Spis tre\u015bci<\/b><\/p>\n
1. Wstep<\/a> Na potrzeb\u0119 opracowania i wydania podr\u0119cznej popularnej wersji gramatyki kaszubskiej wskazywali niejednokrotnie pisarze kaszubscy na Spotkaniach Wdzydzkich, czytelnicy literatury kaszubskiej, tak Kaszubi jak i nie-Kaszubi oraz j\u0119zykoznawcy.<\/p>\n Literatura w mowie kaszubskiej, zapocz\u0105tkowana w 1844 r. przez F. Ceynow\u0119, rozwija\u0142a si\u0119 i rozwija si\u0119 nadal. Cieszy si\u0119 takimi osi\u0105gni\u0119ciami, jak O panu Czorli\u0144scim, co do Pucka po sece jacho\u0142<\/i> H. Derdowskiego z 1880 r. w zakresie poezji i powie\u015bci\u0105 \u017bëcë i przigodë Remusa. Zvjercad\u0142o kaszubskji<\/i> A. Majkowskiego z 1938 r. Popularno\u015bci\u0105 ciesz\u0105 si\u0119 poezje J. Trepczyka, A. Nagla, felietony A. Labudy, ba\u015bnie i bajki kaszubskie dla dzieci F. S\u0119dzickiego, J. Ceynowy, A. Nagla. Grono pisz\u0105cych po kaszubsku ro\u015bnie. Odbiorcami kaszubskich utwor\u00f3w dramatycznych i obrazk\u00f3w scenicznych jest ludowy teatr kaszubski.<\/p>\n Przybywa te\u017c czytelnik\u00f3w literatury kaszubskiej. Ci za\u015b, a g\u0142\u00f3wnie pisz\u0105cy po kaszubsku lub wyzyskuj\u0105cy tylko kaszubszczyzn\u0119 jako \u015brodek stylizacji j\u0119zykowej w utworach pisanych polszczyzn\u0105 og\u00f3ln\u0105, maj\u0105 trudno\u015bci b\u0105d\u017a wahania w doborze form fonetycznych, fleksyjnych, s\u0142owotw\u00f3rczych, modeli sk\u0142adniowych itd. bogatej w \u015brodki j\u0119zykowe kaszubszczyzny. Chc\u0105 r\u00f3wnie\u017c pozna\u0107 teoretyczne zasady struktury i funkcjonowania dialektu kaszubskiego. To daje, jak powszechnie wiadomo, zwi\u0119z\u0142a gramatyka. Jak ZPK (zob. rozwi\u0105zanie skr\u00f3t\u00f3w na ko\u0144cu ksi\u0105\u017cki) uzupe\u0142niaj\u0105 pisowni\u0119 og\u00f3lnopolsk\u0105, tak swoistym uzupe\u0142nieniem gramatyki literackiego j\u0119zyka polskiego jest niniejsze opracowanie.<\/p>\n Kaszybszczyzna jest co prawda tym dialektem s\u0142owia\u0144skim, kt\u00f3remu badacze po\u015bwi\u0119cili najwi\u0119cej czasu i miejsca w publikacjach, ale wyzyskanie ich poprzez nie przygotowanego fachowo u\u017cytkownika jest niezmiernie trudne czy wr\u0119cz niemo\u017cliwe. Kto pragn\u0105\u0142by pozna\u0107 kaszubszczyzn\u0119, ma do dyspozycji s\u0142owniki, atlas, monografie okre\u015blonych cech gwarowych, prac\u0119 teoretyczne, artyku\u0142y specjalistyczne, teksty gwarowe.<\/p>\n Ze s\u0142ownik\u00f3w godne przypomnienia s\u0105 przynajmniej dwa: a) S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/i>, ks. dra B. Sychty z lat 1967-1976, b) Pomoranisches Wörterbuch<\/i> F. Lorentza i F. Hinzego. Dobieg\u0142a ko\u0144ca edycja monumentalnego 15-tomowego (+ z. wst\u0119pny) Atlasu j\u0119zykowego kaszubszczyzny i dialekt\u00f3w s\u0105siednich<\/i> (skr\u00f3t AJK), zapocz\u0105tkowana w 1964 r., opracowana przez zesp\u00f3\u0142 Zak\u0142adu (obecnie Instytutu) S\u0142owianoznawstwa PAN pod kierunkiem prof. Z. Stiebera (do t. VI) i prof. H. Popowskiej-Taborskiej (t. VII-XV).<\/p>\n Gdy o gramatyki chodzi, to wymieni\u0107 trzeba przede wszystkim Gramatyk\u0119 pomorsk\u0105<\/i> F. Lorentza wydan\u0105 w zeszytach tu\u017c przed ostatni\u0105 wojn\u0105 przez Instytut Zachodni w Poznaniu i wznowion\u0105 w trzech tomach technik\u0105 fotoofsetow\u0105 po ostatniej wojnie w latach 1958-1962 z obszernym indeksem wyraz\u00f3w i form opracowanym przez prof. P. Smoczy\u0144skiego. Jest to jednak opracowanie bardzo szczeg\u00f3\u0142owe, drobiazgowe i trudne dla dialektologicznie nie przygotowanego u\u017cytkownika. Liczy\u0142 si\u0119 z tym sam Lorentz, kiedy w 1919 r. wyda\u0142 w Gda\u0144sku Kaschubische Grammatik<\/i> o charakterze popularnym. Pierwsz\u0105 gramatyk\u0105 by\u0142 Zarès do gramatikj kašébsko-slovjnskè mòvé<\/i> F. Ceynowy, wydany w 1879 r. w Poznaniu. Na jej walory naukowe zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 prof. K. Nitsch, niestety nie zosta\u0142a ona nale\u017cycie doceniona w nauce. Autorzy niniejszego opracowania wyzyskuj\u0105 j\u0105 niekiedy (por. np. rozdzialik o wykrzyknikach 3.2.7.3.).<\/p>\n Obok wymienionych s\u0142ownik\u00f3w naukowych kaszubszczyzna ma te\u017c s\u0142ownik popularny dla pisz\u0105cych i czytaj\u0105cych literatur\u0119 kaszubsk\u0105 A. Labudy. Dla tych potrzeb wewn\u0119trznych wydano te\u017c w 1976 r. Zasady pisowni kszubskiej<\/i>, opracowane przez E. Brez\u0119 i J. Tredera. Wypada\u0142o wi\u0119c wyj\u015b\u0107 naprzeciw zam\u00f3wieniu spo\u0142ecznemu i da\u0107 do r\u0105k czytelnik\u00f3w popularn\u0105 gramatyk\u0119 kaszubsk\u0105.<\/p>\n Wspomniano, \u017ce dorobek naukowy dotycz\u0105cy dialektu kaszubskiego jest bogaty. Pomijaj\u0105c przedwojenne osi\u0105gni\u0119cia prof. K. Nitscha i F. Lorentza, dot\u0105d aktualne i cenne, wspomnie\u0107 tu trzeba ca\u0142y szereg artyku\u0142\u00f3w zespo\u0142u pracownik\u00f3w AJK, publikowanych w r\u00f3\u017cnych czaspismach: w Polsce g\u0142\u00f3wnie w SFPiS, „J\u0119zyku Polskim”, „Roczniku Gda\u0144skim”, Poradniku j\u0119zykowym”, „Slavii Occidentalis” i innych. Ci\u017c cz\u0142onkowie zespo\u0142u s\u0105 autorami cennych monografii, jak Centralne zagadnienie wokalizmu kaszubskiego<\/i> H. Popowskiej-Taborskiej, Stosunki iloczasowe polsko-pomorskie<\/i> i A Historical Phonology of the Kashubian Dialects of Polish<\/i> Z. Topoli\u0144skiej. Ca\u0142y ten dorobek wykazany zosta\u0142 w AJK XV, s. 343-353. Do tego dochodz\u0105 osi\u0105gni\u0119cia F. Hinzego, publikowane g\u0142\u00f3wnie w „Roczniku Slawistycznym”, a przede wszystkim w „Zeitschrift für Slawistik”. Nast\u0119pnie s\u0105 to prace P. Smoczy\u0144skiego z o\u015brodka \u0142\u00f3dzkiego, potem lubelskiego. Wreszcie wspomnie\u0107 trzeba o pracach autor\u00f3w gda\u0144skich: E. Brezy, H. G\u00f3rnowicza, B. Krei, B. Moronia, B. Roc\u0142awskiego, J. Tredera i L. Wierzbowskiego.<\/p>\n Wszystkie te osi\u0105gni\u0119cia wyzyskujemy w niniejszym opracowaniu. Mo\u017ce z niego wi\u0119c korzysta\u0107 tak\u017ce j\u0119zykoznawca, zw\u0142aszcza ten, kt\u00f3ry tw\u00f3rczo na gruncie kaszubskim nie pracuje, ale wyzyskuje w swoich badaniach dorobek naukowy dotycz\u0105cy Kaszub. Referuj\u0105c zatem r\u00f3\u017cne zagadnienia, powo\u0142ujemy si\u0119 przyj\u0119tym systemem skr\u00f3t\u00f3w na poszczeg\u00f3lne prace r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w b\u0105d\u017a odsy\u0142amy do nich wprost w tek\u015bcie.<\/p>\n Opracowanie niniejsze ma zatem charakter z\u0142o\u017cony. Opiera si\u0119 na dorobku j\u0119zykoznawc\u00f3w i w\u0142asnej znajomo\u015bci gwary. Uwzgl\u0119dnia nie tylko opis i systematyk\u0119 gwary m\u00f3wionej, ale pokazuje tak\u017ce, jak funkcjonuj\u0105 okre\u015blone zjawiska j\u0119zykowe w literaturze kaszubskiej, jak te zjawiska wyzyskuj\u0105 pisarze, pos\u0142uiguj\u0105cy si\u0119 kaszubszczyzn\u0105 jako \u015brodkiem stylizacji gwarowej.<\/p>\n Zagadnienie na jakich terenach dzi\u015b m\u00f3wi si\u0119 dialektem kaszubskim, a na jakich rozbrzmiewa\u0142a kaszubszczyzna w ci\u0105gu minionych wiek\u00f3w, by\u0142o przedmiotem bada\u0144 r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w. Wyniki ich roztrz\u0105sa\u0144 w spos\u00f3b kompendialny i popularny przedstawi\u0142 E. Breza w „Pomeranii” (XII, 1975, nr 3, s. 33-37). Tu wydaj\u0119 si\u0119 potrzeba przypomnienia tych konstatacji.<\/p>\n Badaniem granic kaszubszczyzny zaj\u0119li si\u0119 autorzy dopiero pod koniec XIX w. Jednak ju\u017c od \u015bredniowiecza mamy pewne wzmianki, pozwalaj\u0105ce wnioskowa\u0107 o zasi\u0119gu dialektu kaszubskiego i terytori\u00f3w zamieszkiwanych przez Kaszub\u00f3w. A. Dobrowolska w artykule O nazwie Kaszuby<\/i> („Onomastica” IV, 1958, s. 333-353) wykaza\u0142a, \u017ce termin Kaszuby<\/i> odnoszono w \u015bredniowieczu do Meklemburgii, czyli teren\u00f3w mi\u0119dzy \u0141ab\u0105 a Odr\u0105, Pomorza Zachodniego, rzadziej Pomorza Gda\u0144skiego, niekiedy tak\u017ce do kraj\u00f3w ba\u0142tos\u0142owia\u0144skich. W nauce znana jest teoria w\u0119dr\u00f3wki nazwy Kaszuby<\/i> (reprezentowana g\u0142\u00f3wnie przez F. Lorentza i prof. G. Labud\u0119); wed\u0142ug tej teorii nazwa Kaszuby<\/i> odnosi\u0142a si\u0119 najpierw do Meklemburgii, potem do Pomorza Zachodniego, Pomorza \u015arodkowego, wreszcie do Pomorza Gda\u0144skiego. Wed\u0142ug ks. P. Czaplewskiego pierwotn\u0105 siedzib\u0105 Kaszub\u00f3w by\u0142a \u017cyzna ziemia s\u0142upsko-s\u0142awie\u0144ska, sk\u0105d Kaszubi przeszli na wy\u017cynno-pag\u00f3rkowate tereny zajmowane obecnie na Pomorzu Gda\u0144skim.<\/p>\n Profesorowie T. Lehr-Sp\u0142awi\u0144ski i T. Milewski na podstawie analizy zapis\u00f3w ok. 120 nazw miejscowo\u015bci z Pomorza Zachodniego, w kt\u00f3rych uwzgl\u0119dnili dwie cechy j\u0119zykowe, mianowicie: a) przej\u015bcie (tzw. przeg\u0142os) samog\u0142oski e<\/i> w o<\/i> przed sp\u00f3\u0142g\u0142oskami przednioj\u0119zykowymi twardymi, tj. przed t d s z n r \u0142<\/i>, b) przej\u015bcie (tzw. palatalizacj\u0119) sp\u00f3\u0142g\u0142osek t’ d’<\/i> (mi\u0119kkich) w c dz<\/i> skonstatowali, i\u017c kaszubskimi w \u015bredniowieczu by\u0142y dawne powiaty l\u0119borski, bytowski, cz\u0142uchowski, s\u0142awie\u0144ski, s\u0142upski, miastecki i cz\u0119\u015b\u0107 koszali\u0144skiego.<\/p>\n Po ostatniej wojnie E. Rzetelska-Feleszko uwzgl\u0119dniwszy bogatszy materia\u0142 nazewniczy, zw\u0142aszcza z zakresu nazw terenowych, przesun\u0119\u0142a granic\u0119 wspomnianych wy\u017cej cech gwarowych bardziej na zach\u00f3d na rzek\u0119 Parset\u0119 i po Ko\u0142obrzeg, tak \u017ce po stronie polskiej i kaszubskiej zosta\u0142 ca\u0142y by\u0142y powiat koszali\u0144ski i pow. bia\u0142ogardzki (Rzet).<\/p>\n Gdy o po\u0142udniow\u0105 granice Kaszub chodzi, to F. Lorentz i prof. K. Nitsch uwzgl\u0119dniaj\u0105c takie cechy, jak kaszubienie w niekt\u00f3rych wyrazach, np. sara<\/i> ‘siara’, d\u0105s\u0142a<\/i> czy dz\u0105s\u0142a<\/i> ‘dzi\u0105s\u0142a’, nazwy tucholskich wsi Cekcyn<\/i> i Gostycyn<\/i>, przej\u015bcie k’ g’<\/i> (mi\u0119kkich) w \u0107 d\u017a<\/i> w niekt\u00f3rych wyrazach, formy mianownika l. mn. typu k\u0142ose<\/i>, kose<\/i>, woze<\/i> i niekt\u00f3re inne, spotykane w gwarach Krajny i Bor\u00f3w Tucholskich, uwa\u017cali, \u017ce granica Kaszub si\u0119ga\u0142a dalej na po\u0142udnie: wed\u0142ug Lorentza po Note\u0107, wed\u0142ug Nitscha po rzek\u0119 Kamionk\u0119 – Now\u0119 n. Wis\u0142\u0105. Nowsze badania prof. L. Zabrockiego, a zw\u0142aszcza prof. H. Popowskiej-Taborskiej poddaj\u0105 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 fakty, na kt\u00f3re powo\u0142ywali si\u0119 wspomniani wy\u017cej badacze, widz\u0105c w nich zjawiska pograniczne.<\/p>\n Co do wschodniej granicy kaszubskiej z dialektem kociewskim prof. K. Nitsch r\u00f3wnie\u017c uznawa\u0142 dalszy zasi\u0119g cech kaszubskich. Tzw. przez niego poddialekt kiszewsko-wysi\u0144ski (St. Kiszewa i Wysin w b. pow. ko\u015bcierskim) to dawne tereny kaszubskie; kociewski dialekt centralny (okolice Starogardu) m\u00f3g\u0142 r\u00f3wnie\u017c powsta\u0107 na terenach kaszubskich.<\/p>\n F. Ceynowa nie mia\u0142 skrystalizowanego poj\u0119cia na temat zasi\u0119gu kaszubszczyzny. Z jego wykazu nazw miejscowo\u015bci wida\u0107, \u017ce za kaszubskie uznawa\u0142 nie tylko wsp\u00f3\u0142czesne tereny kaszubskie, ale tak\u017ce Kociewie, Bory Tucholskie, Krajn\u0119, obecne Powi\u015ble Gda\u0144skie, cz\u0119\u015b\u0107 ziemi che\u0142mi\u0144sko-dobrzy\u0144skiej.<\/p>\n Po ostatniej wojnie granice Kaszub okre\u015bla\u0142y g\u0142\u00f3wnie Z. Topoli\u0144ska i H. Popowska-Taborska jako wynik zespo\u0142owych prac nad AJK. Granica zachodnia pokrywa si\u0119 mniej wi\u0119cej z ustaleniami F. Lorentza i przebiega zgodnie z przedwojenn\u0105 granic\u0105 pa\u0144stwow\u0105 Polski, jedynie puckie wsie Wierzchucino, Brzyno i Paraszyno z dawnego pow. l\u0119borskiego oraz Studzienice, Rabacino i kilka innych drobniejszych z b. pow. bytowskiego s\u0105 dzi\u015b j\u0119zykowo i etnicznie kaszubskie, cho\u0107 przed wojn\u0105 nale\u017ca\u0142y do Rzeszy Niemieckiej. Od b. pow. bytowskiego granica biegnie od Brze\u017ana Szlacheckiego poprzez Swornegacie – odcinek Brdy – Karsin – Ko\u015bcierzyna – Hopowo – Le\u017ano – W. Kack – Gdynia. Odpad\u0142y od zwartego obszaru Kaszub niekt\u00f3re wsie b. pow. ko\u015bcierskiego: Kaliska, K\u0142obuczyno, kartuskiego: Starkowa Huta, Egiertowo, Kamela, Rybaki, Szymbark i gda\u0144skiego: Niest\u0119powo, Sm\u0119gorzewo, Br\u0119towo i inne.<\/p>\n Granic\u0119 po\u0142udniow\u0105 okre\u015blili na pocz\u0105tku bie\u017c\u0105cego stulecia K. Nitsch, L. Zabrocki i F. Lorentz, a po wojnie zesp\u00f3\u0142 AJK. Opiera si\u0119 ona na rzece Brda. R\u00f3\u017cnice w osi\u0105gni\u0119ciach badawczych wymienionych autor\u00f3w sprowadzaj\u0105 si\u0119 do kilku wsi.<\/p>\n Granica wschodnia Kaszub uleg\u0142a przesuni\u0119ciu na zach\u00f3d w ocenie badaczy AJK od czasu bada\u0144 K. Nitscha i Lorentza. Kaszubskimi bowiem dzi\u015b ju\u017c nie s\u0105 niekt\u00f3re wsie b. pow. ko\u015bcierskiego, jak Kli\u0144cz, Podle\u015b, Barkocin, Lniewo, Lubieszyn, N. Karczma, Grabowo, K\u0142obuczyno, Szymbark, St. Bukowiec i Olpuch. Wsie te by\u0142y niegdy\u015b maj\u0105tkami ziemskimi, nale\u017c\u0105cymi do Niemc\u00f3w. Po ostatniej wojnie sprowadzi\u0142a si\u0119 do nich ludno\u015b\u0107 kaszubska b\u0105d\u017a kociewska, kt\u00f3ra dzi\u015b m\u00f3wi mniej lub bardziej poprawnie polszczyzn\u0105 og\u00f3ln\u0105 z przewag\u0105 element\u00f3w j\u0119zykowych kociewskich. Dialekt kociewski jest dzi\u015b eksapnsywny przez to, \u017ce bli\u017cszy jest j\u0119zykowi og\u00f3lnopolskiemu (g\u0142\u00f3wnie wskutek realizacji kontynuantu staropolskiego ā<\/i> d\u0142ugiego jako a<\/i>). Dlatego w ocenie wielu Kaszub\u00f3w Kociewiacy „\u0142adnie m\u00f3wi\u0105”. Poza tym dialekt kociewski ma uproszczony system odmiany wyraz\u00f3w.<\/p>\n Kiedy\u015bmy sobie u\u015bwiadomili tereny zamieszka\u0142e przez ludno\u015b\u0107 m\u00f3wi\u0105c\u0105 po kaszubsku, trzeba sobie jeszcze zda\u0107 spraw\u0119 z faktu, \u017ce mowa kaszubszka na ca\u0142ym tym obszarze nie jest jednakowa, kaszubszczyzna to nie monolit, lecz dialekt bardzo zr\u00f3\u017anicowany terytorialne. Wystarczy przypomnie\u0107, \u017ce F. Lorentz wyr\u00f3\u017cni\u0142 ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0105t gwar w kaszubszczy\u017anie, badacze AJK wyodrebniaj\u0105 w\u0142a\u015bciwie cztery wi\u0119ksze zespo\u0142y dialektalne: p\u00f3\u0142nocny (dawny pow. pucki i p\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 wjherowskiego), \u015brodkowy (po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 b. pow. wejherowskiego i b. pow. kartuski), po\u0142udniowo-wschodni (tereny na po\u0142udnie od Ko\u015bcierzyny) i po\u0142udniowo-zachodni (okolice Borzyszk\u00f3w, Brze\u017ana Szlacheckiego w b. pow. chojnickim i nieliczne wsie w b. pow. bytowskim).<\/p>\n R\u00f3\u017cnice te dotycz\u0105 wszystkich dzia\u0142\u00f3w j\u0119zyka, wyj\u0105wszy mo\u017ce sk\u0142adni, kt\u00f3ra co do sposob\u00f3w konstruowania wypowiedzi pozostaje ta sama na ca\u0142ym obszarze. W fonetyc\u0119 (zob. 2.2.) daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 na p\u00f3\u0142nocy grupa <\/i>tart<\/i>, a wi\u0119c wyrazy typu skarniô<\/i> ‘skro\u0144’, warbel<\/i> ‘wr\u00f3bel’, warna<\/i> ‘wrona’ itd., przej\u015bcie dz<\/i> w z<\/i> (typ cëzy<\/i> ‘cudzy’), formy typu miartwi<\/i> ‘martwy’, piar\u0142<\/i> ‘par\u0142’, przej\u015bcie \u0119<\/i> w i<\/i>, a wi\u0119c formy w rodzaju zyc<\/i> ‘zi\u0119\u0107’, pisc<\/i> ‘pi\u0119\u015b\u0107’, a przede wszystkim ruchomy akcent. (Dla po\u0142udnia charakterystyczny jest natomiast akcent inicjalny, tj. padaj\u0105cy na pierwsz\u0105 sylab\u0119 w wyrazie, por. 2. 1.). We fleksji zauwa\u017cy\u0107 si\u0119 daje odmiana rzeczownik\u00f3w rodzaju nijakiego typu kôzanié<\/i> jak przymiotnik\u00f3w, a wi\u0119c kôzaniégo<\/i>, kôzaniému<\/i>. W szczeg\u00f3\u0142ach r\u00f3\u017cnice te referowa\u0107 b\u0119ziemy przy ka\u017cdym zjawisku j\u0119zykowym. Dla ca\u0142ego obszaru kaszubskiego w\u0142a\u015bciwe jest jednak kaszubienie, czyli wymowa wp\u00f3\u0142g\u0142osek \u015b \u017a \u0107 d\u017a<\/i> jako s z c dz<\/i>.<\/p>\n Od czasu zainteresowania si\u0119 mow\u0105 kaszubsk\u0105 r\u00f3\u017cnie okre\u015blano jej stosunek do polskiego j\u0119zyka literackiego i jego dialekt\u00f3w. Przypomnie\u0107 warto, \u017ce Petersburska Akademia Nauk wys\u0142a\u0142a na Kaszuby Prejsa, potem Hilferdinga dla okre\u015blenia stosunku kaszubszczyzny do j\u0119zyka polskiego i do j\u0119zyka rosyjskiego. Obaj zgodnie uznali dialekt kaszubski za bli\u017cszy j\u0119zykowi polskiemu. Na temat tego stosunku nie mia\u0142 jasno sprecyzowanego pog\u0142adu F. Ceynowa, pierwszy j\u0119zykoznawca Kaszuba. Wys\u0142a\u0142 bowiem w 1850 r. Petersburskiej Akademii Nauk zbi\u00f3r wyraz\u00f3w – niestety, nie zachowany do dzi\u015b – kt\u00f3re jego zdaniem by\u0142y bli\u017csze j\u0119zykowi rosyjskiemu ni\u017c polskiemu.<\/p>\n Niemcy s\u0105dzili, \u017ce badania F. Lorentza wyka\u017c\u0105 blisko\u015b\u0107 kaszubszczyzny j\u0119zykowi niemieckiemu lub jego ca\u0142kowit\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 wobec polszczyzny. Wprawdzie Lorentz akcentowa\u0142 odr\u0119bno\u015b\u0107 wobec polszczyzny, wychodz\u0105c z \u00f3wczesnej lingwistycznej metody badawczej, w\u0142a\u015bciwej tzw. m\u0142odogramatykom, a polegaj\u0105cej na pozytywistycznym gromadzeniu fakt\u00f3w bez wskazywania na wewn\u0119trzne powi\u0105zania zjawisk, w ca\u0142o\u015bci jednak badacz ten uzna\u0142 kaszubszczyzn\u0119 za mow\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105 blisk\u0105 polszczy\u017anie.<\/p>\n Za odr\u0119bny j\u0119zyk uwa\u017ca\u0142 kaszubszczyzn\u0119 i mocno to akcentowa\u0142 S. Ramu\u0142t we wst\u0119pie do S\u0142ownika j\u0119zyka pomorskiego, czyli kaszubskiego<\/i>.<\/p>\n J. Kar\u0142owicz uwa\u017ca\u0142, \u017ce kaszubszczyzna jest jednym z dialekt\u00f3w polskich jak inne dialekty, np. wielkopolski, ma\u0142opolski czy mazowiecki.<\/p>\n Pogl\u0105d zgodny z prawd\u0105 wypowiedzieli w tzw. „kwestii kaszubskiej” J. Baudouin de Courtenay i p\u00f3\u017aniej K. Nitsch. Wed\u0142ug prof. Nitscha kaszubszczyzna jest dialektem j\u0119zyka polskiego. Jest to dialekt peryferyjny, le\u017cy na skraju polskiego obszaru dialektalnego. Dlatego wielka odr\u0119bno\u015b\u0107 kaszubszczyzny od j\u0119zyka og\u00f3lnopolskiego w ka\u017cdym dziale j\u0119zyka: w fonetyce, morfologii, s\u0142ownictwie i w sk\u0142adni wynika ze skrajnego po\u0142o\u017cenia i warunk\u00f3w historycznego rozwoju mowy kaszubskiej i dziej\u00f3w Kaszub.<\/p>\n Stanowisko prof. Nitscha zosta\u0142o poparte nowymi dowodami przez prof. Z. Stiebera i ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 opracowuj\u0105cy AJK. Instruktywny w tym przedmiocie jest artyku\u0142 Z. Stiebera, opublikowany w Konferencji Pomorskiej<\/i> (Warszawa 1956), a wcze\u015bniej wyg\u0142oszony jako referat na tej\u017ce Konferencji z okazji 500-lecia powrotu Pomorza i Prus do Macierzy. Prof. Stieber wykaza\u0142 tu najpierw przynale\u017cno\u015b\u0107 kaszubszczyzny do grupy j\u0119zyk\u00f3w zachodnios\u0142owia\u0144skich, w tym do tzw. grupy lechickiej, do kt\u00f3rej nale\u017c\u0105 j\u0119zyk polski, wymar\u0142y j\u0119zyk po\u0142abski, dialekty j\u0119zyka polskiego, w tym tak\u017ce kaszubszczyzna i s\u0142owi\u0144szczyzna. Potem przedstawi\u0142 cechy wsp\u00f3lne dialektowi kaszubskiemu i innym dialektom p\u00f3\u0142nocnopolskim b\u0105d\u017a w og\u00f3le dialektom polskim (zob. 2. 2.), jak np. wyst\u0119powanie grupy tart<\/i> (por. formy warna<\/i>, warbel<\/i> wobec og\u00f3lnopolskich wrona<\/i>, wr\u00f3bel<\/i>), realizacj\u0119 pras\u0142owia\u0144skiego l<\/i> sonansu mi\u0119kkiego i twardego w postaci -o\u0142-<\/i>, przej\u015bcie nag\u0142osowych grup ra-<\/i> i ja-<\/i> w re-<\/i> i je-<\/i>, formy typu dobëtk<\/i>, palc<\/i>, \u00f3ws<\/i> itd. Wreszcie specyficzne kaszubskie zostaj\u0105 trzy cechy: a) kaszubienie, czyli realizacja sp\u00f3\u0142g\u0142osek \u015b \u017a \u0107 d\u017a<\/i> jako s z c dz<\/i>, por. kaszubskie sano<\/i>, zëma<\/i>, cëcha<\/i>, dzé\u0144<\/i>; b) rozw\u00f3j pras\u0142owianskiego -\u0119-<\/i> (w polszczy\u017anie og\u00f3lnej mo\u017ce to by\u0107 \u0119<\/i> lub \u0105<\/i>) po sp\u00f3\u0142g\u0142osce mi\u0119kkiej w i<\/i>, por. formy typu mitczi<\/i> ‘mi\u0119kki’, trzisc<\/i> ‘trz\u0105\u015b\u0107’, cygn\u0105c<\/i> ‘ci\u0105gn\u0105\u0107’; c) wytworzenie si\u0119 na Kaszubach specjalnego fonemu ë<\/i> (szwa) na miejscu staropolskich samog\u0142osek kr\u00f3tkich ŭ ǐ ў<\/i>, ujawiaj\u0105cego si\u0119 np. w wyrazach të<\/i>, lës<\/i> ‘lis’, lëdze<\/i> ‘ludzie’. Dla tej ostatniej cechy J. Baudouin de Courtenay uzna\u0142 kaszubszczyzn\u0119 za bardziej polsk\u0105 ni\u017c sama polszczyzna. Uczonemu temu chodzi\u0142o o to, \u017ce kaszubszczyzna bardziej konsekwentnie przeprowadzi\u0142a rozw\u00f3j staropolskich samog\u0142osek d\u0142ugich i kr\u00f3tkich ni\u017c polski j\u0119zyk literacki i inne dialekty polskie, w kt\u00f3rych staropolskie samog\u0142oski kr\u00f3tkie ŭ ў ǐ <\/i> nie zostawi\u0142y spesjalnych \u015blad\u00f3w i wymawiane s\u0105 jako i y u<\/i>.<\/p>\n Zwi\u0105zki s\u0142ownikowe kaszubszczyzny z pozosta\u0142ymi dialektami polskimi om\u00f3wione zosta\u0142y w Suplemencie do t. VI AJK, s. 21-25. Na stosunek wielu zagadnie\u0144 szczeg\u00f3\u0142owych do innych polskich region\u00f3w dialektalnych wskazuj\u0105 pracownicy zespo\u0142u AJK w odpowiednich artyku\u0142ach. Kiedy si\u0119 \u015bledzi ten szczeg\u00f3\u0142owy dorobek naukowy, daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107, \u017ce kaszubszczyzna w minionych wiekach by\u0142a bli\u017csza polskim dialektom kontynentalnym, r\u00f3\u017cnice narasta\u0142y w ci\u0105gu wiek\u00f3w by\u0142a bli\u017csza polskim dialektom kontynentalnych, r\u00f3\u017cnice narasta\u0142y w ci\u0105gu wiek\u00f3w w wyniku politycznej i geograficznej izolacji Kaszub od Polski centralnej.<\/p>\n Zacytowa\u0107 tu warto s\u0142owa prof. H. Popowskiej-Taborskiej: „\u0142\u0105czno\u015b\u0107 rozwojowa kaszubszczyzny z pozosta\u0142ym polskim obszarem j\u0119zykowym nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci. Gwary kaszubskie, reprezentuj\u0105ce pod wieloma wzgl\u0119dami szczeg\u00f3lnie archaiczny stan j\u0119zykowy, zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j rozw\u00f3j historyczny, jak na wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie przejawiane tendencje, nale\u017c\u0105 do polskiego obszaru j\u0119zykowego i stanowi\u0105 jeden z jego dialekt\u00f3w” (AJK XV, s. 9).<\/p>\n Wszystkie przytaczane w gramatyce przyk\u0142ady s\u0105 ca\u0142kowicie autentyczne, zaczerpni\u0119te ze \u017ar\u00f3de\u0142 i prac, na kt\u00f3re si\u0119 zwykle powo\u0142ano (np. AJK, Lor, Sych), ale dla oszcz\u0119dno\u015bci miejsca cytowanie to ma albo charakter zbiorczy, je\u015bli przyk\u0142ady brane s\u0105 z miejsc po\u015bwi\u0119conych akurat omawianym problemom, albo jednostkowy, gdy przyk\u0142ady pochodz\u0105 z dowolnych miejsc pracy \u017ar\u00f3d\u0142owej.<\/p>\n Zapisy przyk\u0142ad\u00f3w – poza cytatami z literatury pi\u0119knej – przetransponowane zosta\u0142y na aktualnie obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 pisowni\u0119 kaszubsk\u0105 (ZPK). Jedynie dla zilustrowania pewnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w wymawianiowych podaje si\u0119 je w uproszczonym zapisie fonetycznym, uwzgl\u0119dniaj\u0105cym w zasadzie omawian\u0105 w danym momencie cech\u0119. Ten zabieg sygnalizowany jest cz\u0119sto kwadratowym nawiasem.<\/p>\n Literatur\u0119 przedmiotu, przywo\u0142ywan\u0105 umownym skr\u00f3tem (zob. rozwi\u0105zanie skr\u00f3t\u00f3w na ko\u0144cu), cytuje si\u0119 w podobny spos\u00f3b jak \u017ar\u00f3d\u0142a. Przy AJK powo\u0142ujemy si\u0119 zasadniczo na stron\u0119 cz\u0119sci klomentarzowej, bez podania oznaczenia s. W tych wypadkach, gdy powo\u0142ujemy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na mapy, podajemy dwa oznaczenia: m. (mapa) i s. (strona). Skr\u00f3tu nie ustalano w wypadku jednorazowego wyzyskania artyku\u0142u dotycz\u0105cego wybranego zagadnienia szczeg\u00f3\u0142owego. Geografia zjawisk j\u0119zykowych okre\u015blana jest tutaj raczej w spos\u00f3b uproszczony (np. przy korzystaniu z Lor Gram), najcz\u0119\u015bciej jednak tak samo, jak w okre\u015blonym \u017ar\u00f3dle (np. AJK, Sych).<\/p>\n Ze wzgl\u0119du na olbrzymi\u0105 liczb\u0119 opracowa\u0144 dotycz\u0105cych kaszubszczyzny nie mo\u017cna by\u0142o zamie\u015bci\u0107 pe\u0142niejszego wykazu literatury. Prace takie przytaczane s\u0105 zawsze w AJK, z kt\u00f3rego korzysta si\u0119 tutaj cz\u0119sto, a ponadto wyzyska\u0107 mo\u017cna: E. Kami\u0144ska i J. Pa\u0142kowska, Z historii bada\u0144 nad gwarami kaszubskimi<\/i>, „Rocznik Gda\u0144ski” XV\/XVI, 1956\/1957; odbitka: Gda\u0144sk 1958, ss. 53; H. G\u00f3rnowicz, Osi\u0105gni\u0119cia oraz postulaty badawcze w zakresie dialektologii i onomastyki na Pomorzu (1945-1965)<\/i>, „Rocznik Gda\u0144ski” XXIV, 1965, s. 5-34; Z. Brocki, Bibliografia onomastyki Pomorza Gda\u0144skiego do roku 1970 w\u0142\u0105cznie<\/i>. Cz\u0119\u015b\u0107 I. Opracowania<\/i>, „Gda\u0144skie Studia J\u0119zykoznawcze” II, Gda\u0144sk 1978, s. 187-237.<\/p>\n Do gramatyki w\u0142\u0105czono odpowiednie fakty j\u0119zykowe z literatury kaszubskiej, zw\u0142aszcza prozy (Majk), mniej poezji (Derd, Trepczyk), a tak\u017ce z wsp\u00f3\u0142czesnej literatury polskiej stosuj\u0105cej dialektyzacj\u0119 kaszubsk\u0105 (Bandr, Grab, Fenik, \u0141aj, Necel, Piepka, Rydz, \u017ber). Zjawiska fonetyczne i morfologiczne jako powtarzaj\u0105ce si\u0119 u danego pisarza w r\u00f3\u017cnych utworach nie s\u0105 bli\u017cej zlokalizowane, natomiast przy sk\u0142adni wskazuje si\u0119 na stron\u0119 konkretnego utworu, wed\u0142ug wyda\u0144 podanych w rozwi\u0105zaniu skr\u00f3t\u00f3w. Fakty te zosta\u0142y zreszt\u0105 om\u00f3wione bli\u017cej w artyku\u0142ach E. Brezy (zob. BrNeol) i J. Tredera (zob. Tred). W tym celu wyzyskano r\u00f3wnie\u017c prace magisterskie wykonane w Zak\u0142adzie J\u0119zyka Polskiego IFP Uniwersytetu Gda\u0144skiego pod kierunkiem H. G\u00f3rnowicza (o poemacie H. Derdowskiego) i autor\u00f3w niniejszej gramatyki, z kt\u00f3rych osobno wymieni\u0107 trzeba cz\u0119sto cytowan\u0105 prac\u0119 H. Postek, Zjawiska fonetyczne, frazeologiczne i sk\u0142adniowe w powie\u015bci A. Majkowskiego „\u017bëcé i przigodë Remusa”<\/i>, Gda\u0144sk 1977 (promotor E. Breza). Gdzie to tylko by\u0142o mo\u017cliwe – bez rozbijania wyk\u0142adu – tam wyodr\u0119bniano te fakty w oddzielnym akapicie, pod koniec odpowiedniego fragmentu.<\/p>\n Wprowadzony system oznacze\u0144 cyfrowych dla rozdzia\u0142\u00f3w i podrozdzia\u0142\u00f3w wykorzystuje si\u0119 jako odsy\u0142acze. Okre\u015blone miejsca \u0142atwiej te\u017c znale\u017a\u0107 przez szczeg\u00f3\u0142owy spis tre\u015bci.<\/p>\n *<\/p>\n Pragniemy zaznaczy\u0107, \u017ce praca niniejsza zosta\u0142a zako\u0144czona w listopadzie 1978 r., dlatego nie wykorzystuje nowszej literatury.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Gda\u0144sk 1981<\/p>\n Wst\u0119p, s\u0142owotw\u00f3rstwo i fleksj\u0119 Opiniodawcy: ISBN 83-00-00102-6<\/p>\n Wydawca:
\n1.1. Potrzeba popularnej gramatyki kaszubskiej i jej charakter<\/a>, 1.2. Granice dialektu kaszubskiego<\/a>, 1.3. Zr\u00f3\u017cnicowanie wewn\u0119trzne kaszubszczyzny<\/a>, 1.4. Stosunek kaszubszczyzny do innych dialekt\u00f3w j\u0119zyka polskiego<\/a>, 1.5. Uwagi o technicznych sposobach niniejszego opracowania<\/a><\/p>\n1. Wst\u0119p<\/a><\/h3>\n
1.1. Potrzeba popularnej gramatyki kaszubskiej i jej charakter<\/a><\/h3>\n
1.2. Granice dialektu kaszubskiego<\/a><\/h3>\n
1.3. Zr\u00f3\u017cnicowanie wewn\u0119trzne kaszubszczyzny<\/a><\/h3>\n
1.4. Stosunek kaszubszczyzny do innych dialekt\u00f3w j\u0119zyka polskiego<\/a><\/h3>\n
1.5. Uwagi o technicznych sposobach niniejszego opracowania<\/a><\/h3>\n
Edward Breza<\/h2>\n
Jerzy Treder<\/h2>\n
Gramatyka kaszubska<\/h1>\n
Zarys popularny<\/h2>\n
\nopracowa\u0142 Edward Breza,
\nfonetyk\u0119 i sk\u0142adni\u0119 – Jerzy Treder <\/p>\n
\nprof. dr hab. Hubert G\u00f3rnowicz
\nprof. dr Hanna Popowska-Taborska<\/p>\n
\nZrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie
\nOddzia\u0142 Miejski w Gda\u0144sku<\/p>\n