; m\u00f3wi\u0142 przewa\u017cnie o Serbach, Rosjanach i Czechach i wymieni\u0142 po<\/p>\n
\nSzmolera[lxxix]<\/a>,
\nErbena[lxxx]<\/a>,
\nCeynow\u0119 i G\u0142owackiego[lxxxi]<\/a>.
\n\u2013 W Sokolinkach pod Moskw\u0105, w dzielnicy bogatych kupc\u00f3w, odby\u0142a si\u0119 w wielkim
\nnamiocie uczta dla przesz\u0142o 800 os\u00f3b. Przemawiali liczni a wybitni m\u00f3wcy i
\nPogodin[lxxxii]<\/a>,
\nAksak\u00f3w[lxxxiii]<\/a>
\ni Rygier[lxxxiv]<\/a>
\nporuszyli nawet kwesti\u0119 polsk\u0105, kt\u00f3r\u0105 dotychczas uporczywie przemilczano. Tak\u017ce
\nSo\u0142owiew[lxxxv]<\/a>
\nprzem\u00f3wi\u0142 w duchu pojednawczym. Wobec tego wyg\u0142osi\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Czerkaski
\nPodzi\u0119kowano mu hucznymi oklaskami. Polit[lxxxvii]<\/a>
\ni Ceynowa wskoczyli na m\u00f3wnic\u0119, \u017ceby odpowiedzie\u0107, ale przewodnicz\u0105cy ks.
\nSzczerbaczew[lxxxviii]<\/a>
\nnie dopu\u015bci\u0142 ich do s\u0142owa. Wkr\u00f3tce potem wyjecha\u0142 Ceynowa do domu. <\/p>\n
\n\u017ce zachowanie si\u0119 Ceynowy na zje\u017adzie by\u0142o godne, \u017ce nie g\u0142osi\u0142 rozbratu i
\nwojny z Polakami, jedno\u015b\u0107 i zgoda lud\u00f3w s\u0142owia\u0144skich w formie
\nf e d e r a c j i to by\u0142o jego
\nidea\u0142em. Do\u015bwiadczenie porobione na zje\u017adzie, a mianowicie ostatnie zaj\u015bcie
\nprzyczyni\u0142y si\u0119 niezawodnie do tego, \u017ce aspiracje swe rusofilskie znacznie
\nzrewidowa\u0142. \u015awiadcz\u0105 o tym ostatnie ust\u0119py Rozmowy Kaszuby z Polakiem<\/i>
\n(r. 1868, Sk\u00f4rb<\/i> II), kt\u00f3re s\u0105 ju\u017c bardzo umiarkowane. Zdaje si\u0119, \u017ce
\ndo tego czasu tak\u017ce jego stosunki naukowe i literackie z Petersburgiem usta\u0142y.<\/p>\n9. Stosunki naukowe do Polak\u00f3w<\/a><\/h3>\n
\nkaszubskich i s\u0142owia\u0144skich utrzyma\u0142 Ceynowa z pocz\u0105tku kontakt z niejednymi
\nuczonymi osobisto\u015bciami polskimi. Przypuszczam, \u017ce pierwotnie mia\u0142 zamiar
\nzosta\u0107 w \u0142\u0105czno\u015bci z nauk\u0105 polsk\u0105 i stawi\u0107 si\u0119 pod jej kontrol\u0119.<\/p>\n
\nkaszubskim, opublikowa\u0142 w \u201eJutrzence Warszawskiej\u201d (r. 1843), a podstawowe
\ntre\u015bci historyczno-dydaktycznej: Kile s\u0142\u00f3v w\u00f4 Kaszebach<\/i> i Trz\u011b
\nrozprav\u011b<\/i> wydrukowa\u0142 r. 1850 w Krakowie, w drukarni \u201ePod Sow\u0105\u201d. Do obu
\nrzeczy napisa\u0142 przedmow\u0119 Les\u0142aw \u0141ukaszewicz[lxxxix]<\/a>
\ni wypowiedzia\u0142 w niej dziwne, ale dla \u00f3wczesnej opinii polskiej typowe zdanie o
\nstosunku j\u0119zykowym kaszubszczyzny do polszczyzny. Zdanie to podziela tak\u017ce
\np\u00f3\u017aniejszy pisarz kaszubski Derdowski.<\/p>\n
\nju\u017c wtenczas mia\u0142o rozg\u0142os i znaczenie wychodz\u0105ce poza granice Ksi\u0119stwa, nie
\ninteresowa\u0142o si\u0119 zbytnio Ceynow\u0105: nie interesowa\u0142o si\u0119 ono zreszt\u0105 sprawami
\nludowoznawczymi ani sprawami s\u0142owia\u0144skimi. O ile stwierdzi\u0107 zdo\u0142a\u0142em, to
\njedynie 2 razy w przeci\u0105gu 40 lat zaj\u0119\u0142o si\u0119 jego osob\u0105; raz wskutek zapytania
\npana Mikuckiego z Warszawy i wzmianki jego, \u017ce Ceynowa zebra\u0142 du\u017co wyraz\u00f3w
\npomorskich (kaszubskich). Towarzystwo stwierdza to i zamierza napisa\u0107 Ceynowie,
\naby si\u0119 osobi\u015bcie zni\u00f3s\u0142 z Mikuckim w sprawie s\u0142ownika. Drugi raz wskutek
\nodczytu p. Parczewskiego[xc]<\/a>
\no szcz\u0105tkach Pomorzan. Tam nazwano Ceynow\u0119 \u201ekaszubomanem\u201d (patrz: \u201eDziennik
\nPozn.\u201d 1861 nr 12. i Ko\u015bci\u0144ski, Idea<\/i>…).<\/p>\n
\nznanym folkloryst\u0105 polskim Tymoteuszem Lipi\u0144skim[xci]<\/a>. Jemu przes\u0142a\u0142 zbi\u00f3r przys\u0142\u00f3w
\nkaszubskich Przes\u0142ovjo kaszebskie<\/i>, wynosz\u0105cy 400 z g\u00f3ry przys\u0142\u00f3w.
\nNiezawodnie by\u0142 to r\u0119kopis. Gdzie si\u0119 podzia\u0142, nie wiadomo.<\/p>\n
\ni polityczne na stanowisku negatywnym wobec Ceynowy. Nie wiadomo mi, czy
\nTowarzystwo Naukowe w Toruniu uwa\u017ca\u0142o w og\u00f3le za potrzebne Ceynow\u0105 si\u0119
\nzainteresowa\u0107. Przewaga duchowie\u0144stwa, kt\u00f3rej rzecznikiem by\u0142 w\u00f3wczas ks.
\nPob\u0142ocki, decydowa\u0142a zanadto w \u00f3wczesnej opinii publicznej zachodniopruskiej. W
\nnajlepszym razie uwa\u017cano go za orygina\u0142a, ale nie brano go na serio, tak pod
\nwzgl\u0119dem naukowym, jak politycznym. <\/p>\n
\nwymienia\u0142 zdania. \u015awiadcz\u0105 o tym pozosta\u0142e r\u0119kopisy, a mianowicie list Ceynowy
\ndo ks. Malinowksiego. W dzie\u0144 pi\u0119\u0107setletniej rocznicy urodzin Kopernika
\n(r. 1873) nades\u0142a\u0142 tak\u017ce Ceynowa telegram na r\u0119ce polskiego komitetu w
\nToruniu. Tre\u015b\u0107 telegramu mi nie znana. <\/p>\n
\nwobec niego zawsze \u017cyczliwa. Nami\u0119tno\u015bci narodowe nie wchodzi\u0142y tutaj w gr\u0119;
\noddawano mu sprawiedliwo\u015b\u0107. Najwi\u0119cej zas\u0142ug ma pod tym wzgl\u0119dem Akademia
\nUmiej\u0119tno\u015bci w Petersburgu. \u201eS\u0142ava p\u00f4bratymcom M\u00f4skolom i Czechom, co niejedno
\ndze\u0142ko w\u00f4 Kaszebach napisal\u011b i dal\u011b dr\u011bkowac\u201d[xciii]<\/a>.
\nKrytyka polska na og\u00f3\u0142 nie grzeszy\u0142a wobec niego \u017cyczliwo\u015bci\u0105. Jedno\u015b\u0107 j\u0119zykowa
\nczy w tej, czy w innej formie uchodzi\u0142a po prostu za aksjomat i za kamie\u0144
\nw\u0119gielny jedno\u015bci politycznej. Ceynowa pope\u0142ni\u0142 tak\u017ce b\u0142\u0105d, \u017ce odr\u0119bno\u015b\u0107
\nj\u0119zykow\u0105 uwa\u017ca\u0142 za rzecz dowiedzion\u0105. Dowody jego lingwistyczne s\u0105
\nniedostateczne. Ale \u00f3wczesna krytyka polska (W\u00f3jcicki[xciv]<\/a>, \u0141ukaszewicz, Pob\u0142ocki,
\nMatusiak i autor[xcv]<\/a>
\nartyku\u0142u w Encyklopedii<\/i> Orgelbrandta) zdradza wprost braki laikalne.
\nNawet Ramu\u0142t[xcvi]<\/a>,
\nchocia\u017c by\u0142 osobi\u015bcie na Kaszubach i zna\u0142 kaszubszczyzn\u0119 z autopsji, ugi\u0105\u0107 si\u0119
\nmusia\u0142 przed t\u0105 pseudokrytyk\u0105.<\/p>\n
\nznalaz\u0142em w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej<\/i> pod wyrazem
\n\u201eCeynowa\u201d[xcvii]<\/a>.
\nAle to krytyka dawno post factum, po \u015bmierci Ceynowy. Ju\u017c dawniej Ramu\u0142t i
\nBiskupski[xcviii]<\/a>
\nkruszyli kopi\u0119 o rehabilitacj\u0119 naukow\u0105 Ceynowy. Z literat\u00f3w zachodniopruskich
\njedynie Derdowski[xcix]<\/a>
\ni Danilewski[c]<\/a>
\n\u017cyczliwie po \u015bmierci jego podnie\u015bli g\u0142osy. Pierwszy napisa\u0142 mu pami\u0119tne
\nepitafion po kaszubsku (