<\/p>\n
P\u00f2zbi\u00e9r\u00f4\u0142
\nM\u00e9jster \u00f2d piesni \u201e\u00d2 panu Cz\u00f4rli\u0144sczim co do P\u00f9cka p\u00f2 sec\u00eb jach\u00f4\u0142\u201d
\nDr\u00ebk\u00f2w\u00f4\u0142 Jarosz Derdowsczi we Winonie w N\u00f3rtowi Americe 1897<\/p>\n
\u00d9r\u00ebchtow\u00f4\u0142 i p\u00f2s\u0142owi\u00e9 napis\u00f4\u0142 Jerzi Tr\u00e9der<\/p>\n
(Na podstawie wydania Jarosz Derdowsczi N\u00f3rcyk kasz\u00ebbsczi ab\u00f2 K\u00f2r\u00ebszk i
\njedna maca j\u00e3drny pr\u00f4wd\u00eb, Gdu\u0144sk 2002)<\/b><\/p>\n
<\/p>\n
Spis tre\u015bci<\/p>\n
<\/p>\n
Uwagi do karty tytu\u0142owej<\/a><\/p>\n K\u00f2r\u00ebszk i jedna maca j\u00e3drny pr\u00f4wd\u00eb<\/a><\/i> Pos\u0142owie. N\u00f3rcyk na tle paremiografii kaszubskiej<\/a> <\/p>\n N \u00d3 R C Y K<\/i>, k\u0105cik KASZ\u00cbBSCZI, kaszubski. \u2013 K a s z \u00eb b i, czyli K\u00d2R\u00cbSZK, zdrobnia\u0142e od k \u00f2 r c<\/i>, korzec. PR\u00d4WDA, prawda, pr\u00f4wdeczka, z akcentem na JAROSZ, staros\u0142owia\u0144skie Hieronim (Linde).<\/p>\n N\u00d3RTOWI, p\u00f3\u0142nocny \u2013 przymiotnik od n \u00f3 r t<\/i>, <\/p>\n 1. Kasz\u00ebbie gw\u00ebsnie n\u00f4lepi w \u00f2jcz\u00ebznie.<\/p>\n 2. Chto wierzi w g\u00f9s\u0142a, tem\u00f9 rz\u00ebc \u00f9sch\u0142a.<\/p>\n 3. Tak d\u0142ug\u00f2 gr\u00f3nk w\u00f2d\u00e3[1]<\/a> nosy, ja\u017c s\u00e3 \u00f9ch\u00f2 \u00f9rwie.<\/p>\n 4. \u017b\u00f3t ju ni m\u00f2\u017ce, ale \u00f2cz\u00eb jesz chc\u0105.<\/p>\n 5. Pr\u00f4wd\u0105 wsz\u00ebchno dob\u00e3dzesz!<\/p>\n 6. Czim wi\u00e3cy chto flab\u00f2ce, tim mni robi.<\/p>\n 7. G\u0142\u00ebch\u00e9m\u00f9 g\u00e3b\u0105 pr\u00f4wd\u00eb nie dok\u00f4\u017cesz.<\/p>\n 8. I dak\u00f4rzowi c\u00e3\u017ck\u00f2 do nieba s\u00e3 dostac.<\/p>\n 9. C\u00ebga\u0144sk\u00f4 b\u00eblnota nie wsz\u00ebtczim do smaczi.<\/p>\n 10. Czej jedna \u00f2wca \u00f2barchnieje, tej wsz\u00ebtcz\u00e9 za ni\u0105 barchniej\u0105.<\/p>\n 11. Miemc do p\u00f4cerza jak k\u00f2t do masl\u00f3nczi.<\/p>\n 12. B\u00f2g\u00f4cz b\u00eble na p\u00f4\u0142ce [2]<\/a> cziwn\u0105\u0142, zar\u00f4 do nieg\u00f2 lec\u0105.<\/p>\n 13. Dzys\u00f4 ju niejedna bia\u0142ka b\u00f9ks\u00eb nosy.<\/p>\n 14. Na bl\u00ebsn\u00e9g\u00f2 ni\u017c\u00f3dn\u00e9g\u00f2 ni ma l\u00e9k\u00f9.<\/p>\n 15. Po niedozdrza\u0142im* brzadze zawd\u00eb brz\u00ebch b\u00f2li.<\/p>\n 16. Lepi miec wsz\u00eb w m\u00f9c\u00eb jak w czesz\u00e9ni.<\/p>\n 17. Sen mara, P\u00f3n B\u00f3g wiara.<\/p>\n 18. Gab\u00eb k\u00f3zka nie sk\u00f4ka\u0142a, b\u00eb g\u00f9z\u00ebczka nie dosta\u0142a.<\/p>\n 19. Zdrzi* jak gapa* w gn\u00f4t.<\/p>\n 20. M\u00f4 g\u00e3b\u00f9l\u00e3 jak gdu\u0144sk\u00f4 br\u00f3ma.<\/p>\n 21. Gab\u00eb nie b\u00eb\u0142o zymk\u00f9*, nie b\u00eb\u0142ob\u00eb p\u00f2zymk\u00f9*.<\/p>\n 22. I g\u0142\u00ebpc m\u0105dri, ga p\u00f2zn\u00f4, czeg\u00f2 mu fel\u00ebje.<\/p>\n 23. Jem\u00f9 tak j\u00e3z\u00ebk p\u00ebtl\u00ebje jak gdu\u0144sczi babie.<\/p>\n 24. G\u0142odny wiedno le \u00f2 chlebie m\u00ebsli.<\/p>\n 25. G\u0142odno, ale sw\u00f2b\u00f3dno.<\/p>\n 26. Co g\u0142owa, to roz\u00ebm.<\/p>\n 27. Miemc m\u00f4 gn\u00f4cany roz\u00ebm.<\/p>\n 28. Nie cygni di\u00f4b\u0142a za \u00f2g\u00f2n[3]<\/a>.<\/p>\n 29. K\u00f2t p\u00f4rzcze[4]<\/a>, ga m\u00f9 chto m\u00ebsz w\u00ebdz\u00e9r\u00f4.<\/p>\n 30. Dl\u00f4 g\u00f2sca wsz\u00ebtk\u00f2, dl\u00f4 z\u0142odzeja nic.<\/p>\n 31. G\u00f2\u0142o, ale weso\u0142o.<\/p>\n 32. Gr\u00f4l b\u00eble sr\u00f4l.[5]<\/a><\/p>\n 33. Dobr\u00e9 d\u0142ug\u00f2 pami\u00e3taj\u0105, a z\u0142\u00e9 jesz d\u0142\u00eb\u017ci.<\/p>\n 34. K\u00f2g\u00f2 b\u00f2li, ten sk\u00f2li.<\/p>\n 35. Di\u00f4be\u0142 pr\u00e3dzy p\u00f4r\u00e3 sk\u00f2rzni p\u00f2drze, ni\u017c p\u00f4r\u00e3 l\u00ebdzy do gr\u00ebp\u00eb dost\u00f3nie.<\/p>\n 36. Nod\u017ci drze a sk\u00f2rznie na cziju nosy.<\/p>\n 37. \u00d2d grzecznosc\u00eb jesz nicht nie \u00f9mar\u0142.<\/p>\n 38. Di\u00f4be\u0142 s\u00e3 ceszi, czej cz\u0142ek grzeszi.<\/p>\n 39. Chto dl\u00f4 di\u00f4b\u0142a grzeczny, ten dl\u00f4 B\u00f2ga grzeszny.<\/p>\n 40. Ch\u0142opsczi roz\u00ebm, babscz\u00e9 \u0142z\u00eb.<\/p>\n 41. Ch\u0142op jak snop, p\u00f3n jak zb\u00f3n.<\/p>\n 42. Chc\u00ebw\u00e9m\u00f9 wiedno c\u00ebdz\u00e9 na m\u00ebsli.<\/p>\n 43. Chc\u00ebw\u00e9m\u00f9 wsz\u00ebtk\u00f2 fel\u00ebje.<\/p>\n 44. Chto s\u00e3 mi\u00e9sz\u00f4 miedz\u00eb \u017c\u00ebd\u00f3w, m\u00f9szi s\u00f3m \u00f2stac chaj\u0105*.<\/p>\n 45. J\u00f4 \u00f2t, a t\u00eb ksob[6]<\/a>.<\/p>\n 46. Wiater g\u00f3r\u0105 chlast\u00f4.<\/p>\n 47. To t\u00ebl\u00e9 znaczi, jakb\u00eb na g\u00e3s w\u00f2d\u0105 chiln\u0105\u0142.<\/p>\n 48. M\u00f4 chwat jak t\u00e3pi n\u00f3\u017c.<\/p>\n 49. Ze \u017c\u00ebdem c\u00e3\u017ck\u00f2 do dwi\u00e9rzi.<\/p>\n 50. Gb\u00f9r to m\u00f9r, a szlachc\u00ebc j\u00e3dz\u00e3 za c\u00ebc.<\/p>\n 51. \u00d2k\u00f2\u0142o G\u00f3d, heltka jak mi\u00f3d.<\/p>\n 52. Z g\u0142odu dudin heltk\u00e3 j\u00e9.<\/p>\n 53. \u0141\u017c\u0105 niedalek za\u0144dzesz.<\/p>\n 54. Bi\u00e9da z j\u00e3dz\u0105 s\u00e3 k\u00f2p\u00ebrl\u0105.<\/p>\n 55. Kasz\u00ebbie w d\u00ebflach i w k\u00f2scele sprawi.<\/p>\n 56. Le g\u0142\u00ebpc seje groch na pi\u00f4sk\u00f9.<\/p>\n 57. D\u00ebrnowat\u00e9m\u00f9 dzes\u00e3c razy rzeknij, r\u00f4z nie zrobi.<\/p>\n 58. Radab\u00eb d\u00ebsz\u00ebczka do nieba, le ni m\u00f4 czeg\u00f2 p\u00f2trzeba.<\/p>\n 59. \u00d2d z\u0142\u00e9g\u00f2 d\u0142\u00eb\u017cnika i plew\u00eb bierz.<\/p>\n 60. D\u0142\u00eb\u017ci b\u00e3dze naszi bi\u00e9d\u00eb jak jejich pa\u0144stwa.<\/p>\n 61. Dobrze miec pieni\u0105dze, lepi szczesc\u00e9.<\/p>\n 62. Czim wesz \u00f9miartsz\u00f4[7]<\/a>, tim bar\u017ci gr\u00ebze.<\/p>\n 63. P\u00f2trz\u00e9bny jak d\u017c\u00f4d w b\u00f4bnic\u00eb.<\/p>\n 64. \u00d2wce s\u00e3 bucht\u00ebj\u0105, czej wilka cz\u00ebj\u0105.<\/p>\n 65. W pi\u0105tk deszcz, ca\u0142\u00f4 niedzela dreszcz.[8]<\/a><\/p>\n 66. Wilk s\u00e3 nie b\u00f2ji barani\u00e9g\u00f2 blek\u00f9.<\/p>\n 67. M\u00f4 sz\u00ebk jak \u017cid do fli\u0144t\u00eb.<\/p>\n 68. Szczesc\u00e9 m\u00f4 bleszcz[9]<\/a> na sl\u00e9piach.<\/p>\n 69. W noc\u00eb wsz\u00ebtcz\u00e9 k\u00f2t\u00eb s\u0105 b\u00f9r\u00eb.<\/p>\n 70. Cencz\u00e9 p\u0142\u00f3tno i cencz\u00e9 k\u00f2chani\u00e9 pr\u00e3dk\u00f2 s\u00e3 rwi\u0105.<\/p>\n 71. Zarz\u00e9k\u00f4 s\u00e3 jak c\u00ebg\u00f3n, ale nicht m\u00f9 nie wierzi.<\/p>\n 72. W twardi pni\u00f4k m\u00f2cno trzeba cyc.<\/p>\n 73. Cm\u00f9li s\u00e3 do dz\u00e9wcz\u00e3ca jak z\u0142i d\u00ebch do sm\u00f2\u0142\u00eb.<\/p>\n 74. C\u00f3\u017c mie p\u00f2m\u00f2\u017ce d\u00f3m, czej w\u00eb\u017c\u00ebwieni\u00f4 ni m\u00f3m?<\/p>\n 75. Chto na krze p\u0142\u00ebnie, niedalek zajadze.[10]<\/a><\/p>\n 76. S\u0142ab\u00f4 ga\u0142\u0105z czid\u00f4 s\u00e3 \u00f2d n\u00f4mi\u00e9sz\u00e9g\u00f2 wiatru.<\/p>\n 77. Na du\u017c\u0105 swini\u00e3[11]<\/a> trzeba gr\u00ebb\u00e9g\u00f2 czija.<\/p>\n 78. Ks\u0105dz \u017c\u00ebje z t\u00f4c\u00eb, ch\u0142op z pr\u00f4c\u00eb.<\/p>\n 79. Wrzos\u00eb \u00f9g\u00f2r\u00eb, ni\u017c\u00f3dn\u00e9 zbior\u00eb.<\/p>\n 80. Na Gromnice sannice, p\u00f2 Strzemianny ju p\u00f2 sanny.<\/p>\n 81. Czim d\u0142\u00eb\u017ci kam na jednym m\u00f4lu, tim bar\u017ci mch\u00e3 \u00f2b\u0142azy.<\/p>\n 82. M\u00f2rusowi i bi\u00e9lawa* nick nie p\u00f2m\u00f2\u017ce.<\/p>\n 83. I m\u00f4\u0142i m\u00f9ck stolema p\u00f2radzy.<\/p>\n 84. G\u00f2rz\u00e3 z n\u00f4partim nick nie sk\u00f9r\u00f4sz.<\/p>\n 85. Wsz\u00ebtcz\u00e9 k\u00f2t\u00eb w noc\u00eb s\u0105 b\u00f9r\u00eb[12]<\/a>.<\/p>\n 86. Chto gr\u00f4 w kart\u00eb, m\u00f4 b\u00f9ks\u00eb p\u00f2dart\u00e9.<\/p>\n 87. M\u00ebrgnieni\u00e9 \u00f2czi, a smierc prz\u00ebsk\u00f2czi.<\/p>\n 88. Sziw\u00f4rka ni m\u00f4 sz\u00ebk\u00f9 do g\u00f4rka[13]<\/a>.<\/p>\n 89. K\u00f9ch\u00f4rz, w gr\u00f4p\u00e3 dm\u00f9ch\u00f4sz.<\/p>\n 90. Pas\u00ebje jak garb\u00f2lowi prz\u00eb scanie.<\/p>\n 91. Chto prz\u00eb piekle mieszk\u00f4, m\u00f9szi di\u00f4b\u0142a w km\u00f2tr\u00eb pros\u00ebc.<\/p>\n 92. K\u00f2\u017cdi s\u00f3m sobie n\u00f4lepi \u017c\u00ebczi.<\/p>\n 93. W \u0142\u017c\u00ebkwi\u00f4t \u0142\u017ce ca\u0142i swiat, a n\u00f4bar\u017ci nieb\u00f2[14]<\/a>.<\/p>\n 94. Chto zgni\u00e9le robi, bi\u00e9da g\u00f2 d\u0142\u00f4bi.<\/p>\n 95. Letk\u00f2 zarobi\u0142, letk\u00f2 przechlasn\u0105\u0142[15]<\/a>.<\/p>\n 96. Gni\u00e9l so skrz\u00e9la nie z\u0142\u00f3mie[16]<\/a>.<\/p>\n 97. Chto \u017c\u00ebda k\u00f9sznie, niech m\u00f9 j\u00e3z\u00ebk \u00f9schnie.<\/p>\n 98. Do Swi\u00e3t\u00e9g\u00f2 D\u00ebcha nie zd\u00e9jm\u00f9j k\u00f2\u017c\u00ebcha, a p\u00f2 Swi\u00e3tim D\u00ebch\u00f9 nie ch\u00f2dz jak w k\u00f2\u017c\u00ebch\u00f9.<\/p>\n 99. I swinia zab\u00eb\u0142a, \u017ce pros\u00e3c\u00e3 b\u00eb\u0142a.<\/p>\n 100. I dl\u00f4 t\u00ebch bi\u00e9dni\u00e9sz\u00ebch s\u0142unyszk\u00f2 swi\u00e9cy.<\/p>\n 101. Fifami do nieba s\u00e3 nie wk\u00f9pisz.<\/p>\n 102. Fifich jak st\u00f4ri l\u00ebs.<\/p>\n 103. Jeden flab\u00f2l szter\u00eb bab\u00eb przeg\u00f4d\u00f4.<\/p>\n 104. P\u00f2 kwasn\u00ebch jabkach dretk\u00f2 je w g\u00e3bie.<\/p>\n 105. D\u00f4\u0142 cy P\u00f3n B\u00f3g dar\u00eb, to br\u00ebk\u00f9j miar\u00eb.<\/p>\n 106. W \u017c\u00f3dny fabr\u00ebce roz\u00ebmu nie dor\u00f4biaj\u0105.<\/p>\n 107. Drasz\u00ebje j\u00e3z\u00ebk\u00e3 jak cepami.<\/p>\n 108. Czej k\u00f3m\u00f2rnik gb\u00f9rczeje, dobrze m\u00f9 s\u00e3 dzeje.<\/p>\n 109. Dostac le s\u00e3 sm\u00e3tk\u00f2wi w szcz\u00e9p\u00eb!<\/p>\n 110. Szadi jakb\u00eb g\u00f2 wilk szcz\u00e9p\u0105 macn\u0105\u0142.<\/p>\n 111. Sm\u00e3tk s\u00e3 nie czami, czej na d\u00ebsz\u00e3 jacht\u00ebje.<\/p>\n 112. M\u00ebsz\u00eb szpalk\u00f9j\u0105, czej k\u00f2ta nie cz\u00ebj\u0105.<\/p>\n 113. Chto pije g\u00f2rz\u00f4\u0142k\u00e3, czech\u0142o so robi.<\/p>\n 114. Na k\u00f2g\u00f2 szczesc\u00e9 sam\u00f2 l\u00e9ze, ten w cz\u00f4pk\u00f9 s\u00e3 rodzy\u0142.<\/p>\n 115. L\u00ebch\u00f4 to k\u00f2k\u00f2sz, co dobrze nie k\u00f4rk\u00f4.<\/p>\n 116. Chc\u00ebwi wsz\u00ebtk\u00f2 chce miec za darm\u00f4ka.<\/p>\n 117. Ks\u0105dz spi\u00e9w\u00f4, \u00f2rganista z\u00e9w\u00f4.<\/p>\n 118. \u017beb\u00eb nie b\u00eb\u0142o w chlebie \u00f2scy, nie miel\u00ebb\u00eb l\u00ebdze k\u00f2scy.<\/p>\n 119. Z du\u017ci chm\u00f9r\u00eb[17]<\/a> ma\u0142i plusk.<\/p>\n 120. Ch\u00f2c ni m\u00f4 d\u00ebtk\u00f3w, f\u00f9l we \u0142bie zb\u00ebtk\u00f3w.<\/p>\n 121. Chm\u00f9rka za chm\u00f9rk\u0105 a k\u00f9\u0144cu deszcz.<\/p>\n 122. Szur\u00eb m\u00ebsz\u00eb w k\u0105t![18]<\/a><\/p>\n 123. Ch\u00f9d\u00e9m\u00f9 i sad\u0142o z mas\u0142\u00e3 nick nie p\u00f2m\u00f2\u017ce.<\/p>\n 124. Dwa raz\u00eb daje, chto ch\u00f9tink\u00f2 daje, a trz\u00eb raz\u00eb, chto \u00f2ch\u00f2tnie.<\/p>\n 125. Dzes\u00e3c l\u00f4t jak wilk zdrz\u00e9bi\u00e3 zj\u00f4d\u0142.[19]<\/a><\/p>\n 126. T\u00f4cz\u00f4 s\u00e3 jak l\u00ebst na \u00f2sce.<\/p>\n 127. Ni\u00e9 k\u00f9\u0144szt r\u00ebb\u00eb chwatac na misce.<\/p>\n 128. Chto chce r\u00ebb\u00eb chwatac, m\u00f9szi s\u00e3 zmaczac.<\/p>\n 129. M\u0142\u00ebnarsczi swini do ch\u00f2w\u00eb, a ks\u00e3\u017ci g\u00f2sp\u00f2d\u00ebni za \u017con\u00e3 nie bierz.<\/p>\n 130. Na swi\u00e3ti Walk ni ma p\u00f2d lod\u00e3 balk.<\/p>\n 131. Sk\u0105pi r\u00ebchli szt\u00ebk p\u00f4\u0142ca[20]<\/a> b\u00eb so \u00f9rzn\u0105\u0142, jakb\u00eb k\u00f2m\u00f9 co d\u00f4\u0142.<\/p>\n 132. B\u00ebl\u00ebsma mia\u0142a pieni\u0105dze, wsz\u00ebtk\u00f2 dobrze b\u0105dze.<\/p>\n 133. C\u00e3\u017ccz\u00e9 s\u00ebmieni\u00e9[21]<\/a> i na mi\u00e3k\u00f9szczi p\u00f2drz\u00ebtnic\u00eb ni m\u00f2\u017ce \u00f9sn\u0105c.<\/p>\n 134. Co di\u00f4be\u0142 w p\u00f4\u0142ni\u00e9, to i \u00f2 prz\u00ebp\u00f4\u0142ni\u00e9.<\/p>\n 135. K\u00f2w\u00f4l pi\u00e9rwi \u017celazo roz\u017c\u00f4l\u00f4, a tej je k\u00f9je.<\/p>\n 136. Pi\u00e9rwi swini\u00e3 \u00f2bmakl\u00f4j, a tej j\u0105 t\u00f4rg\u00f9j.<\/p>\n 137. Chto nie s\u0142\u00ebch\u00f4 \u00f2jca, matczi, niech s\u0142\u00ebch\u00f4 psy sk\u00f3r\u00eb[22]<\/a>.<\/p>\n 138. Lepi za m\u0142odu brac p\u00f2 sk\u00f3rze, jak na starosc wisec na ga\u0142\u00e3zny g\u00f3rze[23]<\/a>.<\/p>\n 139. L\u00ebdzk\u00f4 krziwda nik\u00f2g\u00f9szk\u00f2 nie zb\u00f2gacy.<\/p>\n 140. Ju za p\u00f3zdze wbijac g\u00f2zdze.<\/p>\n 141. Czej baba skrzi, to d\u017c\u00f4d dr\u017ci.<\/p>\n 142. Szw\u00f4b \u00eb kn\u00f4rz gr\u00ebb\u0105 serzchel maj\u0105.<\/p>\n 143. Czej szczesc\u00e9 bie\u017ci, nie \u00f2dmik\u00f4j dwi\u00e9rzi.<\/p>\n 144. Dom\u00f2w\u00e9g\u00f2 z\u0142odzeja niga nie upil\u00ebjesz.<\/p>\n 145. Dogadz\u00f4j z\u0142i babie jak chcesz, wiedno nier\u00ebcht b\u00e3dze.<\/p>\n 146. Wst\u00f4\u0142, czej str\u00ebch z dzes\u0105ti ws\u00eb s\u00e3 prz\u00ebn\u00ebk\u00f4\u0142.<\/p>\n 147. Dobr\u00f4 k\u00f9charka i bez \u00f2gnia m\u00f4lt\u00ebch \u00f9sz\u00ebk\u00f9je.<\/p>\n 148. K\u00f9k\u00f9k! K\u00f9k\u00f9k! Kasz\u00ebba K\u00f2sznajdra[24]<\/a> \u00f9t\u0142uk\u0142.<\/p>\n 149. Warch\u00f2\u0142a z kn\u00f4rz\u00e3 jednak\u00f2 w\u00f4\u017c\u0105[25]<\/a>.<\/p>\n 150. Chto nie sz\u00f3n\u00ebje centa, ten dolara nie w\u00f4rt.<\/p>\n 151. Chto nie chce starszich s\u0142\u00ebchac, muszi chl\u00ebchac.<\/p>\n 152. M\u00f4 nos jak k\u0142onica.<\/p>\n 153. M\u00f4 sz\u00ebj\u00e3 jak cz\u00f4\u0142p.<\/p>\n 154. Jud\u00f4sz s\u00e3 p\u00f2wiesy\u0142, ale \u00f2sta\u0142o jud\u00f4szow\u00e9 plemi\u00e3.<\/p>\n 155. Chto klepie, tem\u00f9 dwi\u00e9rze \u00f2demkn\u0105.<\/p>\n 156. Chto w b\u0142oto bije, tem\u00f9 k\u00f4\u0142 w \u00f2cze priszcze.<\/p>\n 157. Co s\u00e3 robi chi\u017ce, to sm\u00e3tk zli\u017ce.<\/p>\n 158. Niedalek s\u00e3 jabk\u00f2 \u00f2d jab\u0142oni \u00f2dk\u00f9lnie.<\/p>\n 159. K\u00f2\u017cd\u00f4 sarna trzim\u00f4 s\u00e3 karna.<\/p>\n 160. Chto s\u00e3 jadowi, marn\u00ebje zdrowi\u00e9.<\/p>\n 161. Jidz p\u00f2ma\u0142u, a bi\u00e9da dog\u00f2ni cebie. Jidz ch\u00f9tk\u00f2, to t\u00eb bi\u00e9d\u00e3 dog\u00f2nisz.<\/p>\n 162. P\u00f2k\u00f2leni\u00e9 Mszczuga, do sec\u00eb i do p\u0142uga[26]<\/a>.<\/p>\n 163. Ni\u00e9 wsz\u00ebtk\u00f2 z\u0142oto, co s\u00e3 \u0142iszcze.<\/p>\n 164. Za m\u00f2je mito jesz mie w\u00ebbito.<\/p>\n 165. M\u00f9m\u00f4cz, plap\u00e3 \u00f9m\u00f4cz.<\/p>\n 166. Babscz\u00e9 g\u00f4dani\u00e9 a ps\u00e9 \u0142ajani\u00e9.<\/p>\n 167. M\u0105dri jak Salam\u00f3now\u00e9 b\u00f9ks\u00eb.<\/p>\n 168. Miedz\u00eb slepima lupa je kr\u00f3l\u00e3.[27]<\/a><\/p>\n 169. Ni mia\u0142a baba k\u0142op\u00f2tu, k\u00f9pi\u0142a so pros\u00e3, a to pros\u00e3 zesra\u0142o s\u00e3.<\/p>\n 170. Jacz\u00e9 zdrowi\u00e9, tak\u00f4 miazdra.<\/p>\n 171. Mierzi\u0142 w zajka, trafi\u0142 lajka[28]<\/a>.<\/p>\n 172. Swi\u00e3ti Mich\u00f4\u0142 wrota rozpich\u00f4\u0142.<\/p>\n 173. Chto g\u00f2ni za szczescym, ni m\u00f4 czasu do jedzeni\u00f4[29]<\/a>.<\/p>\n 174. Lepi b\u0105d\u017a s\u00f3m, jak w z\u0142i k\u00f3mpanii.<\/p>\n 175. Trzeba drzew\u00f2 nad\u017cibac, p\u00f3czi je m\u0142od\u00e9.<\/p>\n 176. Czej s\u00e3 n\u00f3rt zap\u00f4d\u00f4, a star\u00f4 baba zag\u00f4d\u00f4, tej ni ma k\u00f9\u0144ca.<\/p>\n 177. Gdze nic ni ma, tam i di\u00f4che\u0142 nic nie nal\u00e9ze.<\/p>\n 178. Czim lepsz\u00f4 pr\u00f4wda, tim l\u017ci j\u0105 rozumiec.<\/p>\n 179. Nik\u00f2m\u00f9 nie k\u0142adz na grzbiet miecha, co b\u00ebs g\u00f2 s\u00f3m nie chc\u00f4\u0142 dwigac.<\/p>\n 180. Chto nie wi\u00e9, czej milczec, nie wi\u00e9, czej g\u00f4dac.<\/p>\n 181. K\u00f2m\u00f9 P\u00f3n B\u00f3g do \u00f9rz\u0105d, tem\u00f9 d\u00f4 i roz\u00ebm.<\/p>\n 182. Na k\u00f2\u017cd\u0105 nim\u00f2c je przem\u00f2c[30]<\/a>.<\/p>\n 183. Srom\u00f4 s\u00e3 jak pies, czej pal\u00ebc\u00e3 \u00f9zdrzi.<\/p>\n 184. P\u00f2k\u00f3rny jakb\u00eb p\u00f2 \u017cebr\u00f4kach ch\u00f2dzy\u0142.<\/p>\n 185. Gdze je w\u00f2l\u00f4, tam je i droga.<\/p>\n 186. Czejb\u00eb k\u00f2\u017cdi mi\u00f4\u0142 na \u0142\u00ebs\u00ebnie, co m\u00f4 na s\u00ebmi\u00e9niu, tob\u00eb so m\u00f9c\u00e3 na \u00f2cz\u00eb wd\u00ebszi\u0142. <\/p>\n 187. Czim wi\u00e3cy bia\u0142ka patrzi w zwiercad\u0142o, tim mni zagl\u0105d\u00f4 do k\u00f9chnie.<\/p>\n 188. P\u00f2szod\u0142o l\u00f4t\u00f4 p\u00f2 l\u00ebdzach jak pszczo\u0142a p\u00f2 wrzosu.<\/p>\n 189. Ni\u00e9 k\u00f2\u017cdi k\u0105s\u00f4, co w\u0105sami trz\u0105s\u00f4.<\/p>\n 190. Jedna jask\u00f9l\u00ebca lata nie zrobi.<\/p>\n 191. Sedzy so jak zajk w kap\u00f9sce.<\/p>\n 192. Cemno, z\u0142odzejowi jemno.<\/p>\n 193. Jiczn\u00f4 p\u00ebszka prz\u00ebsmak brz\u00ebszka.<\/p>\n 194. S\u00f4p\u00f2ce jak j\u00e9\u017c z jabkami.<\/p>\n 195. Chto m\u00f4 chl\u00e9b, tem\u00f9 k\u00f2\u0142\u00f4cza \u017c\u00e3dz\u00ebje.<\/p>\n 196. Z panka str\u00ebch, l\u00ebdz\u00f3m smi\u00e9ch.<\/p>\n 197. Jak dr\u00ebch z dr\u00ebch\u00e3 w t\u00f4rg z\u00e9\u0144dze, bez szkl\u00f3nczi s\u00e3 nie \u00f2b\u00e9\u0144dze.<\/p>\n 198. Tej sej i slep\u00f4 k\u00f9ra z\u00f4rk\u00f2 w\u00ebgrzebie.<\/p>\n 199. Pizdni\u00f4kowi n\u00f4lepi w pizdnic\u00eb, pij\u00f4k\u00f2wi w karczmie.<\/p>\n 200. Sz\u00f3n\u00ebj lat m\u0142odich, b\u00eb cy zdrowi\u00f4 zbieg\u0142o na star\u00e9.<\/p>\n 201. Gdze drwa r\u0105bi\u0105, tam zr\u00e3b\u00eb padaj\u0105.<\/p>\n 202. Bi\u00e9s na B\u00f2\u017c\u0105 m\u00e3k\u00e3 ni m\u00f2\u017ce zgarac.<\/p>\n 203. Gb\u00f9r w sztandze na miescu \u00f9b\u00e3dze[31]<\/a>.<\/p>\n 204. Szcz\u00ebka i w klepie ribczi p\u00f2\u017c\u00e9r\u00f4.<\/p>\n 205. I g\u0142odny wilk kami\u00e9nia nie \u00f9gr\u00ebze.<\/p>\n 206. \u0141atac dur\u00eb, p\u00f3czi jesz ma\u0142\u00e9.<\/p>\n 207. Ju \u0142\u00ebseje, a jesz szpalczi m\u00f4 we \u0142bie.<\/p>\n 208. Ch\u0142opa nie mierz\u0105 ni \u0142okc\u0119, ni k\u00f2rc\u00e3.<\/p>\n 209. T\u0142oczi s\u00e3 jak b\u0142echa do \u00f9cha.<\/p>\n 210. Nowi grzebi\u00e9\u0144 dobrze wiszcze.<\/p>\n 211. Wiatru i s\u0142owa na \u0142i\u0144cuch\u00f9 nie \u00f9rzeszisz.<\/p>\n 212. Lesny bez fli\u0144t\u00eb jak pies bez \u00f2g\u00f2na.<\/p>\n 213. Letk\u00f2 rzec, c\u00e3\u017ck\u00f2 zrobic.<\/p>\n 214. Nie lez, gdze c\u00e3 nie prosz\u0105.<\/p>\n 215. Ju za p\u00f3zdze pip\u00eb l\u00ebmic.<\/p>\n 216. D\u00f4\u0142 P\u00f3n B\u00f3g ch\u00f2rosc\u00eb, do i l\u00e9czi.<\/p>\n 217. P\u00f3n Jezus n\u00f4lepszi l\u00e9k\u00f4rz.<\/p>\n 218. K\u00f9sz\u00f4 g\u00f2, ale r\u00f4d b\u00eb g\u00f2 \u00f9\u017car\u0142.<\/p>\n 219. Kasz\u00ebbsk\u00f4 n\u00f4t\u00ebra cygnie do rib i z\u00f4robeczk\u00f9.<\/p>\n 220. Szczesc\u00f4 nie k\u00f9pisz.<\/p>\n 221. Chto kar\u00ebje pr\u00f3\u017cno, do piek\u0142a drewka w\u00f2zy[32]<\/a>.<\/p>\n 222. K\u00f2m\u00f9 \u00f2biec\u00ebj\u0105 niewitro, tem\u00f9 \u00f2ddaj\u0105 na swi\u00e3ti Nigd\u00eb.<\/p>\n 223. Pies, co wiele \u0142aje, nik\u00f2g\u00f2 nie k\u0105sy.<\/p>\n 224. Wiercy s\u00e3 jak m\u00ebsz w szestnic\u00eb.<\/p>\n 225. Co dobrze rozp\u00f2cz\u00e3t\u00e9, to do p\u00f2\u0142ow\u00eb sk\u00f9\u0144czon\u00e9.<\/p>\n 226. L\u017ci \u00f9cz\u00ebc s\u00e3 za m\u0142odu, jak b\u00ebc g\u0142upim na star\u00e9 lata.<\/p>\n 227. Szprach le za proc\u00e3tami ch\u00f2dzy, a sztam\u00e3 m\u00f4 \u00f9 Pana B\u00f2ga.<\/p>\n 228. Je w nim rzetelnosc\u00eb jak w k\u00f2szu w\u00f2d\u00eb.<\/p>\n 229. R\u00f3b sano, p\u00f3czi s\u0142u\u0144ce swi\u00e9cy.<\/p>\n 230. B\u00f2g\u00f4czowi wi\u00e3cy z\u00f4zdroszcz\u0105 b\u00f2g\u00f4cze jak bi\u00e9d\u00f4c\u00eb.<\/p>\n 231. Chto seje groch w marcu, warzi g\u00f2 w garcu; chto w maju, warzi g\u00f2 w jaju.<\/p>\n 232. Z\u0142i d\u00ebch precz s\u00e3 n\u00ebk\u00f4, jak zastanie dwi\u00e9rze zamk\u0142\u00e9.<\/p>\n 233. Wiara nie le\u017ci w g\u00e3bie, le w sercu.<\/p>\n 234. K\u00f2m\u00f9 s\u00e3 r\u00ebb\u00eb nie dost\u00f3nie, ten na p\u00f2lewce przest\u00f3nie.<\/p>\n 235. Chto za wiele m\u00ebsli, tem\u00f9 s\u00e3 we \u0142bie m\u00ebksy.<\/p>\n 236. C\u00e3\u017ck\u00f2 przewlec p\u00f2wr\u00f3z przez \u00f9ch\u00f2 \u00f2d jig\u0142\u00eb.<\/p>\n 237. J\u00e9dz, co cy s\u00e3 widzy, le \u00f2b\u00f9w\u00f4j s\u00e3 tak, ab\u00eb s\u00e3 dr\u00ebd\u017cim widza\u0142o.<\/p>\n 238. Z m\u00f4la r\u00ebsz p\u00f2ma\u0142u, a tej m\u00f2\u017cesz ch\u00f9tk\u00f2 p\u00f2mkn\u0105c.<\/p>\n 239. K\u00f2\u017cdi pasturz sw\u00f3j r\u00e3cz\u00f4k chw\u00f4li.<\/p>\n 240. Pr\u00f3\u017cny to mi\u00e9szk, co je f\u00f9l c\u00ebdz\u00ebch pieni\u00e3dzy.<\/p>\n 241. Wet za wet, a darm\u00f2 nick.<\/p>\n 242. Chto \u00f2biec\u00ebje, ten d\u0142ug zacyg\u00f4.<\/p>\n 243. Nie przerzin\u00f4j so j\u00e3z\u00ebk\u00e3 g\u00f4rdzel\u00eb.<\/p>\n 244. Pit\u00f4j w\u00f2rka, co k\u0142asc do g\u00f4rka.<\/p>\n 245. Rzemios\u0142o to n\u00f4lepsz\u00f4 pal\u00ebca na w\u00e3dr\u00f3wk\u00e3.<\/p>\n 246. Chto s\u00e3 dobrze w\u00ebp\u00f2scy, nie szuk\u00f4 w chlebie \u00f2scy.<\/p>\n 247. G\u00f2rz\u00f4\u0142ka wi\u00e3cy l\u00ebdzy p\u00f2topi\u0142a jak m\u00f2rze.<\/p>\n 248. Szczesc\u00e9 robi prz\u00ebj\u00f4c\u00f3\u0142, a nieszczesc\u00e9 jich pr\u00f3b\u00f9je.<\/p>\n 249. P\u00f3\u0142 br\u00f3ta chleba lepsz\u00e9 jak \u017c\u00f3den.<\/p>\n 250. Chto s\u00e3 p\u0142uga jim\u00f4, niech g\u00f2 p\u00e3dzy ab\u00f2 trzim\u00f4.<\/p>\n 251. Za p\u00f3zdze k\u00f2niowi \u00f3wsa, czej zdrzi do psa[33]<\/a>.<\/p>\n 252. Zjad\u0142i chl\u00e9b c\u00e3\u017ck\u00f2 s\u00e3 zar\u00f4bi\u00f4.<\/p>\n 253. R\u00ebb\u00f3m w\u00f2d\u0105, l\u00ebdz\u00f3m zg\u00f2d\u0105.<\/p>\n 254. Zn\u00e3ta je g\u00f2rsz\u00f4 jak n\u00f4t\u00ebra[34]<\/a>.<\/p>\n 255. Jitrz\u00e9sz\u00f4 p\u00f2m\u00f2c za p\u00f3zn\u00f4 na dzys\u00e9sz\u0105 bi\u00e9d\u00e3.<\/p>\n 256. Warp\u00f2w\u00e9 \u0142ach\u00eb s\u0105 ju dzys\u00f4 b\u00f9ten sz\u00ebk\u00f9.<\/p>\n 257. Dobri \u017c\u00f4rt tinfa w\u00f4rt.<\/p>\n 258. Pior\u00ebn trzasnie, jak m\u00f4\u0142ni\u00f4 chlasnie.<\/p>\n 259. \u017b\u00ebcznosc za \u017c\u00ebcznosc.<\/p>\n 260. Bia\u0142ce bez sz\u00ebrtucha jak krowie bez \u00f2g\u00f2na.<\/p>\n 261. Prz\u00eb k\u00f9mie k\u00f2\u017cdi pros\u00f4k r\u00f3wn\u00e9 m\u00f4 prawa.<\/p>\n 262. Czej ks\u0105dz gd\u00f4cze, ks\u00e3dzow\u00f4 sk\u00f4cze[35]<\/a>.<\/p>\n 263. Roz\u00ebmk\u00f9, p\u00f3j do d\u00f3mk\u00f9[36]<\/a>.<\/p>\n 264. K\u00f9rich baba w ch\u0142opa \u00f2rze.<\/p>\n 265. K\u00f2\u017cd\u00e9 cel\u00e3 zdrzi za sw\u00f2j\u0105 n\u00ebnk\u0105.<\/p>\n 266. Za wiele bia\u0142k k\u00f9charzi, to s\u00e3 l\u00ebch\u00f2 darzi[37]<\/a>.<\/p>\n 267. Bi\u00e9da z n\u00e3dz\u0105 \u00f2k\u00f2ma jid\u0105.<\/p>\n 268. Plech niem\u00f3wny i k\u00f2t nie\u0142owny niewiele w\u00f4rcy.<\/p>\n 269. Czeg\u00f2 \u00f2b dz\u00e9\u0144 nie nal\u00e9zesz, teg\u00f2 i \u00f2b noc nie szuk\u00f4j.<\/p>\n 270. Szlachectw\u00f2 kap\u00f9st\u00eb nie \u00f2b\u00f2ni.<\/p>\n 271. Za szlachectw\u00f2 i mace b\u00f9lew nie k\u00f9pisz.<\/p>\n 272. Cz\u00eb tak, cz\u00eb sak, w k\u00f9\u0144cu b\u00e3dze jednak.<\/p>\n 273. Co s\u00e3 szad\u00e9 \u00f9rodzy, to i szad\u00e9 d\u017cinie.<\/p>\n 274. K\u00f2\u017cdi so wr\u00ebka czechli[38]<\/a>.<\/p>\n 275. D\u00f4 P\u00f3n B\u00f3g i na kami\u00e9niu, k\u00f2m\u00f9 chce.<\/p>\n 276. Ni\u00e9 to, co zarobisz, le to, co \u00f2d\u0142o\u017cisz, cebie b\u00f2gacy[39]<\/a>.<\/p>\n 277. Szed\u0142 pies bez re\u017c, a s\u00ebka bez j\u00f4rk\u00e3. D\u00f4\u0142 pies na piw\u00f2, s\u00ebka na g\u00f2rz\u00f4\u0142k\u00e3[40]<\/a>.<\/p>\n 278. Czej prz\u00ebrz\u00e9k\u00f4 bia\u0142og\u0142owa, pisz na pi\u00f4sk\u00f9 jeji s\u0142owa.<\/p>\n 279. G\u00e3ba \u00f2twart\u00f4, le mi\u00e9szk zamk\u0142i.<\/p>\n 280. Na swi\u00e3ti Wawrzi\u0144c z k\u00f2s\u0105 w \u017c\u00ebto przi\u0144c.<\/p>\n 281. Chto m\u00f4 Miemca strach, niech g\u00f2 szlach!<\/p>\n 282. Gdze w zb\u00f2\u017cu dzw\u00f3\u0144c, tam chleba k\u00f9\u0144c.<\/p>\n 283. Macecha di\u00f4bl\u00f4 p\u00f2cecha.<\/p>\n 284. Chitri \u017cid, chitrz\u00e9szi Kasz\u00ebba.<\/p>\n 285. Szczesc\u00e9 m\u00f9 s\u00e3 jak zdech\u0142i k\u00f2b\u00ebl\u00eb \u00f9 \u017c\u00ebda.<\/p>\n 286. Kr\u0105cy s\u00e3 jak pi\u00f4rd w rzec\u00eb.<\/p>\n <\/p>\n Pisownia zastosowana w niniejszej pracy, jest fonetyczna, czyli d\u017awi\u0119kowa. Na Kaszubach m\u00f3wi\u0105 prawie w ka\u017cdej parafii troch\u0119 inaczej, wi\u0119c trudno dla Wyj\u0105tkowo czasem u\u017cyli\u015bmy przy niekt\u00f3rych wyrazach dwojakiej pisowni, pisz\u0105c Zasadnicze prawid\u0142a pisowni kaszubskiej, z zastosowaniem odr\u0119bnego 1. S\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego czyli kaszubskiego<\/i>, zebra\u0142 i opracowa\u0142 2. S\u0142ownik kaszubski z dodatkiem idyotyzm\u00f3w che\u0142mi\u0144skich i kociewskich, Mo\u017cna naby\u0107 te dwie cenne ksi\u0105\u017cki za po\u015brednictwem ksi\u0119garni p. A. <\/p>\n ADRES AUTORA: H. Derdowski, Publisher of Wiarus, 113 W. 4 Str., Winona, <\/p>\n <\/p>\n Uwaga: Asterysk (gwiazdka) w s\u0142owniczku i tek\u015bcie przys\u0142\u00f3w oznacza, \u017ce wyraz balka \u2013 belka Paremiografi\u0119 kaszubsk\u0105 wieku XIX otworzy\u0142 w Derdowski interesowa\u0142 si\u0119 szczeg\u00f3lnie frazeologi\u0105 Derdowski m\u00f3g\u0142 zauwa\u017cy\u0107, i\u017c Ceynowa w swoich Potwierdza si\u0119 tutaj zatem \u015bwiadome budowanie Z rozpoczynaj\u0105cych N\u00f3rcyk kasz\u00ebbsczi<\/i> Uwag Tytu\u0142owe k\u00f2r\u00ebszk<\/i> (tj. k\u00f2rc<\/i>, Derdowski opublikowa\u0142 w N\u00f3rcyk\u00f9<\/i> \u0142\u0105cznie Poza tym ok. 25 przys\u0142\u00f3w po\u015bwiadczaj\u0105 zbiory Z kolei z wcze\u015bniej po\u015bwiadczonych w \u017ar\u00f3d\u0142ach Podkre\u015bli\u0107 mo\u017ce warto, \u017ce dzi\u0119ki uwzgl\u0119dnieniu Ponad 50 zapis\u00f3w Derdowskiego nie znajdujemy w Niekt\u00f3re zapisy Derdowskiego s\u0105 do\u015b\u0107 zagadkowe Rzadko okre\u015blone zosta\u0142o znaczenie lub Adresatami k\u00f2r\u00ebszka i jedny mac\u00eb j\u00e3drny pr\u00f4wd\u00eb<\/i> niew\u0105tpliwie mieli by\u0107 <\/p>\n W Nowej ksi\u0119dze przys\u0142\u00f3w i wyra\u017ce\u0144 przys\u0142owiowych polskich<\/i> (t. I-III, Po karcie tytu\u0142owej nast\u0119puj\u0105 jako wst\u0119p Uwagi do karty tytu\u0142owej<\/i>, O uwagach autora na temat stosowanej przeze\u0144 Ujednolicenie w niniejszym wydaniu pisowni \u2013 na rzecz dzi\u015b u\u017cywanej \u2013 jest Zauwa\u017cmy jeszcze, \u017ce w S\u0142owniczku polsko-kaszubskim<\/i> Derdowskiego (u Dodano przed przys\u0142owiami nag\u0142\u00f3wek K\u00f2r\u00ebszk Nawias kwadratowy [ ] i gwiazdka * sygnalizuj\u0105 uwagi od niniejszego wydawcy.<\/p>\n<\/div>\n [1]<\/a> [W tek\u015bcie: od\u0119<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n [2]<\/a> [Tj. palcem.]<\/p>\n<\/div>\n [3]<\/a> [Zapewne o odwadze czy nieostro\u017cno\u015bci, jak dowodzi \u0142\u0105czenie z Nie ci\u0105gnij psa za ogon, bo ci\u0119 uk\u0105si<\/i> NKP I 425.]<\/p>\n<\/div>\n [4]<\/a> [Albo p\u00f4rs(z)cze<\/i>; Derdowski: porcze<\/i>]<\/p>\n<\/div>\n [5]<\/a> [Por. tu mo\u017ce przys\u0142. To jest gracz przez s<\/i> NKP I 728?.]<\/p>\n<\/div>\n [6]<\/a> [Por. Ja w prawo, ty w lewo<\/i>, cieszy\u0144skie Jeden cihi, drugi heta<\/i> NKP II 296.]<\/p>\n<\/div>\n [7]<\/a> [Derdowski: umartszo<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n [8]<\/a> [W NKP I 423 z Ceynowy: deszcz<\/i>, co L. Roppel przyj\u0105\u0142 i dla Derdowskiego, ale u niego mo\u017ce gra s\u0142\u00f3w?]<\/p>\n<\/div>\n [9]<\/a> [Zamiast: blesz(a<\/i>) \u2018bia\u0142a plama na czole…\u2019? Por. przys\u0142owie pol. Szcz\u0119\u015bcie cz\u0142owieka o\u015blepia<\/i>?]<\/p>\n<\/div>\n [10]<\/a> [W NKP II 185 Roppel doda\u0142 wersj\u0119 obja\u015bniaj\u0105c\u0105: Chto na (lodowij) krze p\u0142\u00ebnie, ten niedaleko<\/i>…]<\/p>\n<\/div>\n [11]<\/a> [Derdowski: swyni\u0119<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n [12]<\/a> [Por. nr 69.]<\/p>\n<\/div>\n [13]<\/a> [W NKP III 427: \u201eTzn. szwaczka nie umie zwykle gotowa\u0107.\u201d]<\/p>\n<\/div>\n [14]<\/a>W miesi\u0105cu tym i niebo \u0142\u017ce, tj. pogoda zwodzi.<\/p>\n<\/div>\n [15]<\/a> [W NKP III 831 dodane t\u0142umaczenie: Lekko zarobi\u0142, lekko straci\u0142<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n [16]<\/a> [W NKP II 291 dodano adaptacj\u0119 ze S\u0142ownika warszawskiego<\/i> (1900): Leniwy ch\u0142op skrzela sobie nie z\u0142amie<\/i>].<\/p>\n<\/div>\n [17]<\/a> [Tak te\u017c Roppel w NKP I 424, ale w oryginale: chmar\u00eb<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n [18]<\/a> Tak m\u00f3wi si\u0119, gdy kto\u015b k\u0142amie \u017cartobliwie lub przesadza (angielskie: Rats<\/i>!).<\/p>\n<\/div>\n [19]<\/a> M\u00f3wi si\u0119, gdy kto stare rzeczy jako niby \u015bwie\u017ce opowiada. [W NKP I 857: \u201eGdy kto\u015b si\u0119 chwali dawnym dobrobytem.\u201d]<\/p>\n<\/div>\n [20]<\/a> [Por. nr 12.]<\/p>\n<\/div>\n [21]<\/a> [Derdowski: s\u0105mnienie<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n [22]<\/a> Psia sk\u00f3ra<\/i> w przys\u0142owiu Chto nie s\u0142\u00ebch\u00f4<\/i>… oznacza b\u0119ben wojskowy. Przys\u0142owie to pochodzi z dawnych czas\u00f3w, kiedy rodzice niepos\u0142usznych syn\u00f3w oddawali do wojska, by si\u0119 nauczyli karno\u015bci.<\/p>\n<\/div>\n [23]<\/a> Ga\u0142\u0119zn\u00f4 G\u00f3ra \u2013 przys\u0142owie tu m\u00f3wi o wieszaniu zbrodniarzy za dawnych czas\u00f3w na suchej ga\u0142\u0119zi, na jakiej g\u00f3rze. Tak\u0105 Ga\u0142\u00e3zn\u0105 G\u00f3r\u0105<\/i> by\u0142a np. g\u00f3ra pod kaszubskim miastem L\u0119bork, zwana dzisiaj po niem. Galgenberg<\/i>. [W NKP I 594 mylnie: \u201eGa\u0142\u0119\u017ana G\u00f3ra \u2013 miejscowo\u015b\u0107 na Pomorzu ko\u0142o L\u0119borka\u201d.] <\/p>\n<\/div>\n [24]<\/a> [Por. u Ceynowy sz\u0119top\u00f3rk\u0119<\/i> (ze Zdrady): A kukuk! Kukuk!\/ Str\u00e9ch bab\u0119 wut\u0142uk\u0142<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n [25]<\/a> [Derdowski: wo\u017cem<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n [26]<\/a> [W NKP II 545 obja\u015bnienie (redakcji lub Roppla?): \u201eTzn. Pomorzanie zdatni s\u0105 i do pracy na roli, i na morzu. M\u015bciwoj II (1294), syn \u015awi\u0119tope\u0142ka, ksi\u0105\u017c\u0119 Pomorza Gda\u0144skiego.\u201d Por. w wierszu A. Majkowskiego, Obudzta s\u0119<\/i>, Kaszubi<\/i>! (1905): Obudzta s\u0119, ch\u0142op\u00eb, wa cny syn\u00eb Mszczuga,\/ Od jader na morzu, na l\u0105dze od p\u0142uga<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n [27]<\/a> [Por. przys\u0142owie Pomi\u0119dzy \u015blepymi jednooki kr\u00f3lem<\/i> NKP III 433.]<\/p>\n<\/div>\n [28]<\/a> [Por. np. W wilka mierzy\u0142, w ciel\u0119 uderzy\u0142<\/i> NKP II 462, gdzie i przys\u0142owie Derdowskiego.]<\/p>\n<\/div>\n [29]<\/a> Chto goni za szczescem<\/i>… \u2013 przys\u0142owie to cz\u0119sto bywa u\u017cywane w osadach kaszubskich w P\u00f3\u0142nocnej Ameryce, jako to w Dakotejskim Pucku, w Dakotejskiej Warszawie, w Polonii, w Winonie, na Milwauckiej k\u0119pie i na Chicagowskim J\u00f3zafatowie. Jest to angielskie Whoever waits for luck, is never sure of a diner<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n [30]<\/a> [Raczej gra s\u0142\u00f3w: przem\u00f2c<\/i> zamiast p\u00f2m\u00f2c<\/i>, gdy\u017c u Ceynowy: Na k\u00f4\u017cd\u0105 nim\u00f2c je p\u00f2m\u00f2c<\/i>.]<\/p>\n<\/div>\n
\nNasza pisownia<\/a>
\nS\u0142owniczek kaszubsko-polski<\/a><\/p>\n
\nNota redakcyjna<\/a><\/p>\nUWAGI DO KARTY TYTU\u0141OWEJ<\/a><\/h3>\n
\n\u2013 n \u00f3 r t<\/i>, k\u0105t i to zazwyczaj jaki sekretny k\u0105t; cz\u0119sto te\u017c n\u00f3rt<\/i>
\nznaczy tyle, co w poprawnej mowie polskiej skrytka<\/i> lub skarbczyk<\/i>.
\nW cha\u0142upach gbur\u00f3w kaszubskich znajduj\u0105 si\u0119 czasem gdzie w ostatnim k\u0105cie
\nukryte kom\u00f3rki z podw\u00f3jnymi \u015bcianami lub pod\u0142ogami, dla przechowywania \u017cywno\u015bci
\nw czasach wojennych. Tak\u0105 kom\u00f3rk\u0119 lud nazywa n \u00f3 r c y k<\/i>.<\/p>\n
\nKaszubi to potomkowie dawniejszych Pomorzan, mieszkaj\u0105cy we wschodniej cz\u0119\u015bci
\nprowincji niemieckiej Pomerania<\/i> oraz w p\u00f3\u0142nocnozachodniej cz\u0119\u015bci tak
\nzwanych Prus Zachodnich<\/i>. Jest to szczep polski, u\u017cywaj\u0105cy gwary bardzo
\nzbli\u017conej do poprawnego j\u0119zyka polskiego. \u2013 Kolebk\u0105 Kaszub\u00f3w by\u0142o porzecze
\ndolnej Odry, gdzie wiele b\u0142ot i moczar\u00f3w. Podobne moczary znajduj\u0105 si\u0119 tak\u017ce na
\npo\u0142udniowym wybrze\u017cu Jeziora \u0141ebskiego, w dzisiejszej Pomeranii, a te moczary,
\nczyli raczej wiklin\u0119, kt\u00f3ra na nich ro\u015bnie, tamtejszy lud s\u0142owia\u0144ski, do
\ndzisiaj jeszcze niezniemczony, oznacza nazw\u0105 kosz\u00ebb\u00eb<\/i>. St\u0105d pewnie
\npowsta\u0142a nazwa mieszkaj\u0105cego w owych okolicach ludu, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej
\nprzeistoczy\u0142a si\u0119 w nazw\u0119 Kasz\u00ebb\u00eb<\/i>. \u2013 Od rozmaitych kosz\u00f3w, wi\u0119ciork\u00f3w p\u00f3\u0142koszk\u00f3w<\/i>
\nna wozy itd., plecionych z owej nadodrza\u0144skiej wikliny, kt\u00f3rymi lud pomorski
\nhandlowa\u0142 po dalszych ziemiach polskich, mo\u017ce zwano ich Kosz\u00ebbami<\/i>, jak
\ndzisiaj Szl\u0105zak\u00f3w, obchodz\u0105cych po Kr\u00f3lestwie Polskim z koszami, zowi\u0105 tam Koszarami<\/i>.<\/p>\n
\nMimo zdrobnienia miara ta sama (S. Ramu\u0142t). Korzec kaszubski ma 16 mac, zatem
\n\u201ek\u00f2r\u00ebszk i jedna maca\u201d odpowiada siedemnastu rozdzia\u0142om podanego w niniejszej
\nksi\u0105\u017ceczce zbioru kaszubskich przys\u0142owi. <\/p>\n
\npierwszej zg\u0142osce \u2013 przys\u0142owie.<\/p>\n
\nostatni k\u0105t, p\u00f3\u0142noc (Zobacz powy\u017cej). \u2013 Niecywilizowany Kaszuba nie zna nazwy p\u00f3\u0142noc<\/i>,
\np\u00f3\u0142nocny<\/i> w znaczeniu geograficznym. Gdy ch\u0142odny wiatr wieje, m\u00f3wi: \u201eTo
\nwiater \u00f2d Gdu\u0144ska, \u00f2d P\u00f9cka, \u00f2d m\u00f2rz\u00f4 itp.\u201d \u2013 albo te\u017c \u201en\u00f3rtowi wiater\u201d,
\n\u201ewiater z n\u00f3rtu\u201d. A je\u015bli ch\u0142opu, z wi\u0119cej poprawnym j\u0119zykiem polskim, np.
\nKujawiakowi, zimny wicher daje si\u0119 we znaki, to m\u00f3wi, \u017ce to \u201ewiater z
\n\u00f2statni\u00e9g\u00f2 k\u0105ta\u201d, co jest jakby t\u0142umaczeniem kaszubskiego \u201ewiater n\u00f3rtowi\u201d
\n(wiatr p\u00f3\u0142nocny). \u2013 W starych polskich ksi\u0119gach czasem spotyka si\u0119 wyraz nurta<\/i>
\nw znaczeniu: ciemny k\u0105t, przepa\u015b\u0107, jaskinia. To dzisiejsze kaszubskie n\u00f3rt<\/i>.<\/p>\nK\u00f2r\u00ebszk i jedna maca j\u00e3drny pr\u00f4wd\u00eb<\/a><\/h3>\n
Nasza pisownia<\/a>[41]<\/sup><\/a><\/h3>\n
\nStarano si\u0119 pisa\u0107 ka\u017cde s\u0142owo tak, jak ono si\u0119 wymawia, u\u017cywaj\u0105c alfabetu
\npolskiego. Maj\u0105 wprawdzie niekt\u00f3re g\u0142oski, np. \u201ea\u201d, \u201ee\u201d, \u201eo\u201d \u2013 po kilka
\nodr\u0119bnych brzmie\u0144 w narzeczu kaszubskim, kt\u00f3re zwykle pisarze kaszubscy[42]<\/a> odr\u0119bnymi akcentami naznaczaj\u0105, ale
\ntaka pisownia odstr\u0119cza lud od czytania, wi\u0119c woleli\u015bmy si\u0119 chwyci\u0107 prostszego
\nsposobu. Wszak\u017ce i Anglicy daj\u0105 sobie rad\u0119 bez akcent\u00f3w na literach, cho\u0107 u nich
\nnp. g\u0142oska \u201ee\u201d ma brzmie\u0144 a\u017c 5, \u201ea\u201d za\u015b brzmie\u0144 8.<\/p>\n
\nludu kaszubskiego jednolity j\u0119zyk i jednolit\u0105 ortografi\u0119 sklei\u0107. Niniejsza
\nksi\u0105\u017ceczka jest tylko s\u0142ab\u0105 pr\u00f3b\u0105 takiej jednolitej pisowni.<\/p>\n
\nraz \u201eKaszuba\u201d, drugi raz \u201eKaszeba\u201d, raz \u201egruby\u201d, drugi raz \u2013 \u201egreby\u201d, czasem
\n\u201eoda\u201d, czasem \u201ewoda\u201d, aby uwydatni\u0107 dwie g\u0142\u00f3wne gwary narzecza kaszubskiego,
\npo\u0142udniow\u0105 i p\u00f3\u0142nocn\u0105.<\/p>\n
\nkaszubskiego alfabetu, podane s\u0105 w nast\u0119puj\u0105cych dw\u00f3ch dzie\u0142ach [43]<\/a>, cz\u0119sto w niniejszej broszurce
\nwspominanych:<\/p>\n
\nStefan Ramu\u0142t. \u2013 Nak\u0142adem Akademii Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie 1893.<\/p>\n
\nu\u0142o\u017cy\u0142 X. G. Pob\u0142ocki. \u2013 Che\u0142mno 1887. \u2013 Cena 3 marki.<\/p>\n
\nCybulskiego w Poznaniu, ulica \u015bw. Marcin, nr 10.<\/p>\n
\nMinnessota, North America.<\/p>\nS\u0142owniczek kaszubsko-polski<\/a><\/h3>\n
\nnie by\u0142 obja\u015bniany przez Derdowskiego u do\u0142u stronic.<\/p>\n
\nbarchniec \u2013 g\u0142upie\u0107
\nb\u00eblnota \u2013 cnota
\n*bi\u00e9lawa \u2013 \u0142\u0105ka, na kt\u00f3rej biel\u0105 p\u0142\u00f3tno
\nbleczec \u2013 becze\u0107
\nbleszcz \u2013 bielmo
\nbl\u00ebsny \u2013 szalony
\nb\u0142echa \u2013 pch\u0142a
\nb\u00f4bnica \u2013 babska kruchta (w ko\u015bciele)
\nbr\u00ebk\u00f2wac \u2013 potrzebowa\u0107
\nbr\u00f3t \u2013 bochenek
\nbrz\u00f4d \u2013 owoc
\nb\u00f9chtowac [s\u00e3] \u2013 t\u0142oczy\u0107 [si\u0119]
\nb\u00f9lwa \u2013 kartofel
\nb\u00f9ten \u2013 zewn\u0105trz; b\u00f9ten sz\u00ebk\u00f9<\/i> \u2013 nie z szykiem, nie w mod\u0119
\nb\u00f9ks\u00eb \u2013 spodnie
\n*chaja \u2013 z\u0142o\u015bliwie: \u017byd
\nchiln\u0105c \u2013 prysn\u0105\u0107
\nchlastac \u2013 uderza\u0107, p\u0119dzi\u0107
\nchl\u00ebchac \u2013 cher\u0142a\u0107, post\u0119kiwa\u0107
\nch\u00f2rosc \u2013 choroba
\nch\u00f9tk\u00f2, ch\u00f9tink\u00f2 \u2013 pr\u0119dko, pr\u0119dziutko
\nchwat \u2013 chwyt, szyk
\nczamic s\u00e3 \u2013 m\u0119czy\u0107 si\u0119
\nczechl\u00ebc \u2013 skroba\u0107, obrzyna\u0107
\nczech\u0142o \u2013 \u015bmiertelna koszula
\nczej – kiedy
\nczidac s\u00e3 \u2013 gi\u0105\u0107 si\u0119
\ncz\u00f4\u0142p \u2013 \u0142ab\u0105d\u017a (Zob. S. Ramu\u0142t, S\u0142ow<\/i>.)
\ncz\u00f4pk \u2013 nakrycie g\u0142owy: czepek albo kapelusz
\ndak\u00f4rz \u2013 dekarz, majster od dach\u00f3w
\nd\u00ebfla [Derdowski: d\u00e9fla] \u2013 pantofel
\nd\u00ebrnowati \u2013 durny
\nd\u00ebtk \u2013 drobny pieni\u0105dz (10 groszy)
\ndi\u00f4che\u0142 \u2013 \u0142agodniejsza nazwa diab\u0142a; kto na z\u0142ego ducha powie di\u00f4che\u0142<\/i>,
\ntego za grzech sobie nie ma.
\nd\u0142\u00f4bic \u2013 d\u0142awi\u0107
\ndob\u00ebc \u2013 zwyci\u0119\u017cy\u0107
\ndok\u00f4zac \u2013 dowie\u015b\u0107
\ndraszowac \u2013 m\u0142\u00f3ci\u0107
\ndretczi \u2013 cierpki
\ndudin \u2013 psiak
\nfelowac \u2013 brakn\u0105\u0107
\nfif \u2013 blaga, chytra sztuczka
\n fifich \u2013 chytry
\nflab\u00f2l \u2013 gadu\u0142a
\nflab\u00f2tac \u2013 za wiele gada\u0107
\nf\u00f9l \u2013 z niem. voll<\/i> \u2018pe\u0142no\u2019
\ngab\u00eb \u2013 gdyby
\n*gapa \u2013 wrona
\ngb\u00f9r \u2013 farmer; gospodarz
\ngb\u00f9rczec \u2013 stawa\u0107 si\u0119 farmerem
\ngni\u00e9l \u2013 leniuch
\ngn\u00f4t \u2013 ko\u015b\u0107; pogardliwie: Niemiec
\nG\u00f2d\u00eb \u2013 \u015awi\u0119to Bo\u017cego Narodzenia
\ng\u00f3rz \u2013 gniew
\ngr\u00ebpa \u2013 gromada
\nGromnice \u2013 \u015awi\u0119to Matki Bo\u017cej Gromnicznej, 2 lutego (Zob. S. Ramu\u0142t, S\u0142ow<\/i>.)
\ngr\u00f4l \u2013 gracz
\ngw\u00ebsnie \u2013 oczywi\u015bcie [na pewno]
\nheltka \u2013 gatunek jab\u0142ka kwa\u015bnego, zimowego
\njachtowac \u2013 polowa\u0107
\njadowic s\u00e3 \u2013 markoci\u0107 si\u0119
\njask\u00f9l\u00ebca \u2013 jask\u00f3\u0142ka
\njemno \u2013 przyjemnie
\nj\u00e3dza \u2013 uosobiona n\u0119dza
\njiczn\u00f4 p\u00ebszka \u2013 j\u0119czmienne krupy; ulubiona potrawa Kaszub\u00f3w
\nj\u00f4rka \u2013 \u017cyto jare, czyli wiosenne
\nkam \u2013 kamie\u0144
\nkarno \u2013 stado
\nkarowac \u2013 taczkowa\u0107
\nklepa \u2013 gatunek sieci
\nklepac (do dwi\u00e9rzi) \u2013 puka\u0107
\nkn\u00f4rz \u2013 kiernoz
\nk\u00f2\u0142\u00f4cz \u2013 bu\u0142ka
\nk\u00f2p\u00ebrl\u00ebc s\u00e3 \u2013 kojarzy\u0107 si\u0119
\nK\u00f2sznajder \u2013 Niemiec spod miasta Chojnice, m\u00f3wi\u0105cy tzw. platt-dycz.
\nk\u00f4rkac \u2013 kwoka\u0107
\nks\u00e3dzow\u00f4 \u2013 \u017cona ksi\u0119dza
\nksobie \u2013 w lewo
\nk\u00f9m \u2013 koryto
\nk\u00f9rich \u2013 czupurny
\nk\u00f9szac \u2013 ca\u0142owa\u0107
\nlajk \u2013 s\u0142uga klasztorny w habicie
\nle \u2013 tylko
\nlesny \u2013 le\u015bniczy
\nl\u00e9czi \u2013 lekarstwa
\nl\u00ebmic \u2013 wykr\u0119ca\u0107 z kory
\nlupa \u2013 jednooki
\n\u0142ach\u00eb \u2013 rzeczy, odzie\u017c
\n\u0142ajac \u2013 szczeka\u0107
\n\u0142\u00ebs\u00ebna \u2013 czo\u0142o
\n\u0142\u017c\u00ebkwi\u00f4t \u2013 miesi\u0105c kwiecie\u0144 (zwodziasz)
\nm\u00ebksac \u2013 mi\u0119sza\u0107 [Sychta: m\u00ebkc\u00ebc s\u00e3<\/i> \u2018przypomina\u0107 sobie\u2019]
\nm\u00ebrgnieni\u00e9 oczi (oka) \u2013 okamgnienie
\nmiazdra \u2013 cera
\nmiesc\u00e9 \u2013 gospodarstwo
\nm\u00f2rus \u2013 murzyn, brudas
\nm\u00f4l \u2013 miejsce; kawa\u0142ek gruntu
\nm\u00f4lt\u00ebch \u2013 obiad
\nm\u00f4\u0142ni\u00f4 \u2013 b\u0142yskawica; m\u00f4\u0142ni\u00f4 chlaszcze<\/i> \u2013 b\u0142yska si\u0119
\nMszczug, Mestwin \u2013 ostatni ksi\u0105\u017c\u0119 kaszubski
\nm\u00f9ca \u2013 czapka kaszubska z barankowym dnem; inaczej: czapka z baranimi
\nklapouchami
\nm\u00f9ck \u2013 tyle co milczek, nicpo\u0144
\nm\u00f9m\u00f4cz \u2013 duch maj\u0105cy siedzib\u0119 w studniach; dzieciak z pobrudzon\u0105 twarz\u0105 (Zob.
\nS. Ramu\u0142t, S\u0142ow<\/i>.)
\nnad\u017cibac \u2013 nagina\u0107
\nnara \u2013 g\u0142upiec
\nn\u00ebkac s\u00e3 \u2013 wynosi\u0107 si\u0119; n\u00ebkac s\u00e3 precz<\/i> \u2013 ucieka\u0107
\n*niedozdrzenia\u0142i \u2013 niedojrza\u0142y
\nniedzela \u2013 niedziela; tutaj w znaczeniu: tydzie\u0144
\nnier\u00ebcht \u2013 nies\u0142usznie
\nniewitro \u2013 pojutrze
\nn\u00f4parti \u2013 uparty
\nn\u00f4t\u00ebra \u2013 natura
\n\u00f2bmaklac \u2013 obmaca\u0107
\n\u00f2b\u00f2nic \u2013 okrasi\u0107
\n\u00f2b\u00f9wac s\u00e3 \u2013 wdziewa\u0107 ubranie lub buty
\n\u00f2koma \u2013 obok siebie
\n\u00f2t \u2013 w prawo
\npal\u00ebca \u2013 s\u0119katy kij, pa\u0142a
\npasturz \u2013 pasterz
\npipa \u2013 piszcza\u0142ka (Zob. G. Pob\u0142ocki, S\u0142ow<\/i>.)
\npizdnica \u2013 kierznia, naczynie do robienia mas\u0142a (Zob. G. Pob\u0142ocki, S\u0142ow<\/i>.)
\npizdni\u00f4k \u2013 kij w kierzni do robienia mas\u0142a (Zob. S. Ramu\u0142t, S\u0142ow<\/i>.)
\n*plapa \u2013 rubasznie: usta, g\u0119ba
\nplech \u2013 wierzch skrajany z kartofla; wygolony czubek g\u0142owy u ksi\u0119dza; plechem
\n\u017cartobliwie Kaszubi nazywaj\u0105 mnicha.
\np\u00f2drz\u00ebtnica \u2013 pierzyna spodnia (Zob. G. Pob\u0142ocki, S\u0142ow<\/i>.)
\np\u00f2szod\u0142o [Sychta: posz\u00ebd\u0142o<\/i>] \u2013 chor\u00f3bsko
\np\u00f2zymk \u2013 wiosna
\np\u00f3j! \u2013 p\u00f3jd\u017a!
\np\u00f3zdze \u2013 p\u00f3\u017ano
\np\u00f2zymk \u2013 przedwio\u015bnie
\np\u00f4\u0142nie \u2013 po\u0142udnie, czas obiadowy p\u00f4rzczec \u2013 parska\u0107
\nprzechlasn\u0105c \u2013 przemarnowa\u0107
\nprz\u00ebp\u00f4\u0142ni\u00e9 \u2013 czas odpoczynku po obiedzie
\npsy \u2013 psi
\nr\u00e3cz\u00f4k \u2013 kij pasterski
\nre\u017c \u2013 \u017cyto. Od tego pochodzi r\u017cany<\/i> (chleb).
\nr\u00ebcht \u2013 s\u0142usznie
\nroz\u00ebmk \u2013 rozumek
\nrozg\u00f2rz\u00ebc \u2013 rozgniewa\u0107
\nroz\u017c\u00f4l\u00ebc \u2013 rozpali\u0107
\nrz\u00ebc \u2013 tylna cz\u0119\u015b\u0107 cia\u0142a, ty\u0142ek. Na \u015al\u0105sku austriackim nazywa lud t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107
\ncia\u0142a rycz<\/i>. Od tego wyrazu pochodzi pasorzyt<\/i> (paso-rzyt<\/i>,
\npodobnie z\u0142o\u017cone jak pasi-brzuch<\/i>).
\nsannica \u2013 tyle co sanna
\nsec \u2013 sie\u0107
\nserzchel \u2013 sier\u015b\u0107
\ns\u00ebka \u2013 suka
\nsk\u00f2rznia \u2013 but
\nskrzec \u2013 dokucza\u0107
\nskrz\u00e9l \u2013 ko\u015b\u0107 pacierzowa
\nsm\u00e3tk \u2013 z\u0142y duch
\nso \u2013 sobie
\ns\u00f4p\u00f2tac \u2013 sapa\u0107
\nsr\u00f4l \u2013 smarkacz
\nsromac s\u00e3 \u2013 wstydzi\u0107 si\u0119
\nstarszi \u2013 rodzice
\nstr\u00ebch \u2013 \u017cebrak
\nstolem \u2013 olbrzym
\nStrzemianna (Strumienna) \u2013 uroczysto\u015b\u0107 Matki Boskiej Zwiastowania, 25 marca
\nszadi \u2013 naje\u017cony, rozczochrany, brudny
\nszcz\u00e9pa \u2013 \u0142apa; tak\u017ce szczepane drzewo
\nszcz\u00ebka \u2013 szczupak
\nszestnica \u2013 sze\u015bcioniedzia\u0142ka, po\u0142\u00f3g (Zob. G. Pob\u0142ocki, S\u0142ow<\/i>.)
\nsz\u00ebrtuch \u2013 fartuch
\nsziw\u00f4rka \u2013 szwaczka
\nszkl\u00f3nka \u2013 butelka
\nszlach, z niem. Schlag<\/i> (piorun). I we Lwowie lud polski u\u017cywa frazesu Niech
\nci\u0119 szlag<\/i>!, co znaczy mniej wi\u0119cej tyle, jak warszawskie Niech ci\u0119
\ndunder \u015bwi\u015bnie<\/i>!
\nsz\u00f3nowac \u2013 szcz\u0119dzi\u0107
\nszpalka \u2013 figiel
\nszpalk\u00f2wac \u2013 figlowa\u0107
\nszprach \u2013 \u017cebrak
\nsztama \u2013 kapita\u0142
\nsztanda \u2013 dobre mienie, niem. Stand
\nszur \u2013 szczur
\ntej sej \u2013 tedy owedy
\ntinf \u2013 stara zdawkowa moneta pruska
\nt\u00f4ca \u2013 dziesi\u0119cina, meszne (Zobacz G. Pob\u0142ocki, S\u0142ow<\/i>. )
\nt\u00f4czac s\u00e3 \u2013 chwia\u0107 si\u0119
\nt\u00f4rg \u2013 jarmark
\n\u00f9b\u00ebc \u2013 osta\u0107 si\u0119
\n\u00f9rzeszac \u2013 uwi\u0105za\u0107
\nwarch\u00f2\u0142 \u2013 wieprz od\u0142\u0105czaj\u0105cy si\u0119 od gromady; burzyciel w gminie
\nwarp\u00f2wi \u2013 z warpu, czyli samorobnego, lichego sukna kaszubskiego
\nwidzec s\u00e3 \u2013 podoba\u0107 si\u0119
\nwiskac \u2013 t\u0119pi\u0107 robactwo na ciele
\nwr\u00ebk \u2013 brukiew
\nwrzos \u2013 wrzos, ro\u015blina bujnie rosn\u0105ca na piaskach kaszubskich mi\u0119dzy chojnami.
\nPszczo\u0142y skwapliwie z jej kwiecia mi\u00f3d zbieraj\u0105.
\nzab\u00ebc \u2013 zapomnie\u0107
\nzajk \u2013 zaj\u0105c
\nzbiegac \u2013 zbywa\u0107, pozostawa\u0107
\n*zdrzec \u2013 patrze\u0107
\nzdrz\u00e9bi\u00e3 \u2013 \u017arebi\u0119.
\nzgarac \u2013 tutaj: patrze\u0107
\nz\u0142i d\u00ebch \u2013 z\u0142y duch
\nzn\u00e3ta \u2013 na\u0142\u00f3g
\nzr\u0105b \u2013 drzazga, wi\u00f3r
\n*zymk – wiosna
\n*\u017c\u00e3dzowac \u2013 \u017c\u0105da\u0107?
\n\u017cebr\u00f4ka \u2013 \u017cebrota; ch\u00f2dz\u00ebc p\u00f2 \u017cebr\u00f4kach<\/i> \u2013 chodzi\u0107 po \u017cebraninie
\n\u017c\u00ebcznosc \u2013 \u017cyczliwo\u015b\u0107
\n\u017c\u00f3t \u2013 \u017co\u0142\u0105dek<\/p>\n<\/div>\n
<\/p>\nPos\u0142owie: N\u00d3RCYK NA TLE PAREMIOGRAFII KASZUBSKIEJ<\/a><\/h3>\n
\n1852 r. F.S. Ceynowa, zamkn\u0105\u0142 za\u015b w 1897 r. H. Derdowski skromnym, ale do\u015b\u0107
\noryginalnie wydanym i zatytu\u0142owanym skarbczykiem<\/i>. Pierwsze kaszubskie
\nprzys\u0142owia zarejestrowa\u0142 w 1826 r. w terenie K.C. Mrongowiusz, tj. P\u00f3ki
\nks\u0105dz gd\u00e1cze<\/i>, ks\u0119dzew\u00e1 sk\u00e1cze<\/i> (u Kabatk\u00f3w); J\u00e1 p\u0105n<\/i>, t\u00e9 p\u0105n<\/i>,
\na cht\u00e9\u017c mdze swinie pas\u0142<\/i>; przej\u0105\u0142 je i zapisa\u0142 w nieco zmienionej postaci
\nCeynowa. Mrongowiusz zreszt\u0105 w swym programie bada\u0144 kaszubologicznych
\nwyodr\u0119bni\u0142 zbieranie przys\u0142\u00f3w, realizowane jednak dopiero przez Ceynow\u0119.<\/p>\n
\njako \u015brodkiem literackim, jak dowodzi bogactwo frazeologizm\u00f3w w jego poemacie O
\npanu Czorli\u0144scim co do Pucka po sece jacho\u0142<\/i> (1880), umiej\u0119tnie
\nwyzyskiwanych w fabule, jak np. P\u0105n Czorli\u0144sci<\/i>, wej<\/i>, s\u0119 modli
\nkl\u0119cz\u0105c pod figur\u0105<\/i>,\/ A w kapuze schowanego diob\u0142a mo pod skor\u0105<\/i>
\n(bohater modli si\u0119 w ko\u015bciele, nosz\u0105c w kieszeni czapk\u0119 z piekielnym molem). W
\ntym niezbyt d\u0142ugim utworze wyst\u0119puje ponad 200 frazeologizm\u00f3w przys\u0142owiowych, w
\ntym sporo oryginalnych, np. cieszy\u0144 kogos sw\u0119dzy<\/i> \u2018korci kogo\u015b kupi\u0107 co\u2019,
\nod pokon\u00f3w klnie mnie swiata<\/i>, nie licz\u0105c w tym przys\u0142\u00f3w w\u0142a\u015bciwych i
\nporzekade\u0142, jak np. Ani w swi\u0105tek<\/i>, ani w pi\u0105tek<\/i>; Bo jesz P\u00f3n
\nB\u00f3g sprawiedliwy mieszko wesok w niebie<\/i>. Nie ma jednak w\u015br\u00f3d nich
\nfrazeologizm\u00f3w zarejestrowanych potem w skarbczyku<\/i>, a tylko kilka z
\nfunkcjonuj\u0105cych w Cz\u00f4rli\u0144scim<\/i> wskazywa\u0107 mo\u017ce na zapo\u017cyczanie si\u0119 w tym
\nwzgl\u0119dzie u Ceynowy, np. w \u0142eb kobeli zwonic<\/i> \u2018o strachu\u2019. Wi\u0119cej jest
\nju\u017c frazeologizm\u00f3w wsp\u00f3lnych z og\u00f3lnopolskimi, np. dac so od kogos w kasz\u0119
\ndmuchac<\/i>; wz\u0105c kogos w obrote<\/i>; szepe\u0142 zawi\u0105zac<\/i>; b\u00ebc na co
\nc\u0119tym<\/i>; Jad\u00f3m<\/i>, bo\u017cy kmniecu<\/i>,\/ Te so sedzysz u Boga we Wiecu<\/i>
\n(te\u017c Ceynowa).<\/p>\n
\npr\u00f3bach literackich, m.in. w Rozm\u00f2wie Kasz\u00ebb\u00eb z P\u00f2l\u00f4ch\u00e3<\/i> czy w Rozm\u00f2wie
\nP\u00f2l\u00f4cha z Kasz\u00ebb\u0105<\/i> wyzyska\u0142 sporo frazeologizm\u00f3w i przys\u0142\u00f3w. Pos\u0142ugiwanie
\nsi\u0119 tym tworzywem w celach artystycznych bardziej wszak\u017ce odpowiada\u0142o naturze
\nDerdowskiego i lepiej przylega\u0142o do charakteru jego utwor\u00f3w. Oryginalna
\nfrazeologia kaszubska Derdowskiego, wyra\u017anie odbiegaj\u0105ca od pojawiaj\u0105cej si\u0119 u
\nCeynowy, zw\u0142aszcza ta w Cz\u00f4rli\u0144scim<\/i>, cz\u0119\u015bciowo zbie\u017cna jest z
\nfrazeologi\u0105 Majkowskiego czy Karnowskiego, a zatem wydaje si\u0119 by\u0107 bardziej
\npo\u0142udniowokaszubska. Dominuje w niej te\u017c fonetyka, morfologia i leksyka
\nzaborska, ale zarazem uwzgl\u0119dni\u0142 w\u0142a\u015bciwo\u015bci innych gwar, tak\u017ce s\u0142owi\u0144skich czy
\nkabackich, z kt\u00f3rych wywodz\u0105 si\u0119 np. dretczi<\/i> \u2018cierpki\u2019 (z Ramu\u0142ta);
\nga<\/i>, gab\u00eb<\/i>, niga<\/i>.<\/p>\n
\nog\u00f3lnej odmiany kaszubszczyzny z r\u00f3\u017cnych lokalnych element\u00f3w, nawet w spos\u00f3b
\nnajprostszy, tj. przejmowanie bez zmian fonetycznych czy leksykalnych obcych mu
\nwersji przys\u0142\u00f3w p\u00f3\u0142nocnokaszubskich od Ceynowy, np. d\u0142e\u017cnika<\/i>, tj. z e<\/i>
\ndla \u00eb<\/i> (szwa) w \u00d2d z\u0142\u00e9g\u00f2 d\u0142\u00eb\u017cnika i plew\u00eb bierz<\/i>. Nierzadko wszak\u017ce
\nje modyfikowa\u0142, asymiluj\u0105c do swej mowy domowej, np. Ju za p\u00f3zdze wbijac
\ngozdze<\/i> wobec skobl\u00ebc<\/i> za wbijac<\/i> u Ceynowy. Podobnie nieraz
\npost\u0119powa\u0142 z innymi, np. z p\u00f3\u0142nocnokaszubskim <\/i>przys\u0142owiem Z g\u0142odu
\ndudin<\/i> (Pob\u0142ocki: pies<\/i>) heltk\u00e3 j\u00e9<\/i>. W ten spos\u00f3b dominuje u
\nniego s\u0142ownictwo po\u0142udniowej kaszubszczyzny, np. chi\u017ce<\/i>, dudin<\/i>
\nitd., cz\u0119\u015bciej np. patrzi<\/i> czy zagl\u0105d\u00f4<\/i> obok zdrzi<\/i>, <\/i>pd.
\npros\u00f4k<\/i>, ale pn. jiczn\u00f4<\/i> (p\u00ebszka<\/i>). Mieszcz\u0105 si\u0119 w tym liczne
\npolonizmy s\u0142ownikowe, np. du\u017ci<\/i>, k\u00f2sc<\/i> (obok gn\u00f4t<\/i>), pr\u00e3dk\u00f2<\/i>
\n(obok ch\u00f9tk\u00f2<\/i>), w\u00f2rek<\/i> (obok mi\u00e9szk<\/i>), zwiercad\u0142o<\/i>,
\n\u017cona<\/i> (obok bia\u0142ka<\/i>), tak\u017ce frazeologiczne, np. w cz\u00f4pk\u00f9 s\u00e3 rodz\u00ebc<\/i>
\n\u2018mie\u0107 szcz\u0119\u015bcie w \u017cyciu\u2019 (kasz. \u2018urodzi\u0107 si\u0119 z zadatkami upiora\u2019).<\/p>\n
\ndo karty tytu\u0142owej<\/i>, dotycz\u0105cych wyraz\u00f3w n\u00f3rcyk<\/i>, k\u00f2r\u00ebszk<\/i> i maca<\/i>,
\njasno wynika, \u017ce ksi\u0105\u017ceczka zawiera zbi\u00f3r pr\u00f4wd<\/i> \u2018przys\u0142\u00f3w\u2019, u\u0142o\u017conych w
\n17 macach (cz\u0119\u015bciach), r\u00f3\u017cnej d\u0142ugo\u015bci i tre\u015bci. Ponadto w oryginale u do\u0142u
\nstronic nast\u0119puj\u0105 wyja\u015bnienia niekt\u00f3rych wyraz\u00f3w jako cz\u0142on\u00f3w przys\u0142\u00f3w, z
\npowo\u0142aniem si\u0119 na s\u0142owniki Pob\u0142ockiego i Ramu\u0142ta, sk\u0105d wzi\u0119te nieraz wprost
\nca\u0142e przys\u0142owia albo tylko samo wyja\u015bnienie ich genezy, np. Chto nie s\u0142\u00ebch\u00f4
\n\u00f2jca<\/i>, matczi<\/i>, niech s\u0142\u00ebch\u00f4 psy sk\u00f3r\u00eb<\/i>.<\/p>\n
\ninaczej 16 mac) i jedna maca<\/i> oznacza tu wi\u0119c po prostu 17 ponumerowanych
\nrzymskimi cyframi stron, zawieraj\u0105cych okre\u015blon\u0105 liczb\u0119 przys\u0142\u00f3w, mianowicie:
\nna s. I \u2013 16; II \u2013 23; III \u2013 23; IV \u2013 18; V \u2013 16; VI \u2013 17; VII \u2013 18; VIII \u2013 11;
\nIX \u2013 17; X \u2013 13; XI \u2013 16; XII \u2013 14; XIII \u2013 21; XIV 16; XV \u2013 20; XVI \u2013 15; XVII
\n\u2013 11. Autor roz\u0142o\u017cy\u0142 je zatem w liczbie od 11 do 23 na poszczeg\u00f3lnych stronach:
\na\u017c 23 na drugiej i trzeciej, a tylko 11 na \u00f3smej i ostatniej. Zale\u017ca\u0142o to tylko
\nod miejsca na karcie. Nie wida\u0107 w tym \u017cadnej szczeg\u00f3lniejszej zasady doboru i
\nuk\u0142adu; czasem mo\u017ce narzuca\u0142 si\u0119 jaki\u015b okre\u015blony sk\u0142adnik wyrazowy, np. chc\u00ebwi<\/i>,
\nszcz\u00e9pa<\/i>, \u017cid<\/i>. Zewn\u0119trznie i og\u00f3lnie skarbczyk<\/i> Derdowskiego
\nnawi\u0105zuje do Prz\u00ebs\u0142\u00f3w kasz\u00ebbskich<\/i> Ceynowy z 1852 r. (w: Obrazcy
\nkaszebskago nare\u010dija<\/i>, Petersburg), gdzie \u0142\u0105cznie jest ich 495, przypadkowo
\nte\u017c z jednym powtarzaj\u0105cym si\u0119: Dze cenko<\/i>, t\u0119 s\u0119 rwie<\/i>. Jest to w og\u00f3le
\npierwszy zbiorek kaszubskich przys\u0142\u00f3w. <\/p>\n
\nzaledwie 285 jednostek, w tym 263 przys\u0142\u00f3w w\u0142a\u015bciwych (powtarza si\u0119 ze zmianami
\nW noc\u00eb wsz\u00ebtcz\u00e9 k\u00f2t\u00eb s\u0105 b\u00f9r\u00e9<\/i>; por. nr 69 i 85). Niemal po\u0142owa z nich,
\nmianowicie ok. 140, wcze\u015bniej nie wyst\u0105pi\u0142a w kaszubskich \u017ar\u00f3d\u0142ach (Ceynowa,
\nPob\u0142ocki, Ramu\u0142t), a 60 znamy wy\u0142\u0105cznie w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki Derdowskiemu, np. Kasz\u00ebbie
\ngw\u00ebsnie n\u00f4lepi w \u00f2jcz\u00ebznie<\/i>; G\u0142\u00ebch\u00e9m\u00f9 g\u00e3b\u0105 pr\u00f4wd\u00eb nie dok\u00f4\u017cesz<\/i>; I
\ndak\u00f4rzowi c\u00e3\u017ck\u00f2 do nieba s\u00e3 dostac<\/i>; \u00d2d grzecznosc\u00eb jesz nicht nie \u00f9mar\u0142<\/i>;
\nMiemc do p\u00f4cerza jak k\u00f2t do masl\u00f3nczi<\/i>; Dl\u00f4 g\u00f2scy wsz\u00ebtk\u00f2<\/i>, dl\u00f4
\nz\u0142odzeja nic<\/i>; Czej baba skrzi<\/i>, to d\u017c\u00f4d dr\u017ci<\/i>; Szw\u00f4b \u00eb kn\u00f4rz
\ngr\u00ebb\u0105 serzchel maj\u0105<\/i>; Czejb\u00eb k\u00f2\u017cdi mi\u00f4\u0142 na \u0142\u00ebs\u00ebnie<\/i>, co m\u00f4 na
\ns\u00ebmi\u00e9niu<\/i>, tob\u00eb so m\u00f9c\u00e3 na \u00f2cz\u00eb wd\u00ebszi\u0142<\/i>; Czim wi\u00e3cy bia\u0142ka patrzi
\nw zwiercad\u0142o<\/i>, tim mni zagl\u0105d\u00f4 do k\u00f9chnie<\/i>; Jiczn\u00f4 p\u00ebszka prz\u00ebsmak
\nbrz\u00ebszka<\/i>; Wiara nie le\u017ci w g\u00e3bie<\/i>, le w sercu<\/i>; Pr\u00f3\u017cny to
\nmi\u00e9szk<\/i>, co je f\u00f9l c\u00ebdz\u00ebch pieni\u00e3dzy<\/i>; Pit\u00f4j w\u00f2rka<\/i>, co k\u0142asc
\ndo g\u00f4rka<\/i>; Chto s\u00e3 p\u0142uga jim\u00f4<\/i>, niech g\u00f2 p\u00e3dzy ab\u00f2 trzim\u00f4<\/i>; Pior\u00ebn
\ntrzasnie<\/i>, jak m\u00f4\u0142ni\u00f4 chlasnie<\/i>; Prz\u00eb k\u00f9mie k\u00f2\u017cdi pros\u00f4k r\u00f3wn\u00e9 m\u00f4
\nprawa<\/i>; K\u00f9rich baba w ch\u0142opa \u00f2rze<\/i>; Czeg\u00f2 \u00f2b dz\u00e9\u0144 nie nal\u00e9zesz<\/i>,
\nteg\u00f2 i \u00f2b noc nie szuk\u00f4j<\/i>; Za szlachectw\u00f2 i mace b\u00f9lew nie k\u00f9pisz<\/i>;
\nCo s\u00e3 szad\u00e9 \u00f9rodzy<\/i>, to i szad\u00e9 d\u017cinie<\/i>.<\/p>\n
\nog\u00f3lnopolskie, np. Tak d\u0142ug\u00f2 gr\u00f3nk w\u00f2d\u00e3 nosy<\/i>, ja\u017c s\u00e3 \u00f9ch\u00f2 \u00f9rwie<\/i>; Dobri
\n\u017c\u00f4rt tinfa w\u00f4rt<\/i> (wszystkie u Ceynowy); Co g\u0142owa<\/i>, to roz\u00ebm<\/i>; G\u00f2\u0142o<\/i>,
\nale weso\u0142o<\/i> (oba u Ramu\u0142ta) \u2013 lub dialekty polskie, np. Dobrze miec
\npieni\u0105dze<\/i>, lepi szczesc\u00e9<\/i>; Na Gromnice sannice<\/i>, p\u00f2
\nStrzemianny ju p\u00f2 sanny<\/i> (oba te\u017c cieszy\u0144skie); Gdze je w\u00f2l\u00f4<\/i>, tam
\nje i droga<\/i> (NKP III 752); Cemno<\/i>, z\u0142odzejowi jemno<\/i> (NKP I
\n316). Niekt\u00f3re z nich nale\u017c\u0105 ju\u017c wy\u0142\u0105cznie do historycznych, np. Nie cygni
\ndi\u00f4b\u0142a za \u00f2g\u00f2n<\/i> (NKP I 425); Szczesc\u00e9 robi prz\u00ebj\u00f4c\u00f3\u0142<\/i>, a
\nnieszczesc\u00e9 jich pr\u00f3b\u00f9je<\/i> (NKP III 122); Plech<\/i> (=mnich) niem\u00f3wny i
\nk\u00f2t nie\u0142owny niewiele w\u00f4rcy<\/i> (NKP II 165). Wynika to z materia\u0142\u00f3w
\nzgromadzonych w NKP; notabene, zawsze pomijano tutaj przys\u0142owia, kt\u00f3re
\nstanowi\u0142yby warianty znanych sk\u0105din\u0105d.<\/p>\n
\nkaszubskich najwi\u0119cej pochodzi ze zbior\u00f3w F. Ceynowy (1866), mianowicie 72
\nprzys\u0142owia (23 nieco zmienione), np. Jem\u00f9 tak j\u00e3z\u00ebk p\u00ebtl\u00ebje jak gdu\u0144sczi
\nbabie<\/i>; Chc\u00ebw\u00e9m\u00f9 wsz\u00ebtk\u00f2 fel\u00ebje<\/i>; \u00d2d z\u0142\u00e9g\u00f2 d\u0142\u00eb\u017cnika i plew\u00eb bierz<\/i>;
\nK\u00f2\u017cdi pasturz sw\u00f3j r\u00e3cz\u00f4k chw\u00f4li<\/i>; Wet za wet<\/i>, a darm\u00f2 nick<\/i>;
\nChto s\u00e3 dobrze w\u00ebp\u00f2scy<\/i>, nie szuk\u00f4 w chlebie \u00f2scy<\/i>; Za p\u00f3zdze
\nk\u00f2niowi \u00f3wsa<\/i>, czej zdrzi do psa<\/i>; Zjad\u0142i chl\u00e9b c\u00e3\u017ck\u00f2 s\u00e3 zar\u00f4bi\u00f4<\/i>;
\nBia\u0142ce bez sz\u00ebrtucha jak krowie bez \u00f2g\u00f2na<\/i>; Roz\u00ebmk\u00f9<\/i>, p\u00f3j do
\nd\u00f3mk\u00f9<\/i>. Ze s\u0142owniczka G. Pob\u0142ockiego (1887) wzi\u0105\u0142 ich 8, np. Gni\u00e9l so
\nskrz\u00e9la nie z\u0142\u00f3mie<\/i>; Ze \u017b\u00ebd\u00e3 c\u00e3\u017ck\u00f2 do dwi\u00e9rzi<\/i>. Drugie przej\u0119te
\nzosta\u0142o ze zbiorku A. Cincia\u0142y Przys\u0142owia<\/i>, przypowie\u015bci i ciekawsze
\nzwroty j\u0119zykowe ludu polskiego na \u015al\u0105sku w Ksi\u0119stwie Cieszy\u0144skim<\/i> (Cieszyn
\n1885). Derdowski potraktowa\u0142 je ju\u017c jako kaszubskie, czego nie sprostowano w
\nNKP. Ze s\u0142ownika S. Ramu\u0142ta (1893) pochodzi ok. 60 przys\u0142\u00f3w (20 nieco
\nzmienionych), np. Czim wi\u00e3cy chto flab\u00f2ce<\/i>, tim mni robi<\/i>; K\u00f2\u017cd\u00e9
\ncel\u00e3 zdrzi za sw\u00f2j\u0105 n\u00ebnk\u0105<\/i>; Cz\u00eb tak<\/i>, cz\u00eb sak<\/i>, w k\u00f9\u0144cu b\u00e3dze
\njednak<\/i>; Chitri \u017cid<\/i>, chitrz\u00e9szi Kasz\u00ebba<\/i>; Szczesc\u00e9 m\u00f9 s\u00e3 jak
\nzdech\u0142i k\u00f2b\u00ebl\u00eb \u00f9 \u017c\u00ebda<\/i>. Jedno wcze\u015bniej zapisa\u0142 I. \u0141yskowski (1854): Chto
\nnie s\u0142\u00ebch\u00f4 \u00f2jca<\/i>, matczi<\/i>, niech s\u0142\u00ebch\u00f4 psy sk\u00f3r\u00eb<\/i>. W zwi\u0105zku z
\ncz\u0119stym wyzyskiwaniem w nowszych publikacjach starszych materia\u0142\u00f3w cz\u0119\u015b\u0107
\nprzys\u0142\u00f3w powtarza si\u0119 ostatecznie w wielu zbiorach, np. \u017b\u00f3t ju ni m\u00f2\u017ce<\/i>,
\nale \u00f2cz\u00eb jesz chc\u0105<\/i>; To t\u00ebl\u00e9 znaczi<\/i>, jakb\u00eb na g\u00e3s w\u00f2d\u0105 chiln\u0105\u0142<\/i>;
\nK\u00f2g\u00f2 b\u00f2li<\/i>, ten sk\u00f2li<\/i>; Czim wesz \u00f9miartsz\u00f4<\/i>, tim bar\u017ci gr\u00ebze<\/i>;
\nSzlachectw\u00f2 kap\u00f9st\u00e9 nie \u00f2b\u00f2ni<\/i>. Zale\u017cno\u015bci te szczeg\u00f3\u0142owiej przedstawi\u0142em
\n\u2013 wraz z bogat\u0105 dokumentacj\u0105 \u2013 w artykule Florian S<\/i>. Ceynowa jako
\nparemiograf<\/i> (\u201eRocznik Gda\u0144ski\u201d t. LVIII, 1998, z. 2, s. 125-155).<\/p>\n
\nw kanonie \u017ar\u00f3de\u0142 NKP skarbczyka<\/i> Derdowskiego w Ksi\u0119dze<\/i> tej
\nznalaz\u0142y si\u0119 przys\u0142owia pomini\u0119te przy wyzyskaniu (m.in. ju\u017c przez S.
\nAdalberga) innych \u017ar\u00f3de\u0142 kaszubskich, a zatem np. K\u00f2w\u00f4l pi\u00e9rwi \u017celazo
\nroz\u017c\u00f4l\u00f4<\/i>, a tej je k\u00f9je<\/i> (NKP II 171) wobec starszego Kow\u00e1l nie
\nr\u00ebchl\u00e9 kuje \u017celaz\u0142o<\/i>, a\u017c s\u0119 roz\u017c\u00e1li<\/i> (Pob\u0142ocki); Ch\u0142opsczi roz\u00ebm<\/i>,
\nbabscz\u00e9 \u0142z\u00eb<\/i> (Ramu\u0142t). Nieraz \u201edopisywa\u0142 si\u0119\u201d do Derdowskiego przys\u0142\u00f3w
\nRoppel, np. Sen nara<\/i>, P\u00f3n B\u00f3g wiara<\/i> (NKP III 156); M\u00f4 g\u00e3b\u00f9l\u00e3
\njak gdu\u0144sk\u00f4 br\u00f3ma<\/i> (NKP I 613), Szcz\u00ebka i w klepie ribczi p\u00f2\u017c\u00e9r\u00f4<\/i> (NKP
\nIII 390), Wiatru i s\u0142owa na \u0142i\u0144cuch\u00f9 nie \u00f9rzeszisz<\/i> (NKP III 656), G\u00f2rz\u00f4\u0142ka
\nwi\u00e3cy l\u00ebdzy p\u00f2topi\u0142a jak m\u00f2rze<\/i> (NKP II 242); D\u00f4 P\u00f3n B\u00f3g i na kami\u00e9niu
\nk\u00f2m\u00f9 chce<\/i> (NKP I 171). Niekiedy w NKP mamy tylko dokumentacj\u0119 Roppla z
\npomini\u0119ciem Derdowskiego, np. B\u00f2g\u00f4cz b\u00eble na p\u00f4\u0142ce cziwn\u0105\u0142<\/i>, zar\u00f4 do
\nnieg\u00f2 lec\u0105<\/i> (NKP I 123); P\u00f3\u0142 br\u00f3ta chleba lepsz\u00e9 jak \u017c\u00f3den<\/i> (NKP I
\n257).<\/p>\n
\nNKP: a) z notowanych dawniej ok. 20, np. Na bl\u00ebsn\u00e9g\u00f2 ni\u017c\u00f4dn\u00e9go ni ma l\u00e9k\u00f9; Gab\u00eb
\nnie b\u00eb\u0142o zymk\u00f9, nie b\u00eb\u0142ob\u00eb p\u00f2zymk\u00f9; \u00d2wce s\u00e3 b\u00f9cht\u00ebj\u0105, czej wilka cz\u00ebj\u0105; Szadi
\njakb\u00eb g\u00f2 wilk szcz\u00e9p\u0105 macn\u0105\u0142; \u017beb\u00eb nie b\u00eb\u0142o w chlebie \u00f2scy, nie miel\u00ebb\u00eb l\u00ebdze
\nk\u00f2scy; Nie lez, gdze c\u00e3 nie prosz\u0105 (wszystkie u Ramu\u0142ta); Di\u00f4be\u0142 pr\u00e3dzy p\u00f4r\u00e3
\nsk\u00f2rzni p\u00f2drze, ni\u017c p\u00f4r\u00e3 l\u00ebdzy do gr\u00ebp\u00eb dost\u00f3nie; Chto chce r\u00ebb\u00eb chwatac, m\u00f9szi
\ns\u00e3 zmaczac; Chto kar\u00ebje pr\u00f3\u017cno, do piek\u0142a drewka w\u00f2zy; Macecha di\u00f4bl\u00f4 p\u00f2cecha
\n(por. Ceynowa); b) z niezapisanych wcze\u015bniej ok. 30, np. Pr\u00f4wd\u0105 wsz\u00ebchno
\ndob\u00e3dzesz; C\u00ebga\u0144sk\u00f4 b\u00eblnota nie wsz\u00ebtczim do smaczi; K\u00f2t p\u00f4rzcze, ga m\u00f9 chto
\nm\u00ebsz w\u00ebdz\u00e9r\u00f4; J\u00f4 \u00f2t, a t\u00eb ksob; M\u00f4 chwat jak t\u00e3pi n\u00f3\u017c; Bi\u00e9da z j\u00e3dz\u0105 s\u00e3
\nk\u00f2p\u00ebrl\u0105; Kasz\u00ebbie w d\u00ebflach i w k\u00f2scele sprawi; Le g\u0142\u00ebpc seje groch na pi\u00f4sk\u00f9;
\nD\u00ebrnowat\u00e9m\u00f9 dzes\u00e3c razy rzeknij, r\u00f4z nie zrobi; Szczesc\u00e9 m\u00f4 bleszcz na
\nsl\u00e9piach; Cm\u00f9li s\u00e3 do dz\u00e9wcz\u00e3ca jak z\u0142i d\u00ebch do sm\u00f2\u0142\u00eb; M\u00ebrgnieni\u00e9 \u00f2czi, a
\nsmierc prz\u00ebsk\u00f2czi; Pi\u00e9rwi swini\u00e3 \u00f2bmakl\u00f4j, a tej j\u00e3 t\u00f4rguj; Jud\u00f4sz s\u00e3 p\u00f2wiesy\u0142,
\nale \u00f2sta\u0142o jud\u00f4szow\u00e9 plemi\u00e3; M\u00f9m\u00f4cz, plap\u00e3 \u00f9m\u00f4cz; Jacz\u00e9 zdrowi\u00e9, tak\u00f4 miazdra;
\nLepi b\u0105dz s\u00f3m, jak w z\u0142i k\u00f3mpanii; I g\u0142odny wilk kami\u00e9nia nie \u00f9gr\u00ebze; Kasz\u00ebbsk\u00f4
\nn\u00f4t\u00ebra cygnie do rib i z\u00f4robeczk\u00f9; T\u0142oczi s\u00e3 jak b\u0142echa do \u00f9cha. Co dobrze
\nrozp\u00f2cz\u00e3t\u00e9, to do p\u00f2\u0142ow\u00eb sk\u00f9\u0144czon\u00e9; B\u00f2g\u00f4czowi wi\u00e3cy z\u00f4zdroszcz\u0105 b\u00f2g\u00f4cze jak
\nbi\u00e9d\u00f4c\u00eb; Z\u0142i d\u00ebch precz s\u00e3 n\u00ebk\u00f4, jak zastanie dwi\u00e9rze zamk\u0142\u00e9; Warp\u00f2w\u00e9 \u0142ach\u00eb s\u0105
\nju dzys\u00f4 b\u00f9ten sz\u00ebk\u00f9; \u017b\u00ebcznosc za \u017c\u00ebcznosc; Chto m\u00f4 Miemca strach, niech g\u00f2
\nszlach! Spo\u015br\u00f3d tych ostatnich B. Sychta potwierdzi\u0142 zaledwie 8, np. Di\u00f4be\u0142 s\u00e3
\nceszi, czej cz\u0142ek grzeszi.<\/p>\n
\nb\u0105d\u017a w\u0105tpliwa jest ich \u201eprzys\u0142owiowo\u015b\u0107\u201d, np. Miemc m\u00f4 gn\u00f4cany roz\u00ebm<\/i>. Wiater
\ng\u00f3r\u0105 chlast\u00f4<\/i>. Nie prz\u00ebrzin\u00f4j so j\u00e3z\u00ebk\u00e3 g\u00f4rdzel\u00eb<\/i>;. Na bazie zwrotu bia\u0142ka
\nbuks\u00eb nosy<\/i> Derdowski zbudowa\u0142 dwuznaczne przys\u0142owie Dzys\u00f4 ju niejedna
\nbia\u0142ka buks\u00eb nosy<\/i>; ongi\u015b bowiem wielce nieobyczajn\u0105 rzecz\u0105 by\u0142o, gdy p\u0142e\u0107
\npi\u0119kna zak\u0142ada\u0142a spodnie, ale chodzi\u0107 mo\u017ce o kobiece rz\u0105dy. Podobnie sta\u0142o si\u0119
\nz wyra\u017ceniem b\u00f9ten sz\u00ebk\u00f9<\/i>: Warp\u00f2w\u00e9 \u0142ach\u00eb s\u0105 ju dzys\u00f4 b\u00f9ten sz\u00ebk\u00f9<\/i>.
\nPrzys\u0142owie Nowi grzebi\u00e9\u0144 dobrze wiszcze<\/i> \u0142atwo kojarzy si\u0119 z popularnym Nowa
\nmiot\u0142a dobrze zamiata<\/i>. Wyj\u0105tkowa jest forma przys\u0142owia R\u00ebb\u00f3m w\u00f2d\u0105<\/i>,
\nl\u00ebdz\u00f3m zg\u00f2d\u0105<\/i>.<\/p>\n
\nzastosowanie utartego po\u0142\u0105czenia, np. do Szur\u00eb m\u00ebsz\u00eb w k\u0105t<\/i>! \u2013 przywo\u0142a\u0107
\ntrzeba dwuwiersz Szed\u0142 pies bez re\u017c<\/i>, a s\u00ebka bez j\u00f4rk\u0119\/ D\u00f4\u0142 pies na
\npiw\u00f2<\/i>, s\u00ebka na g\u00f2rz\u00f4\u0142k\u0119<\/i> (Ceynowy), ale Derdowski dodaje, \u017ce tak
\n\u015bpiewaj\u0105 wyrostki przed domami, gdzie m\u0105\u017c i \u017cona oddaj\u0105 si\u0119 pija\u0144stwu. Nale\u017cy
\nzwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na osobliwe i \u017cartobliwe przer\u00f3bki, jak np. K\u00f9k\u00f9k! K\u00f9k\u00f9k!
\nKasz\u00ebba K\u00f2sznajdra \u00f9t\u0142uk\u0142<\/i> wedle znanego z Kukuk! Kukuk! Str\u00e9ch bab\u0119
\nut\u0142uk\u0142<\/i> (Ceynowy), nadto np.: W pi\u0105tk deszcz<\/i>, ca\u0142o niedzela
\ndreszcz<\/i>. Cencz\u00e9 p\u0142\u00f3tno i cencz\u00e9 k\u00f2chani\u00e9 pr\u00e3dk\u00f2 s\u00e3 rwi\u0105<\/i>. Na k\u00f2\u017cd\u0105
\nnim\u00f2c je przem\u00f2c<\/i>. Sen nara<\/i>, Pan B\u00f3g wiara<\/i>. Gr\u00f4l b\u00eble sr\u00f4l<\/i>
\n(por. To jest gracz przez s<\/i> NKP I 728). Ten typ tw\u00f3rczo\u015bci opartej na
\ngrze s\u0142\u00f3w m\u00f3g\u0142 te\u017c wp\u0142yn\u0105\u0107 na pojawienie si\u0119 podobnych w zbiorze L. Roppla Z
\nksi\u0119gi m\u0105dro\u015bci Morzan<\/i> (1965). By\u0142by to dalszy dow\u00f3d \u2013 poza ju\u017c wy\u017cej
\nprzytoczonym \u2013 zapo\u017cyczania si\u0119 Roppla u autora Ja\u015bka z Knieji<\/i>. Pami\u0119ta\u0107
\nte\u017c trzeba, \u017ce redakcja NKP sama bezpo\u015brednio nie rozpisywa\u0142a N\u00f3rcyka<\/i>,
\nale zrobi\u0142 to w\u0142a\u015bnie Roppel, narzucaj\u0105c przys\u0142owiom m.in. swoj\u0105 ortografi\u0119.
\nMo\u017ce to r\u00f3wnie\u017c dzi\u0119ki niemu wyj\u0105tkowo (raz?) trafi\u0142y do NKP przys\u0142owia z Cz\u00f4rli\u0144scz\u00e9g\u00f2<\/i>,
\nnp. Czujce tu ze serca toni Sk\u0142\u00f4d nasz apostolsci<\/i>… (NKP II 41).<\/p>\n
\nKaszubi zamieszkali w Ameryce, skoro grosz<\/i> i talar<\/i> zamienione
\nzosta\u0142y na cent<\/i> i dolar<\/i>: Chto nie sz\u00f3n\u00ebje centa<\/i>, ten
\ndolara nie w\u00f4rt<\/i>. \u015awiadcz\u0105 te\u017c o tym komentarze do kilku przys\u0142\u00f3w,
\nmianowicie: Chto g\u00f2ni za szczescym<\/i>, ni m\u00f4 czasu do jedzeni\u00f4<\/i> \u2013
\ncz\u0119ste w pn. Ameryce…, z ang. Whoever waits for luck<\/i> , is never
\nsure of a diner<\/i> (NKP III 381). Przys\u0142owie Ni\u00e9 to, co zarobisz, le to, co
\n\u00f2d\u0142o\u017cisz, cebie b\u00f2gacy<\/i> \u2013 u\u017cywane jest tylko w Ameryce i brzmi po ang.
\nIts is not what we gain, but what we save, that makes us rich<\/i>. Ponadto
\ngb\u00f9r<\/i> obja\u015bniono jako farmer. Zamieszczony u do\u0142u stronic S\u0142owniczek
\nkaszubsko-polski<\/i> nie tylko mia\u0142 obja\u015bnia\u0107 wyrazy zawarte w przys\u0142owiach, ale
\nr\u00f3wnie\u017c uczy\u0107 kaszubszczyzny.<\/p>\nNota redakcyjna<\/a><\/h3>\n
\nred. J. Krzy\u017canowski, Warszawa 1969-1972; t. IV, red. S. \u015awirko, Warszawa 1978,
\ns. 46; dalej tu skr\u00f3t: NKP) b\u0142\u0119dnie podano, \u017ce N\u00f3rcyk<\/i> wydany zosta\u0142 w
\nPoznaniu. Notabene, wi\u0119kszo\u015b\u0107 przys\u0142\u00f3w Derdowskiego w tej Ksi\u0119dze<\/i>
\nwyst\u0119puje w pisowni L. Roppla i zapewne z jego inwencji. Z kolei F. Neureiter
\nkiedy\u015b o tym zbiorku napisa\u0142: \u201eZagin\u0105\u0142 wszelki \u015blad po tej ksi\u0105\u017ceczce, ale z
\nfragment\u00f3w drukowanych w \u201eWiarusie\u201d przed wydaniem ca\u0142o\u015bci mo\u017cemy si\u0119
\nzorientowa\u0107, \u017ce zawiera\u0142a ona kr\u00f3tkie teksty poda\u0144: O morach<\/i>…\u201d (F.
\nNeureiter, Historia literatury kaszubskiej<\/i>, Gda\u0144sk 1982, s. 72-73).
\nSprostowa\u0142 to, daj\u0105c poprawny opis bibliograficzny i zawarto\u015bci w Geschichte
\nder kaschubischen Literatur<\/i>. Versuch einer zusamenfassenden
\nDarstellung<\/i> , 2., verb. U. Erw. Auflage, M\u00fcnchen 1991, s. 63-64. Egzemplarz
\ntej publikacji posiada m.in. Biblioteka PAN w Gda\u0144sku (sygn. I 64109), a kopi\u0119
\nna pewno innego egzemplarza ma W. Kiedrowski.<\/p>\n
\ngdzie m.in. o genezie nazwy Kaszuby<\/i>, zanotowanej po raz pierwszy w 1238
\nr. Jak z tekstu wynika, Derdowski zmodyfikowa\u0142 etymologi\u0119 sformu\u0142owan\u0105 przez S.
\nKujota (Pomorze Polskie<\/i>. Szkic geograficzno-etnograficzny<\/i>, w:
\nWarta<\/i>. Ksi\u0119ga zbiorowa ku czci ks. Barzy\u0144skiego<\/i>, Pozna\u0144 1874, s.
\n312; powt\u00f3rzon\u0105 (obok kasania hub<\/i> \u2018fa\u0142d\u00f3w\u2019) m.in. przez ks. J.
\nFankidejskiego w S\u0142owniku geograficznym Kr\u00f3lestwa Polskiego<\/i>, t. III, s.
\n904), kt\u00f3ry wywodzi\u0142 j\u0105 od zaginionego rzeczownika kaszuby<\/i> \u2018wody niezbyt
\ng\u0142\u0119bokie, wysok\u0105 traw\u0105 poros\u0142e\u2019, wobec czego charakteryzowa\u0142aby topografi\u0119, a
\nzatem by\u0142aby to nazwa topograficzna. Natomiast interpretacja Derdowskiego ka\u017ce
\nj\u0105 widzie\u0107 w\u015br\u00f3d nazw kulturowych, dokumentuj\u0105cych zaj\u0119cia ludno\u015bci. Notabene,
\ntak wyja\u015bnia\u0142em etnonim Kr\u00ebbanie<\/i> obok Kurbanie<\/i>, wt\u00f3rnie te\u017c
\nchoronim Kr\u00ebban\u00eb<\/i>, mianowicie pierwotnie Kurbanie<\/i> od rzeczownika
\nkurban<\/i> \u2018gliniany garnek na okras\u0119 lub smalec\u2019 (Geneza nazw
\nZabory<\/i>, Krubany i Gachy<\/i>, w: Zesz. Nauk UG. Filologia polska. Prace
\nj\u0119zykoznawcze 16, Gda\u0144sk 1992, s. 265-272).<\/p>\n
\ngrafii i ortografii powiedzie\u0107 tu mo\u017cna kr\u00f3tko, \u017ce ca\u0142kiem \u015bwiadomie \u2013 w
\nprzeciwie\u0144stwie do F. Ceynowy \u2013 zadowala\u0142 si\u0119 literami alfabetu polskiego, a
\nwi\u0119c obywaj\u0105c si\u0119 bez liter \u00f4<\/i>, \u00eb<\/i> czy \u00e9<\/i> (nierzadko
\nzapisywane jako i<\/i>, np. bilawa<\/i>, gnil<\/i>), oddaj\u0105c nadto
\nlabializacj\u0119 w nag\u0142osie typu wod\u0119<\/i>, wucho<\/i> czy nie zapisuj\u0105c
\nko\u0144cowe –\u0142<\/i> w typie umar<\/i>, rozka\u017aniki typu bierz<\/i>, ch\u00f2dz<\/i>,
\nzwykle ko\u0144c\u00f3wka –em<\/i> (tu: \u2011\u00e3<\/i>).<\/p>\n
\ntym zasadniejsze, i\u017c strona graficzno-brzmieniowa nie jest w\u0142asno\u015bci\u0105 czy
\nzas\u0142ug\u0105 samego Derdowskiego, kt\u00f3ry przejmowa\u0142 j\u0105 cz\u0119\u015bciowo bez zmian wraz z
\nsamymi przys\u0142owiami z innych \u017ar\u00f3de\u0142. Niew\u0105tpliwie przewa\u017caj\u0105 w oryginale cechy
\npo\u0142udniowokaszubskie, zw\u0142aszcza np. –ek<\/i>, –ec<\/i> czy m\u0144<\/i> (np.
\nMniemniec<\/i>, m\u00f9cek<\/i>, sm\u0119tek<\/i>), brak szwa w typie brukuj<\/i>,
\nfeluje<\/i>, cudz\u00e9<\/i>, miedze<\/i>, d\u0142u\u017ci<\/i>, Kaszub\u00eb<\/i>, brak
\nkaszubienia w zdrobnieniach typu mi\u00e3k\u00f9\u015bci<\/i>, nik\u00f2g\u00f9\u015bk\u00f2<\/i>, wymowa
\npierwotnych tylnoj\u0119zykowych mi\u0119kkich jako ci dzi<\/i>, np. wsz\u00ebtcim<\/i>,
\nsmaci<\/i>; nadto typ p\u0105n<\/i>, zb\u0105n<\/i>, czy konsekwentnie swynia<\/i>
\n(nie: swinia<\/i>), kamni\u0144<\/i>, pini\u0105dze<\/i>, p\u00f4\u0142c<\/i> \u2018palec\u2019 i
\n\u0142i\u0144cuch<\/i>, <\/i>a tak\u017ce fonetyka typu d\u0142\u00f4bic<\/i> \u2018gnie\u015b\u0107\u2019,
\ndok\u00f4zac<\/i>, s\u00f4p\u00f2tac<\/i> \u2018sapa\u0107\u2019, t\u00f4czac s\u00e3<\/i> \u2018chwia\u0107 si\u0119\u2019 zam.
\nd\u0142abic<\/i>, dokazac<\/i>, sap\u00f2tac<\/i>, taczac s\u00e3<\/i>; typ
\nl\u00e9czie<\/i> \u2018leki\u2019, nod\u017cie<\/i> \u2018nogi\u2019, rybcie<\/i> \u2018rybki\u2019 itd. Zauwa\u017cmy,
\n\u017ce na ko\u0144cowej stronie, zatytu\u0142owanej Nasza pisownia<\/i>, Derdowski m\u00f3wi o
\ndwojakich brzmieniach: p\u00f3\u0142nocnych i po\u0142udniowych, np. grebi<\/i> obok
\ngruby<\/i>.<\/p>\n
\ndo\u0142u stron) kilka wyraz\u00f3w si\u0119 powtarza\u0142o, nieraz z r\u00f3\u017cnymi obja\u015bnieniami, np.
\nbuks\u00eb<\/i> \u2013 spodnie (trzy razy), f\u00f9l<\/i>, gb\u00f9r<\/i>, m\u00f9ca<\/i>
\nm\u00f4l<\/i>, szadi<\/i>, zajk<\/i>. Poza tym S\u0142owniczek<\/i> \u00f3w zast\u0119powa\u0142
\nnieraz przypisy z interpretacjami przys\u0142\u00f3w.<\/p>\n
\ni jedna maca j\u00e3drny pr\u00f4wd\u00eb<\/i>, numeracj\u0119 przys\u0142\u00f3w i dodatkowe do nich
\nprzypisy, potem pos\u0142owie i spis tre\u015bci.<\/p>\n
<\/p>\n
\n