Dawniej wie\u015b, od r. 1988 miasto w woj. bydgoskim, na szlaku kolejowym Chojnice-Ko\u015bcierzyna z krzy\u017c\u00f3wk\u0105 do Czerska. Pod wzgl\u0119dem gospodarczym s\u0142ynie z przetw\u00f3rstwa owoc\u00f3w le\u015bnych i grzyb\u00f3w oraz tuczni drobiu. Neoroma\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Wszystkich \u015awi\u0119tych pochodzi z lat 1876-1879. Istnieje tu Kaszubskie Liceum Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105ce. Monografia historyczna wsi i regionu powsta\u0142a w r. 1984 (Dzieje Brus i okolicy, praca zbior. pod red. J. Borzyszkowskiego, Chojnice-Gda\u0144sk). Liczba mieszka\u0144c\u00f3w: 1864 r. – 1,3 tys., 1931 r. – 2,5 tys., 1954 r. – 2,8 tys., 1970 r. – 3,3 tys., 1987 r. – 3,8 tys., 1996 r. – ok. 4,5 tys.
\nOd 1 stycznia 1999 r. w pow. chojnickim woj. pomorskiego.<\/i><\/p>\n
Dokumentacja historyczna nazwy przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co: von Brusk<\/i> 1330 (Preussisches Urkundenbuch<\/i>, Königsberg-Marburg-Aalen 1882-1969, II 468), tak te\u017c w r. 1344 (Preussisches Urkundenbuch<\/i>, Königsberg-Marburg-Aalen 1882-1969, III 568) i w r. 1359 (Preussisches Urkundenbuch<\/i>, V 451). W czasach krzy\u017cackich – z czasu ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich brak za\u015bwiadcze\u0144 \u017ar\u00f3d\u0142owych – miejscowo\u015b\u0107 zapisywana konsekwentnie Brusk<\/i>, w okresie Rzeczypospolitej szlacheckiej spotykamy zapis: Brussi<\/i> 1534 (Inwentarz d\u00f3br i dochod\u00f3w biskupstwa w\u0142oc\u0142awskiego z r. 1534<\/i>. Wyd. B. Ulanowski. „Archiwum Komisji Historycznej PAU“ t. X, 1916, X 120), Brussi<\/i>, z Bruszami<\/i> 1565 (Lustracja wojew\u00f3dztwa pomorskiego 1565<\/i>. Wyd. S. Hoszowski, Gda\u0144sk 1961, I 13, 14); Bruss<\/i> i Brusz<\/i> 1570 (\u0179r\u00f3d\u0142a dziejowe. Polska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzo-statystycznym<\/i>. T. XXIII Prusy kr\u00f3lewskie<\/i>. Wyd. I. T. Baranowski, Warszawa 1911, 213), Bruszy<\/i> 1615 (Lustracja wojew\u00f3dztw Prus Kr\u00f3lewskich 1624 z fragmentami lustracji 1615 r.<\/i> Wyd. S. Hoszowski, Gda\u0144sk 1967, II 308), jako Brussy<\/i> i Pruszy<\/i> zapisywa\u0142 J. Schwengel, przeor kartuski („Fontes“ Towarzystwa Naukowego w Toruniu, XVI-XIX 298), Bruss<\/i> poda\u0142 na mapie Schrötter pod koniec XVIII w. (L. von Schrötter, Karte von Ostpreussen nebst Preussisch Litauen und Westpreussen nebst dem Netzedistrict<\/i>, Berlin 1803-1810), w S\u0142owniku geograficznym Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich<\/i>, Warszawa 1880-1902, mamy Brusy<\/i>, po niemiecku Bruss<\/i> i odt\u0105d ju\u017c jednolicie: pol. Brusy<\/i>, niem. Bruss<\/i>. Miejscowi Kaszubi m\u00f3wi\u0105 Brusë<\/i> lub Bruse<\/i> (do Brus<\/i>, w Brusach<\/i>), gdzie -ë<\/i> odpowiada polskiej ko\u0144c\u00f3wce -y<\/i>, a -e<\/i> jest kaszubizmem fleksyjnym, jak formy k\u0142ose<\/i> ‘k\u0142osy’, nose<\/i> ‘nosy’, truse<\/i> ‘kr\u00f3liki’.<\/p>\n
Z zapis\u00f3w historycznych wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce w czasach krzy\u017cackich nazwa funkcjonowa\u0142a w formie Brusk<\/i>, w czasach polskich Brusy<\/i>. Niemcy m\u00f3wili Bruss<\/i>. Niekiedy pojawia\u0142 si\u0119 wariant Prus<\/i> lub Prusy<\/i> w wyniku odniesienia do nazwy etnicznej Prusy<\/i>, a potem te\u017c choronimu (tj. nazwy krainy) Prusy<\/i>; u pisarzy niemieckich m\u00f3g\u0142 tu zadzia\u0142a\u0107 proces fonetyczny zwany usilnieniem (z \u0142aci\u0144ska fortyfikacj\u0105), tj. zast\u0105pienie g\u0142oski s\u0142abej, d\u017awi\u0119czniej B<\/i> g\u0142osk\u0105 mocn\u0105, bezd\u017awi\u0119czn\u0105 P<\/i>. Pojawiaj\u0105ce si\u0119 niekiedy warianty z sz<\/i> typu Bruszy<\/i> polegaj\u0105 na wymianie w tym rdzeniu wyrazowym: obrus<\/i>, brusi\u0107<\/i>, pobruszy\u0107<\/i> (A. Brückner, S\u0142ownik etymologiczny j\u0119zyka polskiego<\/i>, Krak\u00f3w 1927, 42, 372). Kaszubi na mieszka\u0144ca Brus<\/i> m\u00f3wi\u0105 bruszan<\/i> lub brusak<\/i>, mieszkank\u0119 bruszanka<\/i> lub brusaczka<\/i>, na wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w bruszanie<\/i> (cz\u0119sto z wt\u00f3rn\u0105 nosowo\u015bci\u0105 brusz\u0105nie<\/i>), przymiotnik od nazwy brzmi bruski<\/i>.<\/p>\n
Brusy by\u0142y wsi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, nale\u017ca\u0142y do starostwa tucholskiego; w czasach krzy\u017cackich do komturstwa w pobliskich Kosobudach. Od nazwy wsi pochodzi nazwisko Bruski<\/i>, wyst\u0119puj\u0105ce u 1215 obywateli, z tego 506 w woj. bydgoskim, 16 elbl\u0105skim, 214 gda\u0144skim, 133 s\u0142upskim (S\u0142ownik nazwisk wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w Polsce u\u017cywanych<\/i>. Red. K. Rymut. T. I-X, Krak\u00f3w 1992-1994, I 1992). Doda\u0107 mo\u017cna, \u017ce od wsi kr\u00f3lewskich cz\u0119sto na Pomorzu powstawa\u0142y nazwiska na -ski<\/i> (i pochodne), np. Skwierawski<\/i> od Skwierawy<\/i>, Tuszkowski<\/i> od Tuszkowy<\/i>, Zblewski<\/i> od Zblewo<\/i> czy Recki<\/i> od Reda<\/i> i B\u0142\u0119dzki<\/i>, pisane te\u017c B\u0142\u0119cki<\/i> od B\u0142\u0105dzin<\/i>, dzi\u015b B\u0142\u0105dzim<\/i> pod \u015awieciem.<\/p>\n
Pierwotnie by\u0142a to nazwa dzier\u017cawcza r\u00f3wna nazwie osobowej Brusek<\/i>, na p\u00f3\u0142nocy Polski – po zaniku e<\/i> ruchomego – Brusk<\/i>. Od XVI w. przesz\u0142a ona w nazw\u0119 rodzinn\u0105 typu rodowego Brusy<\/i>, jak dawniej mawiano na ca\u0142\u0105 rodzin\u0119 Brus\u00f3w (dzi\u015b powiedzia\u0142oby si\u0119 Brusowie<\/i>). Nazwa osobowa Brus<\/i> lub Brusz<\/i> zanotowana zosta\u0142a ju\u017c w r. 1224, a w r. 1275 w zapisie Brus<\/i> wyst\u0105pi\u0142a na Pomorzu, w latach 1460-1467 w Wielkoposlce, znana te\u017c by\u0142a na \u015al\u0105sku (S\u0142ownik staropolskich nazw osobowych<\/i>. Red. W. Taszycki, Wroc\u0142aw 1965-1977, I 258). Brusek<\/i> jest form\u0105 pochodn\u0105, utworzon\u0105 za pomoc\u0105 przyrostka -ek<\/i> od n. os. Brus<\/i> lub wprost od rzeczownika brusek<\/i> ‘ma\u0142y brus’, pochodnego od brus<\/i>. Notowana jest tak\u017ce z Pomorza forma Bruszewic<\/i> i skr\u00f3cone Bruszwic<\/i> z r. 1255, tak\u017ce Bruskow<\/i> lub Bruszkow<\/i> z r. 1355 oraz Bruszyc<\/i>(s<\/i>)ki<\/i> z r. 1398 (S\u0142ownik staropolskich nazw osobowych<\/i>, tam\u017ce). Nazwa osobowa Brus<\/i> pochodzi od wyrazu pospolitego brus<\/i> ‘kamie\u0144 do ostrzenia, ose\u0142ka’, notowanego ju\u017c od r. 1385 (S\u0142ownik staropolski<\/i>). Mo\u017cna wnosi\u0107, bo tak cz\u0119sto bywa (por. np. gaw\u0119da<\/i> to nie tylko ‘pogaw\u0119dka’, lecz tak\u017ce ‘gaw\u0119dziarz’), \u017ce brus<\/i> to nie tylko ‘ose\u0142ka; kamie\u0144 do ostrzenia’, ale r\u00f3wnie\u017c ‘ten, co owym kamieniem ostrzy\u0142 narz\u0119dzia, a wi\u0119c szlifierz’. Doda\u0107 mo\u017cna, \u017ce notowana jest z kres\u00f3w po\u0142udniowowschodnich nazwa osobowa Bru\u015bnik<\/i> (S\u0142ownik staropolskich nazw osobowych<\/i>, I 259), powsta\u0142a od rzeczownika bru\u015bnik<\/i> ‘szlifierz’.<\/p>\n
Dla wzmocnienia przeprowadzonego rozumowania warto doda\u0107, \u017ce s\u0105: 1. wsie Brus<\/i>, dzi\u015b Nowy Brus<\/i> i Stary Brus<\/i> w woj. che\u0142mskim; Brus<\/i> w gm. Jedzrej\u00f3w w woj. kieleckim; Brus<\/i>, gm. S\u0142omniki w woj. krakowskim – pochodne od n. os. Brus<\/i>; 2. wsie Bruskowo<\/i>, dzi\u015b Bruskowo Ma\u0142e<\/i> i Bruskowo Wielkie<\/i>, gm. S\u0142upsk – pochodna od n. os. Brus<\/i>(e<\/i>)k<\/i>; 3. wie\u015b Brus\u00f3w<\/i>, gm. Ryki w woj. lubelskim i inne, kt\u00f3re wywodzi si\u0119 g\u0142\u00f3wnie od rzeczownika brus<\/i> (Nazwy miast Polski<\/i>. Red. K. Rymut. T. I-II, Krak\u00f3w 1996-1997, I 366-367). Trudno sobie jednak wyobrazi\u0107, aby nazwa wsi wzi\u0119\u0142a pocz\u0105tek od takiego szczeg\u00f3\u0142u jak ose\u0142ka. Znana ona by\u0142a powszechnie, nie stanowi\u0142a elementu wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cego. Chodzi tu moim zdaniem o nazw\u0119 osobow\u0105 (przezwisko), kt\u00f3r\u0105, jak wida\u0107, by\u0142a cz\u0119sta w r\u00f3\u017cnych regionach ziem polskich. Dzi\u015b liczebno\u015b\u0107 nazwiska troch\u0119 spad\u0142a, ale notowanych jest 550 nosicieli nazwiska Brus<\/i>, z tego 3 w woj. bydgoskim, 15 gda\u0144skim, 9 s\u0142upskim. Najwi\u0119cej (52) w woj. katowickim, potem 35 che\u0142mskim, 34 pozna\u0144skim; nadto 15 Brusk<\/i> poza Pomorzem (S\u0142ownik nazwisk wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w Polsce u\u017cywanych<\/i>)<\/p>\n
W zaproponowanym obja\u015bnieniu pochodzenia nazwy Brus<\/i>(e<\/i>)k<\/i> w\u0105tpliwo\u015bci mo\u017ce budzi\u0107 dzier\u017cawcza nazwa miejscowa r\u00f3wna nazwie osobowej ju\u017c w pierwszej po\u0142owie XIV w., nazwy takie bowiem pojawiaj\u0105 si\u0119 zasadniczo od XVI w., cz\u0119ste s\u0105 w XVII-XIX w., zw\u0142aszcza jako nazwy karczem, m\u0142yn\u00f3w, wybudowa\u0144, na \u015al\u0105sku hut. Pojedyncze przyk\u0142ady takich nazw na Pomorzu mo\u017cna wskaza\u0107, np. Budzisz<\/i> w pow. sztumskim z r. 1336 (H. G\u00f3rnowicz, Toponimia Powi\u015bla Gda\u0144skiego<\/i>, Gda\u0144sk 1980, 42, 291), T\u0119ga<\/i>, dzi\u015b T\u0105gowie<\/i> w pow. bytowskim z r. 1385 (G. Surma, Toponimia powiatu bytowskiego<\/i>, Wroc\u0142aw 1990, 61), karczma Bösenfleisch<\/i> od takiego\u017c nazwiska karczmarza z r. 1480, przet\u0142umaczona na Z\u0142e Mi\u0119so<\/i> (zob.) pod Czarn\u0105 Wod\u0105 nad Wis\u0142\u0105.<\/p>\n
Poniewa\u017c Brusy niedawno zosta\u0142y miastem, dlatego w ustnej tradycji starszych mieszka\u0144c\u00f3w \u017cywe s\u0105 jeszcze okre\u015blenia cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci, w\u0142a\u015bciwie stosunkom wiejskim, a wi\u0119c okre\u015blenia topograficzne B\u0142otko<\/i> dla terenu wok\u00f3\u0142 przystanku PKS od zasypanego stawu, po kaszubsku b\u0142otko<\/i> ‘staw’ – i Jaglija<\/i> od po\u0142udniowokaszubskiego jag\u0142a<\/i>, jaglija<\/i> ‘\u015bwierk’; \u015bwierki rosn\u0105 tu jeszcze. Od w\u0142a\u015bciciela Warsi\u0144skiego<\/i> pochodzi nazwa Warszawa<\/i> (pierwotne Warszewa<\/i>) lub obocznie Megerstwo<\/i> od nazwiska mieszka\u0144ca Meger<\/i> (pisane te\u017c Megger<\/i> i Meier<\/i>, Meyer<\/i> od niem. rzeczownika Meier<\/i> ‘dzier\u017cawca’). T\u0119 ciekaw\u0105 struktur\u0119 nazewnicz\u0105, tak charakterystyczn\u0105 dla Kaszub i Kociewia, wyra\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 w tworzeniu nazw p\u00f3l, \u0142\u0105k, potem tzw. na Pomorzu wybudowa\u0144<\/i> czy po kaszubsku pustk<\/i> b\u0105d\u017a pustkowi\u00f3w<\/i> od w\u0142a\u015bcicieli za pomoc\u0105 formantu -stwo<\/i>, -ostwo<\/i> \/\/ -estwo<\/i> (opracowan\u0105 przez prof. H. G\u00f3rnowicza w ksi\u0119dze jubileuszowej, dedykowanej prof. S. Rospondowi pt. Studia j\u0119zykoznawcze…<\/i>, Wroc\u0142aw 1966, s. 371-377), tworz\u0105 te\u017c wybudowania pod Brusami: Cichoctwo<\/i> od nazwiska Cichocki<\/i> i Bingerstwo<\/i> od nazwiska Binger<\/i>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Na podstawie ksi\u0105\u017cki
\nNazwy miast Pomorza Gda\u0144skiego<\/i><\/p>\n
praca zbiorowa pod redakcj\u0105
\nHuberta G\u00f3rnowicza<\/b> i
\nZygmunta Brockiego<\/b><\/p>\n
wydanie drugie poprawione i poszerzone pod redakcj\u0105
\nEdwarda Brezy<\/b> i
\nJerzego Tredera<\/b><\/p>\n
Wydawnictwo Uniwersytetu Gda\u0144skiego
\nGda\u0144sk 1999<\/p>\n