\tNa „Dzeje Kaszëb\u00f3w i kaszëbiznë” sk\u0142ôdaj\u0105 sã wëjimczi z tekst\u00f3w rozmajitëch autor\u00f3w, pò\u0142\u0105czonëch mòjima komentarzama. Nôszerzi je òm\u00f3wiony strzédnowieczny cz\u0105d naszëch dzej\u00f3w.
\n\t„Dzeje Kaszëb\u00f3w” jô wzbògacy\u0142 té\u017c artiklama, w jaczich chcã sã pòdzelëc z Czëti\u0144cama mòjima przemësleniama na temat relacji kaszëbskò-pòlsczich.<\/i><\/p>\n
Spis rzeczi:<\/b><\/p>\n
Wëkòrzëst\u00f3nô lëteratura<\/a><\/p>\n \nPrzedmòwa<\/a><\/p>\n <\/p>\n Historiô Kaszëb\u00f3w w skr\u00f3ce<\/a><\/p>\n <\/p>\n Pòjawienié sã S\u0142owian\u00f3w w Europie. „Pras\u0142owianowie”. Ekspansjô S\u0142owian\u00f3w, Prahistoriô Pòmòrzô, Pòmòrzé i Pò\u0142abié midzë VI a X w., Prësowie, s\u0105sedze Kaszëb\u00f3w, Nazwë Kaszëb\u00f3w i Pòmòrzô<\/p>\n <\/p>\n Czë Òbòdricë i Wielecë bëlë Kaszëbama? (A. Majkòwsczégò „HistoriaKaszub\u00f3w”), Co wsp\u00f3lnégò z Pòmòrzim maj\u0105 Cyril i Metodi? (A. Majkòwsczégò „Historia Kaszub\u00f3w”), Wikingòwie na Pòmòrzu?, Czë na Pòmòrzu jistnia\u0142o czedës kaszëbsczé pa\u0144stwò?<\/p>\n <\/p>\n Pòga\u0144stwò i christianizacjô na Pò\u0142abiu, Pòmòrzu i w Prësach:<\/b> Przë\u0142\u0105czenié Pòmòrzégò do Pòlsczi w X w, Òderwanié sã Pòmòrzô òd Pòlsczi w XI w, Pr\u00f3bë przë\u0142\u0105czeniô Pòmòrzô do Pòlsczi za W\u0142adis\u0142awa Hermana, Pònowné przë\u0142\u0105czenié Pòmòrzégò do Pòlsczi na pòcz\u0105tkù XII w.<\/p>\n Pòmòrzé Zôchòdné òd 1124 do pòcz\u0105tkù XIII w:<\/b> Pòchòdzenié dinastii ks\u0105\u017cãt Pòmòrzô Gdu\u0144sczégò Dzeje Wschòdnégò Pòmòrzô do 1296 r. Pòlitika ks\u0105\u017cãt wschòdnopòmòrsczich (wedle „Pòcztu ks\u0105\u017cãt”… L. B\u0105dkòwsczégò):<\/b><\/p>\n Swiãtobòr II<\/i>, Subis\u0142ôw I<\/i>, Grzëmis\u0142ôw<\/i>, Sambòr I<\/i>, Subis\u0142ôw II<\/i>, Mestwin I<\/i>, Swiãtopô\u0142k<\/i>, Wartis\u0142ôw I<\/i>, Sambòr II<\/i>,\tRatibòr<\/i>, Wartis\u0142ôw II<\/i>, Mestwin II<\/i>, Przemës\u0142 II<\/i><\/p>\n Pòlskô i Pòmòrzé w czasach rozbicégò na dzélnice, Òbrôz sytuacji pòliticzny w Pòlsce na prze\u0142omie XIII i XIV stolecégò<\/p>\n Pòmòrzé Wschòdné w latach 1295-1308 r. Òpanowanié Gdu\u0144ska przez Krzë\u017côk\u00f3w:<\/b> Pòdsëmòwanié dzej\u00f3w Wschòdnégò Pòmòrzô w latach 1120-1308 r. Pòmòrzé Gdu\u0144sczé pòd krzë\u017cacczim zabòrã, Wr\u00f3cenié Pòmòrza Gdu\u0144sczégò nazôd do Pòlsczi. Sprawa indigenatu, Prësë Kr\u00f3lewsczé w wiekù XVI, i w czasach wòjn\u00f3w szwédzczich<\/p>\n Czasë reformacji i kontrreformacji religijny na Pòmòrzu i w Prësach:<\/b> Òd Jana III Sobiesczégò do rozbior\u00f3w Polsczi<\/b><\/p>\n Szkolnictwo na terenie Prus Kr\u00f3lewskich w XVII – XVIII w.<\/i><\/p>\n I rozbi\u00f3r Pòlsczi:<\/b> Czasë wòjn\u00f3w napòleo\u0144sczich:<\/b> Gdu\u0144sczé Pòmòrzé pòd panowanim Prës\u00f3w. Ùcësk germanizacyjny<\/p>\n Emigracjô z Pòmòrzô Zôchòdnégò w II pò\u0142owie XIX – XX w.<\/p>\n Òbùdzenié pòlsczi swiadomòscë nôrodny strz\u00f3d Kaszëb\u00f3w, Czas I wòjnë swiatowi, Òdrodzenié sã Pòlsczi, Midzë dwùma wòjnama swiatowima, Wòlné Miasto Gdu\u0144sk, Pòcz\u0105tk II wòjnë swiatowi na Pòmòrzu Gdu\u0144sczim, Czas òkùpacji hitlerowsczi (i sowiecczi), Partizantka na Kaszëbach, \tRozgromienié hitlerowc\u00f3w, Lata pòwòjnowé.<\/p>\n DODÔWK:<\/b><\/p>\n R\u00f3d. Plemiã, Nôr\u00f3d, Nôr\u00f3d i pòlsczé pa\u0144stwò w systemie feudalnym, Ò Wòjcechù Kãtrzi\u0144sczim i Bismarckù, Kaszëbi: mô\u0142i nôr\u00f3d we wiôld\u017cim, Co bë bë\u0142o, czejbë…, Pa\u0144stwò nôrodowé a imperium, S\u0142owia\u0144skòsc Kaszëb\u00f3w, Apartnoscë jãzëkòwé i cywilizacyjné, Ò kaszëbsczi nôrodowòscë, Pòlskô w Ùnii Europejsczi, Przebùdowa swiata z pòmòc\u0105 czelë i cyrkla<\/p>\n Dzeje kaszëbiznë – jesz rôz, na jiny ôrt:<\/b> Pocz\u0105tki i rozw\u00f3j kaszubskiego pi\u015bmiennictwa:<\/b> Wëkòrzëst\u00f3nô lëteratura<\/a>:<\/b><\/p>\n AH – Aleksander Hilferding, „Resztki S\u0142owian na po\u0142udniowym wybrze\u017cu \t\t\tMorza Ba\u0142tyckiego”, Gda\u0144sk 1989. Té\u017c: Oskar Kolberg, „Dzie\u0142a \t\t\t\twszystkie” , T. 39 „Pomorze”, pn. „Ostatki S\u0142owian na po\u0142udniowym Brzegu \t\tBa\u0142tyckiego Morza”. PTL Wroc\u0142aw – Pozna\u0144 1965 . <\/p>\n AD – Feliks Koneczny, „Dzieje administracji w Polsce”, Wyd. Antyk – Marcin \t\t\tDybowski, Reprint wydania: Wilno 1924. <\/p>\n AM – Aleksander Majkowski, „Historia Kaszub\u00f3w”, I wyd. „Stanica” – ZRK, Gdynia \t\t1938 r. II wyd. ZK-P, Gda\u0144sk 1991. <\/p>\n AR – Gerard Labuda, „O Kaszubach”, wyd. Arkun Gdynia 1991. <\/p>\n AW<\/a> – Adam Wirski, „Srebrne wieki Pomorza (IX – XI wiek)”, Ba\u0142tycka Wy\u017csza \t\t\tSzko\u0142a Humanistyczna, Koszalin 1995. <\/p>\n BB – Boles\u0142aw Bork, „\u015acie\u017cki bezdro\u017ca i drogi”, Gda\u0144sk 1984. <\/p>\n BD – Boles\u0142aw Bork, „Dobrzewino”, Jantarowe szlaki 4 \/ 97. <\/p>\n BE – Ryszard Tomczyk, „Bedeker elbl\u0105ski”, Wydawnictwo Oskar, Gda\u0144sk \t\t\t2000. <\/p>\n BJ<\/a> – J\u00f3zef Borzyszkowski, Jan Mordawski, Jerzy Treder, „Historia, geografia, \t\t\tj\u0119zyk i pi\u015bmiennictwo Kaszub\u00f3w”, Wydawnictwo M. Ro\u017cak, Gda\u0144sk \t\t\t1999. <\/p>\n BL – Lech B\u0105dkowski, „Pomorska my\u015bl polityczna”, Arkun, Gda\u0144sk 1990. <\/p>\n BM – J\u00f3zef Borzyszkowski, „Aleksander Majkowski (1876 – 1938). Biografia \t\t\thistoryczna”, Wyd. Instytut Kaszubski w Gda\u0144sku; Muzeum Pi\u015bmiennictwa i \t\tMuzyki Kasz.-Pom. W Wejherowie. 2002. <\/p>\n BO – Boles\u0142aw Bork, „Bojan”, ZK-P Szemud 1993. <\/p>\n BR – Brunon Zwarra, „Wspomnienia gda\u0144skiego b\u00f3wki”, Wydawnictwo \t\t\t„Marpress”, Gda\u0144sk 1966. <\/p>\n BS – Boles\u0142aw Bork, „Nad Sle\u017c\u0105”, Gda\u0144sk 1978. <\/p>\n CH – „Chrze\u015bcija\u0144stwo na Pomorzu w X-XX wieku”, Materia\u0142y konferencyjne pod \t\tred. J. Borzyszkowskiego, Gda\u0144sk, S\u0142upsk 2001. <\/p>\n DE – Bogus\u0142aw Drewniak „Emigracja z Pomorza Zachodniego 1816-1914”, \t\t\tWydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 1966. <\/p>\n ER<\/a> – Edward Rymar, „Rodow\u00f3d ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich” Suplement, WM Gda\u0144sk 2003. <\/p>\n FD – Gerard Labuda, „Fragmenty dziej\u00f3w S\u0142owia\u0144szczyzny zachodniej”, Wyd. \t\tPozna\u0144skiego Towarz. Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk, Pozna\u0144 2002. <\/p>\n FR – Feliks Rogaczewski, „W\u015br\u00f3d S\u0142owi\u0144c\u00f3w, pami\u0119tnik nauczyciela”, ZK-P, \t\t\tMPiM K-P, Gda\u0144sk 1975. <\/p>\n FT – Franciszek Treder, „Pami\u0119tnik w muzeum spisany”, Kartuzy 1993. <\/p>\n GI – „Gda\u0144sk i Pomorze, ma\u0142a ojczyzna Kaszub\u00f3w”, praca zbiorowa pod \t\t\tred. J. Borzyszkowskiego, Wyd. Sejmik Samorz\u0105dowy oraz „Pomerania”, \t\tGda\u0144sk 1995. <\/p>\n GR – Tadeusz Bolduan „Gryf, god\u0142o Pomorza”, Gda\u0144sk 1971. <\/p>\n HG<\/a> – „Historia Gda\u0144ska”, Opracowanie zbiorowe pod red. E. Cie\u015blaka, T I , \t\t\tWydawnictwo Morskie, Gda\u0144sk 1978. T IV\/2, Wyd. Lex, Sopot 1999. <\/p>\n HI – Henryk Zieli\u0144ski, „Historia Polski 1914-1939”, Ossolineum, Wroc\u0142aw \t\t\t1985. <\/p>\n HP – „Historia Pomorza” T. I i II, Pozna\u0144 1972 i 1984 – praca zbiorowa. <\/p>\n HR – Hieronim Rybicki, „Rozwa\u017cania o historii najnowszej Pomorza \t\t\t\tZachodniego”, Wy\u017csza Szko\u0142a Pedagogiczna w S\u0142upsku, S\u0142upsk 1982. <\/p>\n HS – Henryk St\u0119pniak, „Ludno\u015b\u0107 Polska w wolnym mie\u015bcie Gda\u0144sku 1920-1939”, Gda\u0144sk 1991, Wyd. Diecezji Gda\u0144skiej „Stella Maris“. KB – „Dzieje Ko\u0142obrzegu (X-XX wiek)”, praca zbiorowa, Wydawnictwo \t\t\tPozna\u0144skie, Pozna\u0144 1965. <\/p>\n KD – Gerard Labuda, „Kaszubi i ich dzieje”, Wyd. Oficyna Czec, Gda\u0144sk 2000. <\/p>\n KK – Kazimierz Ickiewicz, „Kaszubi w Kanadzie”, ZKP, Gda\u0144sk 1981. <\/p>\n KL – Maria i Boles\u0142aw Borkowie, „Koleczkowo”, ZK-P Szemud 1993. <\/p>\n KO – Franciszek Mamuszka, „Kaszubi oliwscy”, ZK-P, Gda\u0144sk 1980.<\/p>\n KR – „Poczet kr\u00f3l\u00f3w i ksi\u0105\u017c\u0105t polskich”, Czytelnik, Warszawa 1991. <\/p>\n LK – Ferdinand Neureiter, „Historia literatury kaszubskiej”, Gda\u0144sk 1982. <\/p>\n LL – Lech Leciejewicz, „S\u0142owianie zachodni – z dzej\u00f3w tworzenia si\u0119 \t\t\t\t\u015bredniowiecznej Europy”, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1989. <\/p>\n L\u017b – Jan Mazurkiewicz, „Los \u017co\u0142nierza”, ZK-P, Gda\u0144sk 1975. <\/p>\n \u0141\u0118 – Boles\u0142aw Bork i Leon Bieszke, „\u0141\u0119\u017cyce z przysi\u00f3\u0142kami i kr\u00f3tk\u0105 wanog\u0105 po \t\tWiczlinie”, Wyd. Rada Gminy Wejherowo,Wejherowo 1994. <\/p>\n \u0141H – Henryk \u0141owmia\u0144ski „Religia S\u0142owian i jej upadek”, PWN,.Warszawa 1986. MB – Maria Bogucka, „Dawna Polska – narodziny, rozkwit, upadek”, PW Wiedza \t\tPowszechna, Warszawa 1973. <\/p>\n MF – Franciszek Mamuszka, „Kronika \u017cycia polskiego w Sopocie”, PTTK, \t\t\tGda\u0144sk 1990. <\/p>\n ML – Gerard Labuda, „Mieszko I”, Zak\u0142ad Narodowy imienia Ossoli\u0144skich – Wyd.\t\tWroc\u0142aw 2002. <\/p>\n MO – Franciszek Mamuszka, „Oliwa, okruchy z dziej\u00f3w, zabytki” – Gda\u0144sk \t\t\t1985. <\/p>\n MY – „Ma\u0142y s\u0142ownik kultury dawnych S\u0142owian”, Wiedza Powszechna, \t\t\t\tWarszawa 1990. <\/p>\n OW – „Z otch\u0142ani wiek\u00f3w Pomorza Gda\u0144skiego” – prôca zbiorowô. Muzeum \t\t\tArcheologiczne w Gda\u0144sku, Stowarzysz. Naukowe Archeolog\u00f3w Polskich, \t\tOddzia\u0142 Gda\u0144ski. Gda\u0144sk 1998 \/1999. <\/p>\n PA – Alina Panasiuk, „Miasto i ludzie”, Wydawnictwo „Marpress”, Gda\u0144sk \t\t\t2000. <\/p>\n PE – Jan M. Piskorski, „Pomorze plemienne, historia – archeologia – \t\t\t\tj\u0119zykoznawstwo”, Pozna\u0144, Szczecin 2002. <\/p>\n PH – Antoni Czubi\u0144ski i Jerzy Topolski, „Historia Polski”, Zak\u0142ad Nar. im. \t\t\tOssoli\u0144skich, Wroc\u0142aw 1989. <\/p>\n PJ – Wiktor Pepli\u0144ski, „Prasa pomorska w drugiej Rzeczypospolitej”, \t\t\t\tWydawnictwo Morskie, Gda\u0144sk 1987. <\/p>\n PK – Lech B\u0105dkowski, Wawrzyniec Samp, „Poczet ksi\u0105\u017c\u0105t Pomorza \t\t\t\tGda\u0144skiego”, ZK-P, Gda\u0144sk 1974. <\/p>\n PL – Bogdan Dopiera\u0142a, „Polskie losy Pomorza Zachodniego”, Wydawnictwo \t\t\tPozna\u0144skie 1970. <\/p>\n PN – „Dzieje Pomorza Nadwi\u015bla\u0144skiego”, praca zbiorowa Gda\u0144sk 1978. <\/p>\n PO – „Pomerania”, miesi\u0119cznik spo\u0142eczno kulturalny, ZK-P Gda\u0144sk. <\/p>\n PP – J\u00f3zef Kostrzewski, „Pradzieje Pomorza”, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1966. <\/p>\n PR – „Prusowie”, praca zbiorowa, Muzeum Zamkowe w Malborku, Malbork 1999. <\/p>\n PZ – Ewa Rzetelska-Feleszko, „Pomorze Zachodnie”, PWN, Warszawa 1986. <\/p>\n RA – Stefan Ramu\u0142t, „S\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego czyli kaszubskiego”, cz. I, \t\t\tAkademia Umiej\u0119tno\u015bci, Krak\u00f3w 1983; cz. II., Polska Akademia Umiej\u0119tno\u015bci, \t\tKrak\u00f3w 1993. <\/p>\n RE – Julian Rados, „Rehabilitacja na Pomorzu Gda\u0144skim”, Wydawnictwo \t\t\tMorskie, Gda\u0144sk 1969. <\/p>\n RG – Jerzy Spors, „Rozw\u00f3j terytorialny nazwy Kaszuby w znaczeniu \t\t\t\tetnicznym w XVI – XVIII wieku”. Artyku\u0142 w Roczniku Gda\u0144skim, \t\t\tGTN , Gda\u0144sk 1992. <\/p>\n SE – Edward Serwa\u0144ski, „Syn Odzyskanej ziemi”, PAX, Warszawa 1989. <\/p>\n SK – Zygmunt Szultka, „Szko\u0142a kadet\u00f3w w S\u0142upsku (1769-1811)”, Gda\u0144sk 1992. <\/p>\n SO – Franciszek Mamuszka, „Sopot, szkice z dziej\u00f3w”, Ossolineum, Gda\u0144sk \t\t\t1975. <\/p>\n SP – „Pomorze w dziejach Polski”, opracowanie zbiorowe, nr 19, GTN, \t\t\tGda\u0144sk 1991. <\/p>\n SR – Zygmunt Szultka, „Studia nad rodowodem i j\u0119zykiem Kaszub\u00f3w”, Wyd. \t\t\tMPiMK-P, Gda\u0144sk 1992. <\/p>\n SS – „S\u0142ownik Staro\u017cytno\u015bci s\u0142owia\u0144skich”, Zak\u0142ad Narodowy im. \t\t\t\tOssoli\u0144skich, \tWroc\u0142aw 1975. <\/p>\n ST – „Modra struna. Antologia literatury kaszubskiej”, Wydawnictwo Morskie, \t\tGda\u0144sk 1973. <\/p>\n SW – W\u0142adys\u0142aw Szulist, „Przesz\u0142o\u015b\u0107 obecnych obszar\u00f3w diecezji pelpli\u0144skiej do \t\t1772 r.”, T. I, Bernardinum, Pelplin 2000. <\/p>\n TG – Kazimierz Nitsch, „Wyb\u00f3r polskich tekst\u00f3w gwarowych”, PWN, Warszawa \t\t1968. <\/p>\n WE – Aleksander Majkowski, „Pami\u0119tnik z wojny europejskiej roku 1914”, \t\t\tWydawnictwo „Bernardinum“, Pelplin oraz MPi MK-P w Wejherowie, \t\t\t2000. <\/p>\n WH – Willy Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus\/Westpr. in der \t\t\tVergangenheit“, nr 73 Marburg\/Lahn 1965 (Wissenschaftliche Beiträge \t\t\tzur Geschichte un Landeskunde OSt- Mitteleuropas, herausgegeben \t\t\tvom Johann Gotfried Herder-Institut). <\/p>\n WK – Kazimierz Wachowski, „S\u0142owia\u0144szczyzna zachodnia“, wyd. III, poprawione, \t\tWydawnictwo Pozna\u0144skiego Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 nauk, Pozna\u0144 2000. <\/p>\n W\u0141 – Jan Wo\u0142ucki, „Gda\u0144sk, du\u0144skie karty historii”, Wydawnictwo \t\t\t\t„Marpress”, Gda\u0144sk 2000.<\/p>\n WO – Wac\u0142aw Odyniec, „Uwagi o rozwoju poczucia narodowego na Pomorzu \t\t\tod XV do pocz\u0105tk\u00f3w XIX wieku”. WOK i ZK-P, Gda\u0144sk 1981. <\/p>\n WP – Jacek Brunon Siwi\u0144ski, „Wczesne dzieje Polan”, Wydawnictwo \t\t\t\t\u0141\u00f3dzkie, \u0141\u00f3d\u017a 1990. <\/p>\n WS – ks. W\u0142adys\u0142aw Szulist, „Z przesz\u0142o\u015bci Gda\u0144ska-Matarni”, Lublin 1995. <\/p>\n WY – J\u00f3zefa Kro\u015bnicka, „Zanim Gda\u0144skie Wy\u017cyny wr\u00f3ci\u0142y do Polski”, \t\t\t\tWydawnictwo Diecezjalne, Pelplin 1997. <\/p>\n ZA – Gerard Labuda, „Zapiski kaszubskie pomorskie i morskie”, Oficyna \t\t\tCzec,\tGda\u0144sk 2000. <\/p>\n ZK – Marian Biskup, Gerard Labuda, „Dzieje Zakonu Krzy\u017cackiego w \t\t\t\tPrusach”, Wydawnictwo Morskie Gda\u0144sk,1986. <\/p>\n ZM – „Kaszuby, Pomorze, Polska, wi\u0119\u017a pa\u0144stwowa i tradycje ‘Zapisu \t\t\t\tMestwina’”, praca zbiorowa, Wyd. sejmik Samorz\u0105dowy oraz \t\t\t\tPomerania, Gda\u0144sk 1995. <\/p>\n ZS – Zygmunt Szultka, „J\u0119zyk polski w Ko\u015bciele ewangelicko-augsburskim na \t\t\tPomorzu Zachodnim od XVI do XIX wieku”, Zak\u0142ad Narodowy \t\t\t\tim Ossoli\u0144skich PAN, Wroc\u0142aw 1991. <\/p>\n \u017bU – „Dzieje \u017bukowa” pod redakcj\u0105 B\u0142a\u017ceja \u015aliwi\u0144skiego. Wyd. Miasto i Gmina \t\t\u017bukowo oraz Remus. \u017bukowo 2003. <\/p>\n ZW – „Ziemia wejherowska”, Gda\u0144sk 1980 – praca zbiorowa<\/p>\n \u017bK – Antoni Grz\u0119dzicki, „\u017bukowo”, Gda\u0144sk 1989. <\/p>\n \u017bY – Jan Dzieduszycki, „Trzy lata wykre\u015blone z \u017cyciorysu”, Wydawnictwo \t\t\tLubelskie, 1989. <\/p>\n Informatorzë:<\/b><\/p>\n Skr\u00f3t –\tMiono, nazwëskò, miescowòsc (wiek – zapis\u00f3ny kòle 2000 r.) <\/p>\n DR – Stefan Dargacz, z Chwaszczëno, Òléwa (82) Pisanié „Dzej\u00f3w Kaszëb\u00f3w” jô zacz\u0105\u0142 pôrã lat temù, \u017cebë do nieòpùblikòw\u00f3négò jesz „bedekera”, pn. „Dzieje okolic Gda\u0144ska i Gdyni” dodac té\u017c zaris historii Kaszëb\u00f3w. Dlôte, \u017cebë so ù\u0142o\u017cëc ca\u0142owny òbrôz historii Kaszëb\u00f3w, zacz\u0105\u0142 jem wëpisëwac cytatë z rozmajitëch dokôz\u00f3w historicznëch. Bë\u0142a to dlô mie le\u017cnosc przëpòmnieniô so niejednëch, dôwno temù czët\u00f3nëch ks\u0105\u017ck, i przeczëtaniô nowëch. Timczasã prawie ùkôza sã ks\u0105\u017cka, pn. \u201eHistoria, geografia, j\u0119zyk i pi\u015bmiennictwo Kaszub\u00f3w” 1<\/a><\/small><\/sup> , w chtërny prof. J\u00f3zef Bòrzëszkòwsczi zamiescy\u0142 szëkòwny zaris dzej\u00f3w Kaszëb\u00f3w, prawie taczi, ò jaczi mie chòdzë\u0142o. Mòje wëpisczi òkôza\u0142ë sã tej bezù\u017cëteczné. Pò jaczims czasu jô je przezdrzô\u0142 i doszed\u0142 do ùdbë, \u017ce szkòda bë bë\u0142o, \u017cebë tëli w\u0142o\u017cony robòtë sz\u0142o na marné. Tej, zamiast robic zaris, tzn. syntezã, jô pòstanowi\u0142 tekst dope\u0142nic nowima cytatama. A w kù\u0144cu dzél cytat\u00f3w jem skaszëbi\u0142.<\/p>\n \t„Dzeje Kaszëb\u00f3w” jô wzbògacy\u0142 té\u017c artiklama, w jaczich chcã sã pòdzelëc z Czëti\u0144cama mòjima przemësleniama na temat relacji kaszëbskò-pòlsczich.<\/p>\n Eugeniusz Gò\u0142\u0105bk<\/b><\/p>\n \tGerard Labùda w ks\u0105\u017cce „Kaszubi i ich dzieje” (s. 158), pò òm\u00f3wienim spiérk ùcza\u0142ëch na temat nazwë i lokalizacji Kaszëb\u00f3w stwierdzy\u0142, \u017ce: Kaszubi jako g\u0142\u00f3wny trzon s\u0142owia\u0144skiej ludno\u015bci Pomorza zamieszkiwali w \u015bredniowieczu na ca\u0142ej przestrzeni mi\u0119dzy doln\u0105 Odr\u0105 i doln\u0105 Wis\u0142\u0105.<\/i><\/b><\/p>\n \tS\u0105 pòdstawë do przëpùszczeniô, \u017ce ju we wczasnym strzédnowieczu, w IX-X w., przed pòdbicym Pòmòrzô przez Pòlan\u00f3w Kaszëbi bëlë zorganizow\u00f3ny w pa\u0144stwò abò czile pa\u0144stewk rz\u0105dzonëch przez domôcëch ks\u0105\u017cãt2<\/a><\/small><\/sup>. Co prôwda, ta wiédzô ò dzejach Pòmòrzégò w czasach sprzed X wiekù òpiérô sã wiôld\u017cim dzélã na krëchëch pòdstawach skandinawsczich pòwiôstk3<\/a><\/small><\/sup>. Wedle nich centrum tegò pa\u0144stwa le\u017ca\u0142o przë ùscym \u00d3drë, a stolëc\u0105 bé\u0142 Wòlin. Fakticznie, jak pisze G. Labùda: Wòlin ju w IX wieku wër\u00f3s\u0142 na „emporium” ò znaczeniu midzënôrodnym. <\/p>\n \tPòjãcé ò stopniu rozwòju gòspòdarczégò Pòmòrzô w wiekach przed pòdbòjã pòla\u0144sczim dôwaj\u0105 n\u00f3m nalezniska strzébrnëch pieniãdzy. Òkazëje sã, \u017ce na Pòmòrzu, òsoblëwie Zôchòdnym pieni\u0105dz bé\u0142 wnenczas w pòwszechniészim ù\u017cëcym nigle we Wiôlgòpòlsce. Té\u017c miasta bë\u0142ë wierã lepi rozwiniãté gòspòdarczo, w przër\u00f3wnanim z Wiôlgòpòlsk\u0105, bënômni Wòlin. Bë\u0142ë té\u017c ju w nym IX w. jiné miasta, np. Szczecëno, Kò\u0142obrzég, Gdu\u0144sk, chtërne z czasã sta\u0142ë sã znacznyma òstrz\u00f3dkama gòspòdarczima. Badania archeologiczné, np. Gdu\u0144ska swiôdcz\u0105, \u017ce ju w IX wiekù bé\u0142 òn òsad\u0105 tipù miastowégò4<\/a><\/small><\/sup>. Zôchòdnopòmòrsczé miasta, w czasach misji Ottona z Bambergù (1124-28), jak zaùwa\u017ci\u0142 A. Wirsczi5<\/a><\/small><\/sup>, bë\u0142ë to „miasta czipi\u0105cé \u017cëcym”. Mò\u017cemë le sã domëszlac, \u017ce taczima bë\u0142ë òne té\u017c pôrã wiek\u00f3w rëchli. <\/p>\n \tMò\u017clëwé, \u017ce to pòmòrsczé pa\u0144stwò w IX\/X wiekù bë\u0142o zwi\u0105zkã pa\u0144stw plemiennëch, ò ùstroju pòdobnym do tëch, jaczé w X w. spòtik\u00f3më na Pò\u0142abiu (Wieletowie i Òbòdrice), gdze w\u0142adzô ks\u0105\u017cëcô bë\u0142a jesz s\u0142abô i nietrwa\u0142ô6<\/a><\/small><\/sup>. Mò\u017cemë so docëgac, \u017ce w IX\/X w. na terenie Pòmòrzô jistnia\u0142o czile ksã\u017cstw plemiennëch czë dzélnicowëch7<\/a><\/small><\/sup>, np. jedno na Wschòdnym Pòmòrzu, przë ùscym Wis\u0142ë (Gdu\u0144sk, Starogard, Swiecé), drëd\u017cé na Westrzédnym (z centrum w òkòlim Kò\u0142obrzégù) i trzecé na Zôchòdnym, przë ùscym \u00d3drë (Wòlin, Szczecëno, mò\u017ce té\u017c Ùznam). – Szerzi ò tim, òb. Czë na Pòmòrzu jistnia\u0142o czedës kaszëbsczé pa\u0144stwò?<\/b><\/p>\n \tDali, za \u00d3dr\u0105, na p\u00f3\u0142nocnym Pò\u0142abiu \u017cë\u0142ë té\u017c s\u0142owia\u0144sczé plemiona, chtërne twòrzë\u0142ë dwa zwi\u0105zczi, pa\u0144stwa plemienné Wielet\u00f3w (zn\u00f3nëch té\u017c, w jinszi konstelacji plemi\u00f3n, pòd nazw\u0105 Lutik\u00f3w \/ pòl. Lucic\u00f3w i Òbòdrit\u00f3w). Ideologicznym \u0142\u0105cznikã nëch wszëtczich kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144sczich – òd \u0141abë pò Wis\u0142ã – ja\u017c do XII w. bë\u0142o pòga\u0144stwò. Té\u017c na wsch\u00f3d òd Wis\u0142ë, \u017cëlë wnenczas pòga\u0144sczi Prësowie, lud nies\u0142owia\u0144sczi, krewny Lëtwin\u00f3m i \u0141otisz\u00f3m, pòdbiti p\u00f3zni, w XIII w. przez Krzë\u017côk\u00f3w. <\/p>\n \tZdanim E. Rymara8<\/a><\/small><\/sup> (czegò nie chc\u0105 przëj\u0105c jinszi historicë) Pòmòrzé ja\u017c pò Wis\u0142ã òsta\u0142o ju w VIII wiekù pòdbité przez monarchiã karoli\u0144sk\u0105. Ten karoli\u0144sczi pòdb\u00f3j, zdanim E. Rymara, zac\u0105\u017ci\u0142 na ca\u0142i historii st\u00f3sënk\u00f3w pòlskò-niemieckò-pòmòrsczich. Césarstwò przez wiele nastãpnëch wiek\u00f3w roscë\u0142o so prawa do panowaniô nad Pòmòrzim i przekôza\u0142o p\u00f3zni ne „prawa” Brandenbùrgii, a ta sprzeda\u0142a je Krzë\u017côk\u00f3m itd. Z tima pretensjama mùsza\u0142a sã liczëc Pòlskô, czej w II pò\u0142owie X w. (i drëd\u017ci rôz w XII w.) ògarina\u0142a Pòmòrzé swòjim panowanim. <\/p>\n \tCzejbë przëj\u0105c tezã E. Rymara, tej mò\u017cemë pòstawic nastãpn\u0105, \u017ce ks\u0105\u017cãta \tCzë pò pòdbicym Pòmòrzô przez Pòlan\u00f3w ùtrzima\u0142a sã przë w\u0142adzë domôcô, pòmòrskô dinastiô ks\u0105\u017cãt, czë wesz\u0142a òna w zwi\u0105zczi rodzynné z Piastama? E. Rymar ùwô\u017cô, \u017ce Mieszkò I w nym czasu òsadzy\u0142 na Pòmòrzu swégò sëna Swiãtopô\u0142ka. Mò\u017ce nen Swiãtopô\u0142k – \u017celë pò prôwdze òstô\u0142 na Pòmòrzu òsadzony – ò\u017ceni\u0142 sã z pòmòrsk\u0105 ksã\u017cniczk\u0105?… <\/p>\n \tZa panowaniô B. Chrobrégò, czej pò smiercë biskùpa sw. Wòjcecha òsta w Pòlsce ùtwòrzonô organizacjô kòscelnô (w 1000 r.), zaczã\u0142a sã té\u017c, na pòcz\u0105tkù XI w. christianizacjô Kaszëb\u00f3w. Òsta\u0142o tej za\u0142o\u017coné biskùpstwò pòmòrsczé ze stolëc\u0105 w Kò\u0142obrzegù, ale ju wierã w 1005 r. dosz\u0142o do nôwrotu pòga\u0144stwa i òderwaniô sã Pòmòrzégò òd Pòlsczi. Pòtemù w czasach Kazëmierza Òdnowicela pò 1046 Wschòdné Pòmòrzé òsta\u0142o nazôd przë\u0142\u0105czoné do Pòlsczi (zn\u00f3ny je z tegò czasu ks\u0105\u017cã pòmòrsczi Semòmës\u0142\/Semòsy\u0142 – Zemuzil). Ale zôs, pò jaczich 20 latach, za panowaniô B. Smia\u0142égò Pòmòrzé òd Pòlsczi nazôd òdpad\u0142o. W latach 1120. Bòles\u0142ôw Krzëwòùsti zôs pòdbi\u0142 ca\u0142é Pòmòrzé. Wschòdné Pòmòrzé òsta\u0142o bez wikszëch problem\u00f3w przë\u0142\u0105czoné do Pòlsczi, jakò jedna z dzélnic – ò czim jesz mdze mòwa dali. <\/p>\n \tB. Krzëwòùsti pòm\u00f3g\u0142 ks\u0105\u017cëcu pòmòrsczémù Wartis\u0142awòwi przë\u0142ãczëc do jegò pa\u0144stwa té\u017c zemie za\u00f3drza\u0144sczé, zdobëté na Wieletach. Pò òpanowanim Pòmòrzô i pòdbicym dzéla zemi\u00f3w Wielecczich Wkrzan\u00f3w i Czrezpieniani\u00f3w B. Krzëwòùsti zadbô\u0142 ò przeprowadzenié misji dlô schristianizowaniô nëch zemi\u00f3w, przë czim mùszô\u0142 sã liczëc z pretensjama biskùp\u00f3w niemiecczich i du\u0144sczich. <\/p>\n \tPò tim pòdbòju zaczã\u0142a sã na nowò christianizacjô Pòmòrzô, w tim té\u017c zemi\u00f3w za\u00f3drza\u0144sczich. Òsta\u0142ë tedë za\u0142o\u017coné biskùpstwò wòli\u0144sczé (przenios\u0142é pòtemù do Kamiénia przë ùscym \u00d3drë) i lubùsczé, pòdleg\u0142é arcybiskùpstwù gnieznie\u0144sczémù. Wschòdné Pòmòrzé przë\u0142\u0105czoné òsta\u0142o do diecezji w\u0142oc\u0142awsczi, a Westrzédné Pòmòrzé – do archidiecezji gnieznie\u0144sczi (jakò archidiakonat). W p\u00f3zniészëch latach XII\/XIII w. Zôchòdné Pòmòrzé, na zôch\u00f3d òd \u00d3drë òsta\u0142o òbjãté, ja\u017c pò \u0141ebã gra\u0144cama diecezji kamié\u0144sczi, przë czim pô\u0142niowé regionë Westrzédnégò Pòmòrzô òsta\u0142ë w ramach archidiakònatu gnieznie\u0144sczégò. <\/p>\n \tPrzë ùscym \u00d3drë jistnia\u0142ë jesz wspòmni\u00f3né wë\u017ci „miasta-repùbliczi” (Wòlin, Szczecëno, Ùznam), jaczich samòst\u00f3jnosc dopiére z czasã – pò p\u00f3\u0142 wiekù – ùda\u0142o sã prze\u0142\u00f3mac ks\u0105\u017cãt\u00f3m pòmòrsczim. <\/p>\n \tPò pòdbòju Krzëwòùstégò na Zôchòdnym Pòmòrzu òstawiony òstelë przë w\u0142adzë ks\u0105\u017cã Wartis\u0142ôw I i jegò brat Ratibòr I (s\u0142awie\u0144sczi). Ale wiele wskazëje, \u017ce té\u017c na Wschòdnym Pòmòrzim òstawiony bëlë przë w\u0142adzë krewny Wartis\u0142awa I, tj. ks\u0105\u017cãta z tegò samégò kaszëbskò-pòmòrsczégò rodu, zw\u00f3négò p\u00f3zni Grifitama. Jich miona nie s\u0105 zn\u00f3né. Dopiérkù w nastãpnym pòkòlenim wëstãpùj\u0105: Subis\u0142ôw\/Sobies\u0142ôw – gdu\u0144sczi i Grzëmis\u0142ôw – swiecczi. Òstawienié domôcëch ks\u0105\u017cãt zapewniwa\u0142o Pòlsce ùtrzimanié pòkòju w swié\u017co pòdbitim kraju. Krzëwòùsti m\u00f3g\u0142 miec nôdzejã, \u017ce z czasã zwi\u0105zk Pòmòrzô z Pòlsk\u0105 sã wzmòcni, dlôte té\u017c zadbô\u0142 ò misje biskùpa Ottona dlô Zôchòdnégò Pòmòrzô i ò pòddanié ca\u0142égò tegò pòdbitégò kraju pòd pòlsk\u0105 jurisdikcj\u0105 kòsceln\u0105. <\/p>\n \tJednak znaczny dzél ùcza\u0142ëch je zdaniô, \u017ce na Wschòdnym Pòmòrzu òstelë przez Krzëwòùstégò òsadzony nowi panownicë, namiestnicë pòchòdz\u0105cy z g\u0142ãbi Pòlsczi, chtërny z czasã – w latach rozbicô dzélnicowégò Pòlsczi – wëwalczëlë so prawa r\u00f3wné z jinyma pòlsczima ks\u0105\u017cãtama dzélnicowima. Przëstojnicë ti teorii s\u0105 zdaniô, \u017ce Wschòdné Pòmòrzé òsta\u0142o òd razu w scëslészi spòs\u00f3b w\u0142\u0105czoné w gra\u0144ce Pòlsczi. Je faktã, \u017ce ten dzél Pòmòrzô, bar\u017ci òddalony òd Niemc\u00f3w i Danii \u0142atwi bë\u0142o B. Krzëwòùstémù w\u0142ãczëc w gra\u0144ce swégò pa\u0144stwa, i \u017ce Wschòdné Pòmòrzé jakbë sã òd razu pògòdzë\u0142o z zale\u017cnosc\u0105 òd Pòlsczi, a Zôchòdné jesz czile razy pr\u00f3bòwa\u0142o sã spòd ny zale\u017cnoscë wëdostac. Té\u017c w\u0142\u0105czenié Wschòdnégò Pòmòrzô w gra\u0144ce archidiecezji gnieznie\u0144sczi nie bë\u0142o – tak jak w przëpôdkù Zôchòdnégò Pòmòrzô – przëczën\u0105 niezgòdë pòlsczégò Kòsco\u0142a z biskùpama niemiecczima (z Magdebùrga) i du\u0144sczima (z Lundu). <\/p>\n \tW dalszëch latach panowaniô Krzëwòùstégò Pòmòrz\u00f3nowie jesz pôrã razy pr\u00f3bòwelë sã wëzwòlëc spòd pòlsczégò panowaniô, ale w rezultce pòpôdelë w zale\u017cnosc òd Niemc\u00f3w czë Du\u0144czik\u00f3w, tej wrôcelë do zwi\u0105zk\u00f3w z Pòlsk\u0105. Przez jaczis czas w pò\u0142owie XII w. zapòwiôda\u0142o sã na to, \u017ce zwi\u0105zk Zôchòdnégò Pòmòrzô z Pòlsk\u0105 b\u0105dze trwa\u0142i. Pòmòrzé w nëch czasach òd stronë institucji administracyjnëch i systemù pòliticzno-gòspòdarczégò stôwô sã krajã pòdobnym do jinëch dzélnic Pòlsczi \u0141\u0105czi je té\u017c, pòdobnô do pòlsczi s\u0142owia\u0144skô (kaszëbskô) mòwa i òbëczaje, a té\u017c zaczinô \u0142ãczëc chrzescëja\u0144skô wiara – \u017cëcé w ramach pòlsczi organizacji kòscelny. Co prôwda, christianizacjô ani na Pòmòrzu, ani w Pòlsce nie zd\u0105\u017cë\u0142a wnenczas jesz òbjimn\u0105c szerszëch krãg\u00f3w lëdu, nôwë\u017ci wë\u017cszëznã spò\u0142ecze\u0144stwa, i tak pò prôwdze bë\u0142a le formalnym aktã. Na prôwdzëwé nawr\u00f3cenié i pòznanié prôwd chrzescëja\u0144sczi wiarë pòtrzeba bë\u0142o jesz ca\u0142ëch pòkòleni\u00f3w prôcë ksã\u017ci w parafiach. <\/p>\n \tÒd pò\u0142owë XII w. Zôchòdné Pòmòrzé <\/u>– wëstawioné na ataczi Danii, Brandenbùrgii i ks\u0105\u017cãt sasczich – corôz mni mò\u017ce rechòwac na pòmòc Pòlsczi, prze\u017ciwaj\u0105cy problemë zrzeszoné z cz\u0105dã rozbicô dzélnicowégò, W 1181 r. Bògùs\u0142ôw I, chc\u0105c ùtrzëmac jednosc kraju pò smiercë swégò brata Kazëmiérza I, panëj\u0105cégò w zôchòdnym (dëmi\u0144sczim) dzélu – lennie sasczim, mùszô\u0142 ùznac zwiérzchnictwò césarza Friderika I. Biskùp kamié\u0144sczi w 1188 r. wëstarô\u0142 sã w Rzimie ò pòdpòrz\u0105dkòwanié ti diecezji bezpòstrzédno papie\u017cowi, co òsta\u0142o pòtwierdzoné w 1217 r. Òdn\u0105d Zôchòdné Pòmòrzé stôwô sã niezale\u017cnym òd Pòlsczi, òs\u00f3bnym pa\u0144stwã, w ramach Césarstwa Niemiecczégò. <\/p>\n \tNa Zôchòdnym Pòmòrzu òd XIII w. zaczinô sã intensywnô kòlonizacjô niemieckô i, co za tim jidze – germanizacjô. W XV wiekù germanizacjô zd\u0105\u017cë\u0142a ju òbjimn\u0105c pò\u0142owã zôchòdnopòmòrsczégò kraju i g\u00f3rné szëchtë spò\u0142ecze\u0144stwa. <\/p>\n \tW XIV w., czej w Pòlsce panowô\u0142 Kazëmiérz Wiôld\u017ci jistnia\u0142a mò\u017clëwòsc pò\u0142\u0105czeniô Zôchòdnégò Pòmòrzô z Pòlsk\u0105 (wnukã pòlsczégò kr\u00f3la bé\u0142 ks\u0105\u017cã Ka\u017ckò s\u0142ëpsczi, jaczi miô\u0142 òstac nastãpnikã Kazëmierza Wiôld\u017cégò – z zamiar\u00f3w tëch nic nie wësz\u0142o). Timczasã Wschòdné Pòmòrzé ju òd 1308 r. pòdbité bë\u0142o przez Krzë\u017côk\u00f3w. Dopiérkù sto lat p\u00f3zni Pòlskô, z\u0142\u0105czonô ùni\u0105 z Lëtw\u0105, jakò ju mòcné pa\u0144stwò mòg\u0142a sã pòkùsëc ò òdebranié tegò kraju Krzë\u017côk\u00f3m. <\/p>\n \tPò wzmòcnienim pozycji Pòlsczi pòd ber\u0142ã Jagiellon\u00f3w w XV i XVI w. bë\u0142ë jesz pòdjim\u00f3né s\u0142abé pr\u00f3bë wcygniãcô Zôchòdnégò Pòmòrzô w pòlsk\u0105 orbitã. Ale to sã w kù\u0144cu nie ùda\u0142o. Wektor pòlsczi pòliticzi w nëch czasach, sczerow\u00f3ny je na wsch\u00f3d i na pô\u0142nié. Timczasã Zôchòdné Pòmòrzé przeòbrô\u017cô sã corôz bar\u017ci w jeden z kraj\u00f3w niemiecczi Rzeszë. Tak, \u017ce òd XVI w. mò\u017cemë m\u00f3wic ju ò òstatecznym òderwanim sã Zôchòdnégò Pòmòrzô òd Pòlsczi i wëdanim tegò kraju na zniemczenié. <\/p>\n \tW XVII w. wëmiérô zôchòdnopòmòrskô dinastiô Grifit\u00f3w, a jich krôj dostôwô sã pòd panowanié Brandenbùrgii i Szwéd\u00f3w, a przë òstatkù stôwô sã dzélã Prës. <\/p>\n \tWòjna trzëdzescëlatnô („pòtop szwédzczi”) spùstoszë\u0142a i wëludni\u0142a wiele region\u00f3w Zachòdnégò Pòmòrzô tak, \u017ce trzeba je bë\u0142o na nowò kòlonizowac przëbëczama z Niemc\u00f3w, co przëczëni\u0142o sã do dalszégò pòkrokù germanizacji. W XIX w., kaszëbizna sã jesz z biéd\u0105 ùtrzëmiwô w zemiach lãbòrsczi i bëtowsczi. Jak wiémë, zemie te w XVII jesz na jaczis czas – lata 1637-57 – wr\u00f3cë\u0142ë pòd pòlsczé panowanié (i tej dosz\u0142o dzélã do rekatolëzacji tegò regionu), co pòmòg\u0142o sã ùtrzëmac d\u0142ë\u017ci kaszëbiznie. Ale w XIX w. proces germanizacji, wspòmôg\u00f3ny przez pa\u0144stwò (szkò\u0142ã i lëtersczi Kòsc\u00f3\u0142) pòstãpùje corôz chùtczi. Na prze\u0142omie XIX i XX w. kaszëbizna na Pòmòrzu Zôchòdnym ju dogòriwô – òsta\u0142o jesz le kòle tës\u0105ca Kaszëb\u00f3w kòle \u0141ebë i Bëtowa. <\/p>\n \tPòlsczi wp\u0142iw jãzëkòwi ùtrzimô\u0142 sã té\u017c w pô\u0142niowëch pòwiatach Westrzédnégò Pòmòrzô, w òkòlim Z\u0142otowa, Wô\u0142cza, Szczecynka i Czaplinka, gdze jesz w XVII syga\u0142ë gra\u0144ce Rzeczëpòspòliti (starostwò drachimsczé). W p\u00f3zniészëch wiekach òbé\u0144da nëch wiôlgòpòlskò-kaszëbsczich dialekt\u00f3w na Zachòdnym (Westrzédnym) Pòmòrzu zmniészë\u0142a sã tak, \u017ce w XX w. pòlsczim òstô\u0142 le regi\u00f3n Krajnë kòle Z\u0142otowa i Kamiénia Kraje\u0144sczégò. <\/p>\n \tWschòdné Pòmòrzé<\/u> w XIII w. – w czasach ùpôdkù w\u0142adzë centralny w Pòlsce – stôwa\u0142o sã corôz jednym z pòlsczich ksã\u017cstw dzélnicowëch. Do jegò wzrostu teritorialnégò i samòst\u00f3jnoscë pa\u0144stwòwi nôbar\u017ci przëczëni\u0142 sã ks\u0105\u017cã Swiãtopô\u0142k Bëlny \/ Wiôld\u017ci (ùmar\u0142 w r. 1266). Jednak timczasã za Wis\u0142\u0105, na terenie Prës wëros\u0142o pa\u0144stwò krzë\u017cacczé, a té\u017c Brandenbùrgiô zd\u0105\u017cë\u0142a rozszerzëc swòje gra\u0144ce na pògra\u0144czim pòmòrskò-wiôlgòpòlsczim (Nowô Marchiô). Slédny ks\u0105\u017cã wschòdnopòmòrsczi Mestwin II, widz\u0105c zagrô\u017cbã rozbioru pa\u0144stwa przez Brandebùrczik\u00f3w i Krzë\u017côk\u00f3w, przekôzô\u0142 swòje ksã\u017cstwò Przemës\u0142owi II wiôlgòpòlsczémù („zôpis Mestwina” w Kãpnie 1282 r.). Pò kr\u00f3tczim panowanim Przemës\u0142a II i nastãpnëch panownik\u00f3w Pòlsczi – Wac\u0142awa II i III, W\u0142adis\u0142awa \u0141okietka, Wschòdné Pòmòrzé zagarnãlë w 1308 r. Krzë\u017côcë. Dopiérkù w 1466 r. ùda\u0142o sã Pòlsce ùsën\u0105c Krzë\u017côk\u00f3w z Pòmòrzô. <\/p>\n \tKaszëbi i jinszé pòlsczé grëpë etniczné (np. Kòcewiôcë) \u017cëj\u0105cy na Pòmòrzim, w czasach krzë\u017cacczégò panowaniô òstelë òdsëniãti òd wp\u0142iwù na pòlitikã pa\u0144stwa i òd dochòdowëch ùrzãd\u00f3w. Dlôte pò przë\u0142\u0105czenim do Pòlsczi spòtik\u00f3më na Wschòdnym Pòmòrzu le kaszëbskò-pòlsczi lud – r\u00f3lnik\u00f3w czë rëbôk\u00f3w i tzw. p\u00f3nk\u00f3w (drobn\u0105 szlachtã, a bar\u017ci: gbùr\u00f3w). Co prôwda, Krzë\u017côcë nie prowadzëlë na Pòmòrzu intensywny kòlonizacji ani nie bëlë òstrima germanizatorama (le „pragmatikama”), tej ten dzél Pòmòrzégò bé\u0142 ò wiele mni zniemczony, w przër\u00f3wnanim z Zôchòdnym Pòmòrzim. <\/p>\n \tPò przë\u0142\u0105czenim do Pòlsczi zacz\u0105\u0142 sã d\u0142ugòtrwa\u0142i proces integracji i spòlszczaniô Wschòdnégò Pòmòrzô. Jednak krôj ten, zw\u00f3ny terô Prësama Kr\u00f3lewsczima, przë\u0142\u0105czony na zasadach ùnii, òtrzimô\u0142 (zachòwô\u0142) znaczny dzél autonomii. G\u0142\u00f3wny „t\u00f3n” p\u00f3litice tegò regionu nadôwa\u0142ë zniemcza\u0142é wiôld\u017cé miasta – Gdu\u0144sk, Elbl\u0105g, Toru\u0144 – tzn. patricjat nëch miast. Dopiére p\u00f3zni, w II pò\u0142owie XVI w. nen „prësczi” separatizm òstô\u0142 k\u0105sk prze\u0142\u00f3m\u00f3ny (a niemiecczi mieszcz\u00f3nie dôwelë swòje dzecë ùczëc pòlsczi mòwë). W pò\u0142owie XVI w. szérzwi sã protestantizm, ò czim jesz je mòwa ni\u017ci. <\/p>\n \tDo ùtrzimaniô sã pòlskòscë i kaszëbskòscë na Wschòdnym Pòmòrzu nôbar\u017ci sã przëczëni\u0142 Kòsc\u00f3\u0142 – przez czasë krzë\u017cacczégò panowaniô pòdléga\u0142o òno diecezji w\u0142oc\u0142awsczi. W miastach, òsoblëwie wiôld\u017cich, jak Gdu\u0144sk, Toru\u0144 panowa ju na ògle niemczëzna. Té\u017c dosc zniemczoné bë\u0142ë regionë pòdd\u00f3né kòlonizacji przez Krzë\u017côk\u00f3w (òkòlé Gdu\u0144ska, Chòjnic i Karwié\u0144sczich B\u0142ot). \tZ biegã czasu pòmòrskô szlachta corôz bar\u017ci d\u0105\u017cë\u0142a do scëslészégò pò\u0142\u0105czeniô z Kòron\u0105, bò przënosë\u0142o ji to wiôld\u017cé kòrzëscë pòliticzné i spò\u0142eczné. W òdr\u00f3\u017cnieniu òd szlachtë pòlsczi z Kòr\u00f3në, pòmòrskô szlachta ni mia przewôd\u017ci pòliticzny nad miastama. <\/p>\n \tZ czasã, w ramach Rzeczëpòspòliti szlachecczi niejeden r\u00f3d pòmòrsczi zd\u0105\u017ci\u0142 sã përznã wzbògacëc (np. \u0141ebi\u0144scë Szedlin-Czôrli\u0144scë, Chmielinscë) a czilë z nich mòg\u0142o so pòzwòlëc sygn\u0105c nawet pò gòdnoscë wësoczich ùrz\u0105d\u00f3w, np. Kczewscë, Wejherowie – ti bëlë przëbëczama z Zôchòdnégò Pòmòrzô. W czasach Jana III Sobiesczégò (wedle òpòwiedni) niejeden kaszëbsczi r\u00f3d (nôwicy z tzw. Gôch\u00f3w, spòd Bëtowa) nabé\u0142 szlachectwò przë le\u017cnoscë wëprawë na Tërk\u00f3w pòd Wiedé\u0144. <\/p>\n \tÒd XVI w. Pòlskô, jak i ca\u0142ô wnet Europa prze\u017ciwô zabùrzenia religijné, tzw. cz\u0105d reformacji. Niemieckòjãzëczny mieszka\u0144cowie Pòmòrzô i Prës chùtkò ùleglë religijny propagandze Lëtra. Pismiona jegò, drëkòw\u00f3né pò niemieckù trôfia\u0142ë przede wszëtczim do mieszczan\u00f3w gôdaj\u0105cëch pò niemieckù. Òni té\u017c wikszim dzélã przëjãlë lëtersczé wëznanié wiarë i w nen spòs\u00f3b z czasã ùtrwali\u0142 sã tu stereotip Niemc-lëter, Pòlôch-katolëk. Prësë i Zôchòdné Pòmòrzé stôwaj\u0105 sã pierszima protestancczima pa\u0144stwama (ksã\u017cstwama) w Europie. Té\u017c w trzech nôwikszëch miastach Wschòdnégò Pòmòrzô, Gdu\u0144skù, Toruniu i Elbl\u0105gù protestantizm dobiwô. <\/p>\n \tW XVII w. kontrreformacyjné dzejanié biskùp\u00f3w katolëcczich (np. Rozra\u017cewsczégò) przëczëni\u0142o sã do òdebraniô lëtr\u00f3m niejednégò zagarniãtégò kòsco\u0142a. Ale Gdu\u0144sk przë òstatkù stô\u0142 sã miastã zlëtrzonym. Té\u017c wiosczi z kòsco\u0142ama parafialnyma w òblë\u017cim Gdu\u0144ska, np. Lublewò, Przëjazniô (Rheinfeld) – kòle \u017bukòwa, Mô\u0142i Kack sta\u0142ë sã lokalnyma òstrz\u00f3dkama lëtersczi wiarë i dozéraniô niemiecczi kùlturë. Pòdobnie Krokòwa w pòwiece pùcczim i miasto Hél. Nimò akcji kontrreformacyjny òbstoja\u0142ë té\u017c na wsach kaszëbsczich òstrz\u00f3dczi protestancczé, taczé jak np. Szëmbarch, Nowé Pòlaszczi w òkòlim Kòscérzënë, B\u00f3lszewò kòl Wejherowa. <\/p>\n \tPò rozbiorach Pòlsczi zacz\u0105\u0142 sã wzmagac ùcësk germanizacyjny w prësczim pa\u0144stwie, chtëren nôwikszégò rozkòlibù nabrô\u0142 na prze\u0142omie XIX i XX wiekù. Prowadzy\u0142 ò do zniemczeniô corôz szerszëch krãg\u00f3w pòmòrsczégò spò\u0142ecze\u0144stwa. Do te dochôda\u0142ë trudnoscë gòspòdarczé prësczégò pa\u0144stwa, chtërne w II pòl. XIX w. sk\u0142oni\u0142ë wiele Kaszëb\u00f3w do emigracji – do zôchòdnëch Niemc\u00f3w i Americzi i jinëch kraj\u00f3w. Prowadzë\u0142o to do òs\u0142abieniô pòlskòscë na terenie prësczégò zabòru. Strz\u00f3d Kaszëb\u00f3w w nëch czasach ùmòcniwa\u0142a sã pòlskô swiadomòsc nôrodowô. Nad rozbùdzenim ti swiadomòscë prôcowa\u0142ë wszelejaczima spòsobama elitë pòmòrsczégò spò\u0142ecze\u0144stwa, nie ùleg\u0142é germanizacji, chòc wësztô\u0142coné w szkò\u0142ach na terenie prësczégò pa\u0144stwa – ksã\u017ca prawnice, lékarze, zemia\u0144stwò, tj. szlachta, redaktorzë gazét\u00f3w i jnszi. <\/p>\n \tW pò\u0142owie XIX w., westrz\u00f3d „nocë prësczégò pòjmaniô” narodzë\u0142a sã kaszëbskô pismienizna. Fl\u00f3rian Cénôwa, gbùrsczi syn ze S\u0142awòszëna, wëùczony na lékarza jakò pierszi pòdni\u00f3s\u0142 ze zgardë kaszëbsk\u0105 mòwã, zacz\u0105\u0142 pisac pò kaszëbskù rozmajité artikle i wëdawac ks\u0105\u017ceczczi „Skôrb kaszëbskò-s\u0142owi\u0144sczi mòwë”, czim wzbùdzy\u0142 zainteresowanié kaszëbizn\u0105 strz\u00f3d ùcza\u0142ëch rusczich, pòlsczich, niemiecczich i jinszëch. Nastãpnym pò nim bé\u0142 Hier\u00f3nim Derdowsczi, ùtalentow\u00f3ny pòeta, aut\u00f3r pòematu „Ò Czôrlinsczim…” i jinszëch dokôz\u00f3w. Pò nich kaszëbsk\u0105 sprawã pòdjimnãlë jinszi m. jin. A. Majkòwsczi, J. Karnowsczi, L. Hejka itd. <\/p>\n 2<\/a><\/small><\/sup>Nôdbã tã òg\u0142osy\u0142 dzesãc lat temù Adam Wirsczi – AW<\/a>. [Tekst stanowi nieopublikowan\u0105 prac\u0119, kt\u00f3r\u0105 Projekt Rastko-Kaszuby otrzyma\u0142 od autora, za co mu serdecznie dzi\u0119kujemy. Ze wzgl\u0119du na ogromn\u0105 obj\u0119to\u015b\u0107 – 334 strony komputerowe – tekst b\u0119dzie publikowany sukcesywnie w fragmentach] \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c
Religiô s\u0142owia\u0144skô<\/i>, Pòga\u0144stwò na Pò\u0142abiu i Pòmòrzu<\/i>, Pò\u0142abié pòga\u0144sczé – pr\u00f3bë christianizacji<\/i>, Pòmòrzé – midzë pòga\u0144stwã a chrzescëja\u0144stwã<\/i>, Prësë – pr\u00f3bë christianizacji<\/i>
<\/b><\/p>\n
\nMisja polska na Pomorzu Zachodnim (1124-1128)<\/i>, Zwierzchnictwo Polski w okresie rz\u0105d\u00f3w Boles\u0142awa Krzywoustego i na pocz\u0105tku rozdrobnienia feudalnego (do 1150 roku)<\/i>, Umocnienie w\u0142adzy dynastii Warcis\u0142awowicz\u00f3w<\/i>, Pomorzanie na Ba\u0142tyku, Pocz\u0105tki Marchii Brandenburskiej, ekspansja saska i du\u0144ska w latach 1156-1175<\/i>, Nieudane pr\u00f3by oparcia si\u0119 o ksi\u0105\u017c\u0105t wielkopolskich i krakowskich, Zwi\u0105zki polityczne Pomorza Zachodniego z Polsk\u0105 i Dani\u0105 na prze\u0142omie XII i XIII wieku<\/i>, Promieniowanie ustroju polskiego na Pomorze Zachodnie<\/i>, Powstanie organizacji ko\u015bcielnej<\/i>, Zakony<\/i>, Skarbowo\u015b\u0107 i pieni\u0105dz<\/i>, Organizacja wojskowa kraju, Pomorze Zachodnie na tle og\u00f3lnej sytuacji politycznej i gospodarczej w regionie ba\u0142tyckim w XII i XIII wieku<\/i><\/p>\n
\nPòcz\u0105tk drzewa genealogicznégò ks\u0105\u017cãt Pòmòrzô.<\/p>\n
\nRz\u0105dy czeskie w latach 1300-1306<\/i>, Opanowanie Gda\u0144ska przez Krzy\u017cak\u00f3w<\/i>, Podb\u00f3j Pomorza Gda\u0144skiego przez zakon krzy\u017cacki w 1308 i 1309 r.<\/i>, Przyczyny znaczenie i skutki zaj\u0119cia Pomorza Gda\u0144skiego przez Krzy\u017cak\u00f3w<\/i><\/p>\n
\nPomorze Zôchodné w XIII – XIV wiekù, pòcz\u0105tczi germanizacji, Pòlsczé losë Pòmòrzô Zôchòdnégò, Germanizacjô Pòmòrzô Zôchòdnégò<\/p>\n
\nKo\u015bci\u00f3\u0142 na Pomorzu i w Prusach przed rokiem 1517<\/i>, Ko\u015bci\u00f3\u0142 na Pomorzu i w Prusach w pocz\u0105tkach reformacji<\/i>, Ko\u015bci\u00f3\u0142 w okresie potrydenckim, zmiany organizacyjne<\/i>, Ko\u015bci\u00f3\u0142 w okresie kontrreformacji<\/i>, Odbudowa szkolnicta katolickiego<\/i>, Walka Ko\u015bcio\u0142a o zwrot maj\u0105tku zagarni\u0119tego przez protestant\u00f3w<\/i>, Odzyskiwanie wp\u0142yw\u00f3w politycznych Ko\u015bcio\u0142a w Prusach Kr\u00f3lewskich<\/i><\/p>\n
\nZmiana pa\u0144stwowo\u015bci<\/i>, Opanowanie Gda\u0144ska przez Prusy<\/i>, O\u015bwiata i kultura<\/i>, Gospodarka w Prusach Zachodnich<\/i>, Zaludnienie i przemiany etniczne<\/i><\/p>\n
\nWalki o Pomorze w 1806\/07 r.<\/i>, Nowe twory pa\u0144stwowe<\/i>, R\u00f3\u017cne systemy administracyjne<\/i>, Kryzys gospodarki i jej reformy<\/i><\/p>\n
\nPrzemianë jãzëkòwé w òbé\u0144dze zôchòdnos\u0142owia\u0144sczi, Przemianë jãzëkòwé w kaszëbiznie, Kaszëbsczi „problem”, Wp\u0142iw „kòscelny” pòlszczëznë na , kaszëbiznã, Przemianë etniczno-jãzëkòwé na Pò\u0142abim i Pòmòrzim òd XII do XVII w., Wp\u0142iw niemiecczi i pòlsczi na kaszëbiznã, Kaszëbizna – jãzëk czë pòlsczi dialekt? – 1., Spôdkòwizna pò F. Cénôwie, Kaszëbizna – jãzëk czë pòlsczi dialekt? – 2., Kaszëbizna – jãzëk czë pòlsczi dialekt? – 3., Kaszëbizna a pòlszczëzna – 1., Kaszëbizna a pòlszczëzna – 2., Kaszëbizna „Òdrodë” (pis\u00f3né òb zëmã 2005 r.), Kaszëbizna „Kaszëbsczi Òdrodë” (dopis\u00f3né w pò\u0142owie 2005 r.), „Kaszëbsczé Msze swiãté” <\/p>\n
\nZabytki pi\u015bmiennictwa<\/i>, Narodziny kaszubskiej literatury:<\/i> Florian Ceynowa<\/i><\/b>, Hieronim Derdowski<\/b><\/i>, Kaszubskie Towarzystwo Ludoznawcze:<\/i> Izydor Gulgowski<\/b><\/i>, Jan Patock<\/b><\/i>, M\u0142odokaszubi:<\/i> Aleksander Majkowski<\/i><\/b>, Jan Karnowski<\/b><\/i>, Leon Heyke<\/b><\/i>, Franciszek S\u0119dzicki<\/b><\/i>, Zrzeszy\u0144cy:<\/i> Aleksander Labuda<\/b><\/i>, Jan Trepczyk<\/b><\/i>, Jan Rompski<\/b><\/i>, Stefan Bieszk<\/i><\/b>, Franciszek Grucza, <\/i><\/b>„Klëka”:<\/i> Leon Roppel<\/b><\/i>, J\u00f3zef Ceynowa<\/b><\/i>, Inni autorzy sprzed II wojny<\/i>, „Przyjaciel ludu kaszubskiego”:<\/i>, Alojzy Budzisz<\/b><\/i>, Badacze kaszubszczyzny i folklory\u015bci<\/i>, Stefan Ramu\u0142t<\/b><\/i>, Fryderyk (Friedrich) Lorentz<\/i><\/b>, Bernard Sychta<\/b><\/i>, Nowsze dzieje kaszubskiej literatury<\/i><\/i><\/p>\n
\nJS – Jerzy Strzelczyk, „Mieszko Pierwszy”, Wyd. ABOS, Pozna\u0144 1992. <\/p>\n
\nMA – Franciszek Mamuszka, „Wejherowo i Ziemia Wejherowska”, Wyd. \t\t\tMPiMK-P oraz ZKP Wejherowo, Wyd. Morskie, Gda\u0144sk 1969. <\/p>\n
\nEG – Eugeniusz Gò\u0142\u0105bk – Chwaszczëno, z Òsowi (50)
\nFK – Franciszek Krause – Tëch\u00f3mk, pòchòdz\u0105cy z Czelna (91)
\nGP – Pawe\u0142 Gombiowski – Kòloniô(65)
\nHE – Jadwiga Go\u0142\u0105bek – Wiôld\u017ci Kack (80) (+)
\nJW – Jan Wittstock – Òsowô (95) (+ 2000)
\nMH – Maria Haase – Karczemczi. (70) (+ 1999 r.)
\nPC – Jan Peck, Matemblewo (93)
\nTF – Tomasz Fopke – Chwaszczëno (35)
\nWD – Franciszek Wandtke – Kl\u00f3kòwò (87) <\/p>\nPrzedm<\/a>òwa<\/h2>\n
Historiô Kaszëb\u00f3w w skr\u00f3ce<\/a><\/h2>\n
\nPòmòrsczi òstelë ùstanowiony przez pa\u0144stwò Karola Wiôld\u017cégò – pò to, \u017cebë regùlarno òdbierac òd nich tribùt. Kò ùtrzëmiwanié sta\u0142ëch garnizon\u00f3w wòjskòwëch dlô òkùpacji kraju nijak nie bë\u0142o praktikòw\u00f3né, bò sã nie òp\u0142ôca\u0142o. <\/p>\n
\n\tWiele ws\u00f3w na Kaszëbach òsta\u0142o jesz na d\u0142ugò w rãkach bògatëch gdu\u0144czan\u00f3w, chtërny pòsôdelë je w zamian za pò\u017ciczczi ùdzeloné pòlsczim kr\u00f3l\u00f3m. W 1491 r. kr\u00f3l Kazëmiérz zastawi\u0142 gdu\u0144czan\u00f3m nawet ca\u0142é starostwò pùcczé, za 5 tës\u0105cy wãgersczich z\u0142otëch. Òstôwa\u0142o òno pòtemù w rãkach gdu\u0144sczich mieszczan\u00f3w przez 54 lata. <\/p>\n
\n
\n3<\/a><\/small><\/sup>W nëch pòwiôstkach (sagach) wëstãpùje ks\u0105\u017cã mionã „Bùris\u0142ôw”, co je wierã zniesztô\u0142conym mionã Bògùs\u0142ôw – miô\u0142 òn \u017cëc w pò\u0142owie X w.. Gerard Labùda òdrzucywô skandinawsczé „sad\u017ci”, jakò ma\u0142o wiarëgòdné zdrz\u00f3d\u0142o. Drëd\u017cim, zn\u00f3nym z miona ks\u0105\u017cëcã pòmòrsczim je „Wrytsleof” – Wartis\u0142ôw, jaczi sã pòjawi\u0142 w 1026 r. na dwòrze Kanuta w Anglii.
\n4<\/a><\/small><\/sup>Andrzej Zbierski w HG<\/a> pisze: Gda\u0144sk jako osada zachodnios\u0142owia\u0144ska o charakterze wczesnomiejskim zacz\u0105\u0142 si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 w IX w.<\/i>
\n6<\/a><\/small><\/sup>Pa\u0144stwa wielecczé i òbòdricczé bë\u0142ë to dosc l\u00f3zé organizacje pa\u0144stwòwé. Jich ùstr\u00f3j biwô òkresliw\u00f3ny jakò „demokracjô wòjnowô”. Tamtészi ks\u0105\u017cãta z pòcz\u0105tkù bëlë tak pò prôwdze leno w\u00f3dcama wòjskòwima, òbier\u00f3nyma na czas wòjnë. Z czasã, w miarã corôz wikszégò zr\u00f3\u017cnicowaniô spò\u0142ecze\u0144stwa, twòrzeniô sã klasë mò\u017cnow\u0142ôdc\u00f3w, ks\u0105\u017cãt\u00f3m tim ùdôwa\u0142o sã swòje panowanié ùtrwalëc.
\nW czasach misji Ottona z Bambergù (1124-28) w miastach przë ùscym \u00d3drë – Szczecëno i Wòlin – nie bë\u0142o ks\u0105\u017cãt, le bë\u0142ë to „repùbliczi” rz\u0105dzoné przez radë mò\u017cnëch i kap\u0142an\u00f3w, a wô\u017cniészé sprawë pòliticzné bë\u0142ë rozstrzëg\u00f3né na wiecach.
\n7<\/a><\/small><\/sup>W czasach, czej nie bë\u0142o prost\u0105 rzecz\u0105 ùtrzëmac \u0142\u0105cznosc (kò nie bë\u0142o telef\u00f3n\u00f3w…, a w nëch stronach Europë nie bë\u0142o ani nawetka bëlnëch dr\u00f3g), nie bë\u0142o warënk\u00f3w do pòwstaniô wikszëch organizm\u00f3w pòliticznëch, A \u017celë taczé pòwstôwa\u0142ë (colema\u0142o przez pòdb\u00f3j), tej prakticzniészé bë\u0142o òstawienié przë w\u0142adzë môlowëch ks\u0105\u017cãt i òdbiéranié òd nich co jaczis czas pòdatkù – tribùtu.
\n8<\/a><\/small><\/sup>Edward Rymar je autorã „Rodowodu ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich”. – ER<\/a>. Z „Rodowodu…” m\u00f3m doma le Suplement.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"