{"id":227,"date":"2005-09-28T13:57:03","date_gmt":"2005-09-28T13:57:03","guid":{"rendered":"https:\/\/www.rastko.net\/rastko-ka\/?p=227"},"modified":"2005-10-04T13:24:34","modified_gmt":"2005-10-04T13:24:34","slug":"fonetyka-i-fonologia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/?p=227","title":{"rendered":"Fonetyka i fonologia"},"content":{"rendered":"

Jerzy Treder<\/h2>\n

Fonetyka i fonologia<\/h1>\n

1. Wprowadzenie. Akcent<\/b><\/p>\n

Specyfik\u0119 kaszubszczyzny tworz\u0105 wszystkie jej w\u0142a\u015bciwo\u015bci brane \u0142\u0105cznie, a zatem archaizmy (w regresie nawet na p\u00f3\u0142nocy) i innowacje, lecz systemowe innowacje s\u0105 dla niej istotniejsze i je przede wszystkim prezentuje niniejszy rozdzia\u0142; s\u0105 one wyrazistsze od archaizm\u00f3w i powoduj\u0105 g\u0142\u0119bsze zmiany. Jeszcze j\u0119zyk (pisany) F. Ceynowy sprawia wra\u017cenie bli\u017cszego wsp\u00f3\u0142czesnej mu og\u00f3lnej poszczy\u017anie1<\/a><\/sup>. Rozw\u00f3j fonologiczny kaszubszczyzny opisa\u0142a Z. Topoli\u0144ska2<\/a><\/sup>, tutaj natomiast chodzi o przedstawienie nienormatywnego obrazu wsp\u00f3\u0142czesnego, ale raczej tylko z cz\u0119\u015bciowym odzwierciedleniem bogatego zdyferencjowania wewn\u0119trznego. Opis niniejszy oparto na stosownych opracowaniach (np. F. Lorentz, Gramatyka Pomorska<\/i>[GP], wyd. 2 fotoofsetowe, Wroc\u0142aw 1958-1962, Atlas j\u0119zykowy kaszubszczyzny i dialekt\u00f3w s\u0105siednich<\/i> [AJK], oprac. przez zesp\u00f3\u0142 Instytutu S\u0142owianoznawstwa PAN, I-VI pod kier. Z Stiebera, VII-XV pod kier. H. Popowskiej-Taborskiej, Wroc\u0142aw 1964-1978, Z. Topoli\u0144ska, Teksty gwarowe centralnokaszubskie z komentarzem fonologicznym<\/i>, Studia z Filologii Polskiej i S\u0142owia\u0144skiej [SFPS], VII 1967, s. 87-125, Z. Topoli\u0144ska, Teksty gwarowe po\u0142udniowokaszubskie z komentarzem fonologicznym<\/i>, SFPS, VI, s. 115-141, Z. Topoli\u0144ska, Teksty gwarowe p\u00f3\u0142nocnokaszubskie z komentarzem fonologicznymi<\/i>, SFPS, VIII 1969, s. 67-93; tam dalsza literatura) i r\u00f3\u017cnych monografiach, co bli\u017cej w popularnej Gramatyce kaszubskiej<\/i> (E. Breza, J. Treder, Gramatyka kaszubska. zarys popularny<\/i>, Gda\u0144sk 1981).<\/p>\n

Kaszubszczyzna nigdy nie by\u0142a ca\u0142kiem jednolita, a procesy r\u00f3\u017cnicuj\u0105ce od XIII w. dalej j\u0105 dzieli\u0142y, zw\u0142aszcza jednak od po\u0142. XIX w. Tak kszta\u0142ci\u0142y si\u0119 dzi\u015b g\u0142\u00f3wne cechy kaszubszczyzny: a) konstytutywne kaszubienie, tj. stwardnienie \u015b \u017a \u0107 d\u017a \u2265 s z c dz<\/i> (dokonane mi\u0119dzy XII a XVI w.), np. sedzec<\/i>3<\/a><\/sup>; b) przej\u015bcie nieprzeg\u0142oszonego ps. *\u0119 \u2265 i<\/i> (nosowe) (od XIII w.), potem odnosowione, np. dic<\/i> (pol. da\u0107<\/i>), jastrzib<\/i>; c) zmiana i y u<\/i> (kr\u00f3tkich) \u2265 \u00eb<\/i>, tzw. szwa (od po\u0142. XVII w.), np. cz\u00ebc<\/i>, jastrz\u00ebba<\/i>; d) rozw\u00f3j mi\u0119kkich k\u2019 g\u2019 \u2265 \u0107 d\u017a<\/i> (pd.) lub cz d\u017c<\/i> (pd.), np. tacz\u00e9 d\u0142ud\u017c\u00e9 nod\u017ci<\/i> (po\u0142. XIX w.; kiedy\u015b w\u0142a\u015bciowo\u015bci Bor\u00f3w i Krajny).<\/p>\n

Realizacja fonetyki, fleksji, s\u0142owotw\u00f3rstwa czy s\u0142ownictwa z frazeologi\u0105 pozwala wyr\u00f3\u017cni\u0107 gwary: 1. p\u00f3\u0142nocne (Puckie i pn. Wejherowskiego): silnie dynamiczny akcent ruchomy i swobodny, siedlisko r\u00f3\u017cnorodnych archaizm\u00f3w (np. fonetyczny typ darga<\/i>, fleksja typu kam<\/i>, praes. typu graj\u0119<\/i>, imperat. typu nies\u00eb<\/i>, sufiks deminut. -ica<\/i>, prefiks s\u0105-<\/i>) i ognisko innowacji (np. fleksja rzeczownika typu \u017c\u00ebc\u00e9go<\/i>, ko\u0144c. dop. -\u00e9u\u032de : jeu\u032de<\/i> (pol. jego<\/i>), perfectum typu jacha\/jacha\u0142a<\/i>; wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 bardziej archaiczny zach\u00f3d nad Jez. \u017barnowieckim i nowatorski wsch\u00f3d, np. \u0144 \u2265 ni<\/i>, \u0142 \u2265 l<\/i> (bylaczenie na K\u0119pach Oksywskiej, cz\u0119\u015bciowo Puckiej, Swarzewskiej i p\u0142w. Hel); 2. \u015brodkowe (Kartuskie i pd. Wejherowskiego), np. na zach. denazalizacja nosowych (jaz\u00ebk<\/i>, k\u00f3sk<\/i> \u2018nieco\u2019, por. pol. k\u0105sek<\/i>); 3. po\u0142udniowe (cz\u0119\u015b\u0107 Ko\u015bcierskiego, Chojnickiego i Bytowskiego) z archaicznym zachodem (tzw. Gochy) oraz innowacyjnym i polonizuj\u0105cym wschodem (Zabory), np. akcent paroksytoniczny, brak zmiany \u01d4 \u2265 \u00eb<\/i> (np. Kaszub\u00eb<\/i>), sufiksy -ak<\/i> (np. cel\u00f4k<\/i>, -isko<\/i> (np. zamkowisko<\/i>), -iwac<\/i> (np. pisywac<\/i>), imperfectum typu j\u00f4 \u017cem pis\u00f4\u0142<\/i> itd.<\/p>\n

Kaszubszczyzna jest nadal tak silnie wewnetrznie zr\u00f3\u017cnicowana, \u017ce nawet poszczeg\u00f3lne wsie maj\u0105 odr\u0119bne systemy wokaliczne4<\/a><\/sup>. Do najwa\u017cniejszych cech tych system\u00f3w zalicza si\u0119: siln\u0105 dyftongizacj\u0119 samog\u0142osek okr\u0105g\u0142ych (tylnych), obecno\u015b\u0107 odr\u0119bnego fonemu \u00eb<\/i>, komplikacj\u0119 systemu samog\u0142osek ustnych w efekcie odnosowienia samog\u0142osek nosowych, daleko id\u0105c\u0105, ale aktualne ograniczan\u0105 tendencj\u0119 do przesuwania samog\u0142osek tylnych ku przodowi jamy ustnej, np. prawie powszechne (poza pd.-wsch.) pu\u032d<\/sup>ele<\/i> (pol. pole<\/i>, dawne luzi\u0144sko-wejherowskie i szemudzkie tj<\/sup>e krj<\/sup>ewa z rj<\/sup>egami<\/i> (pol. to krowa z rogami<\/i>), lokalne dzi\u015b sulecko-sierakowskie ti Kartiz\u00eb<\/i> (pol. tu Kartuzy<\/i>), wp\u0142yw dynamicznego akcentu na po\u0142nocy na rozw\u00f3j samog\u0142osek, zw\u0142aszcza ich redukcje, np. cha\u0142pa<\/i>, gra\u0144ca<\/i>.<\/p>\n

Akcent<\/b> kaszubski (GP 598-654, AJK X 1978 15-42)5<\/a><\/sup> ma charakter przycisku, na p\u00f3\u0142nocy jest dynamiczniejszy i powoduje redukcje samog\u0142osek nieakcentowanych, np. cha\u0142pa<\/i>, gli\u0144ca<\/i>, L\u00ebzno<\/i>, nie chc<\/i> (= nie chc\u00e3<\/i>), rozmi\u00f4c<\/i>, skorpa<\/i>, srowi<\/i>. Kaszubszczyzna nadmorska utrzyma\u0142a archaiczny akcent swobodny i cz\u0119\u015bciowo ruchomy, np. czaro<\/b>wnica<\/i>, czarowni<\/b>c<\/i>, czarowni<\/b>cama<\/i>; tu te\u017c zachowa\u0142 si\u0119 stary akcent na ostatni\u0105 (oksytoniczny<\/i>) w dwuzg\u0142oskowych przymiotnikach (np. miodny<\/b><\/i>, mitczi<\/b><\/i> i przys\u0142\u00f3wkach (np. lepi<\/b><\/i>, wczor\u00f4<\/b><\/i>) czy bezokolicznikach typu rozebl\u00e9<\/b>c<\/i>, w czasie tera\u017aniejszym typu dr\u00eb\u017ci<\/b><\/i>, grz\u00ebm<\/b>i<\/b><\/i> czy przesz\u0142ym skr\u00f3conym typu cz\u00ebta<\/b><\/i> (= cz\u00eb<\/b>ta\u0142a<\/i>), tak\u017ce w rzeczownikach typu c\u00e9ni\u00f4<\/b><\/i>, rol\u00f4<\/b><\/i>, zdrobnieniach typu koszi<\/b>k<\/i>, wozy<\/b>k<\/i> czy typu krowi<\/b>\u0144c<\/i>, kosc\u00f3<\/b>\u0142k<\/i>, jak te\u017c w po\u0142\u0105czeniach typu nad tob\u0105<\/b><\/i>, za mn\u0105<\/b><\/i>. Akcent o ograniczonej swobodzie spotka\u0107 mo\u017cna na p\u00f3\u0142nocy, ale reprezentatywny jest on dla Kaszub \u015brodkowych (Kartuskie i pd. Wejherowskiego), np. czaro<\/b>wnica<\/i>, czaro<\/b>wnic<\/i>, czaro<\/b>wnicama<\/i>; jest to tzw. akcent kolumnowy<\/i>, wykazuj\u0105cy sta\u0142\u0105 odleg\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy sylab\u0105 akcentowan\u0105 a pocz\u0105tkow\u0105 wyrazu. Nieruchomy akcent na pocz\u0105tkowej (inicjalny<\/i>) ma pd. (Bytowskie i Ko\u015bcierskie), a szerzy si\u0119 on te\u017c w centrum (Kartuskie), np. cza<\/b>rownica<\/i>, cza<\/b>rownica<\/i>, cza<\/b>rownic<\/i>, cza<\/b>rownicama<\/i>. Na pd.-wsch. (Zabory) akcent pada na przedostatni\u0105 (paroksytoniczny<\/i>), co wynikiem wp\u0142yw\u00f3w polszczyzny, np. czarowni<\/b>ca<\/i>, czaro<\/b>wnic<\/i>, czarownica<\/b>ma<\/i>.<\/p>\n

2. Wokalizm kaszubski<\/b><\/p>\n\n\n\n\n\n
i<\/i><\/td>\n<\/td>\nu<\/i><\/td>\n<\/tr>\n
e<\/i><\/td>\n\u00f4<\/i><\/td>\no<\/i><\/td>\n<\/tr>\n
<\/td>\n\u00eb<\/i><\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
<\/td>\na<\/i><\/td>\n<\/table>\n

Dla ca\u0142ej kaszubszczyzny6<\/a><\/sup>, tj. nie bacz\u0105c na lokalne r\u00f3\u017cnice, przyj\u0105\u0107 trzeba nast\u0119puj\u0105ce samog\u0142oski ustne: niskie a<\/i>, \u015brednioniskie e \u00f4 o<\/i>, \u015bredniowysokie \u00e9 \u00f3<\/i>, wysokie i u<\/i> oraz \u00eb<\/i>, czyli tzw. e<\/i> centralne. Dochodz\u0105 do tego dwa fonemy samog\u0142oskowe nosowe: \u0119<\/i> (pn.) lub \u00e3<\/i> (\u015br. i pd.) oraz \u0105<\/i>. Wymowa cz\u0119\u015bci samog\u0142osek kaszubskich r\u00f3\u017cni si\u0119 nieco od odpowiednich og\u00f3lnopolskich, ale bli\u017cej nale\u017cy przedstawi\u0107 samog\u0142oski nie maj\u0105ce w niej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie swoich odpowiednik\u00f3w, mianowicie \u00f4 \u00e9 \u00f3 \u00eb \u00e3<\/i>.<\/p>\n

2.1. Samog\u0142oski ustne a e i o u<\/i> w pozycji niezale\u017cnej<\/b><\/p>\n

2.1.1. Kaszubskie a<\/i> artyku\u0142owane jest jak pol. a<\/i>, np. droga<\/i>, w opozycji do drog\u00f4<\/i> (pol. droga<\/i>), drogu\u032d<\/sup>e<\/i> (pol. drogo<\/i>), drog\u00e3<\/i> (pol. drog\u0119<\/i>). Zachodz\u0105 jednak liczne r\u00f3\u017cnice dystrybucyjne (w dodatku lokalnie zr\u00f3\u017cnicowane) w zwi\u0105zku z oboczno\u015bciami typu arch. bard\u00f3wka<\/i> obok nowszego brodawka<\/i> czy arch. jerzmo<\/i>, reno<\/i> wobez nowszego jarzmo<\/i>, rano<\/i>, uzale\u017cnieniem pozycyjnym typu s\u00f3nczi<\/i> i typu n\u0105ma<\/i> czy typu dej<\/i>, grej<\/i>, typu fleksyjnego ch\u0142opama<\/i> obok ch\u0142opami<\/i> czy grel\u00eb<\/i>, kredl\u00eb<\/i> (pd.) obok gral\u00eb<\/i>, kradl\u00eb<\/i>, a por. te\u017c czas przesz\u0142y typu (j\u00f4, wa) pisa<\/i> (pn.) obok pisa\u0142a<\/i>. W nag\u0142osie mo\u017ce by\u0107 poprzedzane protez\u0105 h<\/i> albo j<\/i>, np. (h<\/i>)alac<\/i> \u2018przynie\u015b\u0107\u2019, jagwind<\/i>, (j<\/i>)a\u017c<\/i>, wyj\u0105tkowo protez\u0105 w<\/i>, np. walc\u00e9rz<\/i> (pol. alkierz<\/i>).<\/p>\n

2.1.2. Kaszubskie e<\/i> wymawiane jest jak pol. e<\/i>, np. pierze<\/i>, w opozycji do pi\u00e9rze<\/i> (pol. pierze<\/i>, pi\u00f3ra<\/i>) czy sek<\/i>(\u0142<\/i>) i sek<\/i> \u2018cz\u0142owiek dokuczliwy\u2019 wobec s\u00ebk<\/i> (pol. syk<\/i> czy s\u00ebk<\/i> \u2018pies\u2019 (por. s\u00ebka<\/i>, pol. suka<\/i>); uwaga: tzw. szwa (\u00eb<\/i>) nie wyst\u0119puje po fonetycznie palatalnych. W gwarze Jastarni po mi\u0119kkich pojawia si\u0119 samog\u0142oska \u00f4<\/i>, np. bi\u00f4gac<\/i>, j\u00f4zoro<\/i>. Liczne r\u00f3\u017cnice dystrybucyjne dotycz\u0105 przede wszystkim typu chc\u00e9ma<\/i> (pd.), grzebi\u00e9n\/grzebi\u0144<\/i>, mni\u00e9szi<\/i>, daw. luzi\u0144skie djebr\u00f4 krjewa<\/i>, m\u0142oc<\/i>, p\u0142oc<\/i>, typ dob\u00ebtk<\/i>, ojc<\/i>, ale typ koce\u0142<\/i> czy liter. typ \u0142ep<\/i>, \u0142epa<\/i>, zako\u0144cze\u0144 -el\u00eb<\/i> typu grel\u00eb<\/i>, dop. typu d\u00ebsze<\/i>, sufiksu -ewo<\/i> typu ojcewi<\/i>. Nag\u0142osowe e<\/i> mo\u017ce poprzedza\u0107 j-<\/i>, np. Jewa<\/i>, lub h-<\/i> np. (h<\/i>)eltka<\/i> (pn.).<\/p>\n

2.1.3. Kaszubskie o<\/i> i u<\/i> brzmi\u0105 jak odpowiednie pol. o<\/i> i u<\/i>, np. rok<\/i> w opozycji do r\u00f3g<\/i>, rak\/rek<\/i>, r\u00ebk<\/i> (pol. ryk<\/i>) w opozycji do l\u00f3d<\/i>, lat<\/i>.<\/p>\n

Kaszubskie o<\/i> w arch. m\u0142oc<\/i>, p\u0142oc<\/i> (z pochodnymi) i zachowanie czosac<\/i>, krzosac<\/i>, smiotana<\/i>, a tak\u017ce w analog. niosl\u00eb<\/i>, wiozl\u00eb<\/i>, ale zlanie \u00f4\u0142<\/i> typu \u017c\u00f4\u0142ti<\/i>, w\u00f4\u0142t\u00f4\u017c<\/i>, \u017c\u00f3\u0142ni\u00e9rz<\/i>, natomiast po twardych z\u0119bowych i przed r<\/i>, rz<\/i> zw\u0119\u017cenie w \u00f3<\/i> jest cz\u0119ste, np. d\u00f3sc<\/i>, trz\u00f3da<\/i>, niemal powszechne przed N, np. ko\u0144<\/i> czy ku\u0144c<\/i>, s\u0142u\u0144ce<\/i> itp.<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 kasz. u<\/i> alternuje z \u00eb<\/i>, np. lud<\/i> : l\u00ebdu<\/i>, p\u0142ug<\/i> : p\u0142\u00ebga<\/i>. Z nieregularno\u015bci wymieni\u0107 trzeba powszechne jitro\/\/witro<\/i>, rozpowszechnione naji<\/i>, waji<\/i> (\u2264 naju<\/i>, waju<\/i>), a \u015brkasz. ji<\/i> (pol. ju\u017c<\/i>), zreszt\u0105 rozpowszechniona jest wymowa zw\u0119\u017conego i odwargowionego u<\/i> jako \u00fc<\/i> czy wr\u0119cz i<\/i>; ostatnia szczeg\u00f3lnie w centrum. W nag\u0142osie poza labializacj\u0105 (zob. ni\u017cej) zachodzi prejotacja, np. jic<\/i>, jusc\u00e9<\/i> (Swarzewo), jurlop<\/i> (K\u0119pa Swarzewska) i zleksykalizowane juchn\u0105c<\/i> \u2018mocno uderzy\u0107\u2019 (Z\u0119blewo, Strzepcz, Puzdrowo).<\/p>\n

Samog\u0142oski o<\/i>, u<\/i> ulegaj\u0105 dwom powi\u0105zanym ze sob\u0105 procesom fonetycznym, tj. powszechnej po sp\u00f3\u0142g\u0142oskach wargowych i tylnoj\u0119zykowych oraz w nag\u0142osie dyftongizacji wraz z mo\u017cliwym przesuni\u0119ciem drugiego elementu dyftongu ku przodowi jamy ustnej7<\/a><\/sup>, np. mu\u032d<\/sup>owa<\/i>, ku\u032d<\/sup>oza<\/i>, u\u032d<\/sup>ojc<\/i>; mu\u032d<\/sup>cha<\/i>, ku\u032d<\/sup>ura<\/i>, u\u032d<\/sup>usz\u00eb<\/i> (pd.-wsch.) obok mu\u032d<\/sup>ewa<\/i>, ku\u032d<\/sup>eza<\/i>, u\u032d<\/sup>ejs<\/i>; mu\u032d<\/sup>\u00fccha<\/i>, ku\u032d<\/sup>\u00fcra<\/i>, u\u032d<\/sup>\u00fcsz\u00eb<\/i> (powsz.) czy mu\u032d<\/sup>\u00e9wa<\/i>, ku\u032d<\/sup>\u00e9za<\/i>, u\u032d<\/sup>\u00e9js<\/i> (pn.); mu\u032d<\/sup>ycha<\/i>, ku\u032d<\/sup>yra<\/i>, u\u032d<\/sup>ysz\u00eb<\/i> (\u015br. i cz\u0119\u015bciowo pn.). Zleksykalizowa\u0142o si\u0119 to w nag\u0142osie: \u0142upa<\/i> (pd.)\/\/hupa<\/i> \u2018kupa\u2019 (pn.), husc\u00e9<\/i> (Zatoka Pucka)\/\/wusc\u00e9<\/i>, a por. dawne wotrok\/\/jotrok \u2264 otrok<\/i>. Labializacja nie dotyczy wt\u00f3rnego \u00f3<\/i> + N w cel. lm. -\u00f3m<\/i>, np. bia\u0142k\u00f3m<\/i>, ch\u0142op\u00f3mi<\/i>, kr\u00ebk\u00f3m<\/i> (zob. 2.2.3.). Dzia\u0142o si\u0119 tak r\u00f3wnie\u017c po innych sp\u00f3\u0142g\u0142oskach, nierzadko wraz z zatrat\u0105 labializacji, do czego por. dawn\u0105 wymow\u0119 typu tj<\/sup>e dj<\/sup>ema je cj<\/sup>etka i sj<\/sup>estra<\/i> (zach. Wejherowskiego), zmorfologizowan\u0105 cz\u0119\u015bciowo w typie ku\u032d<\/sup>elane<\/i>, ku\u032d<\/sup>er\u00ebte<\/i>, cwarde<\/i>, mu\u032d<\/sup>ecne<\/i> (pol. kolano<\/i>, koryto<\/i>, twardo<\/i>, mocno<\/i>).<\/p>\n

2.1.4. Kaszubskie i<\/i> artyku\u0142owane jest po twardych i mi\u0119kkich jak pol. i<\/i>, np. bik<\/i> (pol. byk<\/i>) w opozycji do bek<\/i> (dop. lm. od b\u00ebka<\/i> \u2018motyka\u2019), bu\u032d<\/sup>ek<\/i> (pol. bok<\/i>), b\u00f3g<\/i>, buk<\/i>, przy czym po twardych alternuje nieraz z \u00eb<\/i>, np. dim<\/i> : d\u00ebmu<\/i>, rib<\/i> : r\u00ebba<\/i>, syn<\/i> : s\u00ebna<\/i>, te\u017c trzisc<\/i> : trz\u00ebsc<\/i> (pol. trz\u0105\u015b\u0107<\/i>), gdy\u017c na p\u00f3\u0142nocy Kaszub nieprzeg\u0142oszone ps. *\u0119 \u2265 i \u2265 \u00eb<\/i> (zob. 1.), nadto np. w liczebnikach dzesy\u0144c<\/i>, dzewi\u0144c<\/i>, pi\u0144c<\/i> (pn.) obok dzes\u00e3c<\/i>, dzewi\u00e3c<\/i>, pi\u00e3c<\/i> (pd.). Wt\u00f3rbe i<\/i> pojawia si\u0119 w typie ti dobri<\/i> oraz ni m\u00f3m<\/i> czy grzebi\u0144<\/i> (2.4.2.). Obserwuje si\u0119 proces obni\u017cania artykulacji i \u2265 \u00e9<\/i> po wargowych, \u017cebowych i po mi\u0119kkich, np. bia\u0142cz\u00e9<\/i>, nod\u017c\u00e9<\/i>, s\u00ebnowi\u00e9<\/i> (cel.). Nag\u0142osowe i \u015br\u00f3dg\u0142osowe i<\/i> poprzedza proteza j<\/i>, np. jid\u0105<\/i>, stoji<\/i>, stojisz<\/i>, stojim\u00eb<\/i>, rzadko w<\/i>, np. wiskac<\/i> \u2018iska\u0107\u2019.<\/p>\n

2.2. Samog\u0142oski ustne a e i o u<\/i> w pozycji zale\u017cnej<\/b>, tj. przed lub rzadziej po sp\u00f3\u0142g\u0142oskach r l \u0142 m n \u0144 j<\/i>, ulega\u0107 mog\u0105 artykulacyjnemu zw\u0119\u017ceniu, rzadziej rozszerzeniu.<\/p>\n

2.2.1. Samog\u0142oska a<\/b><\/i>:
\naj \u2265 ej\/\/\u00e9j<\/i>: rozk. typu daj<\/i>, graj<\/i> obok dej<\/i>, grej<\/i> \/\/ d\u00e9j<\/i>, gr\u00e9j<\/i> oraz d\u00f4j<\/i>, gr\u00f4j<\/i> (Puckie), te\u017c bi\u00f4j<\/i> obok biej\/\/bi\u00e9j<\/i> (Wejherowskie, pd.-wsch.) \u2018id\u017a\u2019, niekt\u00f3re wyrazy rodzime typu pajk\/\/pejk<\/i>, zajc\/\/zejc<\/i>, czy obce typu fajn\/\/fejn<\/i>, rajtowac\/\/rejtowac<\/i>;<\/p>\n

aN \u2265 \u00e3n<\/i> : n\u00e3ma<\/i>, sc\u00e3na<\/i>, t\u00e3m<\/i>, w\u00e3ma<\/i> (zw\u0142aszcza na obszarze mi\u0119dzy Wejherowem a Ko\u015bcierzyn\u0105; wymowa typu barchon\/\/barch\u00e3n<\/i>, J\u00f3nki\/\/J\u00e3nk<\/i>; na pn. zaimek t\u0105m<\/i> lub t\u00e3<\/i> (pol. tam<\/i>), gdzie i ko\u0144c\u00f3wka narz\u0119dnika lpoj. -em \u2265 -\u00e3<\/i>, np. z Bog\u00e3<\/i> wobec z Bod\u017cem\/\/Bod\u017c\u00e9m<\/i>;<\/p>\n

aN\/\/a\u0143 \u2265 e\u0143<\/i>: gre\u0144ca<\/i>, ke\u0144ta<\/i>, mieszke\u0144c<\/i>, te\u0144cowac<\/i> (K\u0119pa Oksywska, pn. Wejherowskiego, pd.-wch.), tak\u017ce typu por\u00e9nk<\/i>, r\u00e9mi\u00e3<\/i>; aN<\/i>: grenca<\/i> itd. (p\u0142w. Hel);<\/p>\n

ar \u2265 er<\/i> : typ dzerl\u00eb<\/i>, te\u017c zmierkowac<\/i>, typ fardich\/\/ferdich<\/i> (\u015br., pd.) dezmar\/\/dezmer<\/i>;<\/p>\n

ra-<\/i>, ja- \u2265 re-<\/i>, je-<\/i> : rek<\/i>, remi\u00e3<\/i>, reno<\/i>, jerzmo<\/i>, jeskul\u00ebca<\/i>, wieszcz\u00f3rka<\/i>.<\/p>\n

2.2.2. Samog\u0142oska e<\/i><\/b>:
\nej \u2265 \u00e9<\/i>(j<\/i>) : -\u00e9<\/i>(j<\/i>)szi<\/i> : pi\u00e3kni\u00e9<\/i>(j<\/i>)szi<\/i> (powsz.); w wyrazach cz\u00e9<\/i>(j<\/i>), t\u00e9<\/i>(j<\/i>), w\u00e9<\/i>(j<\/i>) i w zapo\u017cyczeniach, np. c\u00e9<\/i>(j<\/i>)ch<\/i>, kl\u00e9<\/i>(j<\/i>)d<\/i>, w\u00e9<\/i>(j<\/i>)da<\/i> (pn. i pd.);<\/p>\n

e\u0142 \u2265 \u00e9\u0142<\/i>, np. koc\u00e9\u0142<\/i>, os\u00e9\u0142<\/i> (Puckie i Wejherowskie);<\/p>\n

eN \u2265 \u00e9N<\/i> : chc\u00e9ma<\/i>, cz\u00e9mu<\/i>, jed\u00e9n<\/i>, t\u00e9ma<\/i>, t\u00e9n<\/i> – norm\u0105 na pd., nawet w typie z\u00e9 mn\u0105<\/i>; na pn. dyftongizacja typu lejn\/\/l\u00e9jn<\/i>; typ adwa\u0144t<\/i>, dokuma\u0144t<\/i>, instruma\u0144t<\/i> jest kociewski;<\/p>\n

e\u0143 \u2265 i\u0143<\/i> : typ czerwi\u0144c<\/i>, krowi\u0144c<\/i>, S\u0142owi\u0144c<\/i>, wi\u0144c<\/i> oraz przymiot i przys\u0142. na -e\u0144czi<\/i>, -e\u0144ko<\/i> : mali\u0144czi<\/i>, mali\u0144ko<\/i>. Typ obe\u0144dze<\/i>, ode\u0144dze<\/i>, prze\u0144dze<\/i>, roze\u0144dze<\/i>, we\u0144dze<\/i> itd. jest pnkasz., natomiast typ od\u00e9<\/i>(j<\/i>)ndze<\/i> itd. na pd. Wejherowskiego, typ od\u00e9\u0144dze\/od\u00e9ndze<\/i> itd. p\u0142w. Hel, K\u0119pa Swarzewska i Pucka, typ odi\u0144dze\/\/odindze<\/i> na pn. Wejherowskiego;<\/p>\n

er<\/i>(z<\/i>) \u2265 \u00e9r<\/i>(z<\/i>) : typ c\u00e9rpiec<\/i>, dz\u00e9rsczi<\/i>, pi\u00e9rs<\/i>, s\u00e9rce<\/i> pd., rzadziej pn. i \u015br. obok powsz. cerpiec<\/i>, serce<\/i> itd.; pierwotne ir<\/i>(z<\/i>) utrzymuje si\u0119 obok \u00e9r<\/i>(z<\/i>) na p\u00f3\u0142nocy, np. dzyrsczi<\/i>, sczirz<\/i>, smirdzy<\/i>.<\/p>\n

2.2.3. Samog\u0142oski o u<\/b><\/i>:
\noN \u2265 \u00f3N\/\/uN<\/i> : typ d\u00f3ma\/\/duma<\/i> \u2018w domu\u2019, k\u00f3\u0144<\/i>, k\u00f3nia\/\/ku\u0144<\/i>, kunia<\/i>, zw\u00f3n<\/i>, zw\u00f3na\/\/zw\u00f3n<\/i>, zw\u00f3na<\/i>, tak\u017ce w cel. lm. -\u00f3m<\/i>, np. ch\u0142op\u00f3m<\/i>, kr\u00ebk\u00f3m<\/i> obok kot\u00f3m\/\/kotom<\/i>, i w typie d\u00f3 mnie<\/i>, d\u00f3 nas<\/i> – na pd., gdzie indziej rzadko obok powszechnego typu poza tym d\u00f3m<\/i> \u2018sie\u0144\u2019, ale doma<\/i>, k\u00f3\u0144<\/i>, ku\u032d<\/sup>enia<\/i>; powszechnie ku\u0144c<\/i>, s\u0142u\u0144ce<\/i> (i pochodne), a tak\u017ce np. s\u0142i\u0144ce<\/i> czy podobne k\u00f4\u0142tun\/\/k\u00f4\u0142tin<\/i>;<\/p>\n

o\u0142<\/i> \u226c \u00f4\u0142<\/i> : typ \u017c\u00f4\u0142\u00e3dz<\/i>, \u017c\u00f4\u0142ni\u00e9rz<\/i>, w\u00f4\u0142t\u00f4rz<\/i> (2.2.1.); u\u0142 \u2265 \u00fc\u0142\/i\u0142<\/i>, np. cz\u00fc\u0142\/\/czi\u0142<\/i>, kosc\u00f3\u0142\/\/kosc\u00fc\u0142\/\/koscy\u0142<\/i> itd.;<\/p>\n

zleksykalizowane \u00f3<\/i> w szk\u00f3lny<\/i>, szkoln\u00f4<\/i> \u2018nauczyciel(ka)\u2019, ale szko\u0142a<\/i>, szko\u0142owi<\/i>;<\/p>\n

or \u2265 \u00f3r\/er\/\u00e9r<\/i> : docht\u00f3r\/\/dochter<\/i>, k\u0105t\u00f3r\/\/katera<\/i>; rzadziej \u00f4r<\/i> (Borzyszkowy): g\u0105s\u00f4r<\/i>, wiecz\u00f4r<\/i>.<\/p>\n

2.2.4. Samog\u0142oska i<\/b><\/i>:
\ni<\/i> przed j<\/i> lokalnie nie przechodzi w \u00eb<\/i> (Swornegacie), np. szije<\/i>, tije<\/i>, \u017cije<\/i>, a nadto tam\u017ce i nieco szerzej -ij\/-yj \u2265 -i<\/i>, np. czi<\/i>, mi s\u00e3<\/i>, pi<\/i>, szi<\/i>, szita<\/i>, stri<\/i> (pol. kij<\/i>, miej si\u0119<\/i>, pij<\/i>, szyj<\/i>, szyjcie<\/i>, stryj<\/i>); najcz\u0119\u015bciej tak w imperatiwie;<\/p>\n

i\u0142<\/i>, i\u0142<\/i> po twardych w\u0142a\u015bciwie bez zmian, gdy po mi\u0119kkich w e\u0142\/\/\u00e9\u0142<\/i>, np. m\u00f3wie\u0142<\/i>, pie\u0142a<\/i>, robie\u0142a<\/i>, zgnie\u0142i<\/i>, mie\u0142owac<\/i> – powszechniej w centrum, rzadziej na pn. i pd., regularniej b\u00e9\u0142<\/i>, rzadko b\u00eb\u0142<\/i>. Na pd. od Kartuz wyst\u0119puje wymowa typu pio\u0142a<\/i>, pi\u00f3\u0142a<\/i>. W regresie jest pn. bu<\/i>, prosu<\/i> (pol. by\u0142<\/i>, prosi\u0142<\/i>) itp.;<\/p>\n

ir<\/i>(z<\/i>) \u2265 er<\/i>(z<\/i>) zob. 2.2.2.<\/p>\n

2.3. Samog\u0142oski ustne \u00f4 \u00e9 \u00f3 \u00eb<\/i> w pozycji niezale\u017cnej<\/b><\/p>\n

2.3.1. Kaszubskie \u00f4<\/i> ma zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 artykulacj\u0119: a) arch. \u00e5<\/i> spotykan\u0105 w gwarze luzi\u0144skiej, w centrum i na pd.-zach., np. z\u00e5t\u00f3r<\/i>, a niekiedy na pn.-zach. i na pd. s\u0142yszy si\u0119 dyftong \u00e5u\u032d<\/sup><\/i> (jak w Borach), np. n\u00e5u\u032d<\/sup>gawice<\/i> \u2018skarpety\u2019, w\u00e5u\u032d<\/sup>ga<\/i>; b) starsz\u0105 typu o\/\/\u00f3<\/i> (pd. Wejherowskiego, Zabory, Jastarnia i B\u00f3r), przy czym \u00f3<\/i> raczej na zach. Wejherowskiego, np. mo\/\/m\u00f3<\/i>, trowa\/\/tr\u00f3wa<\/i>, woga\/\/w\u00f3ga<\/i>; na pd. cz\u0119sto \u00f3\/\/u<\/i> (AJK VII 115); niegdy\u015b o<\/i> mia\u0142o szerszy zasi\u0119g, np. na pn.-zach. (AJK VI 199); c) centralne \u00f6<\/i> (Puckie, wsch. Kartuskiego i na pd. od Bytowa), np. m\u00f6<\/i>, p\u00f6lc<\/i>, s\u00f6c<\/i>; d) najbardziej wyewoluowana barwa e<\/i> w\u0142a\u015bciwa jest dla zach. centrum oraz cz\u0119\u015bciowo pn.-zach. i pd.-zach. (AJK XIV 48), np. me<\/i>, pelc<\/i>, sec<\/i>, steri<\/i>, ptech<\/i> itd.; szerzej por. typ de\u0142<\/i> (2.4.1.).<\/p>\n

Uwagi: 1. Na pd.-wsch. cz\u0119\u015bciej wyst\u0119puje ju\u017c a<\/i>, tj. jak na Kociewiu, np. stari<\/i>, trawa<\/i>. 2. Wida\u0107, \u017ce kasz. \u00f4<\/i> mo\u017ce przyjmowa\u0107 barw\u0119 wszystkich w gr\u0119 wchodz\u0105cych samog\u0142osek (AJK VII 150), a zatem e \u00e9 y\/\/i<\/i> (szczeg\u00f3lnie zach. Kartuskiego), o<\/i> (Wejherowskie), \u00f3\/\/u<\/i> (zw\u0142aszcza pd.). Znane to przynajmniej od bada\u0144 Hilferdinga (1856), ale geografia tych kontynuant\u00f3w si\u0119 zmienia\u0142a8<\/a><\/sup>. 3. Realizacja \u00f4<\/i> typu o<\/i> r\u00f3\u017cni si\u0119 od pierwotnego o<\/i> niepodleganiem dyftongizacji, np. g\u00f4\u0142ka\/\/go\u0142ka\/\/ge\u0142ka<\/i> (pol. ga\u0142ka<\/i>) wobec gu\u032d<\/sup>e\u0142ka<\/i>, \u2018niedojrza\u0142y owoc\u2019.<\/p>\n

2.3.2. Kasz. \u00e9<\/i> przeciwstawia si\u0119 kasz. e<\/i>, np. j\u00e9m<\/i>, j\u00e9<\/i> (pol. jem<\/i>, je<\/i>), ale jem<\/i>, je<\/i> (pol. jestem<\/i>, jest<\/i>) itd., przy czym wymawiana jest w\u0142a\u015bciwie dwojako: a) arch. jako \u00e9<\/i>, czyli e<\/i> \u015bcie\u015bnione, po\u015brednie mi\u0119dzy y<\/i> i e<\/i>, np. bi\u00e9da<\/i>, chl\u00e9w<\/i>, ml\u00e9ko<\/i>, pogrz\u00e9b<\/i>, sl\u00e9dz<\/i>, t\u00e9\u017c<\/i>; bli\u017csze e<\/i> na pn.-zach. i na pd.-wsch., gdzie te\u017c sk\u0142onno\u015b\u0107 do wymowy dyftongicznej typu ml\u00e9jko<\/i>; b) jako y<\/i>, i<\/i> lub im bliskie, np. bida<\/i>, kolibka\/\/kolybka<\/i>, mlyko<\/i> itd., mianowicie na obszarze na pd. od Pucka a\u017c po Kartuzy; cz\u0119\u015bciej i<\/i> dla akcentowanego \u00e9<\/i> po sp\u00f3\u0142g\u0142osce mi\u0119kkiej (AJK XIV 122); odr\u00f3\u017cnia si\u0119 tu np. jem<\/i> : j\u00e9m<\/i> : jim<\/i> (pol. jestem<\/i> : jem<\/i> : im<\/i>); j\u00f4<\/i> : je<\/i> : j\u00e9<\/i> : ji<\/i> (pol. ja<\/i> : jest<\/i> : je<\/i> : jej<\/i>). Wt\u00f3rne \u00e9<\/i> pojawia si\u0119 w typie bia\u0142cz\u00e9<\/i> (2.1.1.), t\u00e9ma<\/i> (2.2.2.) i chodz\u00e9\u0142<\/i> (2.2.4.) czy Mac\u00e9j<\/i>, gad\u00e9<\/i> (2.4.2.). Odmiennie przebiegaj\u0105 wymiany \u00e9<\/i> : e<\/i>, np. brz\u00e9g<\/i> : brzegu\/\/brz\u00e9gu<\/i> (4.1.4.), a szerzej wyst\u0119puje typ ku\u0144c (2.4.3.).<\/p>\n

2.3.3. Kasz. \u00f3<\/i> wymawiane jest po\u015brednio mi\u0119dzy o<\/i> i u<\/i>, nieraz bli\u017csze u<\/i>, r\u00f3\u017cni\u0105c si\u0119 od niego (np. b\u00f3g<\/i> : bu\u032d<\/sup>uk<\/i>), od o<\/i> (np. sp\u00f3d<\/i> : spod<\/i>) czu od \u00f4<\/i> (np. d\u00f4\u0142<\/i> : d\u00f3\u0142<\/i>); pe\u0142ne zr\u00f3wnanie z u<\/i> zachodzi tylko na pd., np. curka<\/i>, sudmi<\/i> (GP 286) i w typie muj<\/i> (2.4.3.), ale por. nieregularnie oboczno\u015bci typu bat\u00f3g\/\/batug<\/i>, jask\u00f3\u0142ka\/\/jasku\u0142ka<\/i>, mo\u017ce\/\/m\u00f3\u017ce<\/i>, zn\u00f4w\/\/zn\u00f3w<\/i> itp. Dla Boru i Jastarni typowa jest wymowa dyftongiczna typu geu\u032d<\/sup>ra<\/i>, seu\u032d<\/sup>l<\/i>, eu\u032d<\/sup>z<\/i> (pol. g\u00f3ra<\/i>, s\u00f3l<\/i>, w\u00f3z<\/i>) (GP 286, AJK II 66), natomiast na pd.-zach. typu bu\u032d<\/sup>yg<\/i>, gu\u032d<\/sup>yzdz<\/i>, mu\u032d<\/sup>ywi\u00e3<\/i> (GP 287, AJK 81-84).<\/p>\n

2.3.4. Kasz. \u00eb<\/i> wymawiane jest przewa\u017cnie jak niezaokr\u0105glone e<\/i> \u015brodkowe, ale jej konkretne brzmienie jest zr\u00f3\u017cnicowane geograficzne i uwarunkowane m. in. akcentem czy s\u0105siedztwem (np. \u0142<\/i>, zob. 2.4.4.): a) na pn. i w centrum akcentowane \u00eb<\/i> zbli\u017ca si\u0119 do a<\/i>, poza akcentem ulega redukcji (np. d\u00ebnga<\/i> zam. d\u00ebn\u00ebga<\/i> \u2018fala morska\u2019) lub przyjmuje barw\u0119 e<\/i>, kt\u00f3ra w og\u00f3le dominuje (H. Popowska-Taborska, Centralne zagadnienie wokalizmu kaszubskiego. Kaszubska zmiana \u0119 \u2265 i oraz i, y \u2265 e<\/i> [CZW], Wroc\u0142aw 1961); b) pd.-zach. \u00eb<\/i> wymawia jak e<\/i> niezale\u017cnie od akcentu; c) na pd.-wsch. \u00eb<\/i> zbli\u017ca si\u0119 do zaokr\u0105glonego y<\/i> lub zredukowanego u<\/i>, np. ryby<\/i> lub rubu<\/i>, przy czym zakres wyst\u0119powania \u00eb<\/i> jest w\u0119\u017cszy, nie obejmuj\u0105c u<\/i> (np. cudzy<\/i>, czuc<\/i>, Kaszub\u00eb<\/i>) oraz i<\/i> po l<\/i>, np. deli<\/i>, mieli<\/i> (CZW 57) czy szerzej w typie \u017cij\u00e3<\/i> (2.4.4.), jak si\u0119 to dzieje gdzie indziej.<\/p>\n

Na p\u00f3\u0142nocy z kolei \u00eb<\/i> ma szerszy zakres, odpowiadaj\u0105c te\u017c pol. \u0119<\/i>, np. c\u00ebgn\u0105c<\/i>, cel\u00ebca<\/i>, jastrz\u00ebba<\/i> (CZW 34), i wyst\u0119puj\u0105c tak\u017ce w nag\u0142osie zamiast i<\/i>, np. \u00eb<\/i>, \u00eb\u017c<\/i>, \u00eb\u017cl\u00eb<\/i> (CZW 64) czy wt\u00f3rnie w typie dr\u00eb\u017c\u00e9\u0144\/\/d\u00ebr\u017c\u00e9\u0144<\/i> (4.1.3.), a poza tym pojawia si\u0119 tu po sp\u00f3\u0142g\u0142oskach mi\u0119kkich, np. dr\u00ebd\u017c\u00ebch<\/i>, dr\u00ebd\u017c\u00ebmi<\/i> jako analogicznych do dobr\u00ebch<\/i>, dobr\u00ebmi<\/i> (CZW 67).<\/p>\n

2.4. Samog\u0142oski ustne \u00f4 \u00e9 \u00f3 \u00eb<\/i> w pozycji zale\u017cnej<\/b><\/p>\n

2.4.1. \u00f4<\/i> + \u0142 \u2265 e\u0142<\/i>: bie\u0142i<\/i>, chce\u0142<\/i>, de\u0142<\/i>, me\u0142i<\/i>, poniedze\u0142k<\/i>; w regresie jest luzi\u0144sko-wejherowski typ biegu<\/i>(\u0142<\/i>), wiedzu<\/i>(\u0142<\/i>) itp. (GP 313).<\/p>\n

\u00f4<\/i> + N \u2265 \u00f3N<\/i> szczeg\u00f3lnie na pd.: boc\u00f3n<\/i> i boc\u00f3na<\/i>, m\u00f3m<\/i> i m\u00f3m\u00eb<\/i>, p\u00f3n<\/i> i p\u00f3na<\/i>, jech\u00f3ny<\/i> itp., gdy reszta Kaszub rozr\u00f3\u017cnia zwykle p\u00f3n<\/i>, pana<\/i>, s\u00f3m<\/i>, sama<\/i>; w Puckiem, Wejherowskiem i pn. Kartuskiego imies\u0142\u00f3w ma zako\u0144czenie -\u00f4ny<\/i>, np. jach\u00f4ny<\/i>9<\/a><\/sup>. Dalsze zw\u0119\u017cenie \u00f3<\/i> prowadzi nieraz do zlania z u<\/i>, np. Gdu\u0144sk<\/i>, tu\u0144c<\/i> (GP 296). Na pn. od Ko\u015bcierzyny dochodzi do unosowienia w typie boc\u00f3n<\/i>, a zatem boc\u0105n<\/i>, t\u0105ni<\/i>, z\u0105mk<\/i> (AJK XIV 149); por. o<\/i> + N (2.2.3.).<\/p>\n

2.4.2. \u00e9j \u2265 ij\/yj<\/i>: Mac\u00e9j<\/i>, ol\u00e9j<\/i>, z\u0142odz\u00e9j<\/i>, przy czym -j<\/i> zwykle ginie, poza pd.-wsch., np. Macy<\/i>; powszechniej ginie ono w odmianie zaimkowo-przymiotnikowej, np. ti dobri<\/i>, ny nowi<\/i> (pol. tej dobrej<\/i>, onej nowej<\/i>), te\u017c w stopniu wy\u017cszym przys\u0142\u00f3wka, np. bl\u00eb\u017ci<\/i>, dali<\/i>, wicy<\/i> (GP 208). Zanika ono te\u017c w 2. os. rozka\u017anika typu gad\u00e9<\/i>, gad\u00e9ta<\/i>; d\u00e9<\/i>, d\u00e9ta<\/i>; smi<\/i>, smita<\/i>; wli<\/i>(j<\/i>), wli<\/i>(j<\/i>)ta<\/i> itd., jak r\u00f3wnie\u017c w przymiotnikach typu l\u017c\u00e9szi<\/i>, m<\/i>(n<\/i>)i\u00e9szi<\/i> itd.<\/p>\n

\u00e9N = eN<\/i> (zob. 2.2.2.), np. ni m\u00f3m<\/i> \u2018non habe\u2019, ni ma<\/i> \u2018non est\u2019, ni mog\u00e3<\/i>, ni musz\u00e3<\/i> itd., szerzej na pd.-wsch., np. ni m\u00f3wi\u00e3<\/i>, ni nies\u00e3<\/i> itp.; podobnie \u00e9\u0143 \u2265 i\u0143<\/i>, zw\u0142aszcza na pd., np. dr\u00eb\u017ci\u0144<\/i>, grzebi\u0144<\/i>, jeli\u0144<\/i> (GP 215).<\/p>\n

2.4.3. \u00f3j \u2265 u<\/i>(j<\/i>), np. poku<\/i>(j<\/i>), pud\u00e3<\/i>, nadto na pd. np. buj<\/i>(ta<\/i>) s\u00e3<\/i>, muj<\/i>, swuj<\/i>, zdruj<\/i> (GP 289, K. Nitsch, Wyb\u00f3r pism polonistycznych<\/i> [WPP], Wroc\u0142aw 1954-1958, III 62, 77, 92);<\/p>\n

\u00f3\u0142 \u2265 e\u0142\/\/\u00f4\u0142<\/i> w okolicach \u017barnowca, cz\u0119\u015bciowo w Kartuskiem i na pd.-zach., np. dz\u00e3ce\u0142\/\/dz\u00e3c\u00f4\u0142<\/i>, ste\u0142\/\/st\u00f4\u0142<\/i> (GP 292), natomiast na pd. zw\u0119\u017cenie w u\u0142<\/i>, np. pu\u0142<\/i>, stu\u0142<\/i> (GP 293);<\/p>\n

\u00f3r \u2265 \u00f4r\/\/er<\/i>, np. c\u00f3rka<\/i>, g\u0105s\u00f4r\/\/gaser<\/i>, kl\u00f4szt\u00f3r\/\/kloszt\u00f4r\/\/kloszter<\/i> (GP 293); <\/p>\n

o<\/i> + N \u2265 \u00f3\/\/u<\/i> + N (jak pierwotne o<\/i> i \u00f4<\/i>, o czym zob. 2.2.3. i 2.4.1.), np. d\u00f3\u0144c\/\/du\u0144c<\/i>, k\u00f3\u0144c\/\/ku\u0144c<\/i>, s\u0142\u00f3\u0144ce\/\/s\u0142u\u0144ce<\/i>.<\/p>\n

2.4.4. brak na pd. \u00ebj \u2264 ij<\/i>, np. \u017cij\u00e3<\/i> (GP 229, AJK XIV 98), a na pd.-wsch. l\u00eb \u2264 li<\/i>, np. greli<\/i>, mieli<\/i> (zob. 2.3.4.);<\/p>\n

\u0142\u00eb \u2265 \u0142o<\/i> na pn. i w centrum, np. g\u0142ochi<\/i>, d\u0142ogszi<\/i>, \u0142os\u00ebna<\/i>, p\u0142oga<\/i>, t\u0142osti<\/i> (GP 228), a cz\u0119\u015bciowo w Puckiem i Wejherowskiem zachowano \u0142u<\/i>, np. g\u0142uchi<\/i>.; zob. 2.3.4.<\/p>\n

2.5. Samog\u0142oski nosowe<\/b><\/p>\n

Kaszubskie \u0105<\/i><\/b> przyjmuje brzmienie ustnego o<\/i> (Wejherowskie, Kartuskie) lub cz\u0119\u015bciej \u00f3\/\/\u016f<\/i>, a nawet u<\/i> (por. samog\u0142oska \u00f3<\/i> 2.3.3.). W Puckiem wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 Jastarnia z Borem: a) w Borze barwa nos\u00f3wki zale\u017ca\u0142a od akcentu, mianowicie kr\u00f3tka nieakcentowana typu o<\/i>, np. go<\/b>lo\u0328ba<\/i>, po\u0328ka<\/b>ti<\/i>, nos\u00f3wka d\u0142uga akcentowana typu a<\/i>, np. ksandz<\/i>, bank<\/i> (pol. b\u0105k<\/i>), pchn\u0105c<\/i>; b) w Jastarni kr\u00f3tka \u0105<\/i>, d\u0142uga o\u0328<\/i>, tak\u017ce niezale\u017cnie od akcentu dla obu e<\/i>, np. gems\u00f3r<\/i>, ksem\u017cka<\/i>, zemb<\/i>.<\/p>\n

Mimo \u017ce w Puckiem dominuje wymowa asynchroniczna, to synchroniczna jest cz\u0119stsza ni\u017c przy \u0119<\/i>, a przed szczelinow\u0105 przewa\u017ca (A. \u015aciebora, Wymowa samog\u0142osek nosowych w gwarach kaszubskich<\/i> [WSN], Wroc\u0142aw 1973, 61, 63). Na po\u0142udnie od Puckiego wymawia si\u0119 j\u0105 w zasadzie synchronicznie, ale na zach. Kartuskiego obocznie cz\u0119sto z denazalizacj\u0105, jak przy \u0119<\/i> (zob. 2.5.2.), czemu sprzyja podwy\u017cszenia artykulacji do u<\/i>.<\/p>\n

Oto istotniejsze szczeg\u00f3\u0142y: a) niegdy\u015b dominowa\u0142a barwa o<\/i>, \u00f3\/\/u<\/i>, ostatnia zwykle pod akcentem i przed tylnoj\u0119zykow\u0105; b) w czasie przesz\u0142ym przed \u0142<\/i>, l<\/i>: na p\u00f3\u0142nocy wyst\u0119puje cz\u0119\u015bciowy lub pe\u0142ny rozk\u0142ad nosowo\u015bci, np. wz\u00f3n\/\/wz\u0173n<\/i>, zdj\u00f3n\/\/zdj\u0173n<\/i>, rzadziej nosowo\u015b\u0107 jest synchroniczna typu d\u0105\u0142<\/i>, przy czym -\u0142<\/i> cz\u0119sto ginie, np. sc\u0105<\/i> (pol. \u015bci\u0105\u0142<\/i>), natomiast na po\u0142udniu przewa\u017ca przewa\u017ca synchronia rzn\u0105\u0142<\/i>, ale wzrasta liczba realizacji odnosowionych, np. uc\u00f3\u0142\/\/ucu\u0142<\/i>; c) wsz\u0119dzie s\u0142yszy si\u0119 wymow\u0119 po\u015bredni\u0105 typu d\u0173mb<\/i>, z\u0173mb<\/i>. W Jastarni jak przy \u0119<\/i> (zob. 2.5.2.) nosowo\u015b\u0107 wyodr\u0119bnia si\u0119 jako m<\/i>, np. ksemdz<\/i>, wemtroba<\/i>, wem\u017c<\/i> (WSN 73, 103); d) na zach. Kartuskiego i nieco szerzej zachodzi odnosowienie \u0105<\/i> w\u015br\u00f3dg\u0142osie, a denazalizacja w wyg\u0142osie zdarza si\u0119 cz\u0119\u015bciej i na wi\u0119kszym terenie, chocia\u017c Wejherowskie cechuje wymowa synchroniczna (WSN 148).<\/p>\n

2.5.2. Kaszubskie \u00e3\/\/\u0119<\/b><\/i>: przewa\u017ca wymowa szeroka, czyli arch. a<\/i> nosowe, zapisywane jako \u00e3<\/i>, ale w Puckiem i na pn. Wejherowskiego ekspansywniejsza jest wymowa w\u0105ska typu e<\/i>, oddawana liter\u0105 \u0119<\/i>, a r\u00f3wnolegle z przej\u015bciem od barwy typu a<\/i> do typu e<\/i> zachodzi roz\u0142o\u017cenie nosowo\u015bci, a zatem g\u0105s\/\/g\u0119si\/\/gens\/\/g\u00e9ns<\/i>; mi\u0105so\/\/mi\u0119so\/\/mienso\/\/mi\u00e9nso<\/i>, zw\u0142aszcza przed sp\u00f3\u0142g\u0142oskami zwartymi i zwartoszczelinowymi, np. g\u0105ba\/\/g\u0119ba\/\/gemba\/\/g\u00e9mba<\/i>; t\u0105cza\/\/t\u0119cza\/\/tencza\/\/t\u00e9ncza<\/i>. Obszar na zach. od linii Wejherowo-Kartuzy-Ko\u015bcierzyna (wsie: Klukowa Huta, Sul\u0119czyno, Gowidlino, Sierakowice, Kowale, Kistowo, \u0141\u0105czyno, Zawory, Zgorza\u0142e, Brze\u017ano, Skorzewo, Lipuska Huta, Zapce\u0144, Kie\u0142pino, Stara Huta, Kujaty) cechuje \u017cywy proces denazalizacji, np. dabowi<\/i>, jaz\u00ebk<\/i>, wab\u00f3rk<\/i>, zab\u00eb<\/i> (WSN 36, 52), z czym cz\u0119sto wi\u0105\u017ce si\u0119 zmiana barwy typu joz\u00ebk<\/i>, zob\u00eb<\/i> (GP 343).<\/p>\n

Oto wa\u017cniejsze szczeg\u00f3\u0142y: a) Na ca\u0142ych Kaszubach przewa\u017ca wymowa synchroniczna, ale post\u0119puje proces rozk\u0142adania, a wyodr\u0119bniana sp\u00f3\u0142g\u0142oska nosowa dostosowuje si\u0119 do miejsca artykulacji nast\u0119pnej sp\u00f3\u0142g\u0142oski; wyj\u0105tkiem jest znaczna liczba wym\u00f3wie\u0144 w Jastarni, gdzie rezonans nosowy przyjmuje zawsze warto\u015b\u0107 m<\/i>, np. ksem\u017c\u00f4<\/i>, prosamta<\/i>, temcza<\/i> (WSN 16) (por. 2.5.1.); b) Ci\u0105gle silnej nosowo\u015bci dowodz\u0105 wt\u00f3rne unosowienia typu kl\u00e3pa<\/i>, kal\u00e3d\u00f4rz<\/i>, l\u00e3pa<\/i>, w Jastarni np. adwemt<\/i>, kalamd\u00f4rz<\/i>. Na pn. Kaszub zaimek tam<\/i> wymawiany jest jako t\u0119\/\/t\u00e3<\/i>, a ko\u0144c\u00f3wka -em<\/i> jako -\u00e3\/\/-\u0119<\/i> (AJK XIV 152); c) Szczeg\u00f3lna nosowo\u015b\u0107 pojawia si\u0119 w po\u0142\u0105czeniach \u0119<\/i> + \u0142<\/i>, l<\/i> w czasie przesz\u0142ym: na pn.-wsch. i pd.-wsch. przewa\u017ca roz\u0142o\u017cona nosowo\u015b\u0107 typu cygnena\/\/cygn\u0119na\/\/cygn\u0105na<\/i>, wzena\/\/wz\u0119na\/\/wz\u0105na<\/i> (GP 352, WSN 107, AJK XIV 156); na pozosta\u0142ym obszarze dominuje wymowa synchroniczna, ale post\u0119puje odnosowianie, np. cygn\u0105l\u00eb\/\/cygna\u0142a<\/i> itp.; d) Postaci liczebnik\u00f3w na pn. Kaszub, u\u017cywane s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce postaci futurum s\u0142owa posi\u0142kowego b\u0105d\u0119\/\/bd\u0119\/\/md\u0119\/\/mbd\u0119<\/i>, poza tym bowiem b\u00e3d\u00e3<\/i> (AJK X 115), natomiast na pd.-wsch. wyst\u0119puj\u0105 osobliwe formy lm. i lp. czasu tera\u017aniejszego tego czasownika: obok powsz. sum\u00eb\/\/suma<\/i> tak\u017ce susm\u00eb<\/i>, susta\/\/suta\/\/sunta<\/i> (GP 376).<\/p>\n

3. Konsonantyzm kaszubski<\/b><\/p>\n

Dla ca\u0142ej kaszubszczyzny przyj\u0105\u0107 mo\u017cna nast\u0119puj\u0105cy system sp\u00f3\u0142g\u0142oskowy, zawieraj\u0105cy 24 lub 25 sp\u00f3\u0142g\u0142osek, gdy\u017c rz<\/i> wyst\u0119puje cz\u0119\u015bciej lub rzadziej na niekt\u00f3rych terenach, zw\u0142aszcza u najstarszego pokolenia. A\u017c 16 sp\u00f3\u0142g\u0142osek wchodzi w pary bezd\u017awi\u0119czna : d\u017awi\u0119czna, a mianowicie: p<\/i> : b<\/i>, f<\/i> : w<\/i>, t<\/i> : d<\/i>, s<\/i> : z<\/i>, c<\/i> : dz<\/i>, sz<\/i> : \u017c<\/i>, cz<\/i> : d\u017c<\/i>, k<\/i> : g<\/i>; poza nimi zostaj\u0105 p\u00f3\u0142otwarte i ch<\/i>, chocia\u017c ostatnia w okre\u015blonych sytuacjach mo\u017ce mie\u0107 fakultatywny odpowiednik dzwi\u0119czny, np. dobri\u03b3 dzecy<\/i>. Opozycja twarda : mi\u0119kka dotyczy\u0107 mo\u017ce tylko wargowych, np. p<\/i> : p\u030d<\/i>, b<\/i> : b\u030d<\/i> itd. Tylnoj\u0119zykowe <\/i> k g<\/i> s\u0105 w\u0142a\u015bciwie tylko twarde alternuj\u0105c z nowymi mi\u0119kkimi \u0107 d\u017a<\/i> b\u0105d\u017a mi\u0119kkimi cz d\u017c<\/i>, zlewaj\u0105cymi si\u0119 z dawnymi mi\u0119kkimi dzi\u0105s\u0142owymi cz d\u017c<\/i> alternujacymi z k g<\/i> (np. m\u00e3ka<\/i> : m\u00e3cz\u00ebc<\/i>, m\u00e3ce<\/i>, m\u00e3czi<\/i>), pr\u00f3cz kt\u00f3rych funkcjonuj\u0105 nadto mi\u0119kkie sz \u017c<\/i>, alternuj\u0105ce z ch g<\/i> (np. mucha<\/i>, musze<\/i>, noga<\/i> : n\u00f3\u017cka<\/i>). Mi\u0119kkie ch\u2019<\/i> wyst\u0119puje rzadko i lokalnie, wymieniaj\u0105c si\u0119 na palatalne \u015b<\/i> b\u0105d\u017a sz<\/i>, np. marsiew\/\/marsziew<\/i>. Wyra\u017anym ograniczeniom na tym\u017ce obszarze podlega przede wszystkim cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 \u0142<\/i>, mianowicie w konsekwencji tzw. bylaczenia, np. losos<\/i>, st\u00f3l<\/i>. Na pd.-wsch. pojawiaj\u0105 si\u0119 nowe \u015b \u017a<\/i> w spieszczeniach typu babusia<\/i> (zob. 3.4.).<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
\nKaszubskie sp\u00f3\u0142g\u0142oski <\/b><\/caption>\n
a) wargowe: p b f w m<\/i><\/td>\n<\/tr>\n
b) z\u0119bowe: t d s z c dz n<\/i><\/td>\n<\/tr>\n
c) dzi\u0105s\u0142owe: sz \u017c cz d\u017c l (rz)<\/i><\/td>\n<\/tr>\n
d) \u015brednioj\u0119zykowe: \u0144<\/i><\/td>\n<\/tr>\n
e) tylnoj\u0119zykowe: k g ch<\/i><\/td>\n<\/tr>\n
f) p\u00f3\u0142samog\u0142oski: j \u0142<\/i><\/td>\n<\/tr>\n<\/table>\n

3.1. Sp\u00f3\u0142g\u0142oski wargowe p b f w m<\/i><\/b> wymawiane s\u0105 zasadniczo tak samo jak w polszczy\u017anie. Jednak\u017ce na obszarze ca\u0142ych Kaszub zachowa\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bciowo archaiczna wymowa dwuwargowa w<\/i>, np. dw\u00f3r\/\/du\u032d\u00f3r<\/i>, sw\u00f3j\/\/su\u032d\u00f3j<\/i>, tw\u00f3j\/\/tu\u032d\u00f3j<\/i>, tak\u017ce cawni\/\/cau\u032dni<\/i>, zn\u00f4wu\/\/zn\u00f4u\u032d<\/i>(u<\/i>) itp., co wp\u0142yn\u0119\u0142o na ograniczenie upodobnienia post\u0119powego, pomieszania nag\u0142osowego wo-<\/i> (np. woda<\/i> z \u0142o-<\/i> (np. \u0142opata<\/i>) i zmian\u0119 ko\u0144c\u00f3wki -ego<\/i> na -ewo\/\/-eu\u032do<\/i>, np. teu\u032de dobr\u00e9u\u032de<\/i>, a por. wymow\u0119 nau\u032do\u017ceni\/\/na\u017ceni \u2264 nawo\u017ceni<\/i>.<\/p>\n

Wargowe mi\u0119kkie wyst\u0119puj\u0105 w zasadzie tylko przed samog\u0142osk\u0105 i<\/i>, np. miska<\/i>, piwo<\/i>, poza tym bowiem powszechniej wymawiane s\u0105 jako po\u0142\u0105czenie p b f w m z j<\/i>, np. pj\u00f4sk<\/i>, wjara<\/i> (AJK XIV 164). Palatalny spirant ch\u2019<\/i> obok \u015b<\/i>, czyli wymow\u0119 typu ofchiara\/ofsiara<\/i>, pchieje\/psieje<\/i> spotka\u0107 mo\u017cna pn.-zach., na K\u0119pie Oksywskiej i pd.-wsch. (GP 487, AJK XIV 167); por. na\u015bladowanie gwary mieszka\u0144c\u00f3w Piechowic na Zaborach przez s\u0105siad\u00f3w: W psie<\/b>chucach na<\/b> psioseczku psi\u00e3kn\u00e9 ksiat\u00eb ksitn\u0105<\/i> (SGK IV 247). Spirant sz<\/i> trafia si\u0119 w gwarze Jastarni i Ku\u017anicy, np. trafszic<\/i>, Zofszij\u00f4<\/i>. Mi\u0119kkie m<\/i> poza powszechn\u0105 wymow\u0105 mj<\/i> artykulowane jest na Zaborach jako m\u0144<\/i>, np. mniasto<\/i>, z\u00e9mnia<\/i>, pojawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 sporadycznie na wschodzie centrum, np. mnierzkn\u0105c<\/i> (AJK VI 60). Warunkuje to na pd. wymow\u0119 z wstawnym m<\/i> typu amnio\u0142<\/i>, kolmni\u00e9rz<\/i>, smni\u00e9g<\/i>, \u017c\u00f4\u0142mni\u00e9rz<\/i>, jak te\u017c typ smi\u00e9g<\/i>, smi\u0142o s\u00e3<\/i>, zamiec\u00ebc<\/i> (por. pol. \u015bnieg<\/i>, \u015bni\u0142o si\u0119<\/i>, nieci\u0107<\/i>) itp. w gwarze borzyszkowskiej (WPP III 75) czy te\u017c mnich\u00eb<\/i> \u2018odmiana jab\u0142ek\u2019 \/ mich\u00eb<\/i> (pn., \u015br.), mnisz\u00f3rk<\/i> \u2018kastrator\u2019 (Zabory) \/ misz\u00f3rk<\/i> (Gochy).<\/p>\n

Stwardnienie w<\/i> w typie swat<\/i>, sw\u00e3ti<\/i>, sw\u00e9\u017ci<\/i>, sw\u00e9cy<\/i>, swyni\u00f4<\/i>, rzadziej niedw\u00e9dz<\/i>, dzwyg\u00f3m<\/i> zachodzi np. w Szumlesie, Szatarpach i Skrzyd\u0142owie (GP 490). Stwardnienie w<\/i> dotyczy te\u017c ko\u0144c\u00f3wki celownika lp. -owi<\/i> (GP 432), a stwardnienie m<\/i> – poza gwar\u0105 Jastarni i Ku\u017anicy, np. kamen<\/i> – zachodzi w ko\u0144c\u00f3wce narz\u0119dnika im. \u2013(a<\/i>)mi<\/i> (GP 494, AJK XIV 166), co umo\u017cliwia pojawienie si\u0119 jako wariantowych ko\u0144c\u00f3wek -ow\u00eb<\/i>, -(a<\/i>)m\u00eb<\/i>.<\/p>\n

Grupa swj \u2265 sj<\/i> w centrum i na pd.-zach., np. sjat<\/i>, sj\u00e3ti<\/i>, sjat\u0142o<\/i>, sjini\u00f4<\/i>, sj\u00e9ca<\/i>, Sj\u00f3nowo<\/i> (GP 536, AJK XIV 172), rzadziej gdzie indziej, np. sj\u0119toj\u00f3nczi<\/i> w D\u0119bkach nad Ba\u0142tykiem i w Chwaszczynie pod Gdyni\u0105 (AJK IV 155) itd. W pd. zaborszczy\u017anie w<\/i> ginie w typie gwi\u00f4zda<\/i>, kwiat<\/i>, kwitnie<\/i>, wobec czego s\u0142yszy si\u0119 gj\u00f4zda<\/i>, kjat<\/i>, kjitnie<\/i> (GP 540), a nadto w Gowidlinie i Kowalach dwj \u2265 dj<\/i>, np. dj\u00e9rze<\/i> (AJK XIV 172).<\/p>\n

Szcz\u0105tkowo zachowa\u0142a si\u0119 mi\u0119kka wymowa wargowych w wyg\u0142osie na p\u0142w. Hel i na pd.-wsch. (AJK XI 140, XIV 169) czy na pn.-zach., np. dr\u00f4bsz<\/i> \u2018drabina\u2019, jedw\u00f4b\u015b\/niedw\u00f4bsz<\/i>, k\u00f4\u0142p\u015b<\/i> \u2018\u0142ab\u0119d\u017a\u2019.<\/p>\n

3.2. Sp\u00f3\u0142g\u0142oski z\u0119bowe t d s z c dz n<\/i><\/b> twarde og\u00f3lnie nie ulegaj\u0105 zmianom, lecz ich dystrybucja jest inna ni\u017c w polszczy\u017anie, zw\u0142aszcza z powodu tzw. kaszubienia, czyli konstytucyjnego dla kaszubszczyzny twardnienia \u015b \u017a \u0107 d\u017a \u2265 s z c dz<\/i>; o nowych \u015b \u017a \u0107 d\u017a<\/i> na Zaborach) i twardnieniu \u0144 \u2265 n<\/i> na p\u00f3\u0142nocy zob. 3.4., a o \u015b \u017a \u0107 d\u017a \u2265 sz z cz d\u017c<\/i> zob. 3.3.<\/p>\n

3.3. Sp\u00f3\u0142g\u0142oski dzi\u0105s\u0142owe sz \u017c cz d\u017c<\/i><\/b> s\u0105 fonetycznie mi\u0119kkie10<\/a><\/sup> (K. Dejna, Dialekty polskie<\/i> [DP], Wroc\u0142aw 1973, CZW 36), co oddawa\u0142y cz\u0119\u015bciowo poprzednie pisownie, jak ZPK, np. cziekawi<\/i>, d\u017ci\u00f4d<\/i>, przy czym szerzej wyst\u0119puj\u0105 one wt\u00f3rnie z pierwotnych \u015b \u017a \u0107 d\u017a<\/i> w typie m\u00ebszl\u00e3<\/i>, musz\u00f4\u0142<\/i>, Ka\u017ca<\/i>, gdy na pn. (po Kartuzy) za dawne mi\u0119kkie k\u030d g\u030d<\/i>, np. cel\u00f4czi maj\u0105 tacz\u00e9 d\u0142ud\u017c\u00e9 d\u017cibcz\u00e9 nod\u017ci<\/i> (zob. 3.5.).<\/p>\n

Sp\u00f3\u0142g\u0142oska l<\/b><\/i> jest twarda (DP 116), poza Zaborami (AJK XIV 210). W gwarach bylacz\u0105cych na pn.-wsch. cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 l<\/i> wzrasta dzi\u0119ki procesowi bylaczenia, tj. \u0142 \u2265 l<\/i>11<\/a><\/sup>, np. b\u00e9l<\/i>, b\u00ebla<\/i>, b\u00eblo<\/i>, lawa<\/i>, st\u00f3l<\/i>; tak te\u017c by\u0142o u S\u0142owi\u0144c\u00f3w. Dzieje si\u0119 tak r\u00f3wnie\u017c cz\u0119\u015bciowo u tzw. P\u00f3\u0142b\u00ebl\u00f4k\u00f3w<\/i> na K\u0119pie \u017barnowieckiej (SGK VII 234), np. l\u00e9\u017cka<\/i>, \u017c\u00f4ln\u00e9rz<\/i>, op\u00f4l<\/i>, a tak\u017ce bardziej na po\u0142udnie, np. czwikla<\/i>, di\u00f4bel<\/i>, falsz\u00ebwi<\/i>, koln\u00e9rz<\/i>, kukla<\/i>, kukla<\/i>, ladowac<\/i>, plaskati<\/i>, niekiedy w wyrazach zapo\u017cyczonych, np. sal\u00f4ta<\/i>, walach<\/i>; na tym tle pojawiaj\u0105 si\u0119 hiperyzacje typu bia\u0142ka<\/i>, ka\u0142\u0119d\u00f4rz<\/i>.<\/p>\n

Sp\u00f3\u0142g\u0142oska rz<\/b><\/i> z wibracj\u0105 j\u0119zyka utrzymuje si\u0119 peryferyjnie na pn. i pn.-zach. centrum, np. or\u017cech<\/i>, r\u017c\u00e9ka<\/i>, zgr\u017ceb\u0142o<\/i>, a efektem takiej wymowy jest rozw\u00f3j pierwotnych rs<\/i>(z<\/i>) \u2265 rz<\/i>, np. burztin<\/i>, charzt<\/i>, g\u00f4rzc<\/i>, morzczi<\/i>, p\u00f4rzkac<\/i> (GP 479, 500).<\/p>\n

3.4. Sp\u00f3\u0142g\u0142oska \u015brodkowoj\u0119zykowa \u0144<\/i><\/b> na og\u00f3\u0142 trwa bez zmian, ale na sporym obszarze zanika, mianowicie na pn. Kaszub, zw\u0142aszcza w gwarach bylacz\u0105cych na pn.-wsch., ale notowane to te\u017c gdzie indziej w okre\u015blonych pozycjach, np. kamin<\/i>, jedzen\u00e9<\/i>, mocn\u00e9szi<\/i>, ostatny<\/i>, \u017co\u0142n\u00e9rz<\/i> (GP 501-502), typ k\u00f3nsczi<\/i>, tanszi<\/i>, goscync<\/i>, tunc<\/i>, gra\u0144ca<\/i> (AJK XIV 192); gdzie indziej jest ograniczana (Puckie, Wejherowskie, Kartuskie) przez antycypacj\u0119 mi\u0119kko\u015bci w typie k\u00f3jnsczi<\/i>, godcyjnc<\/i>, tak\u017ce we wt\u00f3rnym typie fujnt<\/i>, grujnt<\/i> (\u015br., pd.) (AJK XIV 199), ale pojawia si\u0119 do\u015b\u0107 szeroko w typie ba\u0144da<\/i>, fu\u0144dame\u0144t<\/i>, gru\u0144t<\/i>, ha\u0144del<\/i>, jagwa\u0144d<\/i>, testame\u0144t<\/i>, ti\u0144ta<\/i> itp. Dla pn. i \u015br Kaszub w\u0142a\u015bciwy jest typ przi\u0144c\/\/przinc<\/i>, wi\u0144c\/\/winc<\/i>, z\u00e9ndze\/\/z\u00e9ndze<\/i>, gdy pd. ma przijsc<\/i> i zejndze<\/i>.<\/p>\n

Na pd. Zaborach pod wp\u0142ywem polskim i kociewskim pojawi\u0142y si\u0119 nowe mi\u0119kkie \u015b \u017a \u0107 d\u017a<\/i>, wyst\u0119puj\u0105ce zw\u0142aszcza w spieszczeniach, np. Ja\u015b<\/i>, Brunista<\/i>, babu\u015bka<\/i>, bazia<\/i> \u2018owieczka\u2019, bi\u015bk<\/i> \u2018byczek\u2019, w deminutywnych przymiotnikach i przys\u0142\u00f3wkach malu\u015bci<\/i>, malu\u015bko<\/i> itp. (GP 508).<\/p>\n

3.5. Sp\u00f3\u0142g\u0142oski tylnoj\u0119zykowe k g ch<\/i><\/b> twarde pozostaj\u0105 w zasadzie bez zmian. Na pn. pojawia si\u0119 cz\u0119\u015bciej jako proteza fakultatywne h<\/i>, np. (h<\/i>)alac<\/i>, (h<\/i>)eltka<\/i>, (h<\/i>)opkac<\/i>, (h<\/i>)usc\u00e9<\/i>, (h<\/i>)orn\u00f4tla<\/i> \u2018spinka\u2019.<\/p>\n

Na zach. od Wejherowa i na pd. od Ko\u015bcierzyny w okre\u015blonych wyrazach, np. ke\u0142basa<\/i>, pak\u00e9t<\/i>, w\u00e3gel<\/i>, i formach fleksyjnych, np. przed -em<\/i> (np. rogem<\/i>, rokem<\/i>) \u2013 zachowuj\u0105 si\u0119 stare twarde k g<\/i>, gdy z kolei pn.-zach. i pd.-zach. zna mi\u0119kkie k\u030d g\u030d<\/i>: kie\u0142basa<\/i>, paki\u00e9t<\/i>, w\u00e3giel<\/i>, kt\u00f3re na pd. Kaszub i na pd. Kartuskiego wymawiane s\u0105 jako \u0107 d\u017a<\/i>, natomiast dalej na p\u00f3\u0142nocy jako palatalne warianty12<\/a><\/sup> cz d\u017c<\/i> (DP 124), a zatem cie\u0142basa<\/i>, paci\u00e9t<\/i>, w\u00e3sziel<\/i>; taci d\u0142udzi dzibci cij<\/i> obok cze\u0142basa<\/i>, pacz\u00e9t<\/i>, w\u00e3d\u017cel<\/i>; taczi d\u0142ud\u017ci d\u017cibczi czij<\/i>. Analogiczna zmiana ch\u2019 \u2265 \u015b\/\/sz<\/i> zdarza si\u0119 w niekt\u00f3rych wyrazach na cz\u0119\u015bci pn. Kaszub (bez samego zach.), np. marsiew\/\/marszew<\/i>, musi\/\/muszi<\/i> \u2018muchy\u2019, orzesi\/\/orzeszi<\/i> \u2018orzechy\u2019, szersiel\/\/szerszel<\/i> \u2018sier\u015b\u0107\u2019, wisier\/\/wiszer<\/i> (GP 517, AJK XIV 181).<\/p>\n

3.6. P\u00f3\u0142samog\u0142oski j \u0142<\/i><\/b>
\nG\u0142oska j<\/b><\/i> jest niezg\u0142oskotw\u00f3rczym i<\/i>, wyst\u0119puj\u0105cym w r\u00f3\u017cnych pozycjach, m. in. fakultatywnie jako protetyczne, np. (J<\/i>)adam<\/i>, (j<\/i>)adwe\u0144t<\/i>, ja\u017c<\/i>, jig\u0142a<\/i>, (J<\/i>)ewa<\/i>, jewanieli\u00f4<\/i>, jic<\/i>, jimi\u00e3<\/i> (GP 480), te\u017c typu wjes\u00e9\u0144<\/i> (4.2.6.), a poza tym w \u015br\u00f3dg\u0142osie rozdziela samog\u0142oski, np. gojic<\/i>, gojisz<\/i>. Ginie ono cz\u0119sto w \u015br\u00f3dg\u0142osie, np. typ mni\u00e9szi<\/i>, i w wyg\u0142osie, zw\u0142aszcza w formach odmiany przymiotnikowo-zaimkowej typu ti nowi<\/i> \u2018tej nowej\u2019, w przys\u0142\u00f3wkach, np. dali<\/i>, jak te\u017c w nieakcentowanym wyg\u0142osie trybu rozkazuj\u0105cego, np. s\u0142\u00ebch\u00e9<\/i>.<\/p>\n

G\u0142oska \u0142<\/b><\/i> zwykle wymawiana jest jako wariant samog\u0142oski u<\/i> (por. kontrakcyjny czas przesz\u0142y typu pisa<\/b> \u2264 pisa\u0142a<\/i>), gdy\u017c tylko na pd.-wsch. starsze pokolenie do\u015b\u0107 cz\u0119sto wymawia \u0142<\/i> przednio-j\u0119zykowo-z\u0119bowe (AJK XIV 204). W pierwszej wymowie pojawia si\u0119 w procesie powszechnej dyftongicznej wymowy o<\/i>, u<\/i> (zob.), np. u\u032d<\/sup>eku\u032d<\/sup>e\/\/u\u032d<\/sup>oku\u032d<\/sup>o<\/i>, u\u032d<\/sup>uchu\u032d<\/sup>e\/\/u\u032d<\/sup>uchu\u032d<\/sup>o<\/i>, oraz \u00f3<\/i> w nag\u0142osie, np. u\u032d<\/sup>\u00f3smi<\/i>, u\u032d<\/sup>\u00f3ws<\/i>.<\/p>\n

Wariant \u00f3w wystepuje powszechnie na pn.-wsch. w gwarach bylacz\u0105cych, tj. zmieniaj\u0105cych przednio-j\u0119zykowo-z\u0119bowe \u0142 \u2265 l<\/i>, np. lokc<\/i>, plakala<\/i>. Cz\u0119sto \u0142<\/i> (tj. u\u032d<\/i>) ginie w wyg\u0142osie, zw\u0142aszcza w czasie przesz\u0142ym po sp\u00f3\u0142g\u0142osce, np. ni\u00f3s<\/i>, rzadziej kiedy indziej, jak np. obi\u00e9cu<\/i> \u2018obieca\u0142\u2019 czy chop<\/i>, gowa<\/i>, k\u0105bk<\/i> (AJK X 153).<\/p>\n

4. Alternacje g\u0142oskowe<\/b><\/p>\n

4.1. Wymiany samog\u0142oskowe<\/b> r\u00f3\u017cnego rodzaju i pochodzenia (GP 405-444), przy czym wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich przebiega og\u00f3lnie jak w literackiej polszczy\u017anie:<\/p>\n

4.1.1. z apofonii: \u2019e<\/b><\/i> : a\/\/\u00f4<\/b><\/i> i <\/b>\u2019e<\/i><\/b> : o<\/b><\/i>, np. lezc<\/i> : \u0142az\u00ebc<\/i> i kasz. sedzec<\/i> : s\u00f4d\u0142<\/i>, niesc<\/i> : nos\u00ebc<\/i>;<\/p>\n

4.1.2. z przeg\u0142osu: \u2019e<\/b><\/i> : \u2019a\/\/\u00f4<\/b><\/i>, np. kwiece<\/i> : kwiat<\/i> i kasz. sedzel\u00eb<\/i> : sedza\u0142a<\/i>, ale na pn. ograniczenia typu na wiatrze\/\/na wietrze<\/i>, w gni\u00f4zdze<\/i>, gdy w centrum np. lasny<\/i>, latny\/\/letny<\/i>, wczasny<\/i> (AJK XIII 107); \u2019er<\/i> : \u2019ar<\/i> (\u2264 *\u0155o<\/i>), np. twierdz\u00ebc<\/i> : twiardi\/\/cwiardi<\/i>, szerzej ni\u017c w polszczy\u017anie, np. cerl\u00eb<\/i> : car\u0142a<\/i>, mierzl\u00eb<\/i> : miarz\u0142a<\/i>; e\u2019<\/i> : \u2019o<\/i>, np. aniele<\/i> : anio\u0142<\/i>, niesl\u00eb<\/i> : niosl\u00eb<\/i>, kasz. koscele<\/i> : kosco\u0142a<\/i>, niekiedy obocznie papior\u00eb\/\/papier\u00eb<\/i>, szerzej w czosac<\/i>, krzosac<\/i>, smiotana<\/i>, poza tym z wyr\u00f3wnaniem do postaci z o<\/i>, np. pn. i \u015br niosl\u00eb<\/i>, wiozl\u00eb<\/i> (AJK X 146), zamiotl\u00eb<\/i> (AJK XIII 124), albo z wyr\u00f3wnaniem do postaci z e<\/i>, np. og\u00f3lne bierz\u00e3<\/i>, biarz\u0105<\/i> i pierz\u00e3<\/i>, pierz\u0105<\/i> (AJK X 62), \u015brkasz. i pdkasz. nies\u00e3<\/i>, plec\u00e3\/\/plet\u00e3<\/i>, pd.-wsch. nies\u0142a<\/i>, wiez\u0142a<\/i>, zamiet\u0142a<\/i> (AJK XIII 120), pn. miedny\/\/miodny<\/i>, wczer\u00f4<\/i>;<\/p>\n

4.1.3. z rozwoju jer\u00f3w: e\/\/\u00e9<\/i><\/b> : \u2205, np. dz\u00e9\u0144<\/i> : dnia<\/i>, czerz<\/i> : krza<\/i>, r\u00f3wnie\u017c koce\u0142<\/i> : koc\u0142a<\/i>, koze\u0142<\/i> : koz\u0142a<\/i>, ose\u0142<\/i> : os\u0142a<\/i>, a tak\u017ce w zapo\u017cyczeniach typu liter<\/i> : litra<\/i>, m\u00e9ter<\/i> : m\u00e9tra<\/i> itp., ale te\u017c niekiedy z uog\u00f3lnieniem e<\/i>, np. bez<\/i>, bezu<\/i>, mech<\/i>, mechu<\/i>; uwaga: tzw. ruchome e<\/i> ginie konsekwentnie (poza Zaborami) w sufiksach -ek<\/i>, -ec<\/i>, np. dob\u00ebtk<\/i>, kupc<\/i> (por. nazw. Bork<\/i> czy Dampc<\/i>), czy w dop. lm. \u017ce\u0144skich, np. matk<\/i>, owc<\/i>, nadto w oct<\/i>, \u00f3ws<\/i>;<\/p>\n

Wt\u00f3rny wokalizm \u2013 zwykle w postaci \u00eb<\/i>, wyj\u0105tkowo i<\/i>, u<\/i>, np. \u0142iza<\/i> – w grupach sp\u00f3\u0142g\u0142oskowych z r<\/i>, rz<\/i>, l<\/i>, \u0142<\/i>, n<\/i>, \u0144<\/i> (GP 119, 384, AJK XIII 229-250), wykazuj\u0105cy wymian\u0119 \u00eb<\/b><\/i> : \u2205, nie ma nic wsp\u00f3lnego z jerami13<\/a><\/sup>, np. b\u00ebrn\u0105c<\/i>\/\/br\u00ebn\u0105c<\/i> (pn.)\/\/brn\u0105c<\/i> (\u015br., pd.), b\u00ebrwi\u00f4\/\/br\u00ebwi\u00f4<\/i>, b\u0142oz\u00ebno\/\/b\u0142ozno<\/i>, bul\u00ebwisko\/\/bulwisko<\/i>, d\u00ebrdza\/\/dr\u00ebdza<\/i>, g\u00ebrzmi\/\/grz\u00ebmi<\/i> : grzmi<\/i>; k\u00ebln\u00e3\/\/kl\u00ebn\u00e3<\/i> : kl\u0105c<\/i>; p\u00eblwac\/\/pl\u00ebwac<\/i> itd., cz\u0119sto wyzyskiwany m. in. w poezji, zw\u0142aszcza Zrzesze\u0144cow;<\/p>\n

4.1.4. z uzale\u017cnie\u0144 iloczasowych: \u00e3\/\u0119<\/b><\/i>, np. d\u00e3b\u00eb\/\/d\u0119b\u0119<\/i> : d\u0105b<\/i>; por. kasz. \u00e3<\/i> : i<\/i> typu c\u00e3ti<\/i> : c\u0105c\/\/cyc<\/i>, d\u0105c\/\/dic<\/i>, d\u017c\u0105c\/\/d\u017cic<\/i>, trz\u0105sc\/\/trzic<\/i>, w\u00ebkl\u00e3ti<\/i> : kl\u0105c<\/i> itp. (4.1.5.); o<\/b><\/i> : \u00f3<\/b><\/i>, np. krowa<\/i> : kr\u00f3w<\/i>\/\/kr\u00f3wka<\/i>, wioz\u0142a<\/i> : wi\u00f3z\u0142<\/i>; a<\/b><\/i> : <\/b>\u00f4<\/b><\/i>, np. brzadu<\/i> : brz\u00f4d<\/i>, sedza\u0142a<\/i> : sedz\u00f4\u0142<\/i> itp., ale wyr\u00f3wnania typu gwi\u00f4zda<\/i>, o gwi\u00f4zdze<\/i>, s\u0105s\u00f4d<\/i>, s\u0105s\u00f4da<\/i>, a w typie chwal\u00ebc<\/i>, chwal\u00eb<\/i> : chw\u00f4l\u00e3<\/i>, chw\u00f4li\u0142<\/i>, kazac<\/i>, ka\u017c\u00eb<\/i> : k\u00f4\u017c\u00e3<\/i>, k\u00f4z\u00f4\u0142<\/i> itd. pn. i \u015br Kaszuby maj\u0105 w bezokoliczniku i imperatiwie a<\/i>, natomiast \u00f4<\/i> w innych formach (AJK XI 68); e<\/b><\/i>, np. brzegu<\/i> : brz\u00e9g<\/i>, jedz\u0105<\/i> : j\u00e9dz<\/i>, ale nierzadko pd.-wsch. uog\u00f3lnia \u00e9<\/i>, np. brz\u00e9g<\/i>, brz\u00e9gu<\/i> (AJK XI 79), a \u015br. i pd. Kaszuby maj\u0105 typ spi\u00e9wac<\/i>, spi\u00e9w\u00f4sz<\/i>, w imperatiwie spiew\u00f4j\/\/spi\u00e9w\u00f4j<\/i>, natomiast na pn. grzesz\u00ebc<\/i>, grzesz\u00eb<\/i> : grz\u00e9sz\u00e3<\/i>, czyli e<\/i> w infinitiwie i imperatiwie, natomiast \u00e9<\/i> w innych formach (AJK XI 68); \u00eb<\/b><\/i> : i\/\/y<\/b><\/i>, np. dim<\/i> : d\u00ebmu<\/i>, syn<\/i> : s\u00ebna<\/i>, rib\/\/ribka<\/i> : r\u00ebba<\/i>, te\u017c typu c\u00ebgn\u0105c\/\/cygn\u0105c<\/i> : cygn\u00e3<\/i> (zob. 4.1.5.); wymiany typu dim<\/i> : d\u00ebmu<\/i> nie ma na pd.-wsch., gdzie dim<\/i> : dimu<\/i> (AJK XI 79). Na p\u00f3\u0142nocy rozr\u00f3\u017cnia si\u0119 zwykle p\u00ebtac<\/i> : pitaj\u00e3\/\/pi\u00f3m<\/i>, trz\u00ebmac<\/i> : trzimaj\u00e3\/\/trzim\u00f3m<\/i>, tj. \u00eb<\/i> w bezokoliczniku i trybie rozkazuj\u0105cym (AJK XI 68); \u00eb<\/b><\/i> : u<\/b><\/i>: cud<\/i> : c\u00ebdu<\/i>, p\u0142ug<\/i> : p\u0142\u00ebga<\/i>, ale na pd. wyr\u00f3wnanie typu d\u0142ug<\/i>, d\u0142ugu<\/i>, a poza tym na pd.-wsch. (Zabory) u<\/i> nie przesz\u0142o w \u00eb<\/i>, np. Kaszub\u00eb<\/i>, ludze<\/i> (2.3.2.). R\u00f3wnie\u017c i w tym zakresie rozr\u00f3\u017cnia si\u0119 rz\u00ebcac<\/i>, rz\u00ebc\u00e3<\/i> : rzuc\u00f4<\/i>, jak przy alternacji \u00eb<\/i> : i\/\/y<\/i>.<\/p>\n

4.1.5. osobliwie p\u00f3\u0142nocnokaszubskie \u00e3\/\/\u0119<\/b><\/i> : i\/\/\u0105<\/b><\/i> : \u00eb<\/b><\/i> (je\u015bli i<\/i> by\u0142o kr\u00f3tkie), np. c\u00e3ti\/\/c\u0119ti<\/i> : cyc<\/i>, w\u00ebkl\u00e3ti<\/i> : klic<\/i> : kl\u00ebc\u00e9<\/i>, cel\u00e3ta<\/i> : cel\u00e3ta<\/i>, drz\u00ebwi\u00e3ta<\/i> : drz\u00e9wica<\/i> (obok szerzej wymiany \u00e3\/\/\u0119<\/i> : \u0105,<\/i>; 4.1.4.).<\/p>\n

4.2. Wymiany sp\u00f3\u0142g\u0142oskowe<\/b> przedstawiono tu wy\u0142\u0105cznie opisowo \u2013 przede wszysykim za GP 535-598 i AJK I-XIII \u2013 bez wchodzenia w ich r\u00f3\u017cnorodn\u0105 genez\u0119, jak: archaiczno\u015b\u0107 czy innowacyjno\u015b\u0107 na gruncie rodzimym (np. n\u00f4wart\u00eb<\/i> \u2018kaprysy\u2019 (pn., \u015br.)\/\/n\u00f4warp\u00eb<\/i>), uwarunkowanie fonetyk\u0105 niemieck\u0105 (np. t<\/i> : d<\/i> w fuder\/\/futer<\/i> \u2018pasza\u2019, \u2018podszewka\u2019 czy b<\/i> : w<\/i> w szruba<\/i> : szruwa<\/i>; karkul\u00ebca<\/i> \u2018kostur\u2019 \/\/krakul\u00ebca<\/i>, niem. Kragholz<\/i>) czy polsk\u0105, np. bindas s\u00e3<\/i> \u2018husta\u0107 si\u0119\u2019 (pd., Borzestowo) \u2264 bimbac s\u00e3<\/i> \u226c di\u0144dac<\/i>. Przytaczana lokalizacja przyk\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna mno\u017cy\u0107, dowodzi, \u017ce s\u0105 one zr\u00f3\u017cnicowane dialektalnie.<\/p>\n

4.2.1. z wargowymi: p<\/b><\/i> : b<\/b><\/i>: przmi\u00e9l<\/i> (\u015br., pd.)\/\/brzmi\u00e9l<\/i>, s\u00f4rpac\/\/surpac<\/i> (Puckie)\/\/s\u00f4rbac<\/i> (\u015br.)\/\/surbac<\/i> (Hel, K\u0119pa Swarzewska), \u017cup\u00f3n<\/i> (pd.)\/\/\u017cub\u00f3n<\/i> (Kartuskie); b<\/b><\/i> : w<\/b><\/i> i b\u033e<\/b><\/i> : w\u033e<\/b><\/i>: bano\u017c\u00ebc<\/i> \u2018w\u0119drowa\u0107\u2019 (\u017barnowiec)\/\/wano\u017c\u00ebc<\/i>, bezpiek\/\/wezpiek<\/i> (Gochy), biertka<\/i> \u2018m\u0142ody szczupak\u2019 (pn., \u015br.)\/\/wiertka<\/i> (\u015br., Zabory), skowr\u00f3nk\/\/skobr\u00f3nk<\/i> (pn.-zach., pd.-wsch.), wietka<\/i> \u2018klepka\u2019\/\/bietka<\/i> (pn.), wiodro<\/i> \u2018pogoda\u2019 (pn.)\/\/biodro<\/i> (\u015br., pd.); w<\/b><\/i> : f<\/b><\/i>: czafrotac<\/i> \u2018szczeka\u0107\u2019 (pd., \u015br.)\/\/czwartowac<\/i> (Zabory), w\u00ebpczi<\/i> \u2018psoty\u2019 (\u015br., Gochy)\/\/f\u00ebpczi<\/i> (\u015br.); f<\/b><\/i> : p<\/b><\/i> i f’\u033e<\/b><\/i> : p\u033e<\/b><\/i>: cofac<\/i> (pd.)\/\/copac<\/i>, fizgol\u00ebc<\/i> \u2018piszcze\u0107\u2019\/\/pizgol\u00ebc<\/i> (pn.), furtka\/\/p\u00f3rtka<\/i> (pn.), r\u00e9flowac<\/i> (pd.)\/\/r\u00e9plowac<\/i> (Puckie), sz\u00ebfla<\/i> (pd., \u015br.)\/\/sz\u00ebpla<\/i> (pn.); w<\/b><\/i> : g<\/b><\/i>: wdowa\/\/gdowa<\/i>, w\u0142\u00f4sny\/\/g\u0142\u00f4sny<\/i> (pn.-zach.); b<\/b><\/i> : m<\/b><\/i>: bd\u00e3\/\/md\u00e3<\/i> (pn.), m\u00ebkc\u00ebc s\u00e3<\/i> \u2018przypomina\u0107\u2019 (pn.)\/\/b\u00ebkc\u00ebc s\u00e3<\/i> \u2018po\u017c\u0105da\u0107\u2019 (Hel); p<\/b><\/i> : m<\/b><\/i>: pr\u00e3ga\/\/mr\u00e3ga<\/i> (Przodkowo, Kosowo, Smo\u0142dzino); w<\/b><\/i> : m<\/b><\/i>: proc\u00ebmny\/\/procywny<\/i>, r\u00f3wny\/\/r\u00f3mny<\/i> (Puckie); m<\/b><\/i> : n<\/b><\/i> i m\u033e<\/b><\/i> : \u0144<\/b><\/i>: miec\u00ebc<\/i> \u2018roznieca\u0107 ogie\u0144\u2019 (\u015br., pd.)\/\/mniec\u00ebc<\/i> (Zabory)\/\/niec\u00ebc<\/i> (pn.), miedwi\u00e9dz\/\/niedzwi\u00e9dz<\/i> (pd.), \u017cmija\/\/znija<\/i> (pn.)\/\/\u017cnija<\/i> (Kartuskie); p<\/b><\/i> : k<\/b><\/i>: plesta<\/i> (pn., \u015br.)\/\/klesta<\/i> (pd.), pl\u00ebzdra<\/i> (Gochy)\/\/kl\u00e9zdra<\/i> (pd.), komuda<\/i> \u2018pochmurno\u015b\u0107\u2019\/\/pomuda<\/i> (Hel, Zabory); w<\/b><\/i> : \u0142<\/b><\/i>(u<\/b><\/i>), w\u033e<\/b><\/i> : j<\/b><\/i> (4.2.6.);<\/p>\n

4.2.2. z z\u0119bowymi: t<\/b><\/i> : d<\/b><\/i>: butla<\/i> (pn.)\/\/budla<\/i>, t\u00f4c\u00f4<\/i> \u2018datki\u2019\/\/d\u00f4c\u00f4<\/i> (pn.-zach.), tr\u00ebptac<\/i> (pn.)\/\/dr\u00ebptac<\/i>, t\u00ebmr\u00f4t<\/i> \u2018boczna deska wozu\u2019\/\/d\u00ebmrot<\/i> (Bytowskie); s<\/b><\/i> : z<\/b><\/i>: pisk\u0142\u00e3\/\/pisgl\u00e3<\/i> (\u015br.)\/\/pizgl\u00e3<\/i> (\u015br.); st<\/b><\/i> : zd<\/b><\/i>: jisteba<\/i> (pn.)\/\/jizdeba<\/i>, steb\u0142o<\/i> (pn., \u015br.)\/\/zdeb\u0142o<\/i> (pf.); c<\/b><\/i> : s<\/b><\/i>: sopel\/\/copel<\/i> (Zabory), wacp\u00f3n\/\/wasp\u00f3n<\/i>, por. nazwiska Demps<\/i> i <\/i>Szews<\/i>; t<\/b><\/i> : k<\/b><\/i>: karkwiec<\/i> \u2018cherla\u0107\u2019 (\u015br., pd.)\/\/karpiec<\/i> (pd.)\/\/tarpiec<\/i> (Wejherowskie), kol<\/i>(e<\/i>)\/\/tol<\/i>(e<\/i>) (pd.), ostrz\u00f3dek<\/i> \u2018\u015brodek chleba\u2019 (Gochy)\/\/okrz\u00f3dek<\/i> (Zabory), trzesznia\/\/krzesznia<\/i> (K\u0119pa Swarzewska); d<\/b><\/i> : g<\/b><\/i>: adwe\u0144d\/\/jagwa\u0144d<\/i> (Grzybno, Gor\u0119czyno, \u0141apalice i pn.-zach.), brz\u00ebdn\u0105c\/\/brz\u00ebgn\u0105c<\/i>, mdlec\/\/mglec<\/i>, md\u0142i\/\/mg\u0142i<\/i>; por. m<\/i> : n<\/i> (4.2.1.) i sz<\/i> : s<\/i> (4.2.3.);<\/p>\n

4.2.3. z dzi\u0105s\u0142owymi: sz<\/i> : \u017c<\/i>: \u017candara\/\/szandara<\/i>, \u017cuba\/\/szuba<\/i> (Zabory); sz<\/b><\/i> : s<\/b><\/i>: koskac<\/i> \u2018klaska\u0107\u2019\/\/koszkac<\/i> (pd.-zach.), smaka\/\/szmaka<\/i>, str\u0105d\/\/sztr\u0105d<\/i>, str\u00e9fle\/\/sztr\u00e9fle<\/i> (Wejherowskie, Kartuskie); r<\/b><\/i> : rz<\/b><\/i>: rechotac\/\/rzechotac<\/i>; typ cer<\/i>(z<\/i>)piec<\/i>, c\u00e9r<\/i>(z<\/i>)ni\u00f4<\/i>, czer<\/i>(z<\/i>)wiony<\/i> z rz<\/i> na pn.; r<\/b><\/i> : l<\/b><\/i>: fafr\u00f3nic<\/i> \u2018gada\u0107\u2019\/\/fafl\u00f3nic<\/i> (Zabory), g\u00e3glotac<\/i> \u2018gega\u0107\u2019\/\/g\u00e3grotac<\/i> (Podjazy)\/\/g\u00e3gnotac<\/i> (\u015br.), koprowac s\u00e3<\/i> \u2018zbija\u0107 si\u0119 w kup\u0119\u2019 (Gochy)\/\/koplowac s\u00e3<\/i> (Zabory), kurduksac<\/i> \u2018kule\u0107\u2019\/\/kulduksac<\/i> (\u015br.);<\/p>\n

4.2.4. z \u015brednioj\u0119zykow\u0105 \u0144<\/i><\/b> : j<\/b><\/i>, np. jedw\u00f4b<\/i> : niedw\u00f4b<\/i> (Hel)\/\/niewd\u00f4b<\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka), ni\u00e9rzchn\u0105c s\u00e3<\/i> \u2018o rybach: trze\u0107 si\u0119\u2019 (\u015br.)\/\/j\u00e9rzn\u0105c s\u00e3<\/i> (Zabory) (zob. 4.2.4.), Stajszewo \u2264 Staniszewo<\/i>, typ gwajdac<\/i> (Z\u0119blewo, \u0141ebno) \u2264 gwa\u0144dac<\/i> czy majkut<\/i> (Przyjez. \u017barnowieckie) \u2264 ma\u0144kut<\/i> z antycypacji mi\u0119kko\u015bci;<\/p>\n

4.2.5. z tylnoj\u0119zykowymi: k<\/b><\/i> : g<\/b><\/i> i k\u033e<\/b><\/i> : g\u033e<\/b><\/i>: gilac<\/i> (Swornegacie, Konarzyny)\/\/kilac<\/i> (Zabory), kram\u00f3lc<\/i> \u2018pa\u0142ka\u2019 (pn., \u015br.)\/\/gram\u00f3lc<\/i>, z m\u00f4\u0142ka<\/i> (Puckie)\/\/ z ma\u0142ga<\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka)\/\/bezma\u0142ga<\/i> (pn.); k<\/b><\/i> : ch<\/b><\/i>: barch<\/i> \u2018choroba owiec\u2019 (pn., \u015br.)\/\/bark<\/i> (pd.), chol\u00e9ra\/\/kol\u00e9ra<\/i> (pd.-zach.), chrz\u00f3n\/\/krz\u00f3n<\/i> (pn., \u015br.), dach\/\/dak<\/i> (pn., \u015br.), karno\/\/charno<\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka), kl\u00e9szcz\/\/chl\u00e9szcz<\/i> (pn.), kmoter\/\/chmoter<\/i> (\u015br., pd.-zach.), krzept<\/i> (pn.)\/\/chrzept<\/i> (pd., \u015br.), ni\u00e9rzch<\/i> \u2018tar\u0142o\u2019\/\/ni\u00e9rzk<\/i> (pn., \u015br.), spichrz\/\/spikrz<\/i> (pn., \u015br.), szchalowac<\/i> (pd., \u015br.)\/\/szkalowac<\/i>, szchanie\/\/szkanie<\/i> (\u015br.), wetkn\u0105c<\/i>, zatkn\u0105c\/\/wetchn\u0105c<\/i>, zatchn\u0105c<\/i> (pd.), wi\u00e9rzch\/\/wi\u00e9rzk<\/i> (pn.-wsch., pd.-wsch.); por. ch- \u2265 k-<\/i> AJK XIV 185-188, 188-191; g<\/b><\/i> : ch<\/b><\/i>: gbur<\/i>, gdze\/\/chbur<\/i>, chdze<\/i> (Jastarnia), jarmuchle<\/i> (pn., \u015br.), szlig\/\/szlich<\/i> (K\u0119pa Swarzewska), szmuglowac\/\/szmuchlowac<\/i> \u2018szachrowa\u0107\u2019 (pn.), \u017cuchol\u00ebc<\/i> \u2018kraja\u0107 t\u0119pym narz\u0119dziem\u2019 (pn., \u015br.)\/\/\u017cudol\u00ebc<\/i> (\u015br., pd.); t<\/b><\/i> : k<\/b><\/i>, d<\/b><\/i> : g<\/b><\/i> (4.2.4.);<\/p>\n

4.2.6. z p\u00f3\u0142samog\u0142oskami: \u0142<\/b><\/i> : j<\/b><\/i>: jagni\u00e3\/\/\u0142agni\u00e3<\/i> (Zelewo, Strzebielino), \u0142apucha\/\/japucha<\/i> (Mojuszewska Huta), wij\u0105g<\/i> (\u015br.)\/\/wi\u0142ag<\/i> (pn.), zn\u00f4jma\/\/zn\u00f4\u0142ma<\/i> \u2018z wolna\u2019 (Hel), \u0142<\/b><\/i>(u<\/b><\/i>) : w<\/b><\/i>: g\u0142osny\/\/gwosny<\/i> (Luzino, Wejherowo, Szemud), ca\u0142ny\/\/cawny<\/i>, Charwat\u00ebni\u00f4\/\/Char\u0142at\u00ebni\u00f4<\/i>, chwaszcz\u00ebc s\u00e3<\/i> \u2018zaleca\u0107 si\u0119\u2019 (pn.-zach.)\/\/\u0142aszcz\u00ebc s\u00e3<\/i> \u2018\u0142akomic si\u0119\u2019 (pn.?), gni\u0142ka\/\/gniwka<\/i> i gus\u0142a\/\/guswa<\/i> (pn.-zach.), \u0142gac\/\/wgac<\/i> (Gochy); j<\/b><\/i> : w\u033e<\/b><\/i>: podj\u00f4d<\/i> (Zabory)\/\/podwi\u00f4dk<\/i> (Brusy, Dziemiany, Wiele), r\u00e3kojesc\/\/r\u00e3kowiesc<\/i> (Swornegacie), Swi\u00f3nowo\/\/Sj\u00f3nowo<\/i>; por. grupy swj<\/i>, dwj \u2265 sj<\/i>, dj<\/i> (3.1.1.) i typ pojitrze\/\/powitrze<\/i> (\u015br.), wieszcz\u00f3rka<\/i> itp.; zob. j<\/b><\/i> : \u0144<\/b><\/i> (4.2.4.).<\/p>\n

4.3. Asymilacje i uproszczenie oraz dysymilacje i wstawki<\/b><\/p>\n

4.3.1. Asymilacje wsteczne w kaszubszczy\u017anie przebiegaj\u0105 \u2013 poza wyj\u0105tkami, np. lecba<\/i>, l\u00ebczba<\/i> – w\u0142a\u015bciwie tak samo jak w polszczy\u017anie, a niekt\u00f3re postacie wyrazowe motywowane s\u0105 historycznie, np. smrok<\/i>, sewsl\u00f4d\u00eb<\/i>, sr\u0105b<\/i>, ot\u0142\u00f3g<\/i>, otnoga<\/i>, otm\u00ebkac<\/i> (pn.) obok powszechniejszych zmrok<\/i>, zewsl\u00f4d\u00eb<\/i>, zr\u0105b<\/i>, odnoga<\/i>, odm\u00ebkac<\/i>. Upodobnienie tzw. post\u0119powe w typie twoja swi\u00e9ca<\/i> i trz\u00eb krze<\/i> realizowane jest nieco inaczej ze wzgl\u0119du na cz\u0119\u015bciowo archaiczna artykulacje w<\/i> (zob. 3.1.) i rz<\/i> (zob. 3.3.). Dla skr\u00f3cenia opisu do asymilacji w\u0142\u0105czono wa\u017cniejsze uproszczenia sp\u00f3\u0142g\u0142oskowe, a do dysymilacji sp\u00f3\u0142g\u0142oski wstawne, cho\u0107 nieraz one na przyk\u0142ad z adideacji.<\/p>\n

a) wargowe: bulbarz\u00ebc<\/i> \u2018gotowa\u0107\u2019 (K\u0119pa \u017barnowiecka)\/\/bulwarz\u00ebc<\/i> (Gochy), farwa<\/i> (pn.)\/\/farba<\/i>, Miemc<\/i>, miemiecczi\/\/Niemc<\/i>, niemiecczi<\/i>, b\u00e3b\u00f3rk<\/i> (Zabory)\/\/w\u00e3b\u00f3rk<\/i>, br\u00f3bel<\/i> (Jastarnia)\/\/wr\u00f3bel<\/i>, murm\u0105czka<\/i> \u2018kartoflanka\u2019 (Wejherowskie)\/\/purm\u0105czka<\/i> \u2018zacierka, kartoflanka\u2019 (Strzepcz, Mi\u0142oszewo, Puzdrowo, Lipusz); uproszczenia: powszechne pierszi<\/i>, g\u00f3zdz<\/i>, gozdzyk<\/i> oraz rzadsze: (w<\/i>)zgarda<\/i>, (wz<\/i>)rost<\/i>;<\/p>\n

b) z\u0119bowe: dzerdza<\/i> (Wejherowo)\/\/\u017cerdza<\/i>, cyc\u00ebna<\/i> (Puckie)\/\/s\u00ebc\u00ebna<\/i>; uproszczenia: bar<\/i>(z<\/i>)o<\/i>, u<\/i>(z<\/i>)drzeniec<\/i> \u2018dojrze\u0107\u2019, (z<\/i>)wierciad\u0142o<\/i> (Gochy), powszechne ter\u00f4<\/i>(z<\/i>), zar\u00f4<\/i>(z<\/i>);<\/p>\n

c) dzi\u0105s\u0142owe: d\u017cerzl\u00ebca<\/i> (K\u0119pa Swarzewska)\/\/cerl\u00ebca<\/i>, rzerzewie<\/i> (\u015br., pd.)\/\/zarzewie<\/i>, strz\u00e9brzo<\/i> (K\u0119pa Oksywska)\/\/strz\u00e9bro<\/i>; uproszczenia: Berna<\/i>(r<\/i>)d<\/i>, ch<\/i>(r<\/i>)c\u00ebn\u00eb<\/i>, ka<\/i>(r<\/i>)czm\u00f4rz<\/i>, rzemi\u00e3snik<\/i> (pd.)\/\/rzemi\u00e3slnik<\/i> (Zabory), sr\u00e9b<\/i>(r<\/i>)ny<\/i>, typ pom\u00ebsny<\/i>, w\u00ebm\u00ebsny<\/i>, zm\u00ebs<\/i>(l<\/i>)ny<\/i>, powszechne szur<\/i> \u2018szczur\u2019, ju<\/i> \u2018ju\u017c\u2019;<\/p>\n

d) \u015brodkowoj\u0119zykowe: uproszczenia typu grom<\/i>(n<\/i>)ica<\/i>, m<\/i>(n<\/i>)i\u00e9szi<\/i>, m<\/i>(n<\/i>)ie<\/i>, mich<\/i> (Wejherowskie)\/\/mnich<\/i>, n\u00f4z\u00ebmica<\/i> \u2018maciora\u2019 (Reda, Karlikowo)\/\/n\u00f4z\u00ebmnica<\/i> (\u017bukowo), prz\u00ebremica\/\/prz\u00ebremnica<\/i>; (por. 3.1.);<\/p>\n

e) tylnoj\u0119zykowe: gnaga<\/i> (Piszno, \u0141ubiana)\/\/knaga<\/i>, koszczka<\/i> (Zabory)\/\/choszczka<\/i>, kukwic s\u00e3<\/i> \u2018guzdra\u0107 si\u0119\u2019 (Bytowskie)\/\/kutwic s\u00e3<\/i> (Zabory); uproszczenia: (g<\/i>)bur<\/i>, ni<\/i>(g<\/i>)gdze<\/i> (Puckie), okamnieni\u00e9<\/i> (pd.), szta\u0142c\u00ebc<\/i>, szt\u00f4\u0142t<\/i>, szpet\u00f4czel<\/i> \u2018widowisko, spektakl\u2019;<\/p>\n

f) p\u00f3\u0142samog\u0142oski \u2013 uproszczenie \u0142<\/b><\/i>: \u00f3maga<\/i> (Ko\u015bcierskie)\/\/\u0142\u00f3maga<\/i>, opasc<\/i> \u2018chochla\u2019, opi\/\/upi \u2264 \u0142upi<\/i> (pd.-zach.) \u2013 i j<\/b><\/i>: mer\u00f3nk\/\/mejr\u00f3nk<\/i> (pd., \u015br.), tak\u017ce w typie miesczi<\/i>, wiesczi<\/i>.<\/p>\n

4.3.2. Dysymilacje
\na) wargowych: kaf\u00f3lc<\/i> \u2018pajda\u2019 (Puckie)\/\/faf\u00f3lc<\/i>, frips<\/i> \u2018lura\u2019\/\/prips<\/i>, bumacz<\/i> (\u015br.)\/\/mumacz<\/i>, burkot\/\/turkot<\/i>, Wabrzi\u0144c<\/i> (Jastarnia)\/\/Wawrzi\u0144c<\/i>, g\u0105bierz\u00ebc s\u00e3<\/i> \u2018wypacza\u0107 si\u0119\u2019\/\/w\u0105bierz\u00ebc s\u00e3<\/i>; wstawne: j\u00f4psc<\/i> (\u015br., pn.-zach.)\/\/j\u00f4sc<\/i>, rambowac<\/i> (pn.)\/\/ramcowac<\/i>;<\/p>\n

b) z\u0119bowych: smul\u00ebc s\u00e3\/\/cmul\u00ebc s\u00e3<\/i>, t\u00ebmr\u00f4k<\/i> \u2018deska wozu\u2019 (Puzdrowo, Przyjez. Radu\u0144skie)\/\/t\u00ebmr\u00f4t<\/i>; wstawne: bi\u00f4\u0142tk<\/i>(o<\/i>) i mi\u00f4\u0142tk<\/i> (Przyjez. \u017barnowieckie) wedle \u017c\u00f4\u0142tko<\/i>, n\u00f4zw\u00ebstko<\/i> i przezw\u00ebstko<\/i> (pn.), sprostny<\/i> i z\u0142ostny<\/i> (Puckie)\/\/sprosny<\/i>, z\u0142osny<\/i>, t\u00ebptn\u0105c<\/i> (\u015br., pd.)\/\/t\u00ebpn\u0105c<\/i>, wistepka<\/i> (Przyjez. Radu\u0144skie)\/\/wisepka<\/i> i typ strzoda<\/i>, zdrz\u00f3d\u0142o<\/i>;<\/p>\n

c) dzi\u0105s\u0142owych: b\u0119bel<\/i> (pn., Sianowo)\/\/b\u0119ben<\/i>, cz\u00f4rlina<\/i> (pd.)\/\/cz\u00f4rnina<\/i>, oczelnica<\/i> (\u015br., pd.)\/\/oczennica<\/i>, sr\u00e9b\u0142o<\/i> (pd., \u015br.)\/\/sr\u00e9bro<\/i>, swi\u00f4rcz\u00ebc<\/i> (Zabory)\/\/swi\u00f4dcz\u00ebc<\/i>; wstawne: growarz\u00ebc<\/i> \u2018guzdra\u0107 si\u0119\u2019 (K\u0119pa Pucka)\/\/gowarz\u00ebc<\/i>, karn\u00f4l<\/i>, karsztelan<\/i> (Wejherowo, Luzino, Mi\u0142oszewo), madrac<\/i> \u2018majstrowa\u0107\u2019 (\u015br., pd.)\/\/madac<\/i>, mundr\u00ebga<\/i> \u2018dolna warga\u2019 (Zabory)\/\/mund\u00ebga<\/i> (pd.), szpern\u00f4gel<\/i> \u2018sworze\u0144\u2019 (pd.)\/\/szpan\u00f4gel<\/i> (pn., \u015br.), \u017cubron<\/i> (\u015br.)\/\/\u017cubo\u0144<\/i> (Ko\u015bcierskie), wr\u0119gla<\/i> (pn.)\/\/wr\u0119ga<\/i>;<\/p>\n

d) \u015brodkowoj\u0119zykowych: kcec<\/i> (\u015br., pd.)\/\/chcec<\/i>, kl\u00ebchac<\/i> (Wejherowskie)\/\/chl\u00ebchac<\/i> i powszechne chto\/\/kto<\/i>; wstawne: gd\u00f4ka<\/i> \u2018mg\u0142a\u2019 (Le\u015bno, Borzyszkowy, Borowy M\u0142yn, Brusy)\/\/d\u00f4ka<\/i>, gn\u00ebczi<\/i> \u2018zbytki\u2019 (Jastarnia)\/\/n\u00ebczi<\/i>, m\u00e9zgn\u0105c<\/i> (pd.)\/\/m\u00e9zn\u0105c<\/i> (pn., \u015br.), pazgnokc<\/i> (\u015br.)\/\/paznokc<\/i>, sm\u00ebrgl\u00ebc<\/i> (Gochy)\/\/sm\u00ebrl\u00ebc<\/i> (pn.) i typ zgrz\u00e9bc<\/i> i \u017cgrz\u00e9c<\/i> (\u015br., Gochy);<\/p>\n

f) p\u00f3\u0142samog\u0142osek \u2013 wstawne \u0142<\/i>: ch\u0142amol\u00ebc<\/i> \u2018chciwie je\u015b\u0107\u2019 (Bytowskie)\/\/chomol\u00ebc<\/i> (Zabory), \u017celaz\u0142o<\/i> (pn., \u015br., Gochy)\/\/\u017celazo<\/i> (Zabory).<\/p>\n

Metatezy i kontaminacje<\/b><\/p>\n

4.4.1. Metatezy s\u0105siaduj\u0105cych sp\u00f3\u0142g\u0142osek: a) wargowej: f\u00ebrfotac<\/i> \u2018gada\u0107\u2019 (\u015br., pd.)\/\/f\u00ebfrot\u00eb<\/i> \u2018gadanina\u2019 (Kruszyn), bgur<\/i> (\u017barnowiec, Starzyno)\/\/gbur<\/i>; jedw\u00f4b<\/i> (Milwino)\/\/niewd\u00f4b<\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka) \u2264 jedw\u00f4b<\/i>; kufl\u00f4cz<\/i> (pn.)\/\/kulf\u00f4cz<\/i>, porw\u00f3z<\/i> (Puckie)\/\/powr\u00f3z<\/i>, szczerwotac<\/i> (Bytowskie)\/\/szczbrotac<\/i>; b) z\u0119bowej: dg\u00f4kac<\/i> (\u0141ebcz)\/\/gd\u00f4kac<\/i>, kt\u00f4cz<\/i> (Jele\u0144ska Huta)\/\/tk\u00f4cz<\/i>, zg\u0142o<\/i> (Jastarnia)\/\/gz\u0142o<\/i>; klapurda<\/i> (S\u0142awoszyno)\/\/klapudra<\/i>; c) tylnoj\u0119zykowej: orchc\u00ebc<\/i> (Goszczyno, Karlikowo)\/\/ochr<\/i>(z<\/i>)c\u00ebc<\/i>, spirzch\/\/spichrz<\/i>, wi\u00e9chrz\/\/wi\u00e9rzch<\/i>.<\/p>\n

Metatezy g\u0142osek w obr\u0119bie czy na granicy sylaby: arbata\/\/rabata<\/i> (Kepa \u017barnowiecka), grad\u0142o<\/i> (Ostrowo, Karwia)\/\/gard\u0142o<\/i>, Kruban\u00eb\/\/Kurban\u00eb<\/i> (mieszka\u0144cy Zabor\u00f3w), gr\u00ebbol\u00ebc\/\/gurbol\u00ebc<\/i> (pn.)\/\/gurgol\u00ebc s\u00e3<\/i>, maszkara\/\/szkamara<\/i> (Sierakowice), met\u0142uch<\/i> \u2018marne zbo\u017ce\u2019 \u2265 mechut<\/i>, mrugac\/\/murgac<\/i> (Hel), powr\u00f3z\/\/prow\u00f3z<\/i> (Zabory), purchwal\/\/pruchwa<\/i> \u2018wesz owiec\u2019, wilusiek\/\/liwusiek<\/i> \u2018gasior\u2019 (Zabory).<\/p>\n

4.4.2. Kontaminacje: barachu\u0142\u00eb<\/i> \u2018tereny nieurodzajne\u2019 (Podjazy) \u2264 barachu\u0142a<\/i> \u226c barab\u00f3n\u00eb<\/i>, bard\u00ebb\u00f3n\u00eb<\/i> (R\u0105b) \u2018okolica zabita deskami\u2019 \u2264 barab\u00f3n\u00eb<\/i> \u226c pard\u00ebg\u00f3n\u00eb<\/i>, czip\u00f4\u0142ka<\/i> \u2018p\u0142ytki kosz\u2019 (Zabory) \u2264 czipa<\/i> \u226c op\u00f4\u0142ka<\/i> (por. kobi\u00f4\u0142ka<\/i>), dwi\u00e9rzeje<\/i> (S\u0142awoszyno, \u017barnowiec) \u2264 dwi\u00e9rze<\/i> \u226c wierzeje<\/i>, goltka<\/i> \u2018owoc niedojrza\u0142y\u2019 (Tupad\u0142y) \u2264 go\u0142ka<\/i> \u226c eltka<\/i>, kwar\u00f3g<\/i> \u2264 kwark<\/i> \u226c twar\u00f3g<\/i>, sztatura<\/i> \u2264 szt\u00f4\u0142t<\/i> \u226c postura<\/i>. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich wspomagana jest r\u00f3\u017cnym adideacjami<\/b> (etymologia lud.): jic w bartki<\/i> \u2018mocowa\u0107 si\u0119\u2019\/\/jic w bi\u00f4tki<\/i>; b\u0105bierz\u00ebc s\u00e3<\/i> \u2018paczy\u0107 si\u0119\u2019 (Przetoczyno) \u2264 b\u0105brz\u00ebc<\/i> \u226c g\u0105bierz\u00ebc s\u00e3<\/i>, \u017c\u0105bierz\u00ebc s\u00e3<\/i> (Karwia), w\u0105biedrz\u00ebc s\u00e3<\/i> (Zabory), kolbierz\u00ebc s\u00e3<\/i> (Przyjez. \u017barnowieckie) \u2264 kobiel\u00ebc s\u00e3<\/i> \u226c kol\u00ebbac s\u00e3<\/i>?, blarwa<\/i> \u2018maska\u2026\u2019 (Bytowskie) \u2264 larwa<\/i> \u226c bl\u00e9rwa<\/i> \u2018owca\u2019, brzmi\u00e9l<\/i>, brzmi\u00f4l<\/i> \u2264 trzmiel<\/i> \u226c brzmiec<\/i>, brzmi\u00f4c<\/i>, d\u0105b\u00f3rk<\/i> \u2018wiadro\u2019 (Lubocino) \u2264 w\u0105b\u00f3rk<\/i> i d\u0105b d\u0105sewnica<\/i> \u2018g\u0105sienica\u2019 (K\u0119pa \u017barnowiecka)\/\/g\u0105stewnica<\/i> (Szary Dw\u00f3r)\/\/w\u0105sewnica<\/i> (pn., \u015br.), kafolc<\/i> \u2018pajda\u2019 (Puckie)\/\/fafolc<\/i> i kawa\u0142<\/i>, gli\u0144da<\/i> \u2018niedo\u0142\u0119ga\u2019 (pd.) \u2264 gl\u00ebmda<\/i> (pn., Hel) \u226c gli\u0144dra<\/i> \u2018brudaska\u2019, karolina<\/i> \u2264 krynolina<\/i> \u226c (imi\u0119) Karolina<\/i>; ko\u0142ow\u00e3d\u017ce \u2264 ko\u0142owa\u017c\u00e9<\/i> \u226c w\u00e3\u017ce<\/i>, kurantka<\/i> (\u015br.-wsch.) \u2264 choranka<\/i> (\u015br.) i ch\u00f3r<\/i> \u226c kurant<\/i>, jad\u0142owic<\/i> \u2018martwi\u0107 kogo\u015b\u2019 (K\u0119pa \u017barnowiecka, B\u00f3r, Pomieczyno, Zabory) \u2264 jad\u0142obic<\/i> \u226c jadowic<\/i>, martwic s\u00e3<\/i> \u2018tli\u0107 si\u0119\u2019 (Rewa, Mechelinki, K\u0119pa Oksywska) \u2264 marwic s\u00e3<\/i> (Przyjez. \u017barnowieckie) i martwic s\u00e3<\/i>, jeremij\u00f4sz<\/i> (Gnie\u017cd\u017cewo, \u0141ebcz)\/\/nieremij\u00f4sz<\/i> \u2018figlasz\u2019 (pn.-zach.) \u2264 remij\u00f4sz<\/i> \u2018opryszek\u2019 (pn.), kujar\u00eb<\/i> \u2018okolica zabita deskami\u2019 (Wojsk, Borzyszkowy, Glisno)\/\/chujar\u00eb<\/i> (Zabory) i kuj\u00f3nczi<\/i> (Zabory)\/\/puj\u00f3nczi<\/i> (Parchowo, Jamno, Nakla) itp.<\/p>\n

1<\/a><\/sup> P. Smoczy\u0144ski, Stosunek dzisiejszego dialektu S\u0142awoszyna do j\u0119zyka Ceynowy<\/i>, w: Konferencja Pomorska<\/i> (1954). Prace J\u0119zykoznawcze t. 3, 1983, Warszawa 1956, s. 49-86.
\n2<\/a><\/sup> Z. Topoli\u0144ska, A historical Phonology of the Kashubian Dialects of Polish<\/i>, The Hague-Paris 1974.
\n3<\/a><\/sup> Poza wyj\u0105tkami pisownia przyk\u0142ad\u00f3w wed\u0142ug Zasady pisowni kaszubskiej<\/i> [ZPK], wyd. drugie, oprac. E. Breza i J. Treder, Gda\u0144sk 1984, te\u017c z pe\u0142nego fonetycznego w GP czy p\u00f3\u0142fonetycznego u B. Sychta, S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/i> [SGK], t. I-VII, Wroc\u0142aw 1967-1976.
\n4<\/a><\/sup> H. G\u00f3rnowicz, Ustne systemy wokaliczne w gwarach p\u00f3\u0142nocnopolskich<\/i>, Rozprawy kom. J\u0119z. \u0141TN XI 1965, s. 20-33.
\n5<\/a><\/sup> T. Lehr-Sp\u0142awi\u0144ski, Studia nad akcentem pomorskim<\/i>, Materia\u0142y i Prace Komisji J\u0119zykowej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci<\/i>, VI B 1913, s. 359-450, J. Kury\u0142owicz, Akcentuacja s\u0142owi\u0144ska (pomorska)<\/i>, Rocznik Slawistyczny XVII 1952 cz. I, s. I-18; Uwagi o akcencie kaszubskim<\/i>, Slavia Occidentalis [SO] XX 1960 z. 2, s. 71-77, Z. Topoli\u0144ska, Aktualny stan akcentu kaszubskiego<\/i>, Slavia XXVII 1958, s. 381-395; M. Korytkowska, Stan akcentu w gwarach kaszubskich<\/i>, AJK XV 1978, s. 15-42.
\n6<\/a><\/sup> Z. Topoli\u0144ska, Zu Fragen des kaschubischen Vokalismus<\/i>, Zeitschrift für Slawistik 5 1960, s. 161-170.
\n7<\/a><\/sup> Z. Topoli\u0144ska, Kaszubska dyftongizacja *o i jej znaczenie dla rozwoju wokalizmu kaszubskiego<\/i>, SO, 23, 1963.
\n8<\/a><\/sup> J. Siatkowski, Geografia kontynuant\u00f3w á w kaszubszczy\u017anie na podstawie dawniejszych opracowa\u0144<\/i>, SFPS V 1965, s. 407-413.
\n9<\/a><\/sup> J. Siatkowski, Zr\u00f3\u017cnicowanie terytorialne Kaszub w zakresie wyst\u0119powania a \u015bcie\u015bnionego<\/i>, Slavia XXXI Praha 1962, s. 441-452.
\n10<\/a><\/sup> H. G\u00f3rnowicz, Zmi\u0119kczenie sp\u00f3\u0142g\u0142osek tylnoj\u0119zykowych w gwarach p\u00f3\u0142nocnopolskich<\/i> [ZST], Rozprawy Kom. J\u0119z. \u0141TN XVII 1971, s. 31-55.
\n11<\/a><\/sup> Z. Topoli\u0144ska, Kaszubski rozw\u00f3j *\u0142<\/i>, SFPS V 1965, s. 451-456.
\n12<\/a><\/sup> Fonemy wg ZST.
\n13<\/a><\/sup> Z. Stieber, Stosunek kaszubszczyzny do dialekt\u00f3w Polski l\u0105dowej<\/i>, w: Konferencja Pomorska<\/i> (1954), Prace J\u0119zykoznawcze, Warszawa 1956.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na podstawie ksi\u0105\u017cki Kaszubszczyzna \u2013 Kasz\u00ebbizna<\/i>, pod redakcj\u0105 Edwarda Brezy, z serii \u201eNajnowsze dzieje j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, Uniwersytet Opolski \u2013 Instytut Filologii Polskiej, Opole 2001, str. 107-124. \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":63,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-227","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-jzyk--jazek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/227","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/63"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=227"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/227\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=227"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=227"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=227"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}