Najstarsza wzmianka z 1382 r., w nast\u0119pnym roku powstaje tutaj zameczek krzy\u017cacki. Prawo miejskie che\u0142mi\u0144skie przed r. 1395. O\u015brodek tkacki. Po r. 1466 ma\u0142a tenuta. Po\u017car 1645 r. zniszczy\u0142 miasto. Po I rozbiorze Polski znalaz\u0142o si\u0119 w obr\u0119bie pa\u0144stwa pruskiego. O\u017cywienie gospodarcze nast\u0105pi\u0142o po budowie linii kolejowej w 1878 r. W r. 1945 zniszczone w 80%. Po wojnie rozwija si\u0119 jako o\u015brodek us\u0142ugowy rolniczego zaplecza; znajduje si\u0119 tu znana stadnina ogier\u00f3w. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w: 1900 r. \u2013 2,4 tys., 1939 r. \u2013 2,3 tys., 1950 r. \u2013 0,8 tys., 1961 r. \u2013 1,5 tys., 1975 r. \u2013 5,7 tys., 1992 r. \u2013 2,3 tys. Do czerwca 1975 r. miasto nale\u017ca\u0142o do pow. miasteckiego. Od 1 stycznia 1999 r. w pow. Szczecinek w woj. zachodnipomorskim.<\/i><\/p>\n
Miasto le\u017cy nad rzek\u0105 Bia\u0142\u0105, lewym dop\u0142ywem Czernicy (kt\u00f3ra wpada do Gwdy), i nad jeziorem zwanym Bielsko<\/i>. Zapisy rzeki wygl\u0105daj\u0105 tak: trans trans aquam dictam Bealde<\/i> 1342 (Preussisches Urkundenbuch<\/i> [PU], K\u00f6nigsberg-Marburg-Aalen 1882-1969, III 377), prope fluvium dictum Bealde<\/i> 1350 (PU IV 558), in dem Baldenfliesse<\/i> 1590 (\u201eFontes\u201c Towarzystwa Naukowego w Toruniu, XXVIII 37 [FTN]), nad rzek\u0105 nazwan\u0105 Ba\u0142rzeki<\/i> 1710 (ib. 174). Najstarsze zapisy jeziora: ab alia parte stagni Belitsicke<\/i> 1342 (PU III 377), die See Belitzk<\/i> 1395 (Handfesten der Komturei Schlochau nebst einigen Urkunden<\/i>, Bearb P. Panske, Danzig 1921 [HKS], 157). Z zapis\u00f3w tych odczytujemy nazw\u0119 rzeki Bia\u0142a<\/i> (z domy\u015blnym: woda) i nazw\u0119 pochodnego od niej jeziora Bielsk(o)<\/i> : Bia\u0142a<\/i> plus formant -sko<\/i>, por. Drawa<\/i> : Drawsko<\/i>, Rega<\/i> : Resko<\/i>, wsz\u0119dzie regularny formant -sko<\/i>.<\/p>\n
Przejd\u017amy do przekaz\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych nazwy miasta. W dokumencie lokacyjnym wystawionym przez Konrada von Jungingen w Czarnem w r. 1395 miejscowo\u015b\u0107 nazwana jest Baldenburg<\/i> (E. Weise, Die Staatsvertr\u00e4ge des Deutschen Ordens in Preusen im 15. Jahrhundert<\/i>. Bd. II, Marburg 1955, 268). Nast\u0119pnie: Bia\u0142obork<\/i>, przy Bia\u0142oborku<\/i>, u Bia\u0142oborka<\/i>, z Bia\u0142oborkiem<\/i> 1655 (Lustracja wojew\u00f3dztwa pomorskiego 1565<\/i>. Wyd. S. Hoszowski, Gda\u0144sk 1961, 30-217), Bia\u0142embork<\/i>, Bia\u0142obork<\/i>, Bia\u0142yb\u00f3r<\/i> (?) 1880 (S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich<\/i>, Warszawa 1880-1902 [SG], I 86), niem. Baldenburg<\/i>.<\/p>\n
Poniewa\u017c przekaz\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych jest niewiele, musimy snu\u0107 pewne hipotezy i powo\u0142a\u0107 si\u0119 na nazwy analogiczne. Mo\u017cna by przyj\u0105\u0107, \u017ce miejscowo\u015b\u0107 zwa\u0142a si\u0119 od pocz\u0105tku Bia\u0142e<\/i> jako przeciwstawienie Czarnemu<\/i> nad rzek\u0105 Czarn\u0105. Dobrze znaj\u0105cy tradycj\u0119 rodzinnych okolic Paul Panske zaznacza, \u017ce na pocz\u0105tku XX w. okoliczni Niemcy zwali miasto potocznie Bal<\/i>, tj. Bia\u0142e<\/i>. Bli\u017csi prawdy jednak b\u0119dziemy, gdy powiemy, \u017ce nazwa miasta brzmia\u0142a Bielno<\/i> i utworzona zosta\u0142a od nazwy rzeki Bia\u0142a<\/i> z formantem -no<\/i>. Podobnie miasto po\u0142o\u017cone na \u0141eb\u0105<\/i> nazwano \u0141ebno<\/i>. Historycy przypuszczaj\u0105, \u017ce tak Bia\u0142y B\u00f3r, jak i Czarne (E. Rozenkranz, Pocz\u0105tki i ustr\u00f3j miast Pomorza Gda\u0144skiego do schy\u0142ku XIV stulecia<\/i>, Gda\u0144sk, 175) powsta\u0142y na surowym korzeniu, bez uprzednio rozwini\u0119tej pod wzgl\u0119dem urbanistycznym i gospodarczym osady. Krzy\u017cacy, nadaj\u0105c miejscowo\u015bci prawa miejskie, post\u0105pili podobnie jak w wypadku \u0141ebna (wsp\u00f3\u0142czesnego L\u0119borka), tzn. rdze\u0144 nazwy Bial-<\/i> lub Biel-<\/i> oddali swoim fonetycznym wariantem Balden<\/i>, a formant -no<\/i> zast\u0105pili strukturalnym cz\u0142onem -burg<\/i> \u2018gr\u00f3d\u2019. Polacy z kolei regularnie przejmowali cz\u0142on -burg<\/i> jako -bork<\/i> lub po sp\u00f3\u0142g\u0142osce bezd\u017awi\u0119cznej -pork<\/i>. Por. tu opr\u00f3cz L\u0119borka<\/i> z Lauenburg<\/i> tak\u017ce Malbork<\/i> z Marienburg<\/i>, Frombork<\/i> z Frauenburg<\/i>, dawn\u0105 nazw\u0119 Dzierzgonia Kiszpork<\/i> z Christburg<\/i>. T\u0142umaczy to nam p\u00f3\u017aniejsze zapisy typu Bia\u0142obork<\/i>. W zapisach tych niemiecki cz\u0142on -bork<\/i> z etymologicznego -burg<\/i> poj\u0119to jako p\u00f3\u0142nocnopolsk\u0105 realizacj\u0119 wyrazu borek<\/i> \u2018ma\u0142y b\u00f3r\u2019, tj. z zanikiem e<\/i> ruchomego, jak np. kaszubskie wyrazy kupc<\/i>, domk<\/i> (z og\u00f3lnopol. kupiec<\/i>, domek<\/i>) i tak dosz\u0142o do wsp\u00f3\u0142czesnej formy Bia\u0142y B\u00f3r<\/i>. W nazwie miasta bowiem przyj\u0119to wyraz podstawowy b\u00f3r<\/i>, a nie jego zdrobnienie borek<\/i>. Przej\u015bcie cz\u0142onu -burg<\/i> poprzez stadium -bork<\/i> do (Bia\u0142y) B\u00f3r<\/i> u\u0142atwi\u0107 mog\u0142y nazwy lasu (mo\u017ce brzozowego, a wi\u0119c bia\u0142ego) pod nasz\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 lub w jej pobli\u017cu. W r. 1413 notowany jest las Babusch<\/i> (HKS 172), w r. 1710 \u2013 pod Ba\u0142buszem<\/i>, pod Ba\u0142puszcz\u0105<\/i>, w Ba\u0142puszczy<\/i> (FTN XXVIII 174) z XVIII-wiecznych map katastralnych znamy Ball Busch<\/i> (E. Rzetelska-Feleszko, Dawne s\u0142owia\u0144skie dialekty wojew\u00f3dztwa koszali\u0144skiego<\/i>, Wroc\u0142aw 1973, s. 61); cz\u0142on -busch<\/i> z niem. der Busch<\/i> \u2018zagajnik\u2019.<\/p>\n
Doda\u0107 trzeba, \u017ce Krzy\u017cacy systemowo nazwy miejscowo\u015bci po\u0142o\u017conych nad rzekami przystosowywali do j\u0119zyka niemieckiego w ten spos\u00f3b, \u017ce nazw\u0119 rzeki przekszta\u0142cali fonetycznie, a II cz\u0142on stanowi\u0142 wyraz -burg<\/i>. Stwierdzamy ten zabieg np. w nazwie Drawsko<\/i>, pierwotnie prawdopodobnie te\u017c Drawno<\/i> : Drawa<\/i> + -no<\/i>. Nazwa miasta zapisana jest Drawenborch<\/i> 1297 (Pommersches Urkundenbuch<\/i>, Stettin 1868-1936 [PUr], III 301), Drawenborch<\/i> 1306 (PUr IV 222), Drawenburgh<\/i> 1329 (PU II 433), potem w czasach pruskich forma uproszczona Dramburg<\/i>. Widzimy to te\u017c w nazwie S\u0119p\u00f3lno<\/i>, miasta po\u0142o\u017conego nad rzek\u0105 S\u0119p\u00f3ln\u0105<\/i> : Sampulburg<\/i> 1388, Sempelborg<\/i> 1393, Samppilborg<\/i> 1409, Sampolburg<\/i> 1422 (wszystkie zapisy za SG X 470), Sempolbork<\/i> 1652 (FTN XI-XV 251). Doda\u0107 mo\u017cna jeszcze niemieck\u0105 nazw\u0119 Bydgoszczy<\/i> – Bromberg<\/i> z wcze\u015bniejszego Brahenborg<\/i> \u2018gr\u00f3d nad Brd\u0105\u2019, nazw\u0119 wsi Oleszno<\/i>, po\u0142o\u017conej nad rzek\u0105 Oleszn\u0105 w Drawskiem; wie\u015b ta zapisana jest: Welsenborch<\/i> terram 1234 (PUr II 535), castrum Olsembork<\/i> 1433 (H. Borek, Zachodnios\u0142owia\u0144skie nazwy toponimiczne z formantem \u2013ъn<\/i>, Wroc\u0142aw 1968, 157).<\/p>\n
Przej\u0119cie przez Niemc\u00f3w wyrazu bia\u0142y<\/i> jako Bald-<\/i> w nazwie miasta i rzeki jest do\u015b\u0107 powszechnym zjawiskiem. Na Pomorzu Szczeci\u0144skim zapisana jest w r. 1321 miejscowo\u015b\u0107 Bealdenbuzh<\/i>, Baldenbuzh<\/i>, kt\u00f3r\u0105 odczytuje Fryderyk Lorentz jako Bia\u0142obucze<\/i>, Stanis\u0142aw Kozierowski jako Bia\u0142ob\u00f3rz<\/i> (F. Lorentz, Slawische Namen Hinterpommerns (Pomorze Zachodnie)<\/i>, Bearb. F. Hinze, Berlin 1964, 2). W tym\u017ce \u017ar\u00f3dle notowane s\u0105 Bealdeblot<\/i>, tj. Bia\u0142e B\u0142oto<\/i> (ib. 6), Bealde<\/i>, tj. rzeka Bia\u0142a<\/i> (ib.), r\u00f3\u017cna od omawianej wy\u017cej. Innym sposobem przejmowania przez Niemc\u00f3w wyrazu bia\u0142y<\/i> by\u0142a posta\u0107 Bel<\/i>, por. nazw\u0119 interpretowanego wy\u017cej jeziora Bielsko<\/i> i Belgard<\/i> na Bia\u0142ogard<\/i>, p\u00f3\u017aniej te\u017c pomijano tylko mi\u0119kko\u015b\u0107, a wi\u0119c realizowano ten wyraz jako Bal-<\/i> lub Ba\u0142-<\/i> (por. wy\u017cej).<\/p>\n
Rozw\u00f3j nazwy Bia\u0142y B\u00f3r<\/i> mo\u017cna zatem przedstawi\u0107 skr\u00f3towo w formie rekapitulacji tak: Bielno<\/i> \u203a niem. Baldenburg<\/i> \u203a substytucja fonetyczna pol. Bia\u0142obork<\/i> lub Bia\u0142ybork<\/i> \u203a ostatecznie Bia\u0142y B\u00f3r<\/i>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Na podstawie ksi\u0105\u017cki
\nNazwy miast Pomorza Gda\u0144skiego<\/i><\/p>\n
praca zbiorowa pod redakcj\u0105
\nHuberta G\u00f3rnowicza<\/b> i
\nZygmunta Brockiego<\/b><\/p>\n
wydanie drugie poprawione i poszerzone pod redakcj\u0105
\nEdwarda Brezy<\/b> i
\nJerzego Tredera<\/b><\/p>\n
Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego
\nGda\u0144sk 1999<\/p>\n