Dzia\u0142 gramatyki zwany morfologi\u0105 obejmuje dwie dziedziny: s\u0142owotw\u00f3rstwo i odmian\u0119 wyraz\u00f3w, czyli fleksj\u0119. Zajmiemy si\u0119 zatem najpierw s\u0142owotw\u00f3rstwem, a potem fleksj\u0105.<\/p>\n
Spis tre\u015bci:<\/p>\n
1. S\u0142owotw\u00f3rstwo<\/a>, 1. S\u0142owotw\u00f3rstwo<\/a><\/b><\/p>\n 1.1. Przedmiot s\u0142owotw\u00f3rstwa, sposoby bogacenia zasobu leksykalnego j\u0119zyka<\/b><\/p>\n 1.1.1.\tZadaniem s\u0142owotw\u00f3rstwa jest: a) opracowywanie zasad pozwalaj\u0105cych tworzy\u0107 nowe wyrazy; s\u0142owotw\u00f3rstwo wi\u0119c powi\u0119ksza zas\u00f3b wyraz\u00f3w j\u0119zyka; b) umiej\u0119tno\u015b\u0107 dzielenia na cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe wyraz\u00f3w pochodnych, czyli innymi s\u0142owy: danie odpowiedzi na pytanie, jak odno\u015bny wyraz powsta\u0142.<\/p>\n 1.1.2.\tZastan\u00f3wmy si\u0119 zatem nad tym, jak wzbogacamy zas\u00f3b wyrazowy j\u0119zyka, w tym te\u017c kaszubszczyzny. Przypomnie\u0107 tu trzeba s\u0142owa Lukrecjusza z I w. p. n. e.: \u201eNatura expressit nomina rerum\u201d (Potrzeba stwarza nazwy przedmiot\u00f3w i poj\u0119\u0107). Oznacza to, \u017ce stwarzamy nowe wyrazy na nowe przedmioty, urz\u0105dzenia, poj\u0119cia, kt\u00f3rych dotychczas nie mieli\u015bmy. Tak przybywa w j\u0119zyku nowych wyraz\u00f3w.<\/p>\n 1.1.3.\tNajprostszym sposobem wzbogacenia j\u0119zyka jest przej\u0119cie wyrazu z obcego j\u0119zyka. Najcz\u0119\u015bciej zapo\u017cycza si\u0119 z j\u0119zyka narodu s\u0105siaduj\u0105cego, w wypadku kaszubszczyzny chodzi tu o j\u0119zyk niemiecki. W kaszubszczy\u017anie mamy te same wyrazy z niemczyzny, kt\u00f3re spotykamy w polszczy\u017anie, np. dach<\/i> czy dak<\/i>, druk<\/i> czy dr\u00ebk<\/i>, h\u00e9bel<\/i>, \u017caglowac<\/i>. Poza tym mamy w mowie kaszubskiej po\u017cyczki z j\u0119zyka niemieckiego, kt\u00f3rych nie ma w polszczy\u017anie, np. brukowac<\/i> czy br\u00ebkowac<\/i> \u2018potrzebowa\u0107\u2019, d\u00ebrch<\/i> czy durch<\/i> \u2018wci\u0105\u017c\u2019, gasa<\/i> \u2018ulica\u2019, kalk<\/i> \u2018wapno\u2019, notowany jednak historycznie. Obliczono na podstawie S\u0142ownika j\u0119zyka polskiego<\/i> S. B. Lindego z pocz\u0105tku XIX w. (S. B. Linde, S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/i>, Warszawa 1807-1814), \u017ce w j\u0119zyku polskim jest 3 proc. Wyraz\u00f3w zapo\u017cyczonych z j\u0119zyka niemieckiego, a w kaszubszczy\u017anie (na podstawie Pomoranisches W\u00f6rterbuch<\/i> F. Lorentza i F. Hinzego) o 2 proc wi\u0119cej, czyli razem 5 proc. (F. Hinze, W\u00ebrterbuch und Lautlehre der deutschen Lehnw\u00f6rter im Pomoranischen (Kaschubischen)<\/i>, Berlin 1965), o czym szerzej E. Breza, Zapo\u017cyczenia [niemieckie] w kaszubszczy\u017anie<\/i>, \u201eLitery\u201d VIII, 1969, nr 3, s. 32-33. Bezpodstawne s\u0105 zatem niekiedy wypowiadane s\u0105dy o kaszubszczy\u017anie jako zlepku niemczyzny z polszczyzn\u0105.<\/p>\n 1.1.4.\tW\u015br\u00f3d zapo\u017cycze\u0144 mo\u017cna wskaza\u0107 na tzw. kalki, tzn. wyrazy utworzone z rodzimego zasobu, ale na wz\u00f3r obcy. Takimi s\u0105 np. neologizmy u\u017cywane przez A. Labud\u0119: wsebl\u00f4s<\/i> \u2018introspekcja\u2019, wsecz\u00ebcz\u00e9<\/i> \u2018doznanie wewn\u0119trzne\u2019, wseb\u00f3j<\/i> \u2018wewn\u0119trzna gra motyw\u00f3w\u2019, wzorowane na \u0142aci\u0144skim introspectio<\/i>. Du\u017co takich struktur na\u015bladowanych utworzy\u0142 F. Ceynowa w terminologii naukowej, g\u0142\u00f3wnie gramatycznej, np. jistnik<\/i> \u2018rzeczownik\u2019 z \u0142ac. substantivum<\/i>, zast\u00e3pnik<\/i> \u2018zaimek\u2019 z \u0142ac. pronomen<\/i>, jimieni\u00f4cz<\/i> \u2018mianownik\u2019 z \u0142ac. nominativus<\/i> itd. S\u0105 to wi\u0119c t\u0142umaczenia odpowiednich termin\u00f3w \u0142aci\u0144skich. W nomenklaturze tej charakterystyczny jest brak neologizm\u00f3w grecko-\u0142aci\u0144skich, jakie stosuj\u0105 uczeni w terminologii naukowej wszystkich kraj\u00f3w, por. np. polskie astronautyka<\/i>, hydromancja<\/i>, kynologia<\/i> itp. Tworz\u0105c kaszubskie terminy gramatyczne, si\u0119gamy do wzor\u00f3w grecko-\u0142aci\u0144skich.<\/p>\n 1.1.5.\tInnym sposobem wzbogacania j\u0119zyka jest rozszerzenie i zmiana znaczenia wyraz\u00f3w ju\u017c istniej\u0105cych (tzw. polisemia). Na przyk\u0142ad domownik<\/i> \u2018sie\u0144\u2019, wid\u00f4wk<\/i> \u2018wydanie utworu\u2019 (E. Breza, Neologizmy w tw\u00f3rczo\u015bci pisarzy kaszubskich<\/i>, \u201eStudia z Filologii Polskiej i S\u0142owia\u0144skiej\u201d XVI, 1977, s. 48 [dalej EBN]). Du\u017co takich neologizm\u00f3w semantycznych podaje s\u0142ownik A. Labudy i J. Trepczyka. Jest to spos\u00f3b znany og\u00f3lnie we wszystkich j\u0119zykach, korzystaj\u0105 te\u017c z niego pisarze kaszubscy.<\/p>\n 1.1.6.\tWyraz mo\u017ce przechodzi\u0107 z jednej cz\u0119\u015bci mowy do drugiej. I w kaszubszczy\u017anie zachodzi taki proces. Mo\u017cna np. zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pisarze kaszubscy tworz\u0105 imies\u0142owy w funkcji przymiotnik\u00f3w, np. widza\u0142i<\/i> \u2018okaza\u0142y\u2019, niewidza\u0142i<\/i> \u2018niepozorny\u2019 (EBN 44), znane przymiotniki w funkcji rzeczownik\u00f3w: lesny<\/i> \u2018le\u015bniczy\u2019, bracczi<\/i> \u2018brat\u2019, str\u0105dovi<\/i> \u2018stra\u017cnik morski\u2019, genetyczne imies\u0142owy w funkcji rzeczownik\u00f3w: ucza\u0142i<\/i> \u2018uczony\u2019, zlaz\u0142\u00f4<\/i> \u2018konkubina\u2019, zaimki w funkcji rzeczownik\u00f3w: m\u00f3j<\/i> \u2018m\u0105\u017c\u2019, moja<\/i> \u2018\u017cona\u2019.<\/p>\n 1.1.7.\tWreszcie najbogatszym sposobem tworzenia nowych wyraz\u00f3w jest wyzyskanie rodzimych podstaw, tzn. najcz\u0119\u015bciej rzeczownik\u00f3w, przymiotnik\u00f3w, czasownik\u00f3w i dodawanie do nich r\u00f3\u017cnych formant\u00f3w zar\u00f3wno przyrostkowych, jak i przedrostkowych. Jest to spos\u00f3b bardzo produktywny we wszystkich j\u0119zykach s\u0142owia\u0144skich, w tym tak\u017ce w kaszubszczy\u017anie. Tym zagadnieniem zajmiemy si\u0119 zatem szerzej. Przyjrzyjmy si\u0119 jednak na pocz\u0105tku, jak zbudowany jest wyraz pochodny.<\/p>\n 1.1.8.\tW ka\u017cdym wyrazie pochodnym dostrzegamy dwa elementy: a) element wsp\u00f3lny dla tzw. podstawy s\u0142owotw\u00f3rczej i dla wyrazu pochodnego (zwanego inaczej formacj\u0105 lub derywatem), kt\u00f3ry nazywa si\u0119 tematem s\u0142owotw\u00f3rczym<\/u>; b) element, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego tworzymy wyraz pochodny; nazywamy go formantem<\/u>. Tak na przyk\u0142ad w wyrazach konik<\/i>, d\u00e3bowi<\/i>, smarowac<\/i>, bad\u017cenko<\/i>, brodnik<\/i> \u2018ma\u0142a sie\u0107 w\u0142\u00f3kowa\u2019, jizbiszcze<\/i> wyr\u00f3\u017cniamy tematy s\u0142owotw\u00f3rcze ko\u0144-<\/i>, d\u00e3b-<\/i>, smar-<\/i>, bad\u017c-<\/i>, brod-<\/i>, jizb\u2019-<\/i> i kolejno formanty -ik<\/i>, -owac<\/i>, -enko<\/i>, -nik<\/i>, -iszcze<\/i>. Zauwa\u017cmy, \u017ce niekiedy temat s\u0142owotw\u00f3rczy jest identyczny, tzn. uto\u017csamia si\u0119 z konkretnie istniej\u0105cym wyrazem, jak ko\u0144<\/i>, gbur<\/i>; niekiedy temat s\u0142owotw\u00f3rczy jest nieco inny od konkretnie funkcjonuj\u0105cego w j\u0119zyku wyrazu, tzn. wyraz, staj\u0105c si\u0119 tematem s\u0142\u00f3wotw\u00f3rczym innego wyrazu pochodnego, ulega pewnym modyfikacjom, jak w wypadku formacji smarowac<\/i>, bad\u017cenko<\/i>, brodnik<\/i>, jizbiszcze<\/i>, pochodz\u0105cych od podstaw: d\u0105b<\/i>, smara<\/i>, bagno<\/i>, br\u00f3d<\/i>, jizba<\/i>.<\/p>\n 1.1.9.\tW funkcji formantu wyst\u0119puje przyrostek (sufiks)<\/u>, jak w podanych wy\u017cej przyk\u0142adach. Formantem mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c by\u0107 przedrostek<\/u>, czyli prefiks<\/u>, np. podskocz\u00ebc<\/i> wobec skocz\u00ebc<\/i>, napisac<\/i> wobec pisac<\/i>, n\u00f4lepszi<\/i> wobec lepszi<\/i>, zapazucha<\/i> wobec pazucha<\/i>, zalatos<\/i> wobec latos<\/i>. Mo\u017cemy te\u017c mie\u0107 do czynienia z jednoczesnym u\u017cyciem przedrostka i przyrostka, np. zazelenic<\/i> wobec przymiotnika zelony<\/i>, zawsz\u00f3ny<\/i> od wsza<\/i> \u2018wesz\u2019. W kaszubszczy\u017anie jest to proces rzadki. W kaszubszczy\u017anie jak i w innych j\u0119zykach s\u0142owia\u0144skich cz\u0119ste jest tworzenie rzeczownik\u00f3w i przymiotnik\u00f3w od wyra\u017ce\u0144 przymiotnikowych, np. podbr\u00f3dk<\/i> : pod brod\u0105<\/i>, podgr\u00f4pnik<\/i> \u2018ogie\u0144 pal\u0105cy si\u0119 pod kot\u0142em\u2019 : pod gr\u00f4p\u0105<\/i>, z\u00f4pieck<\/i> : za piecem<\/i>, podg\u00f3rny<\/i> : pod gor\u0105<\/i>, zawsowi<\/i> : za ws\u0105<\/i>, podpajnik<\/i> \u2018podr\u0119cznik\u2019 : pod paj\u0105<\/i> \u2018rek\u0105\u2019. Formacje te powsta\u0142y od podanych wyra\u017ce\u0144 przyimkowych za pomoc\u0105 formant\u00f3w: -ek<\/i>, -nik<\/i>, -ny<\/i>, -owi<\/i>.<\/p>\n Du\u017co wyraz\u00f3w powstaje przez odrzucenie przyrostka w czasowniku po to, by utworzy\u0107 rzeczownik, np. dok\u00f4z<\/i> \u2018dokonanie\u2019 : dokaza\u0107<\/i>, nierzch<\/i> \u2018tar\u0142o\u2019 : niechrzn\u0105c s\u00e3<\/i>, r\u00f4b<\/i> \u2018czyn, przedsi\u0119wzi\u0119cie\u2019 : robic<\/i>, urzas<\/i> \u2018l\u0119k\u2019 : urzasn\u0105c s\u00e3<\/i>, w\u00ebb\u00f4w<\/i> \u2018wybawienie\u2019 : w\u00ebbawic<\/i>, zdar<\/i> \u2018zdarzenie\u2019 : zdarz\u00ebc<\/i>, wd\u00f4r<\/i> : wdarz\u00ebc s\u00e3<\/i>, cz\u0119ste w wyra\u017ceniu: na wd\u00f4r<\/i> \u2018na pami\u0105tk\u0119\u2019. Zdarzaj\u0105 si\u0119 te\u017c rzeczowniki otworzone od rzeczownik\u00f3w przez odzrucenie przyrostka, np. kufaja<\/i> od kufajka<\/i>, majt\u00eb<\/i> od majtczi<\/i>, p\u00f4cor\u00eb<\/i> od p\u00f4c\u00f4rczi<\/i> \u2018korale\u2019, p\u00e3p<\/i> : p\u00e3pk<\/i>, wi\u00f3n<\/i> : wi\u0144c<\/i> \u2018wieniec\u2019.<\/p>\n Wiele wyraz\u00f3w powstaje wskutek tzw. konwersji, czyli zmiany wzorca odmiany, np. rzeczownikowej m\u0119skiej na rzeczownikow\u0105 \u017ce\u0144sk\u0105: Stanis\u0142\u00f4w<\/i> na Stanis\u0142awa<\/i>, czasownikowej na rzeczownikow\u0105: pochowa<\/i> \u2018pogrzeb\u2019 od pochowac<\/i>, schowa<\/i> \u2018kryj\u00f3wka\u2019 : schowac<\/i>, ucemi\u00e3ga<\/i> od ucemi\u00e3\u017c\u00ebc<\/i>, zmuda<\/i> od zmudz\u00ebc<\/i>, zg\u0142ada<\/i> od zg\u0142adz\u00ebc<\/i>, stara<\/i> \u2018staranie\u2019 od starac so<\/i>, rzeczownikowej na przymiotnikow\u0105, np. l\u00ebs<\/i> na l\u00ebsy<\/i>, baran<\/i> na barani<\/i> itd.<\/p>\n W wyrazach z\u0142o\u017conych, tzw. z\u0142o\u017ceniach w\u0142a\u015bciwych wystepuje jeszcze w funkcji formantu mianownikowa posta\u0107 drugiego cz\u0142onu z\u0142o\u017cenia, np. wi\u00e9rcydupa<\/i> \u2018\u017cartobliwa nazwa tanca rock and roll\u2019, kopikulka<\/i> \u2018grabarz\u2019, w\u00ebdrz\u00ebgrosz<\/i> \u2018zdzierca\u2019, P\u0142acz\u00ebb\u00f3g<\/i> \u2018Wielki Pi\u0105tek\u2019, W\u00ebpnidupa<\/i> \u2018cz\u0119sta nazwa g\u00f3r\u2019, bawibi\u00f4\u0142k<\/i> \u2018bawidamek\u2019, wodozdrig<\/i> \u2018wodowstr\u0119t\u2019. Formantem jest w tych tworach tak\u017ce sp\u00f3jkowe -i-<\/i> lub -\u00eb-<\/i>, je\u015bli cz\u0142on pierwszy jest rzeczownikiem, przymiotnikiem lub zaimkiem, np. wielgor\u00ebba<\/i> \u2018wieloryb\u2019, starod\u00f4wny<\/i>, ko\u017cdoroczny<\/i> \u2018coroczny\u2019.<\/p>\n Charakter niniejszego opracowania s\u0142owotw\u00f3rstwa kaszubskiego jest inny, ani\u017celi opracowanie s\u0142owotw\u00f3rstwa jakiegokolwiek j\u0119zyka w jakimkolwiek podr\u0119czniku. Przedstawione zostan\u0105 tu tylko te zagadnienia, kt\u00f3re uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w kaszubszczy\u017anie inaczej ni\u017c w j\u0119zyku polskim. Zwraca si\u0119 przeto uwag\u0119 na: a) warianty s\u0142owotw\u00f3rcze r\u00f3\u017cnych wyraz\u00f3w (1.2.), b) specyficzne formanty, znane tylko w kaszubszczy\u017anie, obce innym jezykom s\u0142owia\u0144skim (1.3.), c) na te same formanty, notowane w polszczy\u017anie i w kaszubszczy\u017anie, ale w innych podstawach i o innym stopniu produktywno\u015bci (1.4.).<\/p>\n 1.2. Warianty s\u0142owotw\u00f3rcze r\u00f3\u017cnych wyraz\u00f3w:<\/b><\/p>\n bied\u017ci<\/i> lub biegun\u00eb<\/i>, sporadycznej bieg\u00f4czi<\/i> \u2018bieguny u ko\u0142yski\u2019 [(]Atlas jezykowy kaszubszczyzny i dialkt\u00f3w s\u0105siednich<\/i>, oprac. przez Zesp\u00f3\u0142 Instytutu S\u0142owianoznawstwa PAN, I-VI pod kier. Z. Stiebera, VII-XV pod kier. H. Popowskiej-Taborskiej, Wroc\u0142aw 1964-1978, VII, m. 336[, dalej AJK)];<\/p>\n pnkasz. blizu<\/i>, pdkasz. blisko<\/i> \u2018blisko\u2019 AJK VII, m. 348;<\/p>\n cedz\u00ebd\u0142o<\/i>, cez\u00ebd\u0142o<\/i>, ced\u00ebd\u0142o<\/i>, ced\u0142o<\/i>, cedzka<\/i> \u2018naczynie do cedzenia mleka\u2019 AJK VII, m. 342;<\/p>\n chl\u00e9w<\/i>, chl\u00e9w dl\u00f4 swini<\/i> lub chl\u00e9w do swi\u0144<\/i>, swini chl\u00e9w<\/i> i swi\u0144sczi chl\u00e9w<\/i> AJK, m. 340;<\/p>\n czkawica<\/i>, czk\u00f4wka<\/i>, czk\u00f4wczi<\/i>, szk\u00f4wka<\/i>, czichutka<\/i>, szczikutka<\/i>, czikutczi<\/i>, czikotka<\/i>, czikuta<\/i> i inne warianty \u2018czkawka\u2019 AJK VII, m. 343;<\/p>\n pnkasz. czos\u0142a<\/i> i czos\u0142o<\/i>, pdkasz. czose\u0142ka<\/i> \u2018narz\u0119dzie do \u017c\u0142obienia w drzewie\u2019 AJK VII, m. 377;<\/p>\n cz\u0142\u00f3\u0144c<\/i> i cz\u00f3\u0142\u0144c<\/i>, cz\u0142\u00f3nk<\/i>, cz\u00f3\u0142\u00f3nk<\/i>, cz\u00f3\u0142enko<\/i>, cz\u00f3\u0142\u00f3nko<\/i>, czo\u0142no<\/i>, cz\u0142o\u0144<\/i> \u2018cz\u00f3\u0142enko w warsztacie tkackim\u2019 AJK VII, m. 338;<\/p>\n pnkasz. dopi\u00e9rze<\/i>, pdkasz. i \u015brkasz. dopi\u00e9r\u00eb<\/i>, rzadkie dopi\u00e9ro<\/i> i dopi\u00e9r\u00f3<\/i>, sporadycznie (np. w R\u0119biechowe) dopi\u00e9ra<\/i> oraz zdrobnia\u0142e dopi\u00e9rko<\/i>, dopi\u00e9rku<\/i>, dopi\u00e9ruszku<\/i> AJK VII, m. 347;<\/p>\n dr\u00f4bie<\/i>, dr\u00f4bczi<\/i>, rzadko drabin\u00eb<\/i> \u2018drabiny w wozie drabiniastym\u2019 AJK VII, m. 333;<\/p>\n glista<\/i>, sporadycznie glizda<\/i>, powszechne glistwa<\/i>, rzadkie glistew<\/i> i sporadycznie glizdew<\/i> AJK VII, m. 310;<\/p>\n grzechotka<\/i>, grochotka<\/i>, pdkasz. gruchotka<\/i> i grechotka<\/i> oraz gruch\u00f4wka<\/i> AJK VII, m. 342;<\/p>\n grz\u00e3da<\/i>, grz\u0105del<\/i> (rodzaj m\u0119ski i \u017ce\u0144ski) \u2018grz\u0105dziel\u2019 AJK VII, m. 336;<\/p>\n gul\u00f4cz<\/i>, gul\u00f4k<\/i>, pdkasz. gul\u00f4rz<\/i> \u2018indyk\u2019 AJK VII, m. 303;<\/p>\n pnkasz. jaskul\u00ebczka<\/i>, jaskurl\u00ebczka<\/i>, sporadycznie jaskulniczka<\/i>, jaskulinka<\/i>, na P\u00f3\u0142wyspie Helskim jaskulka<\/i>, na ca\u0142ych Kaszubach jask\u00f3\u0142ka<\/i> AJK VII, m. 305;<\/p>\n pnkasz. jarz\u00e3bina<\/i>, jarzbina<\/i>, pdkasz. jerzbina<\/i>, sporadycznie na Helu jarz\u00e3ba<\/i>, jarz\u00e3bia<\/i>, jarz\u00ebb\u00f4k<\/i>, jarz\u0105bk<\/i> AJK VII, m. 313;<\/p>\n jeg\u0142\u00eb<\/i>, jegl\u00ebce<\/i>, jigl\u00ebna<\/i>, jiglewi\u00e9<\/i>, jaglewi\u00e9<\/i>, jiglija<\/i>, jaglija<\/i> \u2018szpilki drzew iglastych\u2019 AJK VII, m. 312;<\/p>\n jiczmi\u00f3nk<\/i>, j\u00e3czmi\u00f3nk<\/i>, czmi\u00f3nk<\/i>, j\u00e3czmi\u0144k<\/i>, \u015brkasz. i pdkasz. j\u00e3czmiszk<\/i> i j\u00e3czmiszek<\/i>, j\u00e3czmuszk<\/i> i j\u00e3czmiuszk<\/i> \u2018schorzenie powieki\u2019 AJK VII, m. 344;<\/p>\n ju<\/i>, ju\u017c<\/i> \u2018ju\u017c\u2019 AJK VII, m. 347;<\/p>\n kosznik<\/i>, kosz\u00f4rz<\/i>, koszik\u00f4rz<\/i>, kosziczk\u00f4rz<\/i>, koszicz\u00f4rz<\/i> \u2018m\u0119\u017cczyzna wyrabiaj\u0105cy kosze, koszykarz\u2019 AJK VII, m. 331;<\/p>\n kr\u00f4sni\u00e3<\/i>, kr\u00f4sni\u00f4k<\/i>, kr\u00f4snik<\/i>, krasnoludk<\/i> \u2018krasnoludek\u2019 AJK VII, m. 323;<\/p>\n krz\u00f4k<\/i>, czerz<\/i> \u2018krzew\u2019 AJK VII, m. 311;<\/p>\n pnkasz. kukuczka<\/i>, \u015brkasz. kuk\u00f4wka<\/i> i rzadko kuku\u0142ka<\/i> \u2018kuku\u0142ka\u2019 AJK VII, m. 306;<\/p>\n kuropatka<\/i> i rzadsze kuropatwa<\/i>, pdkasz. perlica<\/i> i perliczka<\/i> \u2018kuropatwa\u2019 AJK VII, m. 301;<\/p>\n kurzawa<\/i>, kurzatwa<\/i>, kurzawica<\/i>, rzadko kurzatka<\/i> \u2018zadymka \u015bniezna\u2019 AJK VII, m. 319;<\/p>\n nick<\/i>, nic<\/i> \u2018nic\u2019 AJK VII, m. 350;<\/p>\n ni\u00e9wczora<\/i>, ni\u00e9wczera<\/i>, przedwczera<\/i>, zawczora<\/i> \u2018przedwczoraj\u2019 AJK VII, m. 345;<\/p>\n niewitro<\/i>, pnkasz. powitrze<\/i>, pojitrze<\/i>, pdkasz. pojutrze<\/i> \u2018pojutrze\u2019 AJK VII, m. 346;<\/p>\n ni\u017c\u00f3den<\/i>, \u017c\u00f3den<\/i>, ni\u017coden<\/i>, \u017coden<\/i> \u2018\u017caden\u2019 AJK VII, m. 350;<\/p>\n oska<\/i>, osa<\/i>, \u0142os\u00ebca<\/i>, \u0142as\u00ebca<\/i> \u2018osa\u2019 AJK VII, m. 309; <\/p>\n oska<\/i>, os\u00ebna<\/i>, os\u00ebca<\/i>, osow\u00e9<\/i> \u2018osika\u2019 AJK VII, m. 314;<\/p>\n olszka<\/i>, \u00f3lszka<\/i>, pnkasz. olsz\u00ebna<\/i>, rzadkie olsza<\/i> i olcha<\/i> \u2018olcha\u2019 AJK VII, m. 315;<\/p>\n pt\u00f4ch<\/i> i rzadkie pdkasz. pt\u00f4k<\/i> \u2018ptak\u2019 AJK VII, m. 301;<\/p>\n pow\u00f3j<\/i>, powijka<\/i>, powij\u00f4cz<\/i>, powij\u00f4k<\/i>, sporadycznie owij\u00f4k<\/i>, wij\u00f4k<\/i> \u2018powoj\u2019 AJK VII, m. 316;<\/p>\n przesada<\/i> lub przisada<\/i>, r\u00f3zsada<\/i>, niekiedy r\u00f3zsadka<\/i> \u2018rozsada\u2019 AJK VII, m. 319;<\/p>\n pas\u00e9rb<\/i>, pas\u00e9rzb<\/i>, pas\u00e9rzbic<\/i>, pas\u00e9rbic<\/i>, pas\u00e9rzwic<\/i>, paserba<\/i>, paserzba<\/i> i sporadycznie paserbik<\/i>, paserzbik<\/i> \u2018pasierb\u2019 AJK VII, m. 325;<\/p>\n pas\u00e9rbica<\/i>, pas\u00e9rzbica<\/i>, pas\u00e9rzwica<\/i>, paserbnica<\/i>, paserzbnica<\/i>, paserznica<\/i>, past\u00e9rz<\/i>, past\u00f4rz<\/i>, pasturz<\/i>, pasturk<\/i>, pastuch<\/i>, past\u00ebch<\/i> \u2018pasterz\u2019 AJK VII, m. 329;<\/p>\n pi\u00e9rsnik<\/i>, rzadko n\u00f4pi\u00e9rsnik<\/i>, pi\u00e9rsni\u00f4k<\/i> \u2018pas w uprz\u0119\u017cy id\u0105cy koniowi przez piersi\u2019 AJK VII, m. 332;<\/p>\n powr\u00f3z<\/i>, sporadycznie powr\u00f3s\u0142o<\/i> AJK VII, m. 339;<\/p>\n pozdze<\/i>, p\u00f3zdze<\/i>, p\u00f3zno<\/i> \u2018p\u00f3\u017ano\u2019 AJK VII, m. 349;<\/p>\n sadz\u00f4wczi<\/i>, sadz\u00f3nczi<\/i>, sporadycznie s\u00e9mi\u00f3nczi<\/i> i semienn\u00e9 bulw\u00eb<\/i> \u2018sadzeniaki\u2019 AJK VII, m. 318;<\/p>\n sanica<\/i>, pnkasz. sankow\u00f4<\/i> i sani\u00f4w\u00f4<\/i>, \u015brkasz. sani\u00f3wka<\/i>, pdkasz. sanka<\/i> i sani\u00f3nka<\/i> oraz sanna<\/i>, rzadko sanni\u00f4<\/i> i sa\u0144na<\/i> \u2018sanna\u2019 AJK VII, m. 320;<\/p>\n s\u00e3dza<\/i>, s\u0105dowi<\/i> \u2018s\u0119dzia\u2019 AJK VII, m. 331, co do s\u0105dowi<\/i> [(]por. S\u0142ownictwo r\u0119kopi\u015bmiennych ksi\u0105g s\u0105dowych ko\u015bcierskich z XVI-XVIII w.<\/i>, Gda\u0144skie Studia J\u0119zykoznawcze II, 1979[, dalej BSR)];<\/p>\n pnkasz. skrz\u00ebpice<\/i>, skrz\u00ebpce<\/i>, sporadycznie (np. Brze\u017ano Szl.) krz\u00ebpce<\/i>, skrz\u00ebpczi<\/i> \u2018skrzypce\u2019 AJK VII, m. 341;<\/p>\n pnkasz. s\u0142oniszko<\/i>, rzadkie s\u0142\u00f3nko<\/i>, s\u0142u\u0144ce<\/i>, s\u0142\u00f3nyszko<\/i>, s\u0142\u00f3nuszko<\/i> \u2018s\u0142o\u0144ce\u2019 AJK VII, m. 321;<\/p>\n sosterka<\/i>, sostrziczka<\/i>, sostriczka<\/i> \u2018siostrzyczka\u2019 AJK VII, m. 326;<\/p>\n syc\u00ebna<\/i> lub s\u00ebc\u00ebna<\/i>, syt\u00f4w<\/i>, sporadycznie sytowie<\/i>, syto<\/i> i syt<\/i> \u2018sitowie\u2019 AJK VII, m. 317;<\/p>\n tancerz<\/i>, ta\u0144c\u00e9rz<\/i>, tanc\u00f3rz<\/i>, ta\u0144c\u00f4rz<\/i>, tanecznik<\/i>, taniecznik<\/i>, sporadycznie tancownik<\/i> i ta\u0144cownik<\/i> oraz tancer<\/i> AJK VII, m. 327;<\/p>\n wietrznik<\/i>, wietrzni\u00f4k<\/i>, wiatr\u00f4k<\/i>, wietrz\u00f4k<\/i>, wietrzny m\u0142in<\/i>, wiatrowi m\u0142in<\/i> \u2018wiatrak\u2019 AJK VII, m. 334;<\/p>\n wuj<\/i>, wujk<\/i>, wujek<\/i> \u2018wujek\u2019 AJK VII, m. 324;<\/p>\n zaj\u0105c<\/i>, zajk<\/i>, zajek<\/i> AJK VII, m. 307;<\/p>\n zmrok<\/i>, zmroch<\/i>, pdkasz. zmi\u00e9rzch<\/i> i zmi\u00e9chrz<\/i> \u2018zmierzch\u2019 AJK VII, m. 322;<\/p>\n pnkasz. z\u00f4wietrznica<\/i>, wietrznica<\/i>, wierzchnica<\/i>, wiechrznica<\/i>, zob. wietrznik<\/i> AJK VII, m. 334;<\/p>\n Podano tu spor\u0105 liczb\u0119 wyraz\u00f3w o zr\u00f3\u017cnicowanej formie za AJK VII, nie s\u0105 to na pewno wszystkie. Takie zr\u00f3\u017cnicowanie formalne wyraz\u00f3w wyst\u0119puje we wszystkich j\u0119zykach, a kaszubszczy\u017anie jest ono bardzo wyra\u017ane. Wynika to st\u0105d, \u017ce kaszubszczyzna to dotychczas j\u0119zyk g\u0142\u00f3wnie m\u00f3wiony; ponaddialektalny wzorzec dopiero si\u0119 kszta\u0142tuje w j\u0119zyku literackim. Niekt\u00f3re odmianki s\u0105 regionalnie ograniczone (st\u0105d cz\u0119ste kwalifikatory geograficzne: pnkasz., \u015brkasz., pdkasz.).<\/p>\n Podane tu warianty s\u0105 czasami nie tylko odmianami s\u0142owotw\u00f3rczymi, w kt\u00f3rych by do tego samego rdzenia dochodzi\u0142y r\u00f3\u017cne przyrostki, jak w wypadku formacji z obocznymi sufiksami -awica<\/i> lub -\u00f4wka<\/i>, np. bardawica<\/i> lub bard\u00f4wka<\/i> \u2018brodawka\u2019, pijawica<\/i> lub pij\u00f4wka<\/i> \u2018pijawka\u2019, purchawica<\/i> lub purch\u00f4wka<\/i> \u2018purchawka\u2019, \u017cagawica<\/i> lub \u017cag\u00f4wka<\/i> \u2018silnie parz\u0105ca pokrzywa\u2019 (AJK VIII, m. 360); cz\u0119sto wyst\u0105pi\u0142y tu te\u017c warianty fonetyczne, np. jiglewi\u00e9<\/i> lub jaglewi\u00e9<\/i>, pas\u00e9rb<\/i> lub pas\u00e9rzb<\/i>, tancerz<\/i> lub tanc\u00e9rz<\/i>, pastuch<\/i> lub past\u00ebch<\/i> itd. S\u0105 w\u015br\u00f3d tego zestawy r\u00f3wnie\u017c warianty leksykalne, np. sadz\u00f4wczi<\/i> i s\u00e9mi\u00f3nczi<\/i>. Te przyk\u0142ady wskazuj\u0105 ju\u017c na bogat\u0105 synonimi\u0119 w kaszubszczy\u017anie, wynikaj\u0105c\u0105 m. in. tak\u017ce ze zr\u00f3\u017cnicowania dialektycznego ca\u0142ego obszaru Kaszub.<\/p>\n 1.3. Formanty charakterystyczne dla kaszubszczyzny<\/b><\/p>\n Kaszubszczyzna znamienna jest archaizmami. Sa to dawne formy nie tylko fonetyczne, fleksyjne i leksykalne, ale tak\u017ce s\u0142owotw\u00f3rcze. Z formant\u00f3w, kt\u00f3re niegdy\u015b znane by\u0142y j\u0119zykowi staropolskiemu, a dzi\u015b ju\u017c nie funkcjonuj\u0105 w polszczy\u017anie, wymieni\u0107 trzeba przede wszystkim:<\/p>\n 1.3.1.\t-\u00ebszcze<\/i> lub -iszcze<\/i> i jego pochodne, jak -cz\u00ebszcze<\/i> lub -cziszcze<\/i>, -owiszcze<\/i>, -awiszcze<\/i>. Sufiks ten znany jest poza tym we wszystkich jezykach s\u0142owia\u0144skich. W kaszubszczy\u017anie wyrazy utworzone za pomoc\u0105 przyrostka -\u00ebszcze<\/i> i jego pochodnych wystepuj\u0105 ju\u017c tylko na p\u00f3\u0142nocy Kaszub w powiatach puckim i wejherowskim, niekiedy tak\u017ce w kartuskim. W AJK VIII, m. 351-355 odnotowano i obszernie om\u00f3wiono wyrazy: r\u017c\u00ebszcze<\/i>, r\u017canowiszcze<\/i>, r\u017caniszcze<\/i> \u2018\u015bciernisko i pole po \u017cycie\u2019 od rzeczownika re\u017c<\/i> \u2018\u017cyto\u2019 lub przymiotnika r\u017cany<\/i> \u2018\u017cytni\u2019, \u017c\u00ebtniszcze<\/i> \u2018to samo\u2019 od przymiotnika \u017c\u00ebtny<\/i>, klepiszcze<\/i>, pszeniszcze<\/i> lub psz\u00e9niszcze<\/i> \u2018\u015bciernisko po pszenicy\u2019 : psz\u00e9ny<\/i> \u2018pszenny\u2019, tak\u017ce pszenicniszcze<\/i> lub pszenicz\u00ebszcze<\/i>, bulwiszcze<\/i> \u2018kartoflisko\u2019 lub bulwowiszcze<\/i> czy bulowiszcze<\/i> od bulwa<\/i> i bulwowi<\/i> \u2018ziemniak i ziemniaczany\u2019, \u00f3wsniszcze<\/i> lub \u00f3wsyszcze<\/i> \u2018\u015bciernisko po owsie\u2019, dro\u017c\u00ebszcze<\/i> b\u0105d\u017a droz\u00ebszcze<\/i> \u2018boczna, z\u0142a droga\u2019, jiczmiszcze<\/i> lub j\u00e3czmiszcze<\/i>, jiczniszcze<\/i>, j\u00e3czmieniszcze<\/i> \u2018\u015bciernisko po j\u0119czmieniu\u2019, trz\u00e3sawiszcze<\/i> lub tylko w lm. trz\u00e3sawiszcza<\/i> \u2018trz\u0119sawisko\u2019, mrowiszcze<\/i> \u2018mrowisko\u2019, grabl\u00ebszcze<\/i> lub tylko w lm. grabl\u00ebszcza<\/i> \u2018trzonek grabi\u2019, miotl\u00ebszcze<\/i> lub mietl\u00ebszcze<\/i> \u2018kij, na kt\u00f3rym osadzona jest miot\u0142a\u2019 i \u2018stara miot\u0142a\u2019, kos\u00ebszcze<\/i> \u2018trzonek kosy\u2019. Doda\u0107 tu mo\u017cna jeszcze toporz\u00ebszcze<\/i> \u2018trzonek topora i siekiery\u2019, cepowiszcze<\/i> \u2018trzonek cep\u00f3w\u2019. Lorentz (F. Lorentz, Gramatyka pomorska<\/i>, wyd. 2 fotoofsetowe, Wroc\u0142aw 1958-1962, 691 [dalej LGP]) podaje nadto: b\u0142oc\u00ebszcze<\/i> \u2018miejsce, gdzie by\u0142o bagno\u2019, brodz\u00ebszcze<\/i> \u2018brodzisko\u2019, stawiszcze<\/i> \u2018miejsce, gdzie by\u0142a buda\u2019, dworz\u00ebszcze<\/i> \u2018dworzysko\u2019, ch\u00ebcz\u00ebszcze<\/i> \u2018miejsce, gdzie sta\u0142 dom\u2019, lepiszcze<\/i> \u2018miejsce po gnie\u017adzie jask\u00f3\u0142czym\u2019, gl\u00ebniszcze<\/i> \u2018miejsce, gdzie si\u0119 wydobywa glin\u0119\u2019, gnojiszcze<\/i> \u2018gnojowisko\u2019, kal\u00ebszcze<\/i> \u2018kalisko\u2019, pastwiszcze<\/i> \u2018pastwisko\u2019, smiec\u00ebszcze<\/i> \u2018\u015bmietnisko\u2019, cwikl\u00ebszcze<\/i> \u2018pole buraczane\u2019, chmiel\u00ebscze<\/i> \u2018chmielnik\u2019, kl\u00e9wr\u00ebszcze<\/i> \u2018koniczysko\u2019, tzn. \u2018pole po koniczynie\u2019, marchwiszcze<\/i> \u2018marchewnik\u2019, wicz\u00ebszcze<\/i> \u2018wyczysko\u2019, zbo\u017c\u00ebszcze<\/i> \u2018zbo\u017ce\u2019, pniszcze<\/i> \u2018pniewie, pniewisko\u2019. Z rozszerzonym przyrostkiem -owiszcze<\/i>, uproszczonym fonetycznie do -ojszcze<\/i> notuje z gwar s\u0142owi\u0144skich: b\u0142otojszcze<\/i> \u2018bagnisko\u2019, ska\u0142ojszcze<\/i> \u2018miejsce skaliste\u2019, domojszcze<\/i> \u2018miejsce po domu\u2019, grobojszcze<\/i> i grobowiszcze<\/i> \u2018grobowisko\u2019, rakojszcze<\/i> \u2018\u015bmietnisko\u2019, szcz\u00ebrzojszcze<\/i> \u2018\u015bciernisko\u2019, w\u00e3glojszcze<\/i> \u2018mie\u015bcisko, w\u0119glowisko\u2019, zamkojszcze<\/i> lub zamkowiszcze<\/i> \u2018zamczysko\u2019, borojszcze<\/i> \u2018borowisko\u2019, danojszcze<\/i> \u2018karczowisko po jod\u0142ach\u2019, d\u00e3bojszcze<\/i> \u2018d\u0105browa, d\u0119bnik\u2019, drzonojszcze<\/i>, drzonowiszcze<\/i> \u2018cierniak, ciernisko\u2019, ch\u00f3jkojszcze<\/i> \u2018miejsce po choinie\u2019, strz\u00ebnojszcze<\/i>, strz\u00ebnowiszcze<\/i> \u2018trzcinisko, trzcinowisko\u2019, kretojszcze<\/i>, kretowiszcze<\/i> \u2018kretowisko\u2019, bobojszcze<\/i>, bobowiszcze<\/i> \u2018bobowisko\u2019, grochojszcze<\/i>, \u2018grochowisko\u2019, kl\u00e9wrojszcze<\/i>, kl\u00e9wrowiszcze<\/i> \u2018koniczysko\u2019, lnojszcze<\/i> \u2018lnisko\u2019, makojszcze<\/i> \u2018makowisko\u2019, rzepowiszcze<\/i> \u2018rzep(n)isko\u2019, wikojszcze<\/i>, wikowiszcze<\/i> \u2018wyczysko\u2019, por. jeszcze LGP 692-695.<\/p>\n Przyrostek -\u00ebszcze<\/i>, -iszcze<\/i> coraz bardziej wycofuje si\u0119 na rzecz sufiksu -isko<\/i> i jego pochodnych. Oznak\u0105 wycofiwania si\u0119 omawianego przyrostka jest te\u017c wsp\u00f3\u0142wystepowanie, zw\u0142aszcza u m\u0142odego pokolenia, formacji na -isko<\/i> i jego pochodnych z formacjami na -\u00ebszcze<\/i> b\u0105d\u017a -iszcze<\/i> i jego pochodnych.<\/p>\n Jak pokazuj\u0105 wyliczone przyk\u0142ady, sufiks ten tworzy pochodne od rzeczownik\u00f3w, przymiotnik\u00f3w i czasownik\u00f3w. Twory powsta\u0142e za jego pomoc\u0105 oznaczaj\u0105 r\u0119koje\u015bci r\u00f3\u017cnych narz\u0119dzi, np. sz\u00ebfl\u00ebszcze<\/i> \u2018trzonek \u0142opaty\u2019 : sz\u00ebfla<\/i> b\u0105d\u017a sz\u00ebpla<\/i>, nazwy ekspresywne, np. brz\u00ebsz\u00ebszcze<\/i> \u2018brzuszysko\u2019, kn\u00f4piszcze<\/i> \u2018du\u017ce, bezczelne ch\u0142opczysko\u2019 i \u2018biedny, politowania godny ch\u0142opczyk\u2019 oraz nazwy o bli\u017cej nie sprecyzowanej funkcji, np. klepiszcze<\/i> \u2018klepisko\u2019.<\/p>\n 1.3.2. Przyrostek -icz\u00e9<\/i> poza Kaszubami nie jest znany w innych j\u0119zykach s\u0142owia\u0144skich ani w dialektach j\u0119zyka polskiego. Cz\u0119sto bywa rozszerzany o element -ow-<\/i> pochodz\u0105cy z przymiotnik\u00f3w typu borowi<\/i> (AJK IV, m. 186, s. 170). Wyst\u0119puje g\u0142\u00f3wnie na pn. i \u015br. Kaszubach i tworzy rzeczowniki zbiorowe od nazw ro\u015blinnych, oznaczaj\u0105c na\u0107, listowie, ga\u0142\u0119zie lub mijesce, na kt\u00f3rym dane ro\u015bliny si\u0119 znajduj\u0105. Oto wybrane przyk\u0142ady takich formacji z LGP 744-745: besowicz\u00e9<\/i> \u2018krzewy bzu\u2019, br\u00ebmowicz\u00e9<\/i> \u2018na\u0107 janowca\u2019 : br\u00ebm<\/i>, brzozowicz\u00e9<\/i> \u2018ga\u0142\u0119zie brzozy\u2019, bobowicz\u00e9<\/i> \u2018bobowiny\u2019, borowicz\u00e9<\/i> \u2018krzaki bor\u00f3wek\u2019, bukowicz\u00e9<\/i>, bulwowicz\u00e9<\/i> lub bulewicz\u00e9<\/i> \u2018na\u0107 kartoflana\u2019, grochowicz\u00e9<\/i> \u2018grochowiny\u2019, jagodowicz\u00e9<\/i> \u2018krzaki jag\u00f3d\u2019, kl\u00e9wrowicz\u00e9<\/i> \u2018suszona koniczyna\u2019, makowicz\u00e9<\/i> \u2018makowiny\u2019, mal\u00ebnowicz\u00e9<\/i> \u2018malinowiny\u2019, meszkowicz\u00e9<\/i> \u2018miejsce pokryte mchem\u2019, psze\u0144owicz\u00e9<\/i> \u2018s\u0142oma po pszenicy\u2019, rzepowicz\u00e9<\/i> \u2018rzepowiny\u2019, syc\u00ebnowicz\u00e9<\/i> \u2018sitowisko\u2019, strz\u00ebnowicz\u00e9<\/i> \u2018trzcinowisko\u2019, wrzosowicz\u00e9<\/i> \u2018wrzosowisko\u2019, wikowicz\u00e9<\/i> \u2018wykowiny\u2019, jicznicz\u00e9<\/i> \u2018s\u0142oma z j\u0119czmienia\u2019, \u00f3wsnicz\u00e9<\/i> \u2018owsianka\u2019, marchwicz\u00e9<\/i> \u2018li\u015bcie marchwi\u2019, \u017c\u00f4rawicz\u00e9<\/i> \u2018\u017curawiny\u2019, krzewicz\u00e9<\/i> \u2018krzewy\u2019.<\/p>\n 1.3.3. Historyczny przyrostek -a<\/i>, pisany w kaszubszczy\u017anie -\u00f4<\/i> (o sufiksie mo\u017cna tu m\u00f3wi\u0107 w uj\u0119ciu historycznym, bo wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie mamy tu do czynienia z ko\u0144c\u00f3wk\u0105 -\u00f4<\/i>). Istnienie tego przyrostka stwierdzamy w rzeczownikach: sz\u00ebrz\u00f4<\/i> \u2018szeroko\u015b\u0107\u2019, ni\u017c\u00f4<\/i> \u2018d\u00f3\u0142\u2019, g\u0142\u00e3bi\u00f4<\/i> \u2018g\u0142\u0119bia\u2019, wi\u017c\u00f4<\/i> \u2018wysoko\u015b\u0107\u2019, d\u00f4l\u00f4<\/i> \u2018dal, odleg\u0142o\u015b\u0107\u2019, gr\u00ebbi\u00f4<\/i> lub grubi\u00f4<\/i> \u2018grubo\u015b\u0107, tusza\u2019. Te postaci wyraz\u00f3w znane by\u0142y te\u017c w staropolszczy\u017anie, dzi\u015b w dialektach polskich trafiaj\u0105 si\u0119 tylko sporadycznie (AJK VIII, m. 366).<\/p>\n 1.3.4. Wymienione wy\u017cej rzeczowniki z przyrostkiem na -\u00f4<\/i> maj\u0105 najcz\u0119\u015bciej oboczny formant -awa<\/i>, np. sz\u00e9rzawa<\/i>, ni\u017cawa<\/i>, wi\u017cawa<\/i>. Sufiks ten znany by\u0142 staropolszczy\u017anie, np. b\u0142oniawa<\/i> \u2018r\u00f3wnina\u2019, chmurawa<\/i> \u2018zas\u0119pienie powietrza\u2019 i we wp\u00f3\u0142czesnych gwarach polskich, np. burzawa<\/i> \u2018zawierucha\u2019. Cz\u0119sty jest w nazwach rzek Rudawa<\/i>, por. kaszubskie Skwi\u00e9raw\u00eb<\/i>, wie\u015b w Bytowskiem i historyczn\u0105 nazw\u0119 cz\u0119\u015bci jez. Wdzydze – Szerzawy<\/i> (Pomorskie Monografie Toponomastyczne<\/i> I 235[, dalej PMT]), por. AJK VIII, m. 366, s. 122-123. Lorentz (LGP 718) podaje nadto z\u0142u\u017cawa<\/i> \u2018d\u0142ugo\u015b\u0107\u2019 (na pd. Kaszub wyraz ten znany jako d\u0142u\u017cawa<\/i>), drapawa<\/i> \u2018\u015bwierzb\u2019, kurzawa<\/i>, wrzawa<\/i>, bielawa<\/i>, murawa<\/i>, durawa<\/i> \u2018obdartus\u2019 i Z\u00eb\u0142awa<\/i> b\u0105d\u017a Z\u0142awa<\/i> \u2018\u017bu\u0142awy\u2019. Wi\u0119cej przyk\u0142ad\u00f3w formacji na -awa<\/i> zob. w artykule Brezy o nazwisku Ceynowa<\/i> (Rocznik Gda\u0144ski XXXIX, 1979, z. 1), kt\u00f3re to nazwisko sprowadza autor do etymologicznej postaci Cieniawa<\/i> : cieniawa<\/i> \u2018brunet\u2019.<\/p>\n 1.3.5. Tu wspomnie\u0107 te\u017c trzeba o historycznym formancie *-bja<\/i> i *-bnja<\/i>, kt\u00f3ry w staropolszczy\u017anie dawa\u0142 \u00e3<\/i> (d\u0142ugie), a w sredniopolszczy\u017anie (po w. XVI) a<\/i> pochylone, we wsp\u00f3\u0142czesnej polszczy\u017anie natomiast a<\/i> jasne, jako \u017ce tylko takie a<\/i> znane jest wsp\u00f3\u0142czesnemu j\u0119zykowi polskiemu. W kaszubszczy\u017anie natomiast staropomorskie i staropolskie \u00e3<\/i> (d\u0142ugie) ma swoist\u0105 kontynuacj\u0119, zbli\u017con\u0105 zasadniczo do r\u00f3\u017cnego rodzaju o<\/i>. Chodzi tu o takie wyrazy, jak: kuzni\u00f4<\/i>, st\u00ebdni\u00f4<\/i> lub studni\u00f4<\/i>, wieczerz\u00f4<\/i>, piesni\u00f4<\/i>, kuchni\u00f4<\/i>, patelni\u00f4<\/i>, matni\u00f4<\/i> \u2018worek niewodu\u2019, prz\u0119dz\u00f4<\/i> \u2018grubsze lniane nici\u2019, p\u0142utni\u00f4<\/i> lub p\u0142itni\u00f4<\/i> \u2018g\u00f3rna lina niewodu\u2019, stani\u00f4<\/i> lub stajni\u00f4<\/i>, k\u0142oni\u00f4<\/i> \u2018rodzaj sieci jeziornej\u2019, ubiedrz\u00f4<\/i> lub ubiedrzni\u00f4<\/i> \u2018zbocze, stromy brzeg\u2019, skarni\u00f4<\/i> \u2018skro\u0144\u2019, kopni\u00f4<\/i> \u2018miejsce bez \u015bniegu\u2019 i \u2018mro\u017ana bez\u015bnie\u017cna pogoda\u2019, odk\u0142adni\u00f4<\/i> \u2018cz\u0119\u015b\u0107 p\u0142uga, kt\u00f3ra odk\u0142ada skib\u0119\u2019, m\u00f4\u0142ni\u00f4<\/i> \u2018b\u0142yskawica bez grzmotu\u2019, pe\u0142ni\u00f4<\/i>, toni\u00f4<\/i> \u2018to\u0144\u2019, pierz\u00f4<\/i> \u2018bielizna\u2019, ceni\u00f4<\/i> \u2018cie\u0144\u2019, starni\u00f4<\/i> \u2018fl\u0105dra\u2019, swiniarni\u00f4<\/i> \u2018pomieszczenie dla \u015bwi\u0144\u2019, z\u00f4k\u0142adni\u00f4<\/i> \u2018otw\u00f3r w lodzie do wpuszczania sieci\u2019, wchodni\u00f4<\/i> \u2018otw\u00f3r w lodzie do wpuszczania sieci\u2019, w\u00ebchodni\u00f4<\/i> \u2018otw\u00f3r w lodzie do wymowania sieci\u2019 (por. AJK VIII, m. 381-382).<\/p>\n 1.3.6. W przymiotnikach funkcjonuje jeszcze dzi\u015b na p\u00f3\u0142nocy Kaszub przedrostek s\u0105-<\/i>. Formy sa jego pomoc\u0105 utworzone nie by\u0142y notowane przez leksykograf\u00f3w kaszubskich z wyj\u0105tkiem ks. Sychty, kt\u00f3ry s\u0142ysza\u0142 je w Puckiem i zamie\u015bci\u0142 w S\u0142owniku<\/i> (B. Sychta, S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/i>, t. I-VII, Wroc\u0142aw 1967-1976, V 125[, dalej SSG]). S\u0105 to przymiotniki nie znane staropolszczy\u017anie ani wsp\u00f3\u0142czesnym gwarom polskim, rzadkie te\u017c s\u0105 w innym j\u0119zykach s\u0142owia\u0144skich (znane tylko dolno\u0142u\u017cyckiemu i staroczeskiemu, por. AJK IV, m. 171, s. 115-116). Chodzi tu o przymiotniki oznaczaj\u0105ce ci\u0105\u017ce u zwierz\u0105t domowych, np. s\u0105bagn\u00f4<\/i> lub s\u0105bagni\u00f4<\/i> \u2018kotna\u2019 o owcy, s\u0105celn\u00f4<\/i> \u2018cielna\u2019 o krowie, s\u0105koc\u00f4<\/i> lub s\u0105kotn\u00f4<\/i> \u2018kotna\u2019 o kotce i suce, s\u0105prosn\u00f4<\/i> lub s\u0105prosz\u00f4<\/i> \u2018pro\u015bna\u2019 o \u015bwini, s\u0105zgrzebn\u00f4<\/i> \u2018\u017arebna\u2019 o klaczy. Jest to niew\u0105tpliwy archaizm. Przedrostek s\u0105-<\/i> utrzyma\u0142 si\u0119 w polszczy\u017anie jedynie w kilku rzeczownikach, jak s\u0105siad<\/i>, s\u0105siek<\/i>, dawne S\u0105polno<\/i>, dzi\u015b S\u0119p\u00f3lno<\/i>, staropolskie s\u0105mnienie<\/i>, dzi\u015b sumienie<\/i> i s\u0105pierca<\/i> \u2018oskar\u017cyciel, pow\u00f3d w s\u0105dzie\u2019.<\/p>\n 1.3.7. Z prefiks\u00f3w przymiotnikowych, znanych innym j\u0119zykom s\u0142owia\u0144skim: rosyjskiemu, \u0142u\u017cyckiemu, staroczeskiemu, a tak\u017ce staropolskiemu wymieni\u0107 trzeba n\u00f4-<\/i>, og\u00f3lnopolskie na-<\/i> stopnia najwy\u017cszego przymiotnik\u00f3w i przys\u0142\u00f3wk\u00f3w, np. n\u00f4lepszi<\/i>, n\u00f4lepi<\/i>, n\u00f4w\u00eb\u017ci<\/i>, n\u00f4gr\u00ebbszi<\/i>, n\u00f4gr\u00ebbi<\/i> (por. AJK IX, m. 428).<\/p>\n 1.3.8. Nie znane dawniej polszczy\u017anie przys\u0142\u00f3wki bez ko\u0144cowego -o<\/i>: dalek<\/i>, g\u0142\u00e3bok<\/i>, sz\u00ebrok<\/i>, w\u00ebsok<\/i>, znane s\u0105 szeroko na Kaszubach, cz\u0119sto te\u017c (zw\u0142aszcza na pd Kaszub) wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3wnolegle z postaciami na -o<\/i>: daleko<\/i>, g\u0142\u00e3boko<\/i>, sz\u00ebroko<\/i>, w\u00ebsoko<\/i>. Przez te postaci kaszubszczyzna nawi\u0105zuje do po\u0142abszczyzny, s\u0142owi\u0144szczyzny i dialekt\u00f3w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej Polski: Kociewia, Bor\u00f3w Tucholskich, Krajny (AJK IX, m. 422).<\/p>\n 1.3.9. Znamienn\u0105 cech\u0105 s\u0142owotw\u00f3rstwa kaszubskiego, odnosz\u0105ca si\u0119 do wielu cz\u0119\u015bci mowy, jest proces deminutywizacji<\/u> i hipokoryzacji<\/u>, czyli tworzenie wyraz\u00f3w zdrobnia\u0142ych i spieszczonych. Zagadnienie tylko sygnalizuj\u0119, wymaga\u0142oby on bardziej szczeg\u00f3\u0142owego opracowania. Poinformowa\u0107 te\u017c trzeba, \u017ce gdy o czasowniki chodzi, to po\u015bwi\u0119cono temu zagadnieniu kilka prac. (Z najnowszych to: Kreja 1978: 61-71 [patrz wykaz literatury na ko\u0144cu pracy]; Wroc\u0142awska 1974: 121-125. Zainteresowanie badaczy budzi\u0142y czasowniki zdrobnia\u0142e typu dajczkac<\/i>, m\u00f3wkac<\/i>, r\u00f3bkac<\/i>, sk\u00f4czkac<\/i>, go\u0144kac<\/i> itd. Wiele zdrobnie\u0144 i spieszcze\u0144 uzywanych jest tylko w zwrotach do dzieci. te notuje w szerokim zakresie A. Labuda (Labuda 1960), np. beczkuszka<\/i>, puczulink<\/i> \u2018pi\u0142ka do zabawy\u2019, pomalinku<\/i> \u2018powoli\u2019, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o zdrobnieniach czasownikowych zdrobnia\u0142ych typu jidzkac<\/i>, jidz\u00ebczkac<\/i> (wszystko od i\u015b\u0107<\/i>).<\/p>\n W\u015br\u00f3d zdrobnie\u0144 rzeczownikowych wymieni\u0107 trzeba formacje z przyrostkiem -uszek<\/i> typu dzbanuszk<\/i> lub dzbanuszek<\/i>, woruszek<\/i> \u2018woreczek\u2019, dzwonuszk<\/i> lub dzwonuszek<\/i>, Franuszk<\/i> lub Franuszek<\/i> (od Franciszek<\/i>), Gawruszk<\/i> lub Gawruszek<\/i> (od Gabriel<\/i>. Gdy o imiona chodzi, to du\u017co takich przyk\u0142ad\u00f3w spotka\u0107 mo\u017cna w XVII- i XVIII-wiecznych ksi\u0119gach metrykalnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w kaszubskich. Formacje te znane s\u0105 zreszt\u0105 gwarom p\u00f3\u0142nocnopolskim (Cyran 1977: 58; G\u00f3rnowicz 1967: 23 uznaje ten przyrostek za malborski). Procesem zdrobnie\u0144 wyja\u015bni\u0107 si\u0119 daj\u0105 wyrazy typu brz\u00f3zka<\/i> \u2018brzoza\u2019, go\u0142\u0105bek<\/i> lub go\u0142\u0105bk<\/i> \u2018go\u0142\u0105b\u2019, ridzik<\/i> \u2018rydz\u2019, ok\u00f3nk<\/i> lub ok\u00f3nek<\/i> \u2018oko\u0144\u2019 (por. AJK VIII, m. 368), kt\u00f3re z pochodzenia sa formacjami zdrobnia\u0142ymi, ale pierwotny charakter zdrobnie\u0144 ju\u017c straci\u0142y. Por. analogiczne polskie skowronek<\/i>, jask\u00f3\u0142ka<\/i>, kuku\u0142ka<\/i>, przepi\u00f3rka<\/i>, wewi\u00f3rka<\/i> wobec spotykanych nazwisk Skowron<\/i>, Jaskula<\/i>, Kuku\u0142a<\/i>, Piepi\u00f3ra<\/i>, Wiewi\u00f3ra<\/i>.<\/p>\n Przymiotniki zdrobnia\u0142e typu daleczczi<\/i>, g\u0142\u00e3boczczi<\/i>, w\u00ebsoczczi<\/i> s\u0105 cz\u0119ste, poza tym znane s\u0105 one w polskiej poezji ludowej (Bartmi\u0144ski 1973: 148). Podobnie przys\u0142\u00f3wki odprzymiotnikowe daleczko<\/i>, g\u0142\u00e3boczko<\/i>, w\u00ebsoczko<\/i>, bliz\u00ebczko<\/i> lub te\u017c daleczk<\/i>, g\u0142\u00e3boczk<\/i>, w\u00ebsoczk<\/i>, sz\u00ebroczk<\/i>, je\u015bli nawi\u0105zuj\u0105 one do kr\u00f3tszych form przymiotnik\u00f3w dalek<\/i>, g\u0142\u00e3bok<\/i>, w\u00ebsok<\/i>, sz\u00ebrok<\/i>. Tu nale\u017c\u0105 te\u017c przys\u0142\u00f3wki zdrobnia\u0142e nawetk<\/i> \u2018nawet\u2019, wnetk<\/i> \u2018wnet\u2019, dopierko<\/i> lub dopi\u00e9rku<\/i>, dopi\u00e9ruszku<\/i>, zar\u00f4zku<\/i> (AJK VII, m. 347, s. 217).<\/p>\n Zdrobnia\u0142e zaimki to np. nick<\/i> \u2018nic\u2019 (AJK VII, m. 350, s. 227-228), dot\u0105dk<\/i>, st\u0105dk<\/i>, st\u0105dka<\/i>, dot\u0105dka<\/i>, ter\u00f4zku<\/i>. (Szerzej o tych strukturach zob. Zieniukowa 1971).<\/p>\n 1.4. Formanty funkcjonuj\u0105ce w innych podstawach i w innym zakresie ni\u017c w j\u0119zyku polskim<\/b><\/p>\n Formanty rzeczownikowe:<\/p>\n 1.4.1. W \u015brednipolszczy\u017anie, tj. od XVI do XVIII w., jak te\u017c cz\u0119\u015bciowo w staropolszczy\u017anie znany by\u0142 proces przej\u015bcia dawnych rzeczownik\u00f3w rodzaju \u017ce\u0144skiego na -y<\/i> (por. jeszcze s\u0142owi\u0144skie marchi<\/i> \u2018marchew\u2019 i c\u00e9rczi<\/i> \u2018cerkiew\u2019) do form na -ew<\/i> i -wia<\/i>. We wsp\u00f3\u0142czesnym j\u0119zyku polskim ustabilizowa\u0142a si\u0119 posta\u0107 albo na -ew<\/i>, jak np. marchew<\/i>, albo na -wa<\/i>, jak np. pluskwa<\/i>, albo na -wia<\/i>, jak np. st\u0105gwia<\/i>. W kaszubszczy\u017anie natomiast, bardziej archaicznej od j\u0119zyka polskiego, mamy formy oboczne na -ew<\/i>, -wa<\/i> lub -wia<\/i>, por. AJK VIII, m. 383-385. Autorzy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 najpierw formy o szerszym zasi\u0119gu terytorialnym na -wa<\/i>, mniejszym na -wia<\/i> (por. AJK VIII, m. 383). Nale\u017c\u0105 tu rzeczowniki: pluskwia<\/i> wobec powszechnej na Kaszubach (z wyj\u0105tkiem p\u00f3\u0142nocy) formy pluskiew<\/i>, pletwia<\/i> \u2018kab\u0142\u0105czek w wozie drabiniastym, \u0142\u0105cz\u0105cy lu\u015bni\u0119 z k\u0142onic\u0105\u2019, znan\u0105 wy\u0142\u0105cznie na pn. i pd. Kaszub, glistwia<\/i> \u2018paso\u017cyt wn\u0119trzno\u015bci ludzi i zwierz\u0105t\u2019 z pn., rzadziej \u015br. Kaszub wobec powszechnego glistwa<\/i>, krz\u00ebkwia<\/i> \u2018zadymka \u015bnie\u017cna\u2019, \u2018zawierucha\u2019, \u2018silny mr\u00f3z\u2019 znana z pn. Kaszub i ze s\u0142owi\u0144czyzny.<\/p>\n Na mapie 384 [AJK] om\u00f3wione zosta\u0142y formy na -wia<\/i> wobec wystepuj\u0105cych na wi\u0119kszym obszarze form na -ew<\/i>. S\u0105 to rzeczowniki: wietwia<\/i> znany w gwarach pnkasz. i cz\u0119\u015bciowo \u015brkasz. po Kartuzy wobec prawie powszechnego wietew<\/i> \u2018ga\u0142\u0105\u017a\u2019 (sam wyraz nie znany dialektom polskim, dobrze za to po\u015bwiadczony w innych j\u0119zykach s\u0142owia\u0144skich), warz\u0105chwia<\/i> lub warzechwia<\/i> \u2018du\u017ca \u0142y\u017cka drewniana\u2019 wobec powszechnej formy (z wyj\u0105tkiem pn. Kaszub, gdzie korzczew<\/i>) warz\u0105chew<\/i>, korzkwia<\/i> \u2018du\u017ca \u0142y\u017cka drewniana\u2019 znana na pn. Kaszub wobec powszechnej korzczew<\/i>, brz\u00ebtwia<\/i> wobec brz\u00ebtew<\/i>, brwia<\/i> wobec brew<\/i>, kr\u00ebkwia<\/i> \u2018laska\u2019 wobec kr\u00ebczew<\/i>, pl\u00ebskwia<\/i> i pl\u00ebszczwia<\/i> \u2018pliszka\u2019 wobec pl\u00ebszczew<\/i> i pl\u00ebskwa<\/i>, r\u00ebbitwia<\/i> \u2018du\u017cy po\u0142\u00f3w\u2019 wobec r\u00ebbitwa<\/i>, dr\u00ebdzwia<\/i> lub dr\u00ebdzwia<\/i> lub rdzewia<\/i> \u2018rdza\u2019, marchwia<\/i> wobec marchew<\/i>, dzegwia<\/i> \u2018pasza drugi raz gryziona przez krowe\u2019 wobec dzegwa<\/i>, purchwia<\/i> \u2018wesz owiec\u2019 wobec purchew<\/i>, parzuchwia<\/i> \u2018ma\u0142a, silnie parz\u0105ca pokrzywa\u2019 wobec parzuchew<\/i>, chor\u0105gwia<\/i> wobec chor\u0105d\u017cew<\/i>, l\u0105gwia<\/i> \u2018hak, na kt\u00f3ry zak\u0142adaj\u0105 bron\u0119\u2019 i \u2018kobieta wysokiego wzrostu\u2019 wobec l\u0105d\u017cew<\/i>.<\/p>\n Na mapie 385 AJK zosta\u0142 przedstawiony zasi\u0119g wyraz\u00f3w na -ew<\/i> wobec powszechnych form na -wa<\/i>, np. pl\u00ebszczew<\/i> w zachodniej cz\u0119\u015bci Wejherowskiego wobec pl\u00ebskwa<\/i>, pnkasz. pletew<\/i> \u2018kab\u0142\u0105czek \u0142\u0105cz\u0105cy w wozie drabiniastym lu\u015bni\u0119 z k\u0142onic\u0105\u2019 wobec pletwa<\/i>, pnkasz. i \u015brkasz. glistew<\/i> wobec glistwa<\/i>, kotew<\/i> \u2018kotwica\u2019 wobec kotwa<\/i>, sporadycznie kostrzew<\/i> \u2018kostrzewa, rodzaj chwastu\u2019 wobec kostrzewa<\/i>, dratew<\/i> \u2018ni\u0107 szewska\u2019 wobec dratwa<\/i>, g\u00e3stew<\/i> wobec g\u00e3stew<\/i>, listew<\/i> wobec listwa<\/i>.<\/p>\n 1.4.2. M\u00f3wi\u0105c o formantach spotykanych zar\u00f3wno w polszczy\u017anie, jak i w kaszubszczy\u017anie, warto wspomnie\u0107 cho\u0107by tylko, \u017ce w kaszubszczy\u017anie ze wzgl\u0119du na swoiste procesy fonetyczne maj\u0105 te sufiksy inny kszta\u0142t, np. przyrostek -ik<\/i> realizowany bywa cz\u0119sto, zw\u0142aszcza na pn. i \u015br. Kaszubach jako -\u00ebk<\/i>, np. n\u00f3rc\u00ebk<\/i>, gozdz\u00ebk<\/i>, nokc\u00ebk<\/i> \u2018paznokiecik\u2019, okr\u0119c\u00ebk<\/i>, stol\u00ebk<\/i>; -unek<\/i> jako -\u00ebnk<\/i>, np. dar\u00ebnk<\/i>, kwit\u00ebnk<\/i> \u2018pokwitowanie\u2019, lad\u00ebnk<\/i> \u2018\u0142adunek\u2019, stos\u00ebnk<\/i> \u2018stosunek\u2019; -ica<\/i> jako -\u00ebca<\/i>, np. szabl\u00ebca<\/i>, \u0142\u00e3cz\u00ebca<\/i> \u2018\u0142\u0105czka\u2019, dr\u00f4bcz\u00ebca<\/i> \u2018drabineczka\u2019; -acz<\/i> jako -\u00f4cz<\/i>, np. dzwig\u00f4cz<\/i> \u2018d\u017awigacz\u2019, plest\u00f4cz<\/i> \u2018pleciuga\u2019, z\u0142oc\u00f4cz<\/i> \u2018z\u0142otnik\u2019; -ista<\/i> jako -\u00ebsta<\/i>, np. kawalerz\u00ebsta<\/i>, polic\u00ebsta<\/i> \u2018policjant\u2019; -iwo<\/i> jako -\u00ebwo<\/i>, np. piecz\u00ebwo<\/i>, pal\u00ebwo<\/i>, warz\u00ebwo<\/i> i inne.<\/p>\n 1.4.3. Staropolski sufiks -ic<\/i> i rozszerzony -owic<\/i> b\u0105d\u017a -ewic<\/i> utrzymuje si\u0119 jeszcze dzi\u015b na pd. Kaszub w funkcji patronimicznej (odojcowskiej). Wt\u00f3rny przyrostek -owic<\/i> lub -ewic<\/i> uleg\u0142 tu jednak skr\u00f3ceniu do -\u00f3c<\/i> lub -\u00e9c<\/i>. Mamy zatem formacje typu kow\u00f4l\u00e9c<\/i> Jan \u2018Jan, syn kowala\u2019, cz\u0119\u015bciej jednak od nazwisk typu Sz\u00ebc\u00e9c<\/i> Pioter : Szyc<\/i>(a<\/i>), Br\u00e9sk\u00f3c<\/i> J\u00f3zef : Breska<\/i>, L\u00f4sk\u00f3c<\/i> Magda : Laska<\/i>. Formacje te obejmowa\u0142yniegdy\u015b ca\u0142e Kaszuby, znane by\u0142y te\u017c u S\u0142owi\u0144c\u00f3w. Doczeka\u0142y si\u0119 ju\u017c do\u015b\u0107 bogatej literatury, kt\u00f3r\u0105 cytuje E. Breza w artykule o historycznych patronimikach z okr\u0119gu Brus i Borzyszk\u00f3w (Breza 1978: 42-48). F. Lorentz (LGP 702) notowa\u0142 ten sufiks tak\u017ce w funkcji nazw mieszka\u0144c\u00f3w na p\u00f3\u0142nocno-wschodnich Kaszubach, np. \u017carnowice<\/i>, krokowice<\/i>, gnie\u017cd\u017cewice<\/i> \u2018mieszka\u0144cy \u017barnowca, Krokowej, Gnie\u017cd\u017cewa\u2019. Dzi\u015b ju\u017c w tej funkcji nie notowany (por. AJK IX, n. 407, s. 68-73). Przttaczane przez Lorentza (LGP 700) formacje deminutywne z przyrostkiem -ic<\/i>, np. panic<\/i>, ks\u00e3\u017c\u00ebc<\/i>, jelenic<\/i> \u2018jele\u0144\u2019 s\u0105 dzi\u015b ju\u017c ca\u0142kiem zleksykalizowane.<\/p>\n 1.4.4. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie na Kaszubach, zw\u0142aszcza p\u00f3\u0142nocnych i \u015brodkowych nazw\u0119 mieszka\u0144ca tworzy si\u0119 za pomoc\u0105 przyrostka -\u00f3n<\/i>, odpowiednika polskiego -anin<\/i>, skr\u00f3conego na wz\u00f3r lm., np. \u017carnowcz\u00f3n<\/i>, s\u0142awutowi\u00f3n<\/i> \u2018mieszkaniec \u017barnowca, S\u0142awutowa\u2019, niekiedy rozszerzonego do -cz\u00f3n<\/i>, np. gdi\u0144cz\u00f3n<\/i> \u2018mieszkaniec Gdyni\u2019. Zachowuje r\u00f3wnie\u017c swoj\u0105 \u017cywotno\u015b\u0107 sufiks -ak<\/i>, kasz. -\u00f4k<\/i>, zw\u0142aszcza na pd. Kaszubach (w polszczy\u017anie coraz bardziej wycofuj\u0105cy si\u0119), np. dz\u00e9mini\u00f4k<\/i>, l\u00ebpusz\u00f4k<\/i>, reduni\u00f4k<\/i> \u2018mieszkaniec Dziemian, Lipusza, Radunia\u2019. W tej samej funkcji wyst\u0119puje tak\u017ce -ik<\/i> i jego pochodne, znany r\u00f3wnie\u017c gwarom p\u00f3\u0142nocnopolskim (do XIX w. \u017cywotny tak\u017ce w polszczy\u017anie), np. z\u00e3blewnik<\/i>, mirochownik<\/i> \u2018mieszkaniec Z\u0119blewa, Mirachowa\u2019 (AJK IX, m. 407, s. 68-73).<\/p>\n 1.4.5. Przyk\u0142ady formacji patronimicznych typu Br\u00e9sk\u00f3c<\/i> i nazwy mieszka\u0144c\u00f3w prowadz\u0105 nas w zagadnienie tzw. s\u0142owotw\u00f3rstwa antroponimicznego. Zajmiemy si\u0119 zatem kolejno sposobem tworzenia nazwisk syn\u00f3w, nazwisk c\u00f3rek od ojc\u00f3w (formacje patronimiczne), nazwisk \u017con od nazwisk m\u0119\u017c\u00f3w (tzw. formacje marytonimiczne) i wreszcie sposobami okre\u015blania ca\u0142ej rodziny.<\/p>\n Od nazwisk przymiotnikowych na -ski<\/i>, kasz. -sczi<\/i> i w typie Zimny<\/i>, kasz. Z\u00ebmny<\/i> nazwiska \u017con i c\u00f3rek tworzy si\u0119 prosto przez zmian\u0119 gramatyczn\u0105 ko\u0144c\u00f3wki -i<\/i> na -\u00f4<\/i>; nazwiska syn\u00f3w brzmi\u0105 z zasady tak, jak odpowiednie nazwiska ojc\u00f3w, np. Kowalsczi = Kowalsk\u00f4<\/i> dla \u017cony i c\u00f3rki, Kowalsczi<\/i> dla syna. Jednak w wypadku nazwisk c\u00f3rek i syn\u00f3w mo\u017cliwa jest te\u017c konstrukcja z dope\u0142niaczem obu liczb nazwiska i z dodaniem s\u0142owa syn<\/i>, c\u00f3rka<\/i> czy konkretnego imienia, a wi\u0119c typ Kowalscz\u00e9go syn<\/i>, c\u00f3rka<\/i> lub Kowalsczich syn<\/i>, c\u00f3rka<\/i> b\u0105d\u017a Kowalscz\u00e9go Jan<\/i> czy Agnes<\/i> lub te\u017c Kowalsczich syn<\/i> b\u0105d\u017a c\u00f3rka<\/i>.<\/p>\n Nazwiska syn\u00f3w od nazwisk ojc\u00f3w zako\u0144czonych sp\u00f3\u0142g\u0142osk\u0105 lub samog\u0142osk\u0105 tworzy si\u0119 zasadniczo jednakowo przez u\u017cycie przymiotnika dzier\u017cawczego od nazwiska ojca z dodaniem s\u0142owa syn<\/i> b\u0105d\u017a konkretnego imienia, a wi\u0119c np. Nowak\u00f3w<\/i> czy Grucha\u0142\u00f3w syn<\/i> b\u0105d\u017a Jan<\/i> lub te\u017c Nowaka<\/i> czy Grucha\u0142\u00eb syn<\/i> b\u0105d\u017a Jan<\/i>. Na po\u0142udniu Kaszub mo\u017cliwe s\u0105 konstrukcje typu Nowak\u00f3c<\/i>, Grucha\u0142\u00f3c Jan<\/i> czy syn<\/i> (por. 1.4.3.). We wszystkich typach nazwisk dla syn\u00f3w mo\u017cliwe s\u0105 okre\u015blenia typu Stari Nowak<\/i>, Stari Grucha\u0142a<\/i>, Stari Kowalsczi,<\/i>, Stari S\u0142\u00f4wny<\/i> na ojca i M\u0142odi Nowak<\/i>, Mlodi Grucha\u0142a<\/i>, M\u0142odi Kowalsczi<\/i>, M\u0142odi S\u0142\u00f4wny<\/i> dla syna.<\/p>\n Nazwiska c\u00f3rek od nazwisk ojc\u00f3w na sp\u00f3\u0142g\u0142osk\u0119 i samog\u0142osk\u0119 tworzy si\u0119 analogicznie jak nazwiska syn\u00f3w, tj. przez u\u017cycie przymiotnika dzier\u017cawczego od nazwiska lub u\u017cycie nazwiska w dope\u0142niaczu lp. z dodaniem s\u0142owa c\u00f3rka<\/i> lub konkretnego imienia, a wi\u0119c typ Nowakowa<\/i> czy Grucha\u0142owa Zosza<\/i> b\u0105d\u017a c\u00f3rka<\/i> czy te\u017c Zosza Nowaka<\/i>, Grucha\u0142\u00eb<\/i>. Na pd. Kaszub znowu mo\u017cliwe s\u0105 konstrukcje patronimiczne typu Nowak\u00f3c<\/i>, Grucha\u0142\u00f3c Zosza<\/i> czy c\u00f3rka<\/i>. Rzadziej w funkcji tworzenia nazwisk c\u00f3rek u\u017cywa si\u0119 przyrostka -ka<\/i>, np. Wr\u00ebczka<\/i> czy Nowaczka<\/i> od nazwisk ojc\u00f3w Wr\u00ebcza<\/i> czy Nowak<\/i>.<\/p>\n Pami\u0119ta\u0107 trzeba, \u017ce struktury typu Grucha\u0142\u00f3w syn<\/i>, Grucha\u0142owa Zosza<\/i> odmieniaj\u0105 si\u0119 w przypadkach zale\u017cnych, np. do Grucha\u0142ow\u00e9go s\u00ebna<\/i>, z Grucha\u0142ow\u0105 Zosz\u0105<\/i>. Na pd. Kaszub \u2013 pod wp\u0142ywem kociewskim \u2013 zdarza si\u0119 nieodmienno\u015b\u0107 pierwszego cz\u0142onu, a wi\u0119c np. do Grucha\u0142\u00f3w s\u00ebna<\/i>.<\/p>\n W tworzeniu nazwisk \u017con najproduktywniejszy jest przyrostek -ka<\/i>, zw\u0142aszcza w nazwiskach zako\u0144czonych sp\u00f3\u0142g\u0142osk\u0105, np. Nowaczka<\/i>, Wr\u00ebczka<\/i>, Grucha\u0142ka<\/i>. R\u00f3wnie\u017c cz\u0119stym jest sufiks -\u00ebn\u00f4<\/i>, zw\u0142aszcza w nazwiskach zako\u0144czonych samog\u0142osk\u0105, np. L\u00f4szcz\u00ebn\u00f4<\/i>, Br\u00e9z\u00e9n\u00f4<\/i>, Tribi\u00e9n\u00f4<\/i> od nazwisk m\u0119\u017c\u00f3w Laska<\/i>, Breza<\/i>, Tryba<\/i>. Poza tym na pn. Kaszub u\u017cywa si\u0119 sufiksu -ow\u00f4<\/i>, np. Nowakow\u00f4<\/i>, Grucha\u0142ow\u00f4<\/i>. Zwr\u00f3ci\u0107 trzeba uwag\u0119, \u017ce mamy tu przyrostek -ow\u00f4<\/i> (z wyg\u0142osowym -\u00f4<\/i>), natomiast w okre\u015bleniu c\u00f3rki jest -owa<\/i> (z wyg\u0142osowym -a<\/i>).<\/p>\n W okre\u015blaniu ca\u0142ej rodziny mamy formy typu Kowalsc\u00eb<\/i> na \u015br. i pn. Kaszubach, Kowalsczich<\/i> na pd. Kaszub, w nazwiskach zako\u0144czonych sp\u00f3\u0142g\u0142osk\u0105 i samog\u0142osk\u0105 ko\u0144c\u00f3wk\u0119 -owie<\/i>, a wi\u0119c typ Nowakowie<\/i>, Grucha\u0142owie<\/i> lub te\u017c Nowac\u00eb<\/i>, Grucha\u0142\u00eb<\/i>. Na pd. Kaszub mo\u017cliwe s\u0105 formacje patronimiczne typu Nowak\u00f3c<\/i>, Grucha\u0142\u00f3c<\/i>. Z wyj\u0105tkiem ostatniego sposobu wszystkie te mo\u017cliwo\u015bci podlegaj\u0105 odmianie. (Por. do tego rozdzialik AJK IX, m. 401-406). Zauwa\u017cy\u0107 te\u017c trzeba, \u017ce przedstawiony tu spos\u00f3b okre\u015blania jest prawid\u0142em dawnym, notowanym w \u017ar\u00f3d\u0142ach, przynajmniej na pd. Kaszub (Ko\u015bcierskie) od drugiej po\u0142owy XVI w. (E. Breza, Z antroponimii Pomorza Gda\u0144skiego (na podstawie ksi\u0105g s\u0105dowych ko\u015bcierskich z XVI-XVIII w.<\/i>), Slavia Occidentalis XXXIV, 1977, 9-25).<\/p>\n 1.4.6. Przyrostek -ica<\/i> ma w kaszubszczy\u017anie jeszcze m. in. charakter zdrabniaj\u0105cy (deminutywny), np. jegl\u00ebca<\/i> lub jigl\u00ebca<\/i> \u2018szpilka na drzewie\u2019, br\u00f3dcz\u00ebca<\/i> \u2018brodeczka\u2019, dr\u00f4bcz\u00ebca<\/i> \u2018drabineczka\u2019, flaszcz\u00ebca<\/i> \u2018flaszeczka\u2019, g\u0142\u00f3wcz\u00ebca<\/i> \u2018g\u0142\u00f3weczka\u2019, chustcz\u00ebca<\/i> \u2018chusteczka\u2019, k\u0142\u00f3dcz\u00ebca<\/i> \u2018beczu\u0142ka\u2019, n\u00f3\u017ccz\u00ebca<\/i> \u2018n\u00f3\u017ceczka\u2019, p\u00f4rcz\u00ebca<\/i> \u2018pareczka\u2019, swincz\u00ebca<\/i> \u2018\u015bwineczka\u2019, \u017c\u00f4bcz\u00ebca<\/i> \u2018\u017cabeczka\u2019 (LGP 703).<\/p>\n Nadto sufiks -ica<\/i> i jego pochodny -nica<\/i> wykazuje w kaszubszczy\u017anie wysok\u0105 produktywno\u015b\u0107 w nazwach samic, np. p\u00f4wica<\/i> : p\u00f4w<\/i> \u2018paw\u2019, wr\u00f3bl\u00ebca<\/i> : wr\u00f3bel<\/i>, zajcz\u00ebca<\/i> : zajc<\/i>, cel\u00ebca<\/i> : cel\u00e3<\/i>, zgrzebica<\/i> : zgrz\u00e9bi\u00e3<\/i>, jak i kobiet, np. apt\u00e9cznica<\/i> \u2018aptekarzowa\u2019, babiewi\u00e9rnica<\/i> \u2018kobieta zabobonna\u2019, czeladnica<\/i> \u2018s\u0142u\u017c\u0105ca\u2019, ch\u0105snica<\/i> \u2018z\u0142odziejka\u2019, jednica<\/i> \u2018jedynaczka\u2019, lewor\u00e3cznica<\/i> \u2018ma\u0144kutka\u2019, partesnica<\/i> \u2018kobieta pretensjonalna\u2019, w\u00ebchodnica<\/i> \u2018emigrantka\u2019, roznosnica<\/i> \u2018roznosicielka\u2019, wr\u00f3\u017cbica<\/i> \u2018wr\u00f3\u017cka\u2019.<\/p>\n Spotykamy ten sufiks r\u00f3wnie\u017c w niekt\u00f3rych nazwach abstrakcyjnych, np. prz\u00ebj\u00e9mnica<\/i> \u2018przyjemno\u015b\u0107\u2019, prz\u00ebstojnica<\/i> \u2018przystojno\u015b\u0107\u2019, pokornica<\/i> \u2018pokora\u2019, robotnica<\/i> \u2018pracowito\u015b\u0107\u2019, ostrz\u00ebca<\/i> \u2018ostro\u015b\u0107\u2019, wiecznica<\/i> \u2018wieczno\u015b\u0107\u2019, widzalnica<\/i> \u2018wzi\u0119to\u015b\u0107, popularno\u015b\u0107\u2019, z\u00ebmnica<\/i> \u2018zimno\u2019, g\u0142\u00e3bica<\/i> \u2018g\u0142\u0119boko\u015b\u0107\u2019; tak samo w nazwach rzeczownik\u00f3w konkretnych, np. gromadnica<\/i> \u2018mie\u015bcisko\u2019, kwasnica<\/i> \u2018kwa\u015bne ciasto\u2019, mokl\u00ebca<\/i> \u2018pot\u2019, nocnica<\/i> \u2018czapka nocna\u2019, plecnica<\/i> \u2018ul\u2019, przasnica<\/i> \u2018chleb prza\u015bny\u2019, sma\u017cnica<\/i> \u2018jajecznica\u2019, sniegowica<\/i> \u2018przebi\u015bnieg, pierwiosnek\u2019, t\u00e3pica<\/i> \u2018t\u0119pa siekiera\u2019 (por. BSR II, 1979), ostrz\u00ebgl\u00ebca<\/i> \u2018skoszona \u0142\u0105ka\u2019, zgrzebnica<\/i> \u2018p\u0142\u00f3tno zgrzebne\u2019, \u017cel\u00f4znica<\/i> \u2018garnek \u017celazny\u2019, muchownica<\/i> \u2018muchom\u00f3r\u2019; w nazwach chor\u00f3b, np. d\u00ebchawica<\/i> \u2018astma\u2019, drz\u00e9mawica<\/i> \u2018\u015bpi\u0105czka\u2019, drz\u00ebstawica<\/i> \u2018biegunka\u2019, chlichawica<\/i> \u2018duszno\u015b\u0107\u2019, kaszlawica<\/i> \u2018sk\u0142onno\u015b\u0107 do kaszlu, kaszel\u2019, p\u00f4dawica<\/i> \u2018padaczka\u2019; nazwach zwierz\u0105t, np. kukawica<\/i> \u2018kuku\u0142ka\u2019, pijawica<\/i> \u2018pijawka\u2019, jaskul\u00ebca<\/i> \u2018jask\u00f3\u0142ka\u2019, wieszczerz\u00ebca<\/i> \u2018jaszczurka\u2019; w innych rzeczownikach, zw\u0142aszcza pochodnych od wyra\u017ce\u0144 przyimkowych, np. prz\u00ebremica<\/i> \u2018rami\u0105czko u koszuli\u2019, podzemica<\/i> \u2018ziemianka\u2019, postronica<\/i> \u2018deska boczna u wozu\u2019, z\u00f4z\u00e3bica<\/i> \u2018ropie\u0144 dzi\u0105s\u0142a\u2019, podrz\u00ebtnica<\/i> \u2018prze\u015bcierad\u0142o\u2019, podpi\u00e3tnica<\/i> \u2018obcas\u2019, sanica<\/i> \u2018sanna\u2019, wisznica<\/i> \u2018wi\u015bnia\u2019, kuznica<\/i> \u2018ku\u017ania\u2019, ml\u00ebnica<\/i> \u2018m\u0142yn\u2019, widl\u00ebce<\/i> \u2018wid\u0142y\u2019, snownica<\/i> \u2018ko\u0142owrotek\u2019, zachlastnica<\/i> \u2018pierzyna\u2019, rz\u00ebgawica<\/i> \u2018wymioty\u2019, trzeskawica<\/i> \u2018trzaskanie\u2019, strzikawica<\/i> \u2018strzykawka\u2019, nogawica<\/i> \u2018po\u0144czocha\u2019 (LGP 703-708); por. K. Handke, O dw\u00f3ch kaszubskich wariantach sufiksu \u2013ica<\/i>, \u201eStudia z Filologii Polskiej i S\u0142owia\u0144skiej\u201d XII, 1972, s. 109-114.<\/p>\n 1.4.7. Przyrostek -\u00f4cz<\/i> lub -acz<\/i> tworzy nazwy dzia\u0142acza i nazwy narz\u0119dzi podobnie jak w j\u0119zyku polskim, wyst\u0119puje jednak w innych podstawach czasownikowych. Mamy zatem w kaszubszczy\u017anie np. dzwig\u00f4cz<\/i> \u2018ten, co d\u017awiga\u2019 : dzwigac<\/i>, g\u00f4d\u00f4cz<\/i> \u2018m\u00f3wca\u2019 : gadac<\/i>, j\u00f4d\u00f4cz<\/i> \u2018ten, co wiele je\u2019 : jadac<\/i>, jedn\u00f4cz<\/i> \u2018rozjemca\u2019 : jednac<\/i> (por. BSR), klap\u00f4cz<\/i> \u2018plotkarz\u2019 : klapac<\/i>, k\u00f4rb\u00f4cz<\/i> \u2018pleciuga\u2019 : k\u00f4rbac<\/i>, \u0142at\u00f4cz<\/i> \u2018ten, co \u0142ata\u2019 : \u0142atac<\/i>, maz\u00f4cz<\/i> \u2018ten, co ma\u017ce\u2019 : mazac<\/i>, plest\u00f4cz<\/i> \u2018pleciuga\u2019 : plestac<\/i>, p\u0142\u00ebw\u00f4cz<\/i> \u2018p\u0142ywak\u2019 : p\u0142\u00ebwac<\/i>, pomog\u00f4cz<\/i> \u2018pomocnik\u2019 : pomagac<\/i>, sek\u00f4cz<\/i> \u2018tak\u017ce \u017cniwiarz\u2019 : sekac<\/i>, sew\u00f4cz<\/i> \u2018siewca\u2019 : sewac<\/i>, sp\u00f4w\u00f4cz<\/i> \u2018\u015bpioch\u2019 : sp\u00f4wac<\/i>, garl\u00f4cz<\/i> \u2018ten, co gard\u0142uje; k\u0142\u00f3tnik\u2019 : gard\u0142owac so<\/i> lub garl\u00ebc so<\/i>, z\u0142oc\u00f4cz<\/i> \u2018z\u0142otnik\u2019 : z\u0142oc\u00ebc<\/i>, w\u00ebstawi\u00f4cz<\/i> \u2018wystawca\u2019 : w\u00ebstawiac<\/i>, czabr\u00f4cz<\/i> \u2018gadu\u0142a\u2019 : czabrowac<\/i>, d\u00ebpacz<\/i> \u2018dzi\u0119cio\u0142\u2019 : d\u00ebpac<\/i>, kl\u0105sk\u00f4cz<\/i> \u2018grubodzi\u00f3b\u2019 : kl\u0105skac<\/i>. W nazwach dzia\u0142acza spotykamy tak\u017ce formacje odrzeczownikowe, np. z\u00e3b\u00f4cz<\/i> \u2018dentysta\u2019 : z\u0105b<\/i>, kork\u00f4cz<\/i> \u2018pantoflarz\u2019 : korka<\/i>, g\u00f3wni\u00f4cz<\/i> \u2018\u017cuk\u2019 : g\u00f3wno<\/i>, brifk\u00f4cz<\/i> \u2018listonosz\u2019 : brifka<\/i>, b\u00e3bn\u00f4cz<\/i> \u2018dobosz\u2019 : b\u00e3ben<\/i>, a w\u015br\u00f3d formacji odczasownikowych spotyka si\u0119 te\u017c nazwy ro\u015blinne, np. pch\u00f4cz<\/i> \u2018oset\u2019, powij\u00f4cz<\/i> \u2018pow\u00f3j\u2019.<\/p>\n Osobliwo\u015bci\u0105 jest wystepowanie sufiksu -\u00f4cz<\/i> w funkcji atrybutywnej (znamionuj\u0105cej) w formacjach odprzymiotnikowych, np. c\u00ebch\u00f4cz<\/i> \u2018milczek\u2019, \u0142\u00ebs\u00f4cz<\/i> \u2018\u0142ysek\u2019 (LGP 709-710). Niegdy\u015b struktura na pewno cz\u0119stsza, jak pokazuje np. przydomek szlachecki Nagacz<\/i> : nagi<\/i> (E. Breza, Pochodzenie przydomk\u00f3w szlachty Pomorza Gda\u0144skiego<\/i>, Gda\u0144sk 1978, II wyd. 1986[, dalej BPS]).<\/p>\n 1.4.8. Szeg\u00f3ln\u0105 cech\u0105 sufiksu -ot<\/i> w kaszubszczy\u017anie jest to, \u017ce tworzy on nazwy dzia\u0142acza, np. bablot<\/i> lub beblot<\/i> \u2018gadu\u0142a\u2019, flabot<\/i> \u2018paplacz\u2019, jamrot<\/i> \u2018biadacz\u2019, jazgot<\/i> \u2018gadu\u0142a\u2019, j\u0105kot<\/i> \u2018j\u0105ka\u0142a\u2019, szlabrot<\/i> \u2018brudas\u2019, szwargot<\/i> \u2018szwargoc\u0105cy\u2019. Nadto przyrostek ten wyst\u0119puje w wyrazach o innych podstawach ni\u017c w j\u0119zyku polskim, oznaczaj\u0105c odg\u0142osy przyrody, np. b\u00e3brot<\/i> \u2018pluskanie\u2019, czabrot<\/i> \u2018gadanina\u2019, chrachot<\/i> \u2018charchanie\u2019, jamrot<\/i> \u2018g\u0142o\u015bne narzekanie\u2019, knakot<\/i> \u2018grzechot, klekot\u2019, krakot<\/i> \u2018krakanie\u2019, krzekot<\/i> \u2018krakanie\u2019, plaskot<\/i> \u2018pluskanie\u2019, dr\u00ebgot<\/i> \u2018drygot, dr\u017cenie\u2019 (LGP 710-711).<\/p>\n 1.4.9. Szczeg\u00f3ln\u0105 intensywno\u015bci\u0105 cieszy si\u0119 przyrostek -ota<\/i> w nazwach abstrakcyjnych. W polszczy\u017anie jest to przyrostek martwy, tzn. nie tworzy si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie przy jego u\u017cyciu nowych wyraz\u00f3w pochodnych. W jego funkcj\u0119 wszed\u0142 w polszczy\u017anie literackiej sufiks -o\u015b\u0107<\/i>. Ten przyrostek z wielk\u0105 predylekcj\u0105 wyzyskuj\u0105 pisarze kaszubscy, szczeg\u00f3lnie J. Trepczyk i A. Labuda, por. np. jednota<\/i>, mi\u0142ota<\/i> \u2018milo\u015b\u0107\u2019, szlachota<\/i> \u2018szlachetno\u015b\u0107\u2019, twardota<\/i> (EBN 46). Oto dalsze przyk\u0142ady za LGP 711-712: b\u00eblnota<\/i> \u2018doskona\u0142o\u015b\u0107, bladota<\/i> \u2018blado\u015b\u0107\u2019, bosota<\/i> \u2018boso\u015b\u0107, ca\u0142ota<\/i> \u2018ca\u0142o\u015b\u0107\u2019, c\u00ebchota<\/i> \u2018cicho\u015b\u0107\u2019, d\u00ebrnota<\/i> \u2018g\u0142upota\u2019, gw\u00ebsnota<\/i> \u2018pewno\u015b\u0107\u2019, chromota<\/i> \u2018chromo\u015b\u0107\u2019, krz\u00ebwota<\/i> \u2018krzywo\u015b\u0107\u2019, nowota<\/i> \u2018nowo\u015b\u0107\u2019, p\u0142ochota<\/i> \u2018p\u0142ocho\u015b\u0107\u2019, ostrota<\/i> \u2018ostro\u015b\u0107\u2019. Niekiedy sufiks -ota<\/i> tworzy tak\u017ce formacje odczasownikowe, np. drzemota<\/i> \u2018drzemanie\u2019, chr\u00f4chota<\/i> \u2018ochryp\u0142o\u015b\u0107\u2019 i odrzeczownikowe, np. n\u0119dzota<\/i>, bi\u00e9dota<\/i>.<\/p>\n Owe formacje na -ota<\/i> nabieraj\u0105 czasami znaczenia konkretnego, np. brz\u00ebdota<\/i> \u2018brzydal\u2019, bi\u00e9dota<\/i> \u2018cz\u0142owiek biedny\u2019, go\u0142ota<\/i> \u2018cz\u0142owiek bez maj\u0105tku\u2019, s\u0142abota<\/i> \u2018s\u0142abeusz\u2019 (LGP 712).<\/p>\n 1.4.10. Kaszubszczyzna ma te\u017c wiele formacji z sufiksem -ba<\/i>. Dzi\u015b przyrostek ten \u2013 jak wykazuje M. Korytkowska (Korytkowska 1972: 101-105) \u2013 nie wykazuje ju\u017c wi\u0119kszej produktywno\u015bci; wyrazy za jego pomoc\u0105 utworzone maj\u0105 ju\u017c do\u015b\u0107 d\u0142ugi \u201e\u017cywot\u201d w kaszubszczy\u017anie. Nie wyzyskuj\u0105 go pisarze, tworz\u0105c neologizmy (EBN). Oto przyk\u0142ady: ceszba<\/i> \u2018uciecha\u2019, go\u0144ba<\/i> \u2018gonitwa\u2019, kochba<\/i> \u2018narzecze\u0144stwo\u2019, kosba<\/i> \u2018koszenie\u2019, chwalba<\/i> lub chwa\u0142ba<\/i> \u2018przechwalanie si\u0119\u2019, rajb\u00eb<\/i> \u2018swaty\u2019, r\u00e3czba<\/i> \u2018por\u0119czenie\u2019, r\u00f4czba<\/i> \u2018zaproszenie\u2019, s\u00e9wba<\/i> \u2018siew, sianie\u2019, sl\u00ebzba<\/i> \u2018\u015blizganie si\u0119\u2019, swadzba<\/i> \u2018wesele\u2019, uczba<\/i> \u2018uczenie si\u0119\u2019, \u017ce\u0144ba<\/i> \u2018o\u017cenek, \u017ceniaczka\u2019, \u017c\u00ebczba<\/i> \u2018\u017cyczenie\u2019, por. LGP 713-714.<\/p>\n 1.4.11. Sufiksy ze sp\u00f3\u0142g\u0142osk\u0105 -ch<\/i>, a wi\u0119c -\u00ebch<\/i>, -och<\/i>, -\u00f4ch<\/i> wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3wnie\u017c w innych podstawach i w szerszym zakresie ani\u017celi w polszczy\u017anie, np. dr\u00eb\u017coch<\/i> \u2018tch\u00f3rz, cz\u0142owiek boja\u017aliwy\u2019, le\u017c\u00f4ch<\/i> \u2018leniuch\u2019, smierdz\u00ebch<\/i> lub smirdzoch<\/i> \u2018\u015bmierdziel\u2019, sto\u017c\u00ebch<\/i> \u2018zarozumialec\u2019 : sto\u017c\u00ebc so<\/i> \u2018by\u0107 dumnym\u2019, szpiel\u00ebch<\/i> \u2018ten, co szepleni\u2019 : szepiel\u00ebc<\/i>, zoboc\u00ebch<\/i> \u2018brudas\u2019 ; zobotac<\/i>, pierdzoch<\/i>, s\u00ebtoch<\/i> \u2018t\u0142\u00f3\u015bcioch\u2019 : s\u00ebti<\/i> \u2018t\u0142usty\u2019, d\u00ebrnoch<\/i> \u2018g\u0142upiec\u2019, chitroch<\/i>, ch\u00ebtroch<\/i> \u2018cz\u0142owiek chytry, przebieg\u0142y\u2019, pstroch<\/i> \u2018pstry w\u00f3\u0142\u2019, czarn\u00ebch<\/i> \u2018brunet\u2019, bieloch<\/i> i jasnoch<\/i> \u2018blondyn\u2019, Kwiatocha<\/i> \u2018zawo\u0142anie krowy\u2019 (LGP 714-715). S\u0105 to, jak wida\u0107, formacje odczasownikowe, odprzymiotnikowe, wszystkie pe\u0142ni\u0105 funkcj\u0119 nazw znamionuj\u0105cych, atrybutywnych. Dano\u015b\u0107 formacji za\u015bwiadczaj\u0105 przydomki szlacheckie M\u0119droch<\/i>, Szadoch<\/i>, Szymnoch<\/i>, \u017buroch<\/i> (BPS 153-154, 214).<\/p>\n Dzi\u015b przyrostek -och<\/i> s\u0142u\u017cy przede wszystkim do skracania nazwisk na -ski<\/i>, np. Czedroch<\/i> : Czedro\u015bczi<\/i>, Czinoch<\/i> : Czino\u015bczi<\/i>, Brzezoch<\/i> : Brzezyn\u015bczi<\/i>, Turoch<\/i> : Turzi\u0144\u015bczi<\/i>, Kropid\u0142och<\/i> : Kropis\u0142o\u015bczi<\/i> itd.<\/p>\n 1.4.12. Podobnie przyrostki ze sp\u00f3\u0142g\u0142osk\u0105 -s-<\/i> i -sz-<\/i> maj\u0105 szerszy zakres i funkcjonuj\u0105 w innych podstawach ani\u017celi w polszczy\u017anie, np. fagolas<\/i> \u2018szelma\u2019 : fagol\u00ebc<\/i>, d\u017cibas<\/i> \u2018gibas, dryblas\u2019 : d\u017cibac<\/i>, l\u00ebbas<\/i> \u2018leniuch\u2019 : l\u00ebbi<\/i> m. in. \u2018leniwy\u2019, wojas<\/i> \u2018cz\u0142owiek ha\u0142a\u015bliwy\u2019, w\u00ebwijas<\/i> \u2018kr\u0119tacz\u2019, kudl\u00f4s<\/i> \u2018kud\u0142acz\u2019, niegodz\u00ebj\u00f4sz<\/i> \u2018niegodziwiec\u2019; biel\u00ebs<\/i> \u2018blondyn\u2019, chwal\u00ebsz<\/i> lub chwalisz<\/i> \u2018samochwa\u0142\u2019, g\u0142\u00ebpisz<\/i> \u2018g\u0142upiec\u2019, g\u0142odnisz<\/i> \u2018g\u0142odeusz\u2019, \u0142amisz<\/i> \u2018cz\u0142owiek wysoki, smuk\u0142y\u2019, modnisz<\/i> \u2018modni\u015b\u2019, urwisz<\/i>. Szczeg\u00f3\u0142owo p\u00f3\u0142nocno-zachodnie formacje kaszubskie na -isz<\/i> i -ysz<\/i> opracowa\u0142a H. Popowska-Taborska (\u201eStudia z Filologii Polskiej i S\u0142owia\u0144skiej\u201d XI, 1972, s. 107-112), gdzie m. in. kradnisze<\/i> (tylko w lm.) \u2018ksi\u0119gi, \u017co\u0142\u0105dek zwierz\u0105t prze\u017cuwaj\u0105cych\u2019, kr\u00e3c\u00ebsza<\/i> \u2018nami\u0119tna tancerka\u2019, ksobisz<\/i> \u2018sk\u0105piec\u2019, gad\u00ebsz<\/i> \u2018gaw\u0119dziarz\u2019, Karlisz<\/i> \u2018Karol\u2019, T\u00f3nisz<\/i> \u2018Antoni\u2019, Bar\u00ebsza<\/i> \u2018Barbara\u2019, notowana ju\u017c przez Ceynow\u0119. Stosunkowo cz\u0119ste s\u0105 formacje na -us<\/i> lub -usz<\/i>, np. l\u00ebbus<\/i>, lagusz<\/i> \u2018cz\u0142owiek wysoki\u2019, d\u00ebguse<\/i> \u2018dyngus\u2019, wielgusz<\/i> \u2018wielka sie\u0107\u2019, por. kasz. nazwisko Wielgosz<\/i> (LGP 716-718).<\/p>\n 1.4.13. F. Lorentz (LGP 718) notuje z Brus w Chojnickiem sufiks -\u00f4\u017c<\/i> i -\u00f4\u017ca<\/i> w nazwach mieszka\u0144c\u00f3w, np. brus\u00f4\u017c<\/i> \u2018mieszkaniec Brus\u2019, che\u0142m\u00f4\u017c<\/i> \u2018mieszkaniec Che\u0142m\u00f3w\u2019, lubni\u00f4\u017c<\/i> \u2018mieszkaniec Lubni\u2019, a wariant \u017ce\u0144ski tego sufiksu -\u00f4\u017ca<\/i> oznacza mieszkanki wspomnianych wsi.<\/p>\n 1.4.14. Mamy te\u017c dodatkowe (poza znanymi z polszczyzny) formacje na -stwo<\/i> w funkcji abstrakcyjnej i kolektywnej zbiorowej, np. czarz\u00ebcelstwo<\/i> \u2018czarownictwo\u2019, cz\u0142ownictwo<\/i> \u2018cz\u0142owiecze\u0144stwo, krawstwo<\/i> \u2018krawiectwo\u2019 i \u2018krawcy\u2019, l\u00ebdztwo<\/i> \u2018ludzko\u015b\u0107\u2019, nadst\u0105pi\u00e9lstwo<\/i> \u2018nast\u0119pstwo\u2019, prostostwo<\/i> \u2018prostota\u2019, rodstwo<\/i> \u2018pokrewie\u0144stwo\u2019, \u017cidstwo<\/i> \u2018\u017cydostwo\u2019, wiadomstwa<\/i> \u2018wiadomo\u015bci\u2019, brace\u0144stwo<\/i> \u2018braterstwo\u2019, nare\u0144stwo<\/i> \u2018b\u0142aze\u0144stwo\u2019 : nara<\/i> \u2018g\u0142upiec, b\u0142azen\u2019, babiewi\u00e9rstwo<\/i> \u2018zabobonno\u015b\u0107\u2019 (LGP 719-721).<\/p>\n 1.4.15. W kaszubszczy\u017anie wyst\u0119puje do\u015b\u0107 cz\u0119sto archaiczny przyrostek -ina<\/i>, -\u00ebna<\/i> w funkcji nazwy \u017ce\u0144skiej (odpowiednik wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego -ini<\/i>), np. c\u00ebdotw\u00f3rcz\u00ebna<\/i>, doz\u00e9rcz\u00ebna<\/i>, prz\u00ebczincz\u00ebna<\/i> \u2018sprawczyni\u2019, rz\u0105dcz\u00ebna<\/i> \u2018rz\u0105dczyni\u2019, samochwalcz\u00ebna<\/i>, uczi\u0144cz\u00ebna<\/i> \u2018wykonawczyni\u2019, zdr\u00f4dcz\u00ebna<\/i> \u2018zdrajczyni\u2019 (LGP 723). W s\u0142owi\u0144czy\u017anie, jak zaznacza Lorentz (tam\u017ce), tworzy\u0142 on tak\u017ce nazwy samic.<\/p>\n W nazwach rodzaj\u00f3w mi\u0119sa formant ten wyst\u0119puje tak\u017ce w innych podstawach ani\u017celi w polszczy\u017anie, poniewa\u017c i zwierz\u0119ta w kaszubszczy\u017anie maj\u0105 nieco inne okre\u015blenia, np. bicz\u00ebna<\/i> \u2018wo\u0142owina\u2019, duwina<\/i> \u2018go\u0142\u0119bina\u2019 : duwa<\/i> \u2018go\u0142\u0105b\u2019, podobnie w nazwach drzew i zi\u00f3\u0142, np. danina<\/i> \u2018jedlina\u2019 : dana<\/i>, l\u00ebpina<\/i> \u2018drzewo lipowe\u2019, makowin\u00eb<\/i> \u2018\u0142odygi maku\u2019, tak te\u017c w niekt\u00f3rych nazwach konkretnych, np. p\u00e3kl\u00ebna<\/i> \u2018rozp\u0119klina\u2019, przemiarzl\u00ebna<\/i> \u2018przemar\u017alina\u2019, przez\u00ebbl\u00ebna<\/i> \u2018przezi\u0119bienie\u2019, przegorzal\u00ebna<\/i> \u2018zgorzelina\u2019, puchl\u00ebna<\/i>, spuchl\u00ebna<\/i> lub opuchl\u00ebna<\/i> \u2018opuchlina\u2019, ocekl\u00ebna<\/i> \u2018naciek\u2019, osedlena<\/i> \u2018osiedliny\u2019, oz\u00ebbl\u00ebna<\/i> \u2018ozi\u0119blina\u2019, zmokl\u00ebna<\/i> \u2018pot\u2019, szcz\u0142\u00ebne<\/i> \u2018mocz\u2019, oklepin\u00eb<\/i> \u2018om\u0142\u00f3cone snopki\u2019, zdrzel\u00ebna<\/i> \u2018rdza\u2019, zgrabin\u00eb<\/i> \u2018ograbione zbo\u017ce\u2019, skrobowin\u00eb<\/i>, \u017c\u00f4gal\u00ebn\u00eb<\/i> \u2018trociny\u2019, juchal\u00ebna<\/i> \u2018lura \u2013 o zupie\u2019; r\u00f3wnie\u017c w nazwach uroczysto\u015bci, np. chrzc\u00ebn\u00eb<\/i> lub krzc\u00ebn\u00eb<\/i>, szl\u00ebbin\u00eb<\/i> \u2018za\u015blubiny\u2019 (por. BSR), wi\u0144cz\u00ebn\u00eb<\/i> \u2018wie\u0144czyny, dziewiczy wiecz\u00f3r\u2019, obabin\u00eb<\/i> \u2018o\u017cenek\u2019, przenos\u00ebn\u00eb<\/i> \u2018przenosiny\u2019, przepros\u00ebn\u00eb<\/i> \u2018przeprosiny\u2019, strz\u00eb\u017c\u00ebn\u00eb<\/i> \u2018strzy\u017ca owiec\u2019, o\u017cniwin\u00eb<\/i> \u2018do\u017cynki\u2019, urodz\u00ebn\u00eb<\/i>, w\u00ebprawin\u00eb<\/i>, zapros\u00ebn\u00eb<\/i>, zaszl\u00ebbin\u00eb<\/i> \u2018zar\u0119czyny\u2019 (LGP 723-725).<\/p>\n Do\u015b\u0107 ciekawe s\u0105 twory nie r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 znaczeniowo od wyraz\u00f3w podstawowych, np. gorcz\u00ebc\u00ebna<\/i> \u2018gorczyca\u2019, k\u00e3pina<\/i> \u2018kepa\u2019, k\u0142odz\u00ebna<\/i> \u2018k\u0142oda\u2019, l\u00e3bina<\/i> \u2018snop\u2019 : l\u00e3ba<\/i>, nac\u00ebna<\/i> \u2018na\u0107\u2019, paproc\u00ebna<\/i> \u2018papro\u0107\u2019, r\u00ebs\u00ebna<\/i> \u2018rysa\u2019, s\u00ebc\u00ebna<\/i> \u2018sitowie\u2019, skal\u00ebna<\/i> \u2018ska\u0142a\u2019, szczawina<\/i> \u2018szczaw\u2019 (LGP 726).<\/p>\n 1.4.16. Przyrostek -izna<\/i>, -\u00ebzna<\/i> wyst\u0119puje r\u00f3wnolegle z sufiksem -ina<\/i>, -\u00ebna<\/i> i to w funkcji nazw mi\u0119siwa, np. cel\u00ebc\u00ebzna<\/i> lub cel\u00ebcz\u00ebzna<\/i> \u2018ciel\u0119cina\u2019, g\u00e3s\u00ebzna<\/i> \u2018g\u0119sina\u2019, kurz\u00ebzna<\/i> \u2018kurzyna\u2019; w nazwach oznaczaj\u0105cych cech\u0119 abstrakcyjn\u0105 lub w\u0142a\u015bciw\u0105 przedmiotowi konkretnemu, np. czarnizna<\/i> \u2018czernina\u2019, dz\u00ebcz\u00ebzna<\/i> \u2018dziczyzna\u2019, dz\u00ebwizna<\/i> \u2018dziczyna\u2019, g\u00e3sc\u00ebzna<\/i> \u2018g\u0119stwina\u2019, g\u0142\u00e3bizna<\/i> \u2018g\u0142\u0119bina\u2019, m\u0142odz\u00ebzna<\/i> \u2018m\u0142odzie\u017c\u2019, ni\u017c\u00ebzna<\/i> \u2018nizina\u2019, pusc\u00ebzna<\/i> \u2018pustynia\u2019, r\u00f3wizna<\/i> lub r\u00f3wnizna<\/i> \u2018r\u00f3wnina\u2019, snadz\u00ebzna<\/i> \u2018p\u0142ytko\u015b\u0107\u2019 : sn\u00f4dczi<\/i> \u2018p\u0142ytki\u2019; w rzeczownikach abstrakcyjnych, np. bol\u0105c\u00ebzna<\/i> \u2018b\u00f3l\u2019, c\u00ebsz\u00ebzna<\/i> \u2018cisza\u2019, gnil\u00ebzna<\/i> \u2018zgnilizna\u2019, gr\u00ebbizna<\/i> \u2018grubo\u015b\u0107\u2019, nowizna<\/i> \u2018nowina, ziemia \u015bwie\u017co uprawiona\u2019, prosc\u00ebzna<\/i> \u2018prostota\u2019, s\u00ebsz\u00ebzna<\/i> \u2018sucho\u015b\u0107\u2019, \u017c\u00f4\u0142c\u00ebzna<\/i> \u2018\u017c\u00f3\u0142ty piasek, \u017c\u00f3\u0142cizna\u2019; w nazwach zbiorowych, np. bes\u00ebzna<\/i> lub besowizna<\/i> \u2018zaro\u015bla bzowe\u2019, brzoz\u00ebzna<\/i> \u2018brzezina\u2019, bukowizna<\/i> \u2018buczyna\u2019, danizna<\/i> lub danowizna<\/i> \u2018jedlina\u2019, d\u00e3bizna<\/i>, d\u00e3bowizna<\/i> \u2018d\u0119bina, d\u0105browa\u2019 ale te\u017c miejscami \u2018\u017co\u0142\u0105d\u017a\u2019, czarc\u00ebzna<\/i> \u2018czarci\u2019, czeladz\u00ebzna<\/i> \u2018czelad\u017a\u2019, cz\u0142owiecz\u00ebzna<\/i> \u2018ludzko\u015b\u0107\u2019, gosc\u00ebzna<\/i> \u2018towarzystwo, go\u015bcie\u2019, ch\u0142opizna<\/i> \u2018ch\u0142opstwo\u2019, ks\u00e3\u017c\u00ebzna<\/i> \u2018duchowie\u0144stwo\u2019, Niemcz\u00ebzna<\/i> \u2018Niemcy\u2019, p\u0142\u00f3tnizna<\/i> \u2018bielizna lniana\u2019, skal\u00ebzna<\/i> \u2018ska\u0142y\u2019, str\u00ebsz\u00ebzna<\/i> \u2018\u017cebracy\u2019, trawizna<\/i> \u2018trawa\u2019, zwierz\u00ebzna<\/i> \u2018zwierzyna\u2019, \u017co\u0142nierz\u00ebzna<\/i> \u2018\u017co\u0142nierze\u2019, parsz\u00ebzna<\/i> \u2018proch\u2019, pienizna<\/i> \u2018piana\u2019, saz\u00ebzna<\/i> lub zadz\u00ebzna<\/i> \u2018sadza\u2019, rogac\u00ebzna<\/i> \u2018rogacizna, byd\u0142o rogate\u2019; w nazwach terenowych i fizjograficznych, np. b\u0142otowizna<\/i> \u2018b\u0142oto\u2019, dzarnizna<\/i> \u2018dar\u0144\u2019, gajowizna<\/i> \u2018zagajnik\u2019, gl\u00ebnizna<\/i> lub gl\u00ebnowizna<\/i> \u2018glinianka\u2019, pi\u00f4szcz\u00ebzna<\/i> \u2018gleba piaszczysta\u2019, torfnizna<\/i> lub torfowizna<\/i> \u2018torfowisko\u2019, \u017barnowizna<\/i> \u2018K\u0119pa \u017barnowiecka\u2019; w innych, np. grochowizna<\/i> \u2018grochowiny\u2019, jiczmienizna<\/i> \u2018s\u0142oma z j\u0119czmienia\u2019, kretowizna<\/i> \u2018kretowisko\u2019, starkowizna<\/i> \u2018deputat\u2019, gradz\u00ebzna<\/i> \u2018ziarno gradowe\u2019, snie\u017c\u00ebzna<\/i> \u2018\u015bnie\u017cynka\u2019 (LGP 727-729).<\/p>\n 1.4.17 Szczeg\u00f3ln\u0105 produktywno\u015b\u0107 wykazuje przyrostek -\u00f4rz<\/i> w funkcji nazw dzia\u0142acza, np. bieg\u00f4rz<\/i> \u2018biegacz\u2019, cz\u00ebt\u00f4rz<\/i> \u2018czytelnik\u2019, dopom\u00f4g\u00f4rz<\/i> \u2018pomocnik, doz\u00e9r\u00f4rz<\/i> \u2018dozorca\u2019, d\u00f4w\u00f4rz<\/i> \u2018dawca\u2019, j\u00f4d\u00f4rz<\/i> \u2018jadacz, \u017car\u0142ok\u2019, krzip\u00f4rz<\/i> \u2018skryzpek\u2019, kop\u00f4rz<\/i> \u2018kopacz\u2019, \u0142g\u00f4rz<\/i> \u2018k\u0142amca\u2019, maz\u00f4rz<\/i> \u2018malarz\u2019, nal\u00f4z\u00f4rz<\/i> \u2018znalazca\u2019, n\u00e3dk\u00f4rz<\/i> \u2018pop\u0119dzacz\u2019, p\u0142\u00ebw\u00f4rz<\/i> \u2018p\u0142ywak\u2019, przed\u00f4w\u00f4rz<\/i> \u2018sprzedawca\u2019, przepis\u00f4rz<\/i> \u2018przepisywacz\u2019, pos\u00f4d\u00f4rz<\/i> \u2018posiadacz\u2019, s\u0142\u00ebch\u00f4rz<\/i> \u2018s\u0142uchacz\u2019, obg\u00f4d\u00f4rz<\/i> \u2018obm\u00f3wca\u2019, or\u00f4rz<\/i> \u2018oracz\u2019, w\u00ebwo\u0142\u00f4rz<\/i> \u2018wywo\u0142ywacz\u2019, zbi\u00e9r\u00f4rz<\/i> \u2018zbieracz\u2019, fecht\u00f4rz<\/i> \u2018szermierz\u2019, mord\u00f4rz<\/i> \u2018morderca\u2019, puc\u00f4rz<\/i> \u2018fryzjer\u2019, red\u00f4rz<\/i> \u2018ratownik\u2019, rid\u00f4rz<\/i> \u2018je\u017adziec\u2019, szlip\u00f4rz<\/i> \u2018szlifierz\u2019, sztek\u00f4rz<\/i> \u2018torfiarz\u2019, wel\u00f4rz<\/i> \u2018wyborca\u2019, woj\u00f4rz<\/i> \u2018wojak\u2019, gol\u00f4rz<\/i> \u2018fryzjer\u2019, chw\u00f4l\u00f4rz<\/i> \u2018chwalca\u2019, nos\u00f4rz<\/i> \u2018nosiciel\u2019, p\u00f4l\u00f4rz<\/i> \u2018palacz\u2019, prow\u00f4d\u00f4rz<\/i> \u2018prowodyr\u2019, r\u00e3bi\u00f4rz<\/i> \u2018r\u0119bacz\u2019, s\u00ebs\u00f4rz<\/i> \u2018w\u0119dzarz\u2019, strz\u00e9l\u00f4rz<\/i> \u2018strzelec\u2019, w\u00e3dz\u00f4rz<\/i> \u2018w\u0119dkarz\u2019, sek\u00f4rz<\/i> \u2018zniwiarz\u2019, daj\u00f4rz<\/i> \u2018dawca\u2019, znaj\u00f4rz<\/i> \u2018znawca\u2019, b\u00e3bn\u00f4rz<\/i> lub b\u00e3bl\u00f4rz<\/i> \u2018dobosz, b\u0119bnista\u2019, br\u00ebl\u00f4rz<\/i> \u2018optyk\u2019 : br\u00eble<\/i> \u2018okulary\u2019, dr\u00f3t\u00f4rz<\/i> \u2018druciarz\u2019, gozdz\u00f4rz<\/i> \u2018gwo\u017adziarz\u2019, k\u0142os\u00f4rz<\/i>, k\u0142\u00f3tni\u00f4rz<\/i>, kr\u00f4s\u00f4rz<\/i> \u2018farbiarz\u2019, koni\u00f4rz<\/i>, kork\u00f4rz<\/i> \u2018pantoflarz\u2019, kos\u00f4rz<\/i> \u2018kosiarz\u2019, kosz\u00ebk\u00f4rz<\/i> \u2018koszykarz\u2019, lak\u00f4rz<\/i> \u2018lakiernik\u2019, \u0142apiczk\u00f4rz<\/i> \u2018\u0142apkarz\u2019, ml\u00e9k\u00f4rz<\/i> \u2018mleczarz\u2019, pocech\u00f4rz<\/i> \u2018pocieszyciel\u2019, rzeszot\u00f4rz<\/i> \u2018wytw\u00f3rca sit\u2019, skot\u00f4rz<\/i> \u2018pasterz byd\u0142a\u2019, swi\u00e9c\u00f4rz<\/i> \u2018wytw\u00f3rca \u015bwiec\u2019, owcz\u00f4rz<\/i>, zwon\u00f4rz<\/i> \u2018dzwonnik\u2019, jigl\u00f4rz<\/i>, kr\u00ebpi\u00f4rz<\/i> \u2018krupiarz\u2019, cesl\u00f4rz<\/i> \u2018cie\u015bla\u2019, ga\u0142gani\u00f4rz<\/i> \u2018z\u0142odziej\u2019, kn\u00ebk\u00f4rz<\/i> \u2018sknera, kutwa\u2019, h\u00f4k\u00f4rz<\/i> \u2018przekupie\u0144, straganiarz\u2019. Nadto omawiany sufiks spotykamy w nazwach przedmiot\u00f3w, np. bod\u00f4rze<\/i> \u2018os\u0119ka\u2019, niebod\u00f4rz<\/i> (LGP 731-733).<\/p>\n 1.4.18. Przyrostek -\u00ebcel<\/i> lub -icel<\/i> spotykamy w nieco innych podstawach, np. cz\u00ebnicel<\/i> \u2018wykonawca\u2019, czarz\u00ebcel<\/i> \u2018czarownik\u2019, doradz\u00ebcel<\/i> \u2018doradca\u2019, kupicel<\/i> \u2018kupuj\u0105cy\u2019, mno\u017c\u00ebcel<\/i> \u2018pomno\u017cyciel\u2019, r\u00e3cz\u00ebcel<\/i> \u2018por\u0119czyciel\u2019 (LGP 735).<\/p>\n 1.4.19. Przyrostek -\u00f4l<\/i> wyst\u0119puje w nieco szerszym zakresie i w innych podstawach ni\u017c w polszczy\u017anie, pe\u0142ni\u0105c funkcje znamionuj\u0105c\u0105 (atrybutywn\u0105), np. bl\u00ebs\u00f4\u0142<\/i> \u2018w\u00f3\u0142 z gwiazd\u0105\u2019, brod\u00f4l<\/i>, brz\u0142ech\u00f4l<\/i>, buch\u00f4l<\/i> \u2018pysza\u0142ek\u2019 : bucha<\/i> \u2018pycha\u2019, flab\u00f4l<\/i> \u2018gadu\u0142a\u2019 : flaba<\/i> \u2018g\u0119ba\u2019, g\u00e3b\u00f4l<\/i>, grz\u00ebw\u00f4l<\/i>, nos\u00f4l<\/i>, warg\u00f4l<\/i>, w\u0105s\u00f4l<\/i>, z\u00e3b\u00f4l<\/i>, p\u00e3k\u00f4l<\/i> \u2018p\u0119katy cz\u0142owiek\u2019. Omawiany sufiks wsyt\u0119puje tak\u017ce w podstawach przymiotnikowych, np. gr\u00ebb\u00f4l<\/i> \u2018grubas\u2019, l\u00ebs\u00f4l<\/i> \u2018\u0142ysek\u2019, m\u0105dr\u00f4l<\/i> \u2018m\u0119drek\u2019 (LGP 736). Osobliwo\u015bci\u0105 kaszubszczyzny jest przyrostek -\u00f4la<\/i>, pe\u0142ni\u0105cy, jak -\u00f4l<\/i>, funkcje znamionuj\u0105c\u0105, np. brod\u00f4la<\/i> \u2018brodal\u2019, brz\u00ebch\u00f4la<\/i> \u2018brzuchacz\u2019, g\u00e0b\u00f4la<\/i>, s\u0105k\u00f4la<\/i> \u2018wasal\u2019, ok\u00f4la<\/i> \u2018z charakterystycznymi oczyma\u2019, np. gr\u00ebb\u00f4la<\/i> \u2018grubas\u2019, m\u0105dr\u00f4la<\/i> \u2018m\u0105drala\u2019. Poza formacj\u0105 m\u0105drala<\/i> i nazwiskami typu P\u0119kala<\/i> nie jest on znany polszczy\u017anie (LGP 737).<\/p>\n 1.4.20. Znany ze staropolszczyzny, z przezwisk i z nazwisk ludowych przyrostek -a\u0142a<\/i> wykazuje w kaszubszczy\u017anie wzgl\u0119dn\u0105 produktywno\u015b\u0107, np. g\u00f4da\u0142a<\/i> \u2018gadu\u0142a\u2019, chwi\u0105da\u0142a<\/i> \u2018m\u0119\u017cczyzna stale drapi\u0105cy\u2019 i \u2018stary kawaler\u2019 (SSG II 63), jika\u0142a<\/i> lub j\u0105ka\u0142a<\/i>, krz\u00ebka\u0142a<\/i>, czicha\u0142a<\/i> \u2018m\u0119\u017cczyzna stale kichaj\u0105cy\u2019, liza\u0142a<\/i> \u2018lizus\u2019, sm\u00f4rka\u0142a<\/i> \u2018smarkacz\u2019, s\u00f4rka\u0142a<\/i> \u2018ten, co stale sarka\u2019, spluwa\u0142a<\/i> \u2018ten, co stale spluwa\u2019 (LGP 736), por. te\u017c nazwiska typu \u0141apa\u0142a<\/i>, Drapa\u0142a<\/i>, Gwizda\u0142a<\/i>.<\/p>\n 1.4.21. W tej samej funkcji nazw dzia\u0142acza wyst\u0119puje rzadszy przyrostek -\u00f4la<\/i>, np. drz\u00e9m\u00f4la<\/i>, g\u00f4d\u00f4la<\/i>, chrach\u00f4la<\/i> \u2018chrz\u0105ka\u0142a\u2019, chrap\u00f4la<\/i> \u2018ten, co chrapie\u2019, krz\u00ebk\u00f4la<\/i> \u2018krzykacz\u2019, liz\u00f4la<\/i> \u2018lizajek\u2019, sm\u00f4rk\u00f4la<\/i> \u2018smarkacz\u2019, sr\u00f4la<\/i> \u2018malec, p\u0119drak\u2019 (LGP 737), por. formacje w funkcji znamionuj\u0105cej z tym sufiksem (1.4.19.).<\/p>\n 1.4.22. W kilku wyrazach zauwa\u017cy\u0107 si\u0119 daje przyrostek -\u00e9l<\/i>, nie notowany we wsp\u00f3\u0142czesnej polszczy\u017anie, np. \u0142\u017c\u00e9l<\/i> \u2018k\u0142amca\u2019, gz\u00e9l<\/i> \u2018giez\u2019, bzdz\u00e9l<\/i> \u2018b\u017adzioch\u2019, krz\u00e9l<\/i> \u2018kr\u0119gos\u0142up\u2019, \u2018p\u0142etwy ryby\u2019 (SSG II 272), zdrz\u00e9l<\/i> \u2018\u017crenica\u2019 (SSG VI 205), drozd\u00e9l<\/i> \u2018drozd\u2019 (LGP 737). W funkcji znamionowej (atrybutywnej) wyst\u0119puje tak\u017ce przyrostek -ela<\/i>, np. chitrzela<\/i> \u2018chytrus\u2019, m\u0105drzela<\/i> \u2018m\u0119drek\u2019, srela<\/i> \u2018malec, p\u0119drak\u2019 (LGP 737). Podobny jest sufiks -\u00e9la<\/i> w funkcji nazw dzia\u0142acza, np. \u0142\u017c\u00e9la<\/i> \u2018k\u0142amca\u2019, spi\u00e9la<\/i> \u2018\u015bpioch\u2019, gni\u00e9la<\/i> \u2018le\u0144\u2019 i w funkcji atrybutywnej, np. g\u0142upi\u00e9la<\/i> \u2018g\u0142upiec\u2019, m\u0105drz\u00e9la<\/i> \u2018m\u0119drek\u2019, pit\u00e9la<\/i> \u2018pijak\u2019, od imes\u0142owu piti<\/i> oraz odrzeczownikowe wsz\u00e9la<\/i> \u2018wszarz\u2019 (LGP 737).<\/p>\n 1.4.23. Wi\u0119ksz\u0105 produktywno\u015bci\u0105 cieszy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c przyrostek -d\u0142o<\/i> i jego pochodne -ad\u0142o<\/i>, -id\u0142o<\/i>, -\u00ebd\u0142o<\/i>, np. c\u00ebgad\u0142o<\/i> \u2018ci\u0105gad\u0142o\u2019, czosad\u0142o<\/i> \u2018cie\u015blica, siekiera\u2019, d\u00ebchad\u0142o<\/i> \u2018krta\u0144\u2019, grzebad\u0142o<\/i> \u2018pogrzebacz\u2019, klepad\u0142o<\/i>, s\u00ebkad\u0142o<\/i> \u2018ko\u0142o sewkowe\u2019, s\u00ebchad\u0142o<\/i> \u2018suszyd\u0142o do lnu\u2019, wieszad\u0142o<\/i>, wijad\u0142o<\/i> lub owijad\u0142o<\/i> \u2018nawijad\u0142o\u2019, budz\u00ebd\u0142o<\/i>, cedz\u00ebd\u0142o<\/i> \u2018materia\u0142 palny s\u0142u\u017c\u0105cy do w\u0119dzenia\u2019, gas\u00ebd\u0142o<\/i>, gladz\u00ebd\u0142o<\/i>, kras\u00ebd\u0142o<\/i> \u2018farba\u2019, nos\u00ebd\u0142o<\/i>, p\u0142osz\u00ebd\u0142o<\/i> \u2018strach na ptaki\u2019, strasz\u00ebd\u0142o<\/i>, walid\u0142o<\/i>, zdrowid\u0142o<\/i> \u2018lekarstwo\u2019.<\/p>\n 1.4.24. Przyrostek -ni\u00f4<\/i> i jego pochodne na -arni\u00f4<\/i> i -alni\u00f4<\/i> wyst\u0119puj\u0105 w nieco innych podstawach ni\u017celi w polszczy\u017anie, np. ceglarni\u00f4<\/i> \u2018cegielnia\u2019, szliparni\u00f4<\/i> \u2018szlifiernia\u2019, krowiarnia<\/i> \u2018pomieszczenie dla kr\u00f3w\u2019, wolarni\u00f4<\/i> \u2018pomieszczenie dla wo\u0142\u00f3w\u2019, szaruzni\u00f4<\/i> \u2018rodzaj przybud\u00f3wki do przechowywania sprz\u0119t\u00f3w rolniczych\u2019 (SSG V 224, por. LGP 741); zak\u0142adni\u00f4<\/i> \u2018otw\u00f3r w lodzie do wpuszczania sieci\u2019, odk\u0142adni\u00f4<\/i> \u2018cz\u0119\u015b\u0107 p\u0142uga, kt\u00f3ra odk\u0142ada skib\u0119\u2019, w\u00ebchodni\u00f4<\/i> \u2018otw\u00f3r w lodzi do wyjmowania sieci\u2019, s\u0142\u00e3pni\u00f4<\/i> \u2018rodzaj sieci zastawnej\u2019, kopni\u00f4<\/i> \u2018miejsce bez \u015bniegu\u2019, p\u0142itnio<\/i> lub p\u0142utni\u00f4<\/i> \u2018p\u0142ywak u w\u0119dki\u2019, zob. AJK (przez S\u0142ownik a tergo<\/i> w t. XIV).<\/p>\n 1.4.25. O przyrostku -ac\u00ebj\u00f4<\/i> warto odnotowa\u0107, \u017ce tworzy on formacje rzeczownikowe od czasownik\u00f3w na -owac<\/i>. Poniewa\u017c s\u0105 to najcz\u0119\u015bciej czasowniki pochodzenia obcego, jest w kaszubszczy\u017anie mniej takich formacji, przyrostek ten wyst\u0119puje jednak niekiedy w innych podstawach, np. budac\u00ebj\u00f4<\/i> \u2018budowanie\u2019, liwrac\u00ebj\u00f4<\/i> \u2018dostawy\u2019, welac\u00ebj\u00f4<\/i> \u2018wybory\u2019 (LGP 743).<\/p>\n 1.4.26. Kaszubszczyzna zachowa\u0142a na oznaczenie istot niedoros\u0142ych przyrostek -\u0119<\/i>, pisany \u00e3<\/i> (wyparty w gwarach polskich przez -ak<\/i>), np. kurz\u00e3<\/i> lub kurcz\u00e3<\/i> \u2018kurcz\u0119\u2019, cel\u00e3<\/i>, jagni\u00e3<\/i>, k\u00f3zl\u00e3<\/i>, zgrz\u00e9bi\u00e3<\/i> \u2018\u017arebi\u0119\u2019, szczeni\u00e3<\/i>; stosowany on jest tak\u017ce jak podaje LGP 746-747, w okre\u015bleniu m\u0142odych ptak\u00f3w dzikich, np. pt\u00f4sz\u00e3<\/i>, sarcz\u00e3<\/i> \u2018m\u0142ode sroki\u2019, sk\u00f3rcz\u00e3<\/i> \u2018m\u0142ode szpaka\u2019, orzl\u00e3<\/i> \u2018m\u0142ode or\u0142a\u2019, wr\u00f3bl\u00e3<\/i> \u2018m\u0142ode wr\u00f3bla\u2019, nawet owad\u00f3w, np. pszczol\u00e3<\/i> \u2018ma\u0142a pszczo\u0142a\u2019, tu nale\u017cy te\u017c formacja drzewi\u00e3<\/i> \u2018ma\u0142e drzewko\u2019. Przyk\u0142ady wyraz\u00f3w okre\u015blaj\u0105cych ludzi: cz\u0142owiecz\u00e3<\/i>, cz\u0142ecz\u00e3<\/i>, grofi\u00e3<\/i>, kn\u00f4pi\u00e3<\/i> \u2018ch\u0142opczyk\u2019, otrocz\u00e3<\/i> \u2018ch\u0142opczyk\u2019, \u017bidcz\u00e3<\/i> \u2018\u017bydek\u2019, szk\u00f3lni\u00e3<\/i> \u2018dziecko szkolne\u2019. Sufiks ten wed\u0142ug Lorentza pe\u0142ni funkcj\u0119 deminutywn\u0105 (zdrabniaj\u0105c\u0105), np. b\u00f4bi\u00e3<\/i>, di\u00f4bl\u00e3<\/i>, ch\u0142opi\u00e3<\/i>, nos\u00e3<\/i> \u2018ma\u0142y nos\u2019, p\u00f4lc\u00e3<\/i> \u2018paluszek\u2019, ocz\u00e3<\/i> \u2018oczko\u2019, por. AJK IV, m. 177, s. 142-143; VIII, m. 377-380.<\/p>\n 1.4.27. W kaszubszczy\u017anie spotka\u0107 r\u00f3wnie\u017c mo\u017cemy twory rzeczownikowe powsta\u0142e przez dodanie przedrostka typu zapazucha<\/i> wobec pazucha<\/i> lub, jak inni chc\u0105 je t\u0142umaczy\u0107, z mianownikow\u0105 postaci\u0105 rzeczownika z wyra\u017cenia przyimkowego. Chodzi tu m. in. o takie rzeczowniki: pag\u00f3zdz<\/i> \u2018sworze\u0144\u2019, podremi\u00e3<\/i> \u2018pacha\u2019, podwierzeje<\/i> \u2018wrota\u2019, prziwiara<\/i> \u2018zabobon\u2019, pom\u00f4rz<\/i> \u2018przymrozek wiosenny\u2019, zacma<\/i> \u2018za\u0107mienie\u2019, z\u00f4p\u00f4rg<\/i> \u2018zapro\u017ce\u2019 (LGP 806).<\/p>\n 1.4.28. Ciekawsze formacje z\u0142o\u017ceniowe z pierwszym cz\u0142onem czasownikowym to: gonidi\u00f4be\u0142<\/i> \u2018p\u0119dziwiatr\u2019, kopikulka<\/i> \u2018grabarz\u2019, \u0142amign\u00f4t<\/i>, pal\u00ebpi\u00e9ck<\/i> \u2018palipiecek\u2019, Placz\u00ebb\u00f3g<\/i> \u2018Wielki Pi\u0105tek\u2019, trz\u00e3s\u00ebwid<\/i> \u2018b\u0142\u0119dny ognik\u2019, trz\u00ebs\u00ebskrzinka<\/i> \u2018trz\u0119siskrzynka\u2019, w\u00ebdrz\u00ebgrosz<\/i> \u2018wydrzygrosz\u2019, W\u00ebpnidupa<\/i> \u2018do\u015bc cz\u0119sta nazwa g\u00f3r\u2019, w\u00ebstawinoga<\/i> \u2018pysza\u0142ek\u2019 (LGP 806).<\/p>\n 1.4.29. R\u00f3wnie\u017c inne sufiksy rzadkie maj\u0105 w kaszubszczy\u017anie bogatsze za\u015bwiadczenie ni\u017c polszczyzna. Chodzi tu np. o sufiks -twa<\/i> w nazwach czynno\u015bci, jak \u0142owitwa<\/i> \u2018\u0142owienie\u2019, r\u00ebbitwa<\/i> \u2018rybo\u0142\u00f3wstwo\u2019 (LGP 719), o -awa<\/i> w drapawa<\/i> \u2018\u015bwierzb\u2019, durawa<\/i> \u2018obdartus\u2019, o -\u00ebwo<\/i>, np. wiz\u00ebwo<\/i> \u2018prz\u0119dza\u2019 : wizc<\/i> \u2018robi\u0107 na drutach\u2019. 1.4.30. Sufiks -any<\/i> w przymiotnikach, zaimkach i liczebnikach, np. sklanny<\/i> i szklanny<\/i> (AJK IX, m. 414), na pn. szklaniany<\/i>, s\u0142omianny<\/i> (tam\u017ce), drewnianny<\/i> i drzewianny<\/i>, poza tym drzewiany<\/i> i drewiany<\/i> (AJK IX, m. 415), gn\u00f4cany<\/i> \u2018ko\u015bciany\u2019 : gn\u00f4t<\/i> \u2018ko\u015b\u0107\u2019, koprzany<\/i> \u2018miedziany\u2019 : koper<\/i> \u2018mied\u017a\u2019, \u0142\u00ebczany<\/i> : \u0142\u00ebko<\/i>, m\u0105czany<\/i> \u2018m\u0105czny\u2019, p\u0142\u00f3tniany<\/i> \u2018p\u0142\u00f3cienny\u2019, stalany<\/i> \u2018stalowy\u2019, woszczany<\/i> \u2018woskowy\u2019, z\u0142ocany<\/i> \u2018z\u0142oty, z\u0142ocisty\u2019, ceniany<\/i> \u2018cienisty\u2019, dro\u017cd\u017cany<\/i> \u2018dro\u017cd\u017cowy\u2019, gnojany<\/i> \u2018nagnojony\u2019, kr\u00ebwiany<\/i> \u2018krwawy\u2019, maslany<\/i>, mrozany<\/i> \u2018mro\u017any\u2019, mi\u00e3sany<\/i> \u2018mi\u0119sisty\u2019, szczecany<\/i> \u2018szczeciniasty\u2019, deszczany<\/i> \u2018deszczowy\u2019, g\u0142owiany<\/i> \u2018zwi\u0105zany z g\u0142ow\u0105\u2019, godzany<\/i> \u2018bo\u017conarodzienowy\u2019, jastrzany<\/i> \u2018wielkanocny\u2019, jezerzany<\/i> \u2018jeziorny\u2019. W ka\u017cdej z tych formacji mo\u017cliwy jest dodatkowy, wt\u00f3rny sufiks -ny<\/i>, nie wnosz\u0105cy nowego znaczenia, np. szklany<\/i> i szklanny<\/i>. Zakres tego przyrostka -any<\/i> i wt\u00f3rnego -ny<\/i> jest znacznie szerszy, zw\u0142aszcza na Zaborzu, ni\u017c w polszczy\u017anie; przyk\u0142ady pokazuj\u0105, \u017ce wyst\u0119puje on tak\u017ce na miejscu og\u00f3lnopolskiego -ny<\/i> i -owy<\/i>. Wt\u00f3rne -ny<\/i> stwierdzamy r\u00f3wnie\u017c w zaimkach, np. cht\u00f3rny<\/i> \u2018kt\u00f3ry\u2019; LGP 753 podaje formacje od zaimk\u00f3w przys\u0142ownych ze s\u0142owi\u0144szczyzny, np. tamoszny<\/i> \u2018tamtejszy\u2019 : tamo<\/i>, tamteszny<\/i> \u2018tamtejszy\u2019, tuteszny<\/i> \u2018tutejszy\u2019. Tak\u017ce w liczebnikach zauwa\u017camy wt\u00f3rny przyrostek -ny<\/i>, np. jedn\u00f4stny<\/i>, dwan\u00f4stny<\/i>, dwadzestny<\/i>, pi\u00e3cdzes\u0105tny<\/i> i znane tak\u017ce w polszczy\u017anie setny<\/i>, t\u00ebs\u0105czny<\/i> (LGP 752-753).<\/p>\n 1.4.31. Wyra\u017an\u0105 ju\u017c funkcj\u0119 semantyczn\u0105 zauwa\u017camy w przyrostku -ny<\/i> (wymawiaj n\u2219i). Cieszy si\u0119 on w kaszubszczy\u017anie wielk\u0105 produktywno\u015bci\u0105, co jest jego cech\u0105 archaiczn\u0105. Cz\u0119sto by\u0142 bowiem w dawnej polszczy\u017anie, potem powoli wypierany by\u0142 przez sufiks -owy<\/i>. Przyk\u0142ady formacji odczasownikowych, odrzeczownikowych i odprzymiotnikowych: bodny<\/i> \u2018bodliwy\u2019, b\u00f3jny<\/i> \u2018boja\u017aliwy\u2019, dokuczny<\/i> \u2018dokuczliwy\u2019, gr\u00ebzny<\/i> \u2018\u017car\u0142oczny\u2019, chwatny<\/i> \u2018chwacki\u2019, j\u00f4dny<\/i> \u2018\u017car\u0142oczny\u2019, \u0142azny<\/i> \u2018\u0142a\u017aliwy\u2019, niesny<\/i> lub niosny<\/i>, poch\u0142apny<\/i> \u2018chciwy\u2019, rozd\u00f4wny<\/i> \u2018rozrzutny\u2019, t\u00e3\u017cny<\/i> lub t\u0105zny<\/i> \u2018t\u0119skny\u2019, wabny<\/i> \u2018powabny\u2019, doskoczny<\/i> \u2018us\u0142u\u017cny\u2019, d\u017cibny<\/i> \u2018gi\u0119tki\u2019, p\u00f4lny<\/i> \u2018palny\u2019, r\u0105bny<\/i> \u2018daj\u0105cy si\u0119 r\u0105ba\u0107\u2019, w\u00ebb\u00f4czny<\/i> \u2018sk\u0142onny do przebaczania\u2019, g\u00e3sny<\/i> \u2018zwi\u0105zany lub poch\u0105dz\u0105cy od g\u0119si\u2019, chlebny<\/i> \u2018chlebowy\u2019, chorostny<\/i> \u2018chorobowy\u2019, j\u00e3z\u00ebczny<\/i> \u2018j\u0119zykowy\u2019, ks\u00e3\u017c\u00ebczny<\/i> \u2018ksi\u0119\u017cycowy\u2019, swadzebny<\/i> \u2018weselny\u2019 : swadzba<\/i> \u2018wesele\u2019, udny<\/i> \u2018udowy\u2019, dobrotny<\/i> \u2018dobrotliwy\u2019, cz\u00ebstotny<\/i> \u2018czysty\u2019. Przyrostek -ny<\/i> tworzy tak\u017ce przymiotniki pochodne od przymiotnik\u00f3w, np. bladny<\/i> \u2018blady\u2019, cz\u00e3stny<\/i> \u2018cz\u0119sty\u2019, p\u0142oszny<\/i> \u2018p\u0142ochliwy\u2019, s\u00ebtny<\/i> \u2018t\u0142usty\u2019, sk\u0105pny<\/i> \u2018sk\u0105py\u2019, swi\u00e3tny<\/i> \u2018\u015bwi\u0119ty\u2019. Warto tu te\u017c doda\u0107, \u017ce sufiks -ny<\/i> regularnie wschodzi w formacje przymiotnikowe na -any<\/i>, a wi\u0119c typ blaszanny<\/i>, ceglanny<\/i>. Nast\u0119pnie przyrostek -ny<\/i> i pochodny -owny<\/i> pe\u0142ni funkcj\u0119 polszcz\u0105c\u0105 w przymiotnikach zapo\u017cyczonych, np. akur\u00f4tny<\/i>, d\u00ebbeltny<\/i> \u2018podw\u00f3jny\u2019, d\u00ebchtowny<\/i> \u2018\u015bcisliwy, gesty\u2019, fejnny<\/i> \u2018dobry, doskona\u0142y\u2019, m\u00ebrny<\/i> \u2018zmursza\u0142y\u2019. Wreszcie przyrostek -ny<\/i> tworzy liczebniki mno\u017cne od liczebnik\u00f3w zbiorowych, np. dw\u00f3jny<\/i> \u2018podw\u00f3jny\u2019, tr\u00f3jny<\/i> \u2018potr\u00f3jny\u2019, czw\u00f3rny<\/i> \u2018poczw\u00f3rny\u2019, pi\u0144c\u00f3rny<\/i> \u2018pi\u0119cioraki\u2019 (LGP 749-753).<\/p>\n 1.4.32. W kaszubszczy\u017anie podobnie jak w dawnej polszczy\u017anie i w niekt\u00f3rych gwarach polskich bardzo produktywne s\u0105 przyrostki dzier\u017cawcze na -in<\/i>, -ina<\/i>, -ino<\/i>, -iny<\/i> oraz -\u00f3w<\/i>, -owa<\/i> i -ow\u00eb<\/i>. Stosunek w\u0142asno\u015bci okre\u015bla si\u0119 zatem przymiotnikiem, nie dope\u0142niaczem rzeczownika, a wi\u0119c obowi\u0105zuj\u0105 konstrukcje typu mamina<\/i> chustka, tatowa<\/i> cz\u00f4pka, nie za\u015b: chustka mam\u00eb<\/i>, cz\u00f4pka tat\u00eb<\/i>. Spo\u015br\u00f3d licznych formacji tego typu (teoretycznie rzecz bior\u0105c mo\u017cliwych do ka\u017cdego rzeczownika) wymie\u0144my ni\u017cej kilka za LGP 756: bia\u0142czin<\/i> \u2018kobiecy\u2019, matczin<\/i> \u2018matczyn, matczyny\u2019, n\u00ebnczin<\/i> \u2018matczyn\u2019, czaplin<\/i> \u2018czapli\u2019, kokoszin<\/i> \u2018kokoszy\u2019, przepi\u00f3rczin<\/i> \u2018przei\u00f3rki\u2019 itd.<\/p>\n Przyk\u0142ady twor\u00f3w na -\u00f3w<\/i>, -owa<\/i>, -owo<\/i> : brat\u00f3w<\/i>, r\u00ebb\u00f4k\u00f3w<\/i>, s\u00ebn\u00f3w<\/i>, krawc\u00f3w<\/i>, ojc\u00f3w<\/i> itd. (LGP 758). Znaczy\u0107 tu te\u017c wypada, \u017ce obok sufiksu dzier\u017cawczego -owi<\/i> cz\u0119sty jest jego odpowiednik -ewi<\/i>, wyst\u0119puj\u0105cy najcz\u0119\u015bciej po dawnych sp\u00f3\u0142g\u0142oskach mi\u0119kkich c dz cz \u017c rz d\u017c l<\/i>, np. zajcewi<\/i>, deszczewi<\/i>, sledzewi<\/i>, ale te\u017c w\u0142osewi<\/i> (LGP 760). Oto dalsze przyk\u0142ady za AJK IX, m. 432-434: pi\u00e3scew\u00e9<\/i> r\u0119kawice lub piscewczi<\/i> \u2018r\u0119kawice o jednym palcu\u2019, palcew\u00e9<\/i> \u2018r\u0119kawice z palcami\u2019, r\u00f3\u017cewi<\/i>, te\u017c r\u00f3\u017cew\u00e9<\/i> suchot\u00eb \u2018suchoty galopuj\u0105ce\u2019, lilewi<\/i> \u2018liliowy\u2019, lilewizna<\/i> \u2018kolor fioletowy\u2019, lilewnik<\/i> \u2018wrzos\u2019, c\u00f4lewi<\/i>, \u00f3lszewi<\/i> \u2018olchowy\u2019, tr\u00f4cew\u00f4<\/i> lub tr\u00f4czew\u00f4<\/i> \u017c\u00f4ga lub tr\u00f4czewsk\u00f4<\/i> \u017c\u00f4ga \u2018pi\u0142a trakowa\u2019.<\/p>\n 1.4.33. W kaszubszczy\u017anie podobnie jak w dawnej polszczy\u017anie bardzo produktywny jest przyrostek -i<\/i>, m\u00f3wi\u0105c tradycyjnie, a nazywaj\u0105c rzecz zgodnie ze wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 teori\u0105 s\u0142owotw\u00f3rcz\u0105 powiemy, \u017ce w kaszubszczy\u017anie jest du\u017co przymiotnik\u00f3w powsta\u0142ych od rzeczownik\u00f3w w drodze tzw. konwersji. S\u0105 to np. bia\u0142czi<\/i> \u2018kobiecy\u2019, cesli<\/i> \u2018ciesielski\u2019, c\u00ebdotw\u00f3rczi<\/i>, di\u00f4bli<\/i> \u2018diabelski\u2019, ch\u0142opi<\/i> \u2018meski\u2019, kn\u00f4pi<\/i> \u2018ch\u0142opi\u0119cy\u2019, kr\u00f4wczi<\/i> \u2018krawiecki\u2019, kupczi<\/i> \u2018kupiecki\u2019, matczi<\/i> \u2018matczyny\u2019, niescy<\/i> \u2018niewie\u015bci\u2019 od niasta<\/i> \u2018niewiasta\u2019, stol\u00ebmi<\/i> \u2018olbrzymi\u2019 od stol\u00ebm<\/i>, str\u00ebszi<\/i> \u2018\u017cebraczy\u2019 : strech<\/i>, sz\u00f4\u0142t\u00ebsy<\/i> \u2018so\u0142ecki\u2019, tr\u00ebpi<\/i> \u2018trupi\u2019, ojcz\u00ebmi<\/i>, biczi<\/i>, buli<\/i> \u2018byczy\u2019, cel\u00ebcy<\/i> \u2018ciel\u0119cy\u2019, dobitczi<\/i> \u2018dobytkowy\u2019, wszi<\/i>, k\u00f4\u0142pi<\/i> \u2018\u0142ab\u0119dzi\u2019, kr\u00ebczi<\/i> \u2018kruczy\u2019, koni<\/i> \u2018ko\u0144ski\u2019, pajczi<\/i> \u2018paj\u0119czy\u2019, sarczi<\/i> lub sroczi<\/i>, sk\u00f3rczi<\/i> \u2018szpakowy\u2019 : sk\u00f3rc<\/i> \u2018szczurzy\u2019, buczi<\/i> \u2018bukowy\u2019, l\u00ebpi<\/i> \u2018lipowy\u2019, sl\u00ebwi<\/i> \u2018\u015bliwokowy\u2019, osczi<\/i> \u2018osikowy\u2019, garli<\/i> gard\u0142owy\u2019, jastrzi<\/i> \u2018wielkanocny\u2019 : Jastr\u00eb<\/i> \u2018Wielkanoc\u2019, muni<\/i> \u2018wargowy\u2019 : munia<\/i> \u2018warga\u2019, z\u00e3bi<\/i> \u2018z\u0119bowy\u2019, z\u00f4koni<\/i> \u2018zakonny\u2019 (LGP 748-749)\/<\/p>\n Dawno\u015b\u0107 i produktywno\u015b\u0107 tych formacji potwierdzaj\u0105 nazwy geograficzne, zw\u0142aszcza terenowe, np. B\u0105cze<\/i> (Do\u0142y), Czajcze<\/i> (B\u0142ota), Koni<\/i> (D\u00f3\u0142), Kotla<\/i> : kocio\u0142<\/i>, Kr\u00f3li<\/i> (D\u00f3\u0142), Niemcza<\/i> (G\u00f3ra), Recza<\/i> (Noga), Robacze<\/i> : robak<\/i>, Tobacze<\/i> (B\u0142ota), Wycze<\/i> (B\u0142oto) i inne w PMT I 313 (Ko\u015bcierskie) oraz z Puckiego: Gogola<\/i> (Woda) : gog\u00f3\u0142<\/i>, Mo\u015bcie<\/i> (B\u0142ota) : most<\/i>, Stawie<\/i> (\u0141\u0105ki), D\u0119ba<\/i> (G\u00f3ra), So\u015bnia<\/i> (G\u00f3ra) (PMT III 268).<\/p>\n Wspomnie\u0107 tu warto, \u017ce analogicznie utworzone przymiotniki od istot niedoros\u0142ych typu ciel\u0119<\/i>, jagni\u0119<\/i> maj\u0105 posta\u0107 cel\u00e3czi<\/i>, jagni\u00e3czi<\/i>, o nie do\u015b\u0107 jasnej genezie (AJK IX, m. 418); w s\u0142owi\u0144szczy\u017anie te\u017c dz\u00e9wcz\u00e3czi<\/i>, dzec\u00e3cz<\/i>, g\u0105s\u00e3czi<\/i> (tam\u017ce), na pd. Kaszub jawi\u0105 si\u0119 jednak formy z tematycznym -c-<\/i>: dz\u00e9wcz\u00e3cy<\/i>, dzec\u00e3cy<\/i>, jagni\u00e3cy<\/i>.<\/p>\n 1.4.34. M\u00f3wi\u0105c o s\u0142owotw\u00f3rstwie przymiotnik\u00f3w, wspomnie\u0107 jeszcze warto o formantach wsp\u00f3\u0142funkcyjnych, tzn. o formacjach utworzonych za pomoc\u0105 r\u00f3\u017cnych formant\u00f3w, ale maj\u0105cych to samo znaczenie. Cz\u0119sto warianty s\u0142owotw\u00f3rcze przymiotnik\u00f3w s\u0105 geograficznie zr\u00f3\u017cnicowane. I tak obok formacji z sufiksem -i<\/i> (por. 1.4.33.) pojawiaj\u0105 si\u0119 przymiotniki pochodne utworzone za pomoc\u0105 przyrostka -ski<\/i>, np. swini<\/i> i swi\u0144sczi<\/i>. Na Kaszubach \u015br. i pn. przewa\u017caj\u0105 formacje na -i<\/i>. Mamy zatem np. cz\u0119stsze swini<\/i> nad swi\u0144sczi<\/i>, krowi<\/i> nad kr\u00f3wsczi<\/i>, koni<\/i> nad k\u00f3\u0144sczi<\/i>, kurzi<\/i> nad kursczi<\/i> (AJK IX, m. 417). Lorentz (LGP 748) notuje nadto: babi<\/i> i babsczi<\/i>, di\u00f4bli<\/i> i diabelsczi<\/i>, bo\u017ci<\/i> i bosczi<\/i> znane s\u0105 tak\u017ce j\u0119zykowi polskiemu.<\/p>\n Obok formy latny<\/i>, letny<\/i> oraz latni<\/i> i letni<\/i> \u2018letni\u2019 pojawia si\u0119 rzadszy wariant latowi<\/i> (AJK IX, m. 420). Przymiotnik od rzeczownika robak<\/i> brzmi najcz\u0119\u015bciej robaczi<\/i>, rzadziej (na P\u00f3\u0142wyspie Helskim) robacz\u00ebwi<\/i> (tam\u017ce), od robota robocy<\/i>, rzadziej roboczi<\/i>, tak te\u017c historycznie w w. XVI-XVIII (por. BSR).<\/p>\n Wariantywnych formacji s\u0142owotw\u00f3rczych jest te\u017c pi\u00f4szcz\u00ebti<\/i> na pn. i pd. Kaszub, sporadycznie pi\u00f4szczast\u00f4<\/i> (g\u00f3ra), pi\u00f4szczat\u00f4<\/i> (g\u00f3ra), dzi\u015b Piszczata<\/i> G\u00f3ra pod Borzyszkowami, pi\u00f4skow\u00f4<\/i> i pi\u00f4skowat\u00f4<\/i> (AJK IX, m. 410) te\u017c Pi\u00f4sn\u00f4 G\u00f3ra<\/i> pod Kaliszem. Wymieni\u0107 dalej mo\u017cna kamienisti<\/i>, \u015brkasz. i pdkasz. kamieniasti<\/i>, kamienny<\/i>, kamianny<\/i>, sporadycznie te\u017c kamisti<\/i> i kamiasti<\/i> (AJK IX, m. 411); plaskati<\/i> \u2018p\u0142aski\u2019 (AJK IX, m. 411), \u015brkasz. gl\u00ebnisti<\/i>, gl\u00ebniasti<\/i>, pdkasz. glinny<\/i>, gl\u00ebnianny<\/i> i gl\u00ebniany<\/i>, sporadycznie te\u017c gl\u00ebniasti<\/i> (AJK IX, m. 412).<\/p>\n Twory s sufiksem -ati<\/i> i jego pochodnym -owati<\/i> s\u0105 wcale liczne, najcz\u0119\u015bciej pochodz\u0105 one od rzeczownik\u00f3w, np. c\u00ebcati<\/i> : c\u00ebc<\/i>, drz\u00f3nati<\/i> : drz\u00f3n<\/i> \u2018cier\u0144\u2019, grz\u00ebwati<\/i> \u2018grzywiasty\u2019, chr\u00ebnati<\/i> \u2018\u015bwierzbowaty\u2019 : chr\u00ebn\u00eb<\/i> \u2018\u015bwierzb\u2019, ko\u0142duniati<\/i> \u2018ko\u0142dunowaty\u2019, kwiatati<\/i>\u06ec \u2018kwiecisty\u2019, lasati<\/i> lub lasowati<\/i> \u2018lesisty\u2019, lidz\u00ebnati<\/i> \u2018\u015bcierniskowaty\u2019 : lidz\u00ebna<\/i> \u2018\u015bciernisko\u2019, rz\u00ebcati<\/i> \u2018dupiasty\u2019 : rz\u00ebc<\/i>, ogonati<\/i> \u2018ogoniasty\u2019 : og\u00f3n<\/i>, gl\u00ebnowati<\/i>, kl\u00e3bati<\/i> \u2018k\u0142\u0119biasty\u2019, kr\u00ebpiati<\/i> \u2018krupiasty\u2019 : kr\u00ebp\u00eb<\/i> \u2018krupy\u2019, l\u00ebsati<\/i> lub l\u00ebsowati<\/i> : l\u00ebs<\/i>, o\u0142owiati<\/i> \u2018olowiasty\u2019 : o\u0142\u00f3w<\/i>, narowati<\/i> \u2018b\u0142aze\u0144ski\u2019 : nara<\/i> \u2018g\u0142upiec, b\u0142azen\u2019, orzechowati<\/i> : orzech<\/i> itd. Cz\u0119ste jest u\u017cycie tego typu przymiotnik\u00f3w w przezwiskach i to od tego\u017c rzeczownika (figura ethymologica), np. t\u00eb g\u0142upku<\/i>, g\u0142upkowati<\/i>, t\u00eb smarku<\/i>, smarkowati<\/i>, t\u00eb l\u00e9niuchu<\/i>, l\u00e9niuchowati<\/i>, t\u00eb torbo<\/i>, torbowati<\/i>. Sufiks -ati<\/i> tworzy r\u00f3wnie\u017c pochodne od czasownik\u00f3w, np. drapati<\/i> \u2018drapi\u0105cy, drapliwy\u2019 : drapac<\/i>, k\u0105sati<\/i> \u2018k\u0105\u015bliwy\u2019, m\u00f4\u0142czati<\/i> \u2018milcz\u0105cy\u2019 : m\u00f4\u0142czec<\/i>. Od tych samych podstaw rzeczownikowych tworzy si\u0119 formacje przymiotnikowe za pomoca sufiksu -asti<\/i>, np. gl\u00ebniasti<\/i>, skrzidlasti<\/i> \u2018skrzydlaty\u2019, konoplasti<\/i> : konople<\/i>, tak\u017ce od przymiotnik\u00f3w, np. d\u0142ugasti<\/i> i pod\u0142ugasti<\/i> \u2018d\u0142ugi, pod\u0142u\u017cny\u2019 (LGP 766-767, 764-776). W formacjach odprzymiotnikowych sufiks -ati<\/i> i jego pochodne oznaczaj\u0105 pomniejszenie cechy oznaczonej przymiotnikiem podstawowym, np. d\u0142ugowati<\/i> \u2018nieco d\u0142ugi\u2019, g\u0142\u00ebchowati<\/i> \u2018g\u0142uchawy\u2019, s\u00ebwati<\/i> \u2018siwawy\u2019, p\u0142owati<\/i> \u2018plowawy\u2019.<\/p>\n Podobnie jak przyrostek -ati<\/i> du\u017c\u0105 frekwencj\u0105 cieszy si\u0119 przyrostek -iti<\/i>, -\u00ebti<\/i> i pochodny -owiti<\/i>. Wyst\u0119puje on zar\u00f3wno w tworach odrzeczownikowych jak i odprzymiotnikowych, np. d\u00f3mcz\u00ebti<\/i> : d\u00f3mk<\/i>, ocz\u00ebti<\/i> : oko<\/i>, z\u00f3mcz\u00ebti<\/i> \u2018zamczysty\u2019 : z\u00f3mk<\/i>, mechowiti<\/i> \u2018mechowaty\u2019 : mech<\/i>, dz\u00e9rowiti<\/i> \u2018dziurawy\u2019 : dz\u00e9ra<\/i> \u2018dziura\u2019, kol\u00ebti<\/i> \u2018kolisty\u2019 : ko\u0142o<\/i>, ceglowiti<\/i> \u2018ceg\u0142owy\u2019, di\u00f4b\u0142owiti<\/i> \u2018diabelski\u2019, d\u00f4kowiti<\/i> \u2018mglisty\u2019 : d\u00f4ka<\/i> \u2018mg\u0142a\u2019. R\u00f3wnofunkcyjny -isti<\/i>, -\u00ebsti<\/i> (LGP 766-768).<\/p>\n Obok powszechnych form bi\u00f4\u0142i<\/i>, cz\u00ebrwiony<\/i> czy cz\u00ebrwony<\/i> pojawiaj\u0105 si\u0119 rzadko na pn. Kaszub postaci bia\u0142asy<\/i>, cz\u00ebrwonasy<\/i> lub cz\u00ebrwionasy<\/i> (AJK IX, m. 412).<\/p>\n 1.4.35. Staropolszczy\u017anie i niekt\u00f3rym dialektom Polski (Ma\u0142opolska, \u015al\u0105sk, cz\u0119\u015bciowo te\u017c Wielkoposlka) znany by\u0142 przymiotnik dziwy<\/i>, kt\u00f3ry funkcjonuje w Puckiem jako dz\u00ebwi<\/i> \u2018dziki\u2019, inne gwary kaszubskie maj\u0105 form\u0119 dz\u00ebczi<\/i> (AJK IX, m. 419), ale por. Dz\u00e9wk\u00f4 G\u00f3ra<\/i> pod Garczem ko\u0142o Kartuz od dz\u00e9wczi<\/i>, dz\u00e9wk\u00f4<\/i> \u2018dziki\u2019 SSG I 264, dzi\u015b nazywana Dziewcza G\u00f3ra<\/i>. Podobnie kaszubszczy\u017anie p\u00f3\u0142nocnej znany jest przymiotnik s\u00ebri<\/i> lub z uproszczeniem \u00eb sri<\/i> (AJK IX, m. 419), poza tym znany s\u00ebrowi<\/i>, kt\u00f3ry mo\u017ce oddawa\u0107 zar\u00f3wno dawne syrowy<\/i> jak i surowy<\/i>; r\u00f3wnie\u017c obocznie z domowi<\/i> wystepuje na Kaszubach przymiotnik dom\u00f4cy<\/i> lub domocy<\/i> \u2018domowy\u2019, a z kupny<\/i> wariant kupczi<\/i> (tam\u017ce).<\/p>\n 1.4.36. W s\u0142owotw\u00f3rstwie czasownik\u00f3w uwag\u0119 zwraca przyrostek -owac<\/i> w czasownikach wielokrotnych. Charakterystyczny by\u0142 on dla staropolszczyzny, a wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wyst\u0119puje w wielu gwarach polskich. Zaznaczy\u0107 trzeba, \u017ce formy na -owac<\/i>, a wi\u0119c zapisowac<\/i>, odpisowac<\/i>, zapitowac<\/i> czy zap\u00ebtowac<\/i>, przepisowac<\/i>, w\u00ebpitowac<\/i> i w\u00ebp\u00ebtowac<\/i>, w\u00ebsypowac<\/i> i w\u00ebs\u00ebpowac<\/i>, przes\u00ebpowac<\/i> znane s\u0105 na pn. \u015br. Kaszubach, na pd. Kaszub funkcjonuj\u0105 ju\u017c tylko formy na -iwac<\/i> (polskie -ywac<\/i>), por. AJK IX, m. 442; w XVII i XVIII w. postaci na -owac<\/i> notowane by\u0142y w ksi\u0119gach s\u0105dowych ko\u015bcierskich (BSR, E. Breza, Uwagi o fonetyce i fleksji j\u0119zyka polskiego na Pomorzu w XVI-XVIII w. na podstawie r\u0119kopi\u015bmiennych ksi\u0105g s\u0105dowych ko\u015bcierskich<\/i>, \u201eStudia z Filologii Polskiej i S\u0142owia\u0144skiej\u201d XVIII, 1979[, dalej BUF]). 1.4.37. Charakterystyczne dla dawnej polszczyzny i wsp\u00f3\u0142czesnych gwar polskich, jak te\u017c innych j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich by\u0142y i s\u0105 liczebniki u\u0142amkowe z pierwszym cz\u0142onem p\u00f3\u0142-<\/i>. Znane s\u0105 one dzi\u015b szeroko na Kaszubach, gdzie nie tylko znane polszczy\u017anie p\u00f3\u0142tora<\/i> (z dawnego p\u00f3\u0142wtora<\/i>), ale tak\u017ce p\u00f3\u0142trzeca<\/i> \u2018dwa i p\u00f3\u0142\u2019, p\u00f3\u0142czwarta<\/i> i p\u00f3\u0142czwiarta<\/i> \u2018trzy i p\u00f3\u0142\u2019, p\u00f3\u0142pi\u0105ta<\/i> \u2018cztery i p\u00f3\u0142\u2019, p\u00f3\u0142szosta<\/i> i sporadycznie p\u00f3\u0142szesta<\/i> \u2018pi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142\u2019, p\u00f3\u0142sodma<\/i> \u2018sze\u015b\u0107 i p\u00f3\u0142\u2019, p\u00f3\u0142osma<\/i> \u2018siedem i p\u00f3\u0142\u2019, p\u00f3\u0142dziewi\u00e3ta<\/i> \u2018osiem i p\u00f3\u0142\u2019, p\u00f3\u0142dzes\u00e3ta<\/i> \u2018dziewi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142\u2019, p\u00f3\u0142jed\u00e9n\u00f4sta<\/i> \u2018dziesi\u0119\u0107 i p\u00f3\u0142\u2019, p\u00f3\u0142dwan\u00f4sta<\/i> \u2018jedena\u015bcie i p\u00f3\u0142\u2019 (AJK IX, m. 427). Co do historycznego po\u015bwiadczenia tych struktur por BSR.<\/p>\n 1.4.38. W kaszubszczy\u017anie wyst\u0119puj\u0105 zaimki znane dawnej polszczy\u017anie i niekt\u00f3rym wsp\u00f3\u0142czesnym gwarom ted\u00eb<\/i> \u2018wtedy\u2019, cz\u00e9<\/i> i cz\u00e9j<\/i> \u2018kiedy\u2019. Analogicznie wyst\u0119puje te\u017c na Kaszubach i w niek\u00f3rych gwarach polski (np. Krajna i Podhale) t\u00e9<\/i> i t\u00e9j<\/i> \u2018wtedy\u2019 (AJK IX, m. 421), nie znane dawnej polszczy\u017anie.<\/p>\n 1.4.39. Bardziej fonetyczny ni\u017c morfologiczny charakter maj\u0105 postaci wyraz\u00f3w sl\u00e9zc<\/i>, pnkasz. sjic<\/i>, \u015brkasz. i pdkasz. sti\u0105c<\/i> \u2018zdj\u0105\u0107\u2019, sr\u0105b<\/i> \u2018\u015bciany domu bez dachu\u2019 i pochodny przymiotnik sr\u00e3bisti<\/i>, smrok<\/i> \u2018zmrok, zmierzch\u2019, smiot<\/i> \u2018zaspa \u015bnie\u017cna\u2019. Polegaj\u0105 one na zachowaniu bezd\u017awi\u0119cznego przedrostka s-<\/i> lub se-<\/i>, znanego szeroko ze staropolszczyzny, innych j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich i wielu dialekt\u00f3w polskich, zw\u0142aszcza po\u0142udniowych (Ma\u0142opolska, \u015al\u0105sk), por. AJK IX, m. 430. Tu mo\u017cna tak\u017ce wspomnie\u0107 o zachowaniu bezd\u017awi\u0119cznego t<\/i> w przedrostku od<\/i> w wyrazach otnoga<\/i> \u2018odnoga\u2019, ot\u00e9nk<\/i>, otenka<\/i>, otimk<\/i> lub otinka<\/i> \u2018dwie bruzdy zaorane do siebie\u2019, otiwroti<\/i> \u2018tam i z powrotem\u2019 (SSG III 347). Owo s<\/i> i se<\/i> wyst\u0119puje te\u017c w funkcji przyimka z zaimkami osobowymi, np. s nim<\/i>, se nami<\/i> \u2018z nim, z nami\u2019 i z rzeczownikami, np. se z\u00e9mi<\/i> (AJK IX, m. 430).<\/p>\n 1.4.40. Dla Kaszub i niekt\u00f3rych gwar s\u0105siednych (Kociewia, Bor\u00f3w Tucholskich, cz\u0119\u015bciowo Krajny) charakterystyczne s\u0105 formy zrostowe powsta\u0142e z przyimka i rzeczownika, pe\u0142ni\u0105 one funkcj\u0119 przyimka. Chodzi tu o takie twory: we westrzodku<\/i>, na westrzodku<\/i> \u2018po\u015br\u00f3d, w\u015br\u00f3d\u2019. Sta\u0142y si\u0119 one podstaw\u0105 przymiotnik\u00f3w westrz\u00e9dny<\/i> (palec) \u2018\u015brodkowy\u2019, por. AJK IX, m. 431. Tu doda\u0107 te\u017c trzeba wyra\u017cenie do dod\u00f3mu<\/i>, gdzie dod\u00f3m<\/i> rozumiane jest jako \u2018dom rodzinny\u2019 (SSG I 224).<\/p>\n 1.4.41. Wy\u017cej wskazywano na wi\u0119ksz\u0105 produktywno\u015b\u0107 wielu formant\u00f3w w kaszubszczy\u017anie ni\u017c w polszczy\u017anie. Mo\u017cna by to pytanie odwr\u00f3ci\u0107 i zapyta\u0107, jakie formanty i modele s\u0142owotw\u00f3rcze s\u0105 cz\u0119stsze w polszczy\u017anie od kaszubszczy\u017any albo inaczej: jakie formanty, znane z polszczyzny, nie s\u0105 znane kaszubszczy\u017anie. Pytanie takie narzuca si\u0119 samo przez si\u0119, skoro bowiem m\u00f3wiono do\u015b\u0107 obszernie o wy\u017cszej frekwencji i wi\u0119kszej produktywno\u015bci niekt\u00f3rych sufiks\u00f3w w kaszubszczy\u017anie, to dzi\u0119ki jakim \u015brodkom s\u0142owotw\u00f3rczym ta wy\u017cszo\u015b\u0107 zosta\u0142a osi\u0105gni\u0119ta.<\/p>\n Nie analizuj\u0105c szczeg\u00f3\u0142owiej kaszubszczyzny od tej strony, powiedzie\u0107 trzeba, \u017ce j\u0119zyku kaszubskim brak jest lub rzadko wyst\u0119puj\u0105 przyrostki zapozyczone lub wyabstrahowane z obcych s\u0142\u00f3w. Mniejsza jest wi\u0119c produktywno\u015b\u0107, gdy o rzeczowniki chodzi, sufiksu -ant<\/i> (por. LGP 713), znanego z polskich s\u0142\u00f3w typu intrygant<\/i>, konsultant<\/i>, sufiksu -aj\u0142o<\/i>, por. og\u00f3lnopolskie krzykaj\u0142o<\/i>; rzadki jest przedrostek arcy-<\/i> : arcyb\u00e3ks<\/i> \u2018dziecko maj\u0105ce matk\u0119 i babk\u0119 nie\u015blubn\u0105\u2019; arcyb\u00e3benka<\/i> \u2018kobieta maj\u0105ca kilkoro dzieci nieslubnych\u2019 SSG I 7. W s\u0142owotw\u00f3rstwie przymiotnik\u00f3w brak zapo\u017cyczonych formant\u00f3w przedrostkowych typu anty-<\/i>, arcy-<\/i>, a-<\/i>, ultra-<\/i> itd. Liczne s\u0105 substantyzowane przymiotniki (konwersja lub derywacja syntaktyczna) typu s\u0142u\u017cebn\u00f4<\/i> \u2018s\u0142u\u017c\u0105ca\u2019, ucza\u0142i<\/i> \u2018uczony\u2019, szk\u00f3lny<\/i> \u2018nauczyciel\u2019, szk\u00f3ln\u00f4<\/i> \u2018nauczycielka\u2019, \u0142\u00f4wkow\u00e9<\/i> \u2018op\u0142ata za dzier\u017caw\u0119 \u0142awek w ko\u015bciele\u2019, szl\u00ebbny<\/i> \u2018m\u0105\u017c\u2019, szl\u00ebbn\u00f4<\/i> \u2018\u017cona\u2019, zlaz\u0142\u00f4<\/i> \u2018konkubina\u2019, zlaz\u0142i<\/i> \u2018konkubent\u2019, s\u0105dowi<\/i> \u2018s\u0119dzia\u2019 i wiele innych. Jest to wi\u0119c cecha wsp\u00f3lna dla kaszubszczyzny i polszczyzny. Nieliczne s\u0105 w kaszubszczy\u017anie zestawienia s\u0142owotw\u00f3rcze typu panna bez p\u0142ot<\/i> \u2018nasturcja\u2019, rz\u00e9czny k\u00f3\u0144<\/i> \u2018hipopotam\u2019 z niem. Flusspferd<\/i>, du\u017co w nazwach topograficznych, jak np. M\u00f4l\u00e9 Morz\u00e9<\/i> \u2018Zatoka Pucka\u2019, Wield\u017c\u00e9 Morz\u00e9<\/i> \u2018otwarte morze\u2019, Star\u00f4 Maszina<\/i> \u2018cz\u0119\u015b\u0107 Sierakowic\u2019 itd. Poza tym wi\u0119ksza produktywno\u015b\u0107 niekt\u00f3rych sufiks\u00f3w w kaszubszczy\u017anie wynika z funkcjowania u Kaszub\u00f3w wielu wariant\u00f3w s\u0142owotw\u00f3rczych na okre\u015blenie tego samego desygnatu, pot. np. warianty p\u0142\u00ebw\u00f4k<\/i>, p\u0142\u00ebw\u00f4cz<\/i> i p\u0142\u00ebw\u00f4rz<\/i> wobec ustabilizowanej formy og\u00f3lnopolskiej p\u0142ywak<\/i> (por. inne warianty s\u0142\u00f3w w p. 1.2.).<\/p>\n 1.5. Geograficzne zr\u00f3znicowanie s\u0142owotw\u00f3rstwa kaszubskiego<\/b><\/p>\n Referuj\u0105c zjawiska s\u0142owotw\u00f3rstwa kaszubskiego napomykano tu i \u00f3wdzie o geograficznym zr\u00f3\u017cnicowaniu pewnych wariant\u00f3w s\u0142owotw\u00f3rczych wyraz\u00f3w. Tu dokonujemy pewnego podsumowania omawianej problematyki, opieraj\u0105c si\u0119 na AJK XV, s. 90-101, gdzie dalsza bibliografia.<\/p>\n Najbardziej archaiczny charakter s\u0142owotw\u00f3rczy wykazuj\u0105 gwary p\u00f3\u0142nocnokaszubskie, tzn. pucko-wejherowskie. Znane tu s\u0105 struktury z formantem -iszcze<\/i> (typ toporz\u00ebszcze<\/i> \u2018trzonek toporu\u2019, por. 1.3.1.), wielk\u0105 produktywno\u015b\u0107 wykazuj\u0105 formacje z formantem -ica<\/i>, maj\u0105cym jeszcze funkcj\u0119 deminutywn\u0105, np. wieszczerz\u00ebca<\/i> \u2018jaszczurka\u2019 (por. 1.4.6.), obecno\u015b\u0107 przymiotnik\u00f3w typu s\u0105bagn\u00f4<\/i> (por. 1.3.6.) i wiele innych.<\/p>\n Drugi region wyodr\u0119bniony przez autorki (H. Popowska-Taborska i K. Handke, por. AJK XV, s. 94) to gwary p\u00f3\u0142nocno- i \u015brodkowokaszubskie, tzn. pucko-wejherowsko-kartuskie i cz\u0119\u015bciowo p\u00f3\u0142nocnoko\u015bcierskie. Cech\u0105 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 jest wystepowanie form bezprzyrostkowych tupy kur<\/i> \u2018kogut\u2019, k\u0105tor<\/i> \u2018ropucha\u2019, grz\u00e3da<\/i> lub grz\u0105dza<\/i>, dzban<\/i>, k\u0142\u0105b<\/i>, chusta<\/i> wobec pdkasz. kami\u00e9\u0144<\/i>, krz\u00e9mi\u00e9\u0144<\/i>, p\u0142\u00f3mi\u00e9\u0144<\/i>, rz\u00e9mi\u00e9\u0144<\/i>. Na omawianym obaszarze wyst\u0119puj\u0105 tak\u017ce formy przymiotnikowe typu swini<\/i> wobec postaci typu swi\u0144sczi<\/i> przewa\u017caj\u0105cych na pd. Kaszub (por. 1.4.33. i 1.4.34.). Dominuj\u0105 tu tak\u017ce czasowniki niedokonane typu pisowac<\/i> (por. 1.4.36.) i kilka innych zjawisk.<\/p>\n Trzeci subregion stanowi\u0105 w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocne i p\u00f3\u0142nocno-\u015brodkowe z po\u0142udniowo-zachodnimi Kaszubami (tzw. G\u00f4ch\u00eb i cz\u0119\u015b\u0107 wsi w Bytowskiem). Znane tu s\u0105 formacje na -ica<\/i> (typ nogawice<\/i> \u2018ponczochy\u2019), postaci zymk<\/i>, powijka<\/i>, kukuk<\/i> wobec po\u0142udniowo-wschodnich pozym(e)k<\/i>, powij\u00f4cz<\/i>, kuk\u00f3wka<\/i>.<\/p>\n Kaszuby \u015brodkowe to teren, z kt\u00f3rego promieniuj\u0105 tendencje innowacyjne, dotycz\u0105ce jednak pojedynczych wyraz\u00f3w, nie za\u015b pewnej struktury.<\/p>\n Tak zwane Zaborze, czyli Kaszuby po\u0142udniowo-wschodnie charakteryzuj\u0105 si\u0119 oddzia\u0142ywaniem cech s\u0142owotw\u00f3rczych dialekt\u00f3w Polski kontynentalnej. W ten spos\u00f3b przeciwstawiaj\u0105 si\u0119 znacznej reszcie obszaru kaszubskiego. Znamienne dla Zaborza s\u0105 struktury typu cel\u00f4k<\/i>, pros\u00f4k<\/i> (nie: cel\u00e3<\/i>, pros\u00e3<\/i>), jagodz\u00ebn\u00eb<\/i> (nie: jagodowicz\u00e9<\/i>).<\/p>\n O wyzyskiwaniu przez pisarzy kaszubskich \u015brodk\u00f3w s\u0142owotw\u00f3rczych da si\u0119 tyle powiedzie\u0107, \u017ce pisarze najcz\u0119\u015bciej pos\u0142ugiwali si\u0119 tymi wariantami s\u0142owotw\u00f3rczymi, kt\u00f3re znane im by\u0142y lub s\u0105 z gwary wsi, w kt\u00f3rej si\u0119 wychowali. Tak sprawa wygl\u0105da u Ceynowy, kt\u00f3ry bazowa\u0142 na gwarze s\u0142awoszy\u0144skiej w Puckiem i u Derdowskiego, opieraj\u0105cego si\u0119 na dialekcie rodzinnej wsi Wiele w Chojnickiem. Zapowiadanego zbratania r\u00f3\u017cnych gwar nie dokona\u0142, cho\u0107 niekt\u00f3rzy jego bohaterowie, jak Czorli\u0144sczi pochodzili z Kaszub \u015brodkowych. Bogatsza pod wzgl\u0119dem s\u0142owotw\u00f3rczym jest kaszubszczyzna J. Karnowskiego z formacjami rzeczownikowymi na -ota<\/i>, np. nowota<\/i> \u2018nowo\u015b\u0107\u2019, formacjami atrybutywnymi na -\u00f4l<\/i>, np. dzub\u00f4l<\/i>, czub\u00f4l<\/i> (EBN 46), wyzyskiwaniem sufiksu -ny<\/i> (por. tytu\u0142 Nowotn\u00e9 spi\u00e9w\u00eb<\/i>) itd. Ca\u0142e bogactwo zasob\u00f3w s\u0142owotw\u00f3rczych kaszubszczyzny stara\u0142 si\u0119 wyzyska\u0107 A. Majkowski w powie\u015bci o Remusie, pokazuj\u0105c w ten spos\u00f3b, jak jego zdaniem powinna wygl\u0105da\u0107 kaszubszczyzna literacka. Mamy tu zatem i -stwo<\/i> w funkcji zbiorowej, np. ludzstwo<\/i>, prz\u00ebjacelstwo<\/i>, pracharstwo<\/i> \u2018\u017cebracy, ho\u0142ota\u2019, tr\u0105bicelstwo<\/i> \u2018orkiestra\u2019, i -iszcze<\/i>, np. dro\u017c\u00ebszcze<\/i>, ale cz\u0119\u015bciej -isko<\/i>, np. tacewisko<\/i> \u2018kryjowka\u2019, wierz\u00ebsko<\/i> \u2018miejsce, gdzie si\u0119 r\u0105bie drzewo\u2019, -\u00f4cz<\/i> nad -ca<\/i>, np. doz\u00e9r\u00f4cz<\/i> \u2018dozorca\u2019, predylekcj\u0119 do sufiksu -izna<\/i>, np. mokl\u00ebzna<\/i> \u2018pot\u2019, pienizma<\/i> \u2018piana\u2019, piekl\u00ebzna<\/i> \u2018upa\u0142\u2019, przewag\u0119 -ny<\/i> nad -owi<\/i>, np. honorni<\/i> Kaszubi, obfito\u015b\u0107 formacji na -isti<\/i>, -asti<\/i>, -ati<\/i>, np. ojcowist\u00f4<\/i> rola, brz\u00ebdzasti<\/i> las, lica brodat\u00e9<\/i> i w\u0142osat\u00e9<\/i>, durowati<\/i> wamps, zaimki i przys\u0142\u00f3wki deminutywne typu nick<\/i> \u2018nic\u2019, nawetk<\/i>. Jest to kaszubszczyzna starannie piel\u0119gnowana, w innych utworach tego pisarza dochodzi do g\u0142osu Kaszuba spod Ko\u015bcierzyny, gdy chodzi o cechy gwarowe. R\u00f3wnie\u017c bogactwo formacji s\u0142owotw\u00f3rczych Kaszub p\u00f3\u0142nocnych i \u015brodkowych wyzyskuj\u0105 w swojej poezji J. Trepczyk i A. Nagel; zw\u0142aszcza pierwszy tworzy bardzo cz\u0119sto udane pod wzgl\u0119dem j\u0119zykowym neologizmy, ma poczucie kaszubskiej normy s\u0142owotw\u00f3rczej. Natomiast u A. Labudy obok neologizm\u00f3w udanych, jak np. pos\u00e3bica<\/i> \u2018kolejka\u2019, szlachota<\/i> \u2018szlachetno\u015b\u0107\u2019 s\u0105 nieudane, np. krajostawa<\/i> \u2018konstytucja\u2019, beznaczny<\/i> \u2018bezdzietny\u2019, z niczym si\u0119 nie kojarz\u0105ce, np. jarbotac<\/i> \u2018pracowa\u0107\u2019 (mo\u017ce niem. arbeiten<\/i>), dr\u00ebwot<\/i> \u2018pr\u0105d elektryczny\u2019, zestawienia typu dr\u00ebwotny cy\u017ce\u0144<\/i> \u2018kolejka elektryczna\u2019 i inne.<\/p>\n Tak\u017ce autorzy stylizuj\u0105cy na kaszubszczyzne pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 \u015brodkami znanymi w danym regionie kaszubskim. Na og\u00f3\u0142 poprawnie okre\u015blaj\u0105 nazwiska \u017con, c\u00f3rek i syn\u00f3w, wyzyskuj\u0105 produktywne formanty, np. -ba<\/i>, -ica<\/i>, -nik<\/i> (Necel, Piepka, Fenikowski), por. Tred.<\/p>\n
\n2. Fleksja<\/a>, 2.1. Odmiana rzeczownik\u00f3w<\/a>, 2.2. Odmiana przymiotnik\u00f3w<\/a>, 2.3. Zaimki<\/a>, 2.4. Liczebniki<\/a>, 2.5. Liczebniki<\/a>
\nLiteratura<\/a><\/p>\n
<\/br\/>
\nZ formant\u00f3w przymiotnikowych wymieni\u0107 trzeba:<\/p>\n
\nR\u00f3wnie\u017c formy wielokrotne kupac<\/i> lub \u015brkasz. kupiac<\/i> \u2018kupowac\u2019 nawi\u0105zuj\u0105 do takich\u017ce postaci staropolskich i wschodnios\u0142owia\u0144skich. Znana te\u017c na Kaszubach taka posta\u0107 wielokrotna od r\u0105bic<\/i>, a wi\u0119c np. w\u00ebr\u0105biac<\/i>, por. do tego polskie wzbroni\u0107<\/i> : wzbrania\u0107<\/i> i st\u0105pi\u0107<\/i> : st\u0105pa\u0107<\/i>. R\u00f3wnie\u017c w zapo\u017cyczonym czasowniku z niemieckiego retten<\/i> mamy kaszubskie retac<\/i> \u2018ratowa\u0107\u2019 AJK IX, m. 443), obok rajtowac<\/i> \u2018je\u017adzi\u0107 konno\u2019 wyst\u0119puje ridac<\/i> z dolnoniem. rieden<\/i> = g\u00f3rnoniem. reiten<\/i>.<\/p>\n