{"id":253,"date":"2006-09-28T12:24:57","date_gmt":"2006-09-28T12:24:57","guid":{"rendered":"https:\/\/www.rastko.net\/rastko-ka\/?p=253"},"modified":"2008-04-11T01:14:12","modified_gmt":"2008-04-11T01:14:12","slug":"frazeologia-kaszubska-a-wierzenia-aktualizacja-iv-2008-cdn","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/?p=253","title":{"rendered":"Frazeologia kaszubska a wierzenia [aktualizacja IV 2008] [cdn]"},"content":{"rendered":"<p><html><\/p>\n<p><head><\/p>\n<p><\/head><\/p>\n<h2>Jerzy Treder<\/h2>\n<h1>Frazeologia kaszubska a wierzenia i<br \/>\nzwyczaje (na tle por\u00f3wnawczym)<\/h1>\n<p> [Fragmenty. Wyb\u00f3r i digitalizacja tekstu: Dark \u017buroch-Cz&#244;piewsczi]<\/p>\n<p> Na podstawie wydania:<\/p>\n<p><b>Muzeum Pi\u015bmiennictwa i Muzyki<br \/>\nKaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie<\/b><\/p>\n<p> <b>Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Ziemi Wejherowskiej<\/p>\n<p>Wejherowo 1989 <\/b><\/p>\n<p><span style=\"color: #00CC00\">[Teksty publikuje si\u0119 za zgod\u0105 Autora i przy jego<br \/>\npomocy, m.in. w zakresie aktualizacji pisowni przyk\u0142ad\u00f3w kaszubskich (i nie<br \/>\ntylko); inne zmiany zasygnalizowano nawiasami []. Czytaj\u0105c t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 w<br \/>\noryginale, nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, i\u017c by\u0142a ona wydana przed 1989 r. (a maszynopis<br \/>\ngotowy do druku ju\u017c w 1984 r.), a wi\u0119c gdy w nauce polskiej &#8211; i nie tylko &#8211;<br \/>\nkaszubski nie by\u0142 uwa\u017cany za odr\u0119bny j\u0119zyk, st\u0105d, kiedy mowa w oryginale o<br \/>\nj\u0119zyku literackim (te\u017c skr\u00f3t: lit.), to autor ma na my\u015bli literacki j\u0119zyk<br \/>\npolski. W niniejszej publikacji kaszubszczyzn\u0119 przedstawiono jako samodzielny<br \/>\nj\u0119zyk.<\/p>\n<p>Z ksi\u0105\u017cki tej obficie korzysta\u0142 T. Linkner, m.in. w ksi\u0105\u017cce &quot;Heroiczna<br \/>\nbiografia Remusa&quot; (Gda\u0144sk 1996), te\u017c w wydaniu (przez T. Linknera) pracy<br \/>\n&quot;S\u0142owia\u0144skie bogi i demony&quot;. Z r\u0119kopisu Bronis\u0142awa Trentowskiego,<br \/>\nGda\u0144sk 1998. Frazeologizmy czerpa\u0142 z niej te\u017c poeta A. Klein, por. &quot;Ach,<br \/>\njak\u017ce tu inaczej. Wyb\u00f3r wierszy&quot;, Gdynia 2003. &#8211; D\u017bCz.]<\/span><\/p>\n<p>[Spis tre\u015bci:<\/p>\n<p> <a href=\"#Kosmografia\">2.1. Kosmografia<\/a>, <a href=\"#Geografia\">2.2. Geografia<\/a>, <a href=\"#Meteorologia\">2.3. Meteorologia ludowa<\/a>, <a href=\"#Medycyna\">2.4. Medycyna ludowa<\/a>, <a href=\"#Cz\u0142owiek\">2.5. Cz\u0142owiek i jego wytwory<\/a>, <a href=\"#Wiara\">3. Wiara w si\u0142y i nadprzyrodzone mo\u017cliwo\u015bci cz\u0142owieka<\/a>, <a href=\"#Jasnowidzenia\">3.1. Jasnowidzenia<\/a>, <a href=\"#Wr\u00f3\u017cby\">3.2. Wr\u00f3\u017cby i wr\u00f3\u017cebne znaki<\/a>, <a href=\"#Magia\">3.3. Magia<\/a>, <a href=\"#Wierzenia cz\u0142owieka\">4. Wierzenia cz\u0142owieka<\/a>, <a href=\"#Wierzenia ludowe cz\u0142owieka\">4.1. Wierzenia ludowe cz\u0142owieka<\/a>, <a href=\"#Wierzenia chrze\u015bcija\u0144skie\">4.2. Wierzenia chrze\u015bcija\u0144skie<\/a>, <a href=\"#B\u00f3g Ojciec\">4.2.1. B\u00f3g Ojciec<\/a>, <a href=\"#\u015awiat i cz\u0142owiek jest dzie\u0142em Boga\">4.2.2. \u015awiat i cz\u0142owiek jest dzie\u0142em Boga<\/a>, <a href=\"#Niebo, anio\u0142owie i \u015bwi\u0119ci\">4.2.3. Niebo, anio\u0142owie i \u015bwi\u0119ci<\/a>, <a href=\"#Piek\u0142o i moce piekielne\">4.2.4. Piek\u0142o i moce piekielne<\/a>, <a href=\"#\u017bycie po\u015bmiertne i dusze pokutuj\u0105ce\">4.2.5. \u017bycie po\u015bmiertne i dusze pokutuj\u0105ce<\/a>, <a href=\"#Frazeologizmy zaczerpni\u0119te z Biblii i tekst\u00f3w ko\u015bcielnych\">4.2.6. Frazeologizmy zaczerpni\u0119te z Biblii i tekst\u00f3w ko\u015bcielnych<\/a>, <a href=\"#Frazeologizmy zwi\u0105zane z Bibli\u0105\">4.2.6.1. Frazeologizmy zwi\u0105zane z Bibli\u0105<\/a>, <a href=\"#Frazeologizmy wywodz\u0105ce si\u0119 z modlitw i nabo\u017ce\u0144stw\">4.2.6.2. Frazeologizmy wywodz\u0105ce si\u0119 z modlitw i nabo\u017ce\u0144stw<\/a>, <a href=\"#Frazeologia a Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako instytucja oraz ko\u015bcielne praktyki i zwyczaje\">4.2.7. Frazeologia a Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako instytucja oraz ko\u015bcielne praktyki i zwyczaje<\/a>, <a href=\"#Frazeologia a ko\u015bci\u00f3\u0142 jako budowla\">4.2.7.1. Frazeologia a ko\u015bci\u00f3\u0142 jako budowla<\/a>, <a href=\"#Frazeologia a ludzie Ko\u015bcio\u0142a\">4.2.7.2. Frazeologia a ludzie Ko\u015bcio\u0142a<\/a>, <a href=\"#Frazeologia a praktyki i zwyczaje ko\u015bcielne\">4.2.7.3. Frazeologia a praktyki i zwyczaje ko\u015bcielne<\/a>, <a href=\"#R\u00f3\u017cne pozosta\u0142e frazeologizmy\">4.2.8. R\u00f3\u017cne pozosta\u0142e frazeologizmy<\/a>, <a href=\"#Przypisy\">Przypisy<\/a>, <a href=\"#Skr\u00f3ty i \u017ar\u00f3d\u0142a\">  8. Rozwi\u0105zanie skr\u00f3t\u00f3w \u017ar\u00f3de\u0142 i opracowa\u0144<\/a>, <a href=\"#Skr\u00f3ty\">9. Rozwi\u0105zanie innych skr\u00f3t\u00f3w<\/a>]<\/p>\n<p><b>2. WIERZENIA I WYOBRA\u017bENIA O<br \/>\nPRZYRODZIE I CZ\u0141OWIEKU<\/b><\/p>\n<p>Z wielowiekowej obserwacji spraw<br \/>\nludzkich i \u015bwiata wyros\u0142y niezwykle bogate i r\u00f3\u017cnorodne wyobra\u017cenia ludu, w<br \/>\nkt\u00f3rych czynnik racjonalny mocno si\u0119 zaz\u0119bia z irracjonalnym, m.in.<br \/>\nwierzeniowym, zasadzaj\u0105cym si\u0119 przewa\u017cnie na animizacji wszech\u015bwiata. Wiele<br \/>\ntych wyobra\u017ce\u0144 trwa przez pokolenia, ulegaj\u0105c jednak w szczeg\u00f3\u0142ach znacznym<br \/>\nprzeobra\u017ceniom i modyfikacjom w wyniku upowszechniania wiedzy szkolnej, czytelnictwa i nauk<br \/>\nko\u015bcielnych. Nie dziwi oddzia\u0142ywanie na t\u0119 sfer\u0119 tre\u015bci biblijnych (zob. <span\nstyle='color: #00CCFF'>4.2.2.<\/span>).<\/p>\n<p>W rozdziale niniejszym<br \/>\nzaprezentowane zostan\u0105 kolejno frazeologizmy odnosz\u0105ce si\u0119 og\u00f3lnie do<br \/>\nkosmografii, geografii, meteorologii, medycyny ludowej, cz\u0142owieka i jego<br \/>\nwytwor\u00f3w, oczywi\u015bcie z dalszym rozcz\u0142onkowaniem.<\/p>\n<p><b><a name=\"Kosmografia\">2.1. Kosmografia<\/a><\/b><\/p>\n<p>2. 1. 1. Sklepienie niebieskie. O<br \/>\nsamym firmamencie Kaszubi niewiele wiedzy [przekazali], o czym \u015bwiadczy m.in.<br \/>\nbrak odpowiednich informacji u Sychty <small>(por. <span style='color: #00CCFF'>Sy III 227<\/span>)<\/small>, ale ich<br \/>\nwyobra\u017cenia o nim przekazuje oryginalne wyra\u017cenie <i><span style='color: #993300'>bo\u017ci<br \/>\ndak<\/span><\/i>, wyst\u0119puj\u0105ce te\u017c w oryginalnym zwrocie <i><span style='color: #993300'>spac p&#242;d b&#242;\u017cim dak&#227;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span><\/small>,<br \/>\nodpowiadaj\u0105ce polskiemu <i><span style='color: #993300'>pod otwartym <\/span><\/i><span\nstyle='color: #993300'>(<i>go\u0142ym<\/i>)<i> niebem<\/i><\/span>.<br \/>\nBardziej ni\u017c w j\u0119zyku polskim konkretne przyr\u00f3wnanie do dachu nad w\u0142asn\u0105 g\u0142ow\u0105<br \/>\nwyst\u0119puje nadto w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span style='color: #993300'>Mieszk\u00f3m&#235;<br \/>\np&#242;d jednym dak&#227; i s\u0142i\u0144c&#227; <\/span><\/i>&#8216;jeste\u015bmy wszyscy<br \/>\nbra\u0107mi&#8217; <small>(Puzdrowo) <span style='color: #00CCFF'>Sy V 84<\/span><\/small>; por\u00f3wnaj nadto identyfikacj\u0119<br \/>\nsklepienia (w ko\u015bcio\u0142ach i wsp\u00f3\u0142czesnych budynkach) z <i><span\nstyle='color: #993300'>podniebieniem<\/span><\/i> i <i><span style='color: #993300'>niebem<\/span><\/i><br \/>\nw kaszubskim <i><span style='color: #993300'>miec strz&#233;brzn&#233; nieb&#242; w<br \/>\ng&#227;bie<\/span><\/i> [&#8216;o sztucznym podniebieniu&#8217;] <small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 574<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>Jeszcze lepiej sw\u0105 wiedz\u0119 o niebie Kaszubi wyra\u017caj\u0105 w okre\u015bleniu parasola: \u017cartobliwe <i><span\nstyle='color: #993300'>k&#242;c&#233; nieb&#242;<\/span><\/i> <small>(Zabory)<\/small> (=kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 85<\/span><\/small>), te\u017c z kaszubskim wariantem <i><span\nstyle='color: #993300'>\u017cidcz&#233; nieb&#242;<\/span><\/i> <small>(Konarzyny pod Chojnicami)<\/small> obok <i><span\nstyle='color: #993300'>\u017cidowscz&#233; nieb&#242; <\/span><\/i><small>(Dzi\u0119giel, Swornegacie)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 219, III<br \/>\n227<\/span><\/small>, przy czym cz\u0142on <i><span style='color: #993300'>k&#242;c&#233;<\/span><\/i><br \/>\nw znaczeniu &#8216;\u015bwiec\u0105ce&#8217;, cz\u0142on <i><span style='color: #993300'>\u017cidowscz&#233;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;fa\u0142szywe&#8217; b\u0105d\u017a &#8216;\u015bwiec\u0105ce&#8217;, jak w <i><span style='color: #993300'>swi&#233;cy<br \/>\ns&#227; jak \u017c&#235;dowscz&#233; jaja <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 296<\/span><\/small>. Wspomnie\u0107 mo\u017cna tu, \u017ce<br \/>\nw Lubartowskiem <small>(nad<br \/>\nWieprzem)<\/small> uwa\u017caj\u0105, i\u017c nad ziemi\u0105 jest parasol, a w nim gwiazdy r\u00f3\u017cne i ozdoby <small>(<span style='color: #00CCFF'>Kup 10<\/span>)<\/small>, czyli \u015bwiecide\u0142ka <small>(por. <span style='color: #00CCFF'>SLSJ 223<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p>Zgodnie z do\u015bwiadczeniem<br \/>\nwzrokowym firmament jest niebieski, co wesz\u0142o do oryginalnego wyra\u017cenia <i><span style='color: #993300'>m&#242;dro jak w niebie <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Ram 105<\/span><\/small>:<br \/>\nczeskie <i><span style='color: #993300'>modr&#253; jako nebe <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 222<\/span><\/small> <small>(zob. <span style='color: #00CCFF'>4.2.3.<\/span>)<\/small>, a <span style='color: #993300'>&#8222;na ku\u0144cach sjata niebo je<br \/>\ntak nisk&#242;, \u017ce l&#235;dze grabl\u00f3ma m&#242;g\u0105 scygn\u0105c gwi&#244;zd&#235;&#8221;<\/span><i> <\/i><\/span><small>(Sierakowice)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 350<\/span><\/small><small> (zob. <span\nstyle='color: #00CCFF'>2.1.2.<\/span> i <span style='color: #00CCFF'>2.3.1.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p>2. 1. 2. Gwiazdy \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 we frazeologii z<br \/>\nwyobra\u017ceniami o sklepieniu niebieskim. Lud nie rozr\u00f3\u017cnia ich zwykle od komet i<br \/>\nplanet.<\/p>\n<p>Z wierzenia, \u017ce <i><span style='color: #993300'>ani\u00f3\u0142ce s\u0105 czekawi i patrz\u0105 z nieba<\/span><span style='color: #993300'> <\/span><\/i><\/span><small>(K\u0119pa Swarzewska)<\/small>,<br \/>\npochodzi oryginalne wyra\u017cenie <i><span style='color: #993300'>anio\u0142czine<br \/>\n&#242;czka <\/span><\/i>&#8216;gwiazdy&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 6<\/span><\/small>, ale oryginalne wyra\u017cenie \u017cartobliwe <i><span\nstyle='color: #993300'>miesydzow&#233; dzec&#235; <\/span><\/i>&#8216;gwiazdy&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 162<\/span><\/small><br \/>\nodbija obserwacj\u0119 nieba w nocy, kiedy na nim dominuje ksi\u0119\u017cyc, obok kt\u00f3rego w<br \/>\nniezmiernej ilo\u015bci rozsypane s\u0105 gwiazdy, jak o tym m\u00f3wi oryginalne przys\u0142owie <i><span\nstyle='color: #993300'>Cht&#235;\u017cb&#235; wsz&#235;<\/span><\/i><span style='color: #993300'>(<i>s<\/i>)<i>tcz&#233; gwi&#244;zd&#235; p&#242;rech&#242;w&#244;\u0142 <\/i><\/span>&#8216;o<br \/>\nrzeczy niemo\u017cliwej&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 9, Sy I 388<\/span><\/small><small> (to <span style='color: #00CCFF'>NKP I 771<\/span>)<\/small>, do czego<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style='color: #993300'>zlicz gwiazdy, je\u015bli mo\u017cesz <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 15, 5<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>W S\u0142awoszynie notowano oryginalne<br \/>\nwyra\u017cenie antonimiczne <i><span style='color: #993300'>smieszn&#233; gwi&#244;zd&#235; <\/span><\/i>&#8216;mrugaj\u0105ce<br \/>\n(do ludzi dobrych)&#8217;: <i><span style='color: #993300'>z\u0142&#233; gwi&#244;zd&#235; <\/span><\/i>&#8216;roze\u017alone<br \/>\n(na ludzi z\u0142ych)&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 388, V 106<\/span><\/small>, paralelnie do <i><span style='color: #993300'>gwiazd<br \/>\njasnych i ciemnych<\/span><\/i>, z kt\u00f3rych pierwsze nale\u017c\u0105 do zdrowych, drugie do<br \/>\nchorych <small>(<span style='color: #00CCFF'>Kup 59-60<\/span>)<\/small>. Ka\u017cdy cz\u0142owiek posiada w\u0142asn\u0105<br \/>\ngwiazd\u0119, jak m\u00f3wi zwrot <i><span style='color: #993300'>miec sw&#242;ja<br \/>\ngwi&#244;zda <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 388<\/span><\/small> = gwarowemu polskiemu <small>(Kozienickie) <span\nstyle='color: #00CCFF'>Kup 60<\/span><\/small> = historycznemu polskiemu <small>(od 1581) <span style='color: #00CCFF'>NKP I 772<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle='color: #993300'>wierzy\u0107 w swoj\u0105 gwiazd\u0119<\/span><\/i>. Ukazuje si\u0119 ona na<br \/>\nniebie w momencie urodzenia cz\u0142owieka, spada za\u015b, kiedy on umiera, co jest<br \/>\nwierzeniem og\u00f3lnos\u0142owia\u0144skim <small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 464<\/span>)<\/small>: <i><span\nstyle='color: #993300'>k&#242;g&#242;s gwi&#244;zda spad\u0142a <\/span><\/i>&#8216;kto\u015b<br \/>\numar\u0142&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n388<\/span><\/small> = polskiemu gwarowemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">Kup 59<\/span><\/small>. Najwi\u0119cej ludzi umiera jesieni\u0105 i z tego<br \/>\npowodu &#8211; jak m\u00f3wi\u0105 Kaszubi o spadaj\u0105cych meteorytach &#8211; <i><span\nstyle='color: #993300'>gwi&#244;zd&#235; s&#227; prz&#235;cz&#235;szczaj\u0105 <\/span><\/i>lub<span\nstyle='color: #993300'> <\/span><i><span style='color: #993300'>nieb&#242;<br \/>\ns&#227; przecziszcz&#244; <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 171, 388<\/span><\/small>, przy czym drugi zwrot = kociewskiemu <i><span\nstyle='color: #993300'>niebo sia przecziszcza<\/span><\/i> z wariantem <i><span\nstyle='color: #993300'>niebo sieje gwiazdami <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 31<\/span><\/small>, pierwszy =<br \/>\npolskiemu gwarowemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">Kup 60<\/span><\/small>, zreszt\u0105 wierzenie to znane zach. S\u0142owianom, znaj\u0105cym<br \/>\nzwroty: g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span style='color: #993300'>&#269;is\u0107enje hw&#283;zdow <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Trof 61<\/span><\/small><small>, <span style='color: #00CCFF'>Zem<br \/>\n124<\/span><\/small>, dolno\u0142u\u017cyckie <i><span style='color: #993300'>cys\u0107enje gw&#283;zdy<\/span><\/i>,<br \/>\nczeskie gwarowe <i><span style='color: #993300'>hw<\/span><span style='color: #993300'>&#283;zdy<br \/>\nse &#269;ist&#237;<\/span><\/i>, s\u0142owackie gwarowe <i><span style='color: #993300'>hw<\/span><span\nstyle='color: #993300'>&#283;zdy s&#227; &#269;istia<\/span><\/i>, g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span\nstyle='color: #993300'>hw<\/span><span style='color: #993300'>&#283;zdy<\/span><\/i> <i><span\nstyle='color: #993300'>so &#269;is\u0107a <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Kup 61<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>Kaszubszczyzna zna polskie <i><span style='color: #993300'>urodzi\u0107 si\u0119 pod <\/span><\/i><span style='color: #993300'>(<i>nie<\/i>)<i>szcz\u0119\u015bliw\u0105 <\/i>(<i>dobr\u0105\/z\u0142\u0105<\/i>)<i><br \/>\ngwiazd\u0105 <\/i><\/span>&#8216;(nie) mie\u0107 powodzenie w \u017cyciu&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 466<\/small><\/span> i <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 238<\/span><\/small>,<br \/>\nkt\u00f3rego wariantem jest <i><span style='color: #993300'>&#249;rodz&#235;c s&#227;<br \/>\np&#242;d dobr\u0105 <\/span><\/i><span style='color: #993300'>(<i>l&#235;ch\u0105<\/i>)<i> plan&#233;t\u0105 <\/i><\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 69<\/span><\/small>, co tylko z 1902 roku w <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 772<\/span><\/small>,<br \/>\nale te\u017c mazowieckie <i><span style='color: #993300'>urodzi\u0107 sie pod tako planeto<br \/>\n<\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Dwor<br \/>\n16<\/span><\/small>, czeskie <i><span style='color: #993300'>b&#253;t narozen na <\/span><\/i><span\nstyle='color: #993300'>(<i>ne<\/i>)<i>&#353;&#357;astn&#233; planet<\/i><\/span><i><span\nstyle='color: #993300'>&#283; <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Bas 190<\/span><\/small> i bia\u0142oruskie <i><span style='color: #993300'>pad<br \/>\ntakoju u&#382;e to won p\u0142ametaju uradziw\u015be<\/span><\/i>, przy czym wymiana <i><span\nstyle='color: #993300'>gwiazda <\/span><\/i>na <i><span style='color: #993300'>planeta<\/span><\/i><br \/>\nju\u017c w \u015bredniowieczu i p\u00f3\u017aniej u p\u00f3\u0142nocnych i cz\u0119\u015bciowo po\u0142udniowych S\u0142owian<br \/>\n<small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 464<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p>Gwiazdy zapowiadaj\u0105 pogod\u0119 i inne<br \/>\nzjawiska atmosferyczne <small>(por. <span style='color: #00CCFF'>SLSJ 74<\/span>)<\/small>, z czym<br \/>\n\u0142\u0105czy si\u0119 zwrot <i><span style='color: #993300'>nieb&#242; s&#227; gwi&#244;zd&#235;je<br \/>\n<\/span><\/i>&#8216;b\u0119dzie mr\u00f3z&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 388<\/small><\/span> = kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 31<\/small><\/span>, oryginalne przys\u0142owie <i><span style='color: #993300'>To mdze mr\u00f3z,<br \/>\nb&#242; na nieb&#242; w&#235;jach&#244;\u0142<\/span><\/i><span style='color: #993300'> W\u00f3z<\/span><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 101<\/small><\/span>,<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style='color: #993300'>nieb&#242;<br \/>\ns&#227; gwi&#244;zd&#235;je<\/span><span style='color: #993300'><br \/>\n<\/span><\/i>&#8216;b\u0119dzie pogoda&#8217; <span style='color: #00CCFF'>Sy I 394<\/span>, do kt\u00f3rego<br \/>\npor\u00f3wnaj wy\u017cej zwrot kaszubsko-kociewski o przeczyszczaniu si\u0119 gwiazd,<br \/>\nt\u0142umaczone te\u017c jako zapowied\u017a \u0142adnej pogody <small>(<span style='color: #00CCFF'>Kup 61<\/span>)<\/small>.<br \/>\nOryginalny zwrot <i><span style='color: #993300'>gwi&#244;zd&#235; p\u0142acz\u0105 <\/span><\/i>&#8216;gwiazdy<br \/>\nb\u0142yszcz\u0105, migoc\u0105&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 88<\/small><\/span>, <small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 640<\/small><\/span> uznaj\u0105 Kaszubi za oznak\u0119 deszczu, na Ukrainie pogody, w Bu\u0142garii suszy, w Dalmacji burzy lub wichury <small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz<br \/>\nII 1, 55<\/span>)<\/small>; por\u00f3wnaj te\u017c o mrozie <small>(<span style='color: #00CCFF'>2.3.1.<\/span>)<\/small> i<br \/>\nzabawy <small>(<span style='color: #00CCFF'>5.4.3.<\/span>)<\/small><\/p>\n<p>Oryginalne przys\u0142owie <i><span\nstyle='color: #993300'>Gwi&#244;zd&#235; i s\u0142in&#235;szk&#242; n&#244;lepszi z&#233;gar <\/span><\/i><small>(Sierakowice) <span\nstyle='color: #00CCFF'>Sy I 388<\/span><\/small>, te\u017c <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 21<\/small><\/span><small> (to <span style='color: #00CCFF'>NKP I 771<\/span>)<\/small><br \/>\nwskazuje na pe\u0142nienie przez gwiazdy i s\u0142o\u0144ce roli zegara, co ongi\u015b by\u0142o<br \/>\npowszechne w \u017cyciu wie\u015bniaka, ale por\u00f3wnaj <i><span style='color: #993300'>Brzuch<br \/>\n<\/span><\/i><span style='color: #993300'>(<i>g\u0142odny<\/i>)<i><br \/>\nnajlepszy zegar <\/i><\/span><small>(od 1632 r.) <span style='color: #00CCFF'>NKP III 856<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>A oto kilka osobliwych wyra\u017ce\u0144 i<br \/>\nzwrot\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105cych si\u0119 z wierzeniami lub ludowymi wyobra\u017ceniami: <i><span\nstyle='color: #993300'>Panajez&#235;s\u00f3w Pies <\/span><\/i>&#8216;Gwiazda Polarna&#8217; &#8211; darowany<br \/>\nJezusowi w Betlejem przez pasterzy <small>(Mojusz) <span style='color: #00CCFF'>Sy IV 262<\/span><\/small>, <i><span\nstyle='color: #993300'>Gwi&#244;zda N&#244;swi&#227;tsz&#244;<\/span><\/i> &#8216;Wenus&#8217; <small>(pd-zach)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 388<\/small><\/span>, <i><span style='color: #993300'>Pt&#244;sz&#244; Droga <\/span><\/i>&#8216;Droga mleczna&#8217; <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style='color: #00CCFF'>Sy IV 214<\/span><\/small> = polskiemu gwarowemu i<br \/>\ndolno\u0142u\u017cyckiemu <i><span style='color: #993300'>Pta&#353;kowa Droga<\/span><\/i>,<br \/>\nrosyjskiemu <i><span style='color: #993300'>Pticzij Pu&#357; <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Kup 103<\/small><\/span>,<br \/>\nco te\u017c w mitologii litewskiej <span style=\"color: #00CC00\">[zob. Aneks 2.1.1.P.1.<br \/>\n&#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span>; <i><span style='color: #993300'>Cz&#244;rny Miedzwi&#233;dz<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;Wielka Nied\u017awiedzica&#8217; <small>(Rewa)<br \/>\n<span style='color: #00CCFF'>Sy III 156<\/span><\/small>, <i><span style='color: #993300'>Pase<br \/>\nPasturz &#242;wce<\/span><\/i> &#8216;Syriusz&#8217; <small>(\u015br) <span style='color: #00CCFF'>Sy IV 41<\/span><\/small>,<br \/>\n<i><span style='color: #993300'>Str&#235;ch z K&#242;leczkam&#235;<\/span><\/i> i <i><span\nstyle='color: #993300'>Str&#235;ch C&#235;sk&#244; K&#242;leczka<\/span><\/i> &#8216;Ma\u0142a<br \/>\nNied\u017awiedzica&#8217; <small>(Odargowo,<br \/>\nWierzchucino) <span style='color: #00CCFF'>Sy II 191<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>2. 1. 3. S\u0142o\u0144ce przedstawiaj\u0105<br \/>\nsobie Kaszubi jako gorej\u0105c\u0105 tarcz\u0119 <small>(<span style='color: #00CCFF'>LorZ 87<\/span>)<\/small> albo jako piec, co<br \/>\nwynika z oryginalnego wyra\u017cenia <i><span style='color: #993300'>b&#242;\u017ci pi&#233;ck<\/span><\/i>,<br \/>\nte\u017c w oryginalnym zwrocie <i><span style='color: #993300'>bo\u017ci pi&#233;ck<br \/>\ngrzeje<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span><\/small>, do czego por\u00f3wnaj bia\u0142oruskie <i><span\nstyle='color: #993300'>bo&#382;aje ohni&#353;&#269;e<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Piet 14<\/small><\/span><small>, <span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 504<\/span><\/small>.<br \/>\nS\u0142o\u0144ce cz\u0119sto ulega animizacji i personifikacji <small>(por. <span style='color: #00CCFF'>SLSJ 205<\/span>)<\/small>,<br \/>\njak \u015bwiadcz\u0105 oryginalne zwroty <i><span style='color: #993300'>s\u0142u\u0144ce w&#235;tik&#244;<br \/>\ng\u0142ow&#227;<\/span><\/i> &#8216;wschodzi&#8217; <small>(Kartuskie)<\/small> <span style='color: #00CCFF'>Sy V 85<\/span><\/small><span\nstyle='color: #00CCFF'> <\/span>i \u017cartobliwy wariant <i><span style='color: #993300'>s\u0142u\u0144ce<br \/>\nju \u0142eb w&#235;tik&#244;<\/span><\/i> <small>(\u015br)<br \/>\n<span style='color: #00CCFF'>Sy III 14<\/span><\/small><span style='color: #00CCFF'> <\/span>wobec<br \/>\n<i><span style='color: #993300'>s\u0142u\u0144ce s&#227; ju ch&#242;wie<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zachodzi&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 51<\/small><\/span>, nadto <i><span style='color: #993300'>s\u0142un&#235;szk&#242; s&#227;<br \/>\ng&#242;rzi<\/span><\/i> &#8216;jest zimno&#8217; <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 343<\/small><\/span> i <i><span style='color: #993300'>s\u0142un&#235;szk&#242;<br \/>\ndzys l&#235;sa piecze<\/span><\/i> &#8216;zachodzi krwawo&#8217; <small>(K\u0119pa Swarzewska) <span style='color: #00CCFF'>Sy II 357<\/span><\/small>,<br \/>\ndo kt\u00f3rego por\u00f3wnaj oryginalne <i><span style='color: #993300'>s\u0142unce s&#227;<br \/>\np&#244;li<\/span><\/i> &#8216;zanosi si\u0119 na zmian\u0119 pogody&#8217; <small>(Ku\u017anica, Cha\u0142upy)<\/small> z wariantem <i><span\nstyle='color: #993300'>s\u0142u\u0144ce \u017c&#244;li s&#227; jak &#242;d\u017ci\u0144<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zachodzi krwawo&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 84, VI 268<\/small><\/span>. Dowody to deifikacji s\u0142onecznej. Osobliwe<br \/>\nobrazowe zwroty z Kaszub p\u00f3\u0142nocnych i \u015brodkowych za zach\u00f3d S\u0142o\u0144ca wini\u0105<br \/>\ns\u0105siad\u00f3w z Pomorza Zachodniego, przy czym dwa z nich jako oryginalne: <i><span\nstyle='color: #993300'>l&#227;b&#242;rsczi kn&#244;pi s&#227; ju dobijaj\u0105 z<br \/>\nm&#242;t&#235;k\u0105 do s\u0142u\u0144ca<\/span><\/i> <small>(\u015br)<\/small> i <i><span style='color: #993300'>l&#227;b&#242;rsczi<br \/>\nkn&#244;pi ju ze s\u0142u\u0144ca na d\u00f3\u0142 jad\u0105<\/span><\/i><span style='color: #993300'> <\/span><small>(\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 338<\/span><\/small> &#8211; posiadaj\u0105 liczne ludowe warianty: <i><span\nstyle='color: #993300'>kn&#244;pi w P&#242;m&#242;rsce s&#227; ju dobijaj\u0105 z<br \/>\nm&#242;t&#235;k\u0105 do s\u0142u\u0144ca<\/span><\/i> (\u015br), <i><span style='color: #993300'>kn&#244;pi z<br \/>\nL&#227;b&#242;rga s\u0142u\u0144ce scygaj\u0105 na d\u00f3\u0142<\/span><\/i> <small>(\u015br) <span style='color: #00CCFF'>Sy II 177<\/span><\/small>,<br \/>\n<i><span style='color: #993300'>w P&#242;m&#242;rsce ju zjachel&#235; ze<br \/>\ns\u0142un&#235;szk&#227; za las<\/span><\/i> (\u015br-zach) <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 134<\/small><\/span>, <i><span\nstyle='color: #993300'>P&#242;m&#242;r&#233;nce grabl\u00f3ma scygaj\u0105 ju s\u0142u\u0144ce<\/span><\/i><br \/>\n<small>(Puzdrowo, Gowidlino)<\/small><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 350<\/small><\/span><br \/>\nitp. (m.in. <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nV 85<\/span>)<\/small>, gdy gorno\u0142u\u017cyckie poetyckie <i><span style='color: #993300'>s\u0142\u00f3n&#269;ko<br \/>\nw bo&#382;i dom&#269;k dz&#233;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Zem 30<\/small><\/span>, w bajkach ludowych <small><span style=\"color: #00CCFF\">SLSJ 208<\/span><\/small>. Oryginalny zwrot <i><span\nstyle='color: #993300'>\u017c&#235;c&#233; zach&#242;dzy w kims jak s\u0142u\u0144ce<\/span><\/i> &#8216;kto\u015b<br \/>\nwnet umrze&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 282<\/small><\/span> <i><span style='color: #993300'>zej\u015bcie <\/span><\/i>&#8216;\u015bmier\u0107&#8217; \u0142\u0105czy<br \/>\nz zachodem S\u0142o\u0144ca, bez kt\u00f3rego nie ma \u017cycia. Ze stosunkami spo\u0142ecznymi wi\u0105\u017ce<br \/>\nsi\u0119 wymowa oryginalnego przys\u0142owia <i><span style='color: #993300'>Czej<br \/>\nb&#242;g&#244;cz bi&#233;d&#244;ka krziwdzy<\/span><\/i><span style='color: #993300'>,<i> s\u0142un&#235;szko tw&#244;rz za chm&#249;r\u0105 zakriw&#244;<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 415<\/small><\/span>,<br \/>\ncho\u0107 ma ono t\u0142o wierzeniowe, mo\u017ce dowodzi\u0107 deifikacji S\u0142o\u0144ca; B\u00f3g biblijny te\u017c<br \/>\nodwraca si\u0119 od grzesznika, a por\u00f3wnaj peruwia\u0144skie <i><span style='color: #993300'>S\u0142o\u0144ce<br \/>\nsi\u0119 gniewa i zas\u0142ania twarz<\/span><\/i> &#8211; odnosi si\u0119 do za\u0107mienia S\u0142o\u0144ca <small>(<span style='color: #00CCFF'>Tyl 274<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p>Wy\u017cej by\u0142a mowa o wyznaczaniu<br \/>\nczasu <small>(zob <span\nstyle='color: #00CCFF'>2.1.2.<\/span>)<\/small>, z czym \u0142\u0105czy si\u0119 oryginalne wyra\u017cenie<br \/>\n<i><span style='color: #993300'>wieczny z&#233;gar<\/span><\/i> &#8216;S\u0142o\u0144ce&#8217;: <span\nstyle='color: #993300'>&#8222;na ws&#235; l&#235;dze czer&#235;j\u0105 s&#227; za wiecznym z&#233;garem&#8221; <\/span>(sporadycznie<br \/>\nwsz\u0119dzie) <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 208<\/span><\/small><small> (zob. <span\nstyle='color: #00CCFF'>2.5.2.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p>Z wiedz\u0105 wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 oryginalne<br \/>\nprzys\u0142owia <i><span style='color: #993300'>I na s\u0142u\u0144cu s\u0105 plam&#235; <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 84<\/small><\/span> <small>(to <span style='color: #00CCFF'>NKP<br \/>\nIII 232<\/span><\/small>) i <i><span style='color: #993300'>S\u0142onyszk&#242; je jak<br \/>\n\u017c&#235;c&#233;<\/span><\/i><span style='color: #993300'>:<i> lsni<br \/>\nblaska w\u0142&#244;snym, ks&#227;\u017c&#235;c z&#244;s jak k&#249;nszt<\/i>: <i>\u017c&#235;wi<br \/>\ns&#227; p&#242;\u017c&#235;czonym<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 14<\/span><\/small><small> (to <span style='color: #00CCFF'>NKP III 233<\/span>)<\/small>;<br \/>\nnie zawsze trafnie: <i><span style='color: #993300'>S\u0142u\u0144ce &#242;br&#244;c&#244;<br \/>\ns&#227; &#242;k&#242;\u0142o zemie<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ram 220<\/small><\/span>.<\/p>\n<p>Kaszuba otacza S\u0142o\u0144ce szacunkiem,<br \/>\nco mo\u017ce by\u0107 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 dawnego kultu solarnego <small>(<span style='color: #00CCFF'>Sy V 84<\/span>)<\/small>,<br \/>\nnp. archaiczne por\u00f3wnanie przy wsadzaniu chleba do pieca: <i><span\nstyle='color: #993300'>Zdarz&#235; s&#227;<\/span><span style='color: #993300'>, chleba<\/i>, <i>jak s\u0142u\u0144ce z nieba<\/i><\/span> <small>(Odargowo) <span\nstyle='color: #00CCFF'>Sy VII 291<\/span><\/small> z wariantem che\u0142mi\u0144skim <i><span\nstyle='color: #993300'>Upiecz si\u0119 chlebie<\/span><\/i><span style='color: #993300'>, <i>jak s\u0142o\u0144ce na niebie<\/i><\/span> <small>(\u015awierczyny) <span\nstyle='color: #00CCFF'>\u0141\u0119gCh 216<\/span><\/small> i kociewskim <i><span\nstyle='color: #993300'>Ro\u015bnij ty chlebie<\/span><\/i><span style='color: #993300'>, <i>jak to s\u0142o\u0144ce na niebie<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g\u015a 45<\/small><\/span>.<br \/>\nPonadto <span style='color: #00CCFF'>P. Szefka<\/span><sup><a href=\"#1\">1<\/a><\/sup> zanotowa\u0142<br \/>\nwarianty: <i><span style='color: #993300'>Niech s&#227; chl&#233;b darzy<\/span><\/i><span\nstyle='color: #993300'>, <i>jak s\u0142\u00f3nuszk&#242;<br \/>\nskwarzy<\/i><\/span> <small>(S\u0142awoszyno)<\/small><br \/>\ni <i><span style='color: #993300'>Bi&#244;j w g\u00f3r&#227; chleba<\/span><\/i><span\nstyle='color: #993300'>, <i>do s\u0142\u00f3nca, do nieba<\/i><\/span><br \/>\n<small>(Strzebielino)<\/small>,<br \/>\na przy obchodzeniu o\u0142tarza przy chrzcie lub \u015blubie m\u00f3wi\u0105: <i><span\nstyle='color: #993300'>Ro\u015bnij jak trawa po s\u0142o\u0144cu<\/span><\/i> czy <i><span\nstyle='color: #993300'>B\u0105d\u017a mi\u0142ym jak s\u0142o\u0144ce<\/span><\/i>. \u015awiadczy\u0107 o tym r\u00f3wnie\u017c<br \/>\nmo\u017ce przypisywanie magicznej roli kierunkowi s\u0142o\u0144ca, co ju\u017c tylko w oryginalnym<br \/>\nwyra\u017ceniu <i><span style='color: #993300'>trz&#235; p&#242; s\u0142\u00f3\u0144cu<\/span><\/i> &#8211; np.<br \/>\nw zwi\u0105zku z robieniem na drutach po\u0144czoch, swetr\u00f3w itp. <small>(Gochy) <\/small>z wariantem <i><span\nstyle='color: #993300'>trz&#235; p&#242; s\u0142\u00f3\u0144cu<\/span><\/i><span style='color: #993300'>, <i>a pi&#227;c &#242;pak<\/i><\/span> &#8216;trzy w<br \/>\nprawo, a pi\u0119\u0107 w lewo&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 85<\/small><\/span> i kontaminacyjnym wariantem <i><span\nstyle='color: #993300'>za trzy p&#242; s\u0142o\u0144cu<\/span><\/i><a href=\"#2\"><sup>2<\/sup><\/a>.<br \/>\nWariantowe jest te\u017c <i><span style='color: #993300'>&#242;b&#233;\u0144c <\/span><\/i><span\nstyle='color: #993300'>(<i>&#242;bch&#242;dz&#235;c<\/i>)<i><br \/>\nw&#244;\u0142t&#244;rz p&#242; s\u0142\u00f3\u0144cu<\/i><\/span> &#8216;rozpoczynaj\u0105c od prawej strony, obchodzi\u0107<br \/>\no\u0142tarz dla uproszenia \u0142ask&#8217; <small>(pd) <span style='color: #00CCFF'>Sy VII 291<\/span><\/small>, por\u00f3wnaj<br \/>\nmazowieckie <i><span style='color: #993300'>za s\u0142o\u0144cem<\/span><\/i> &#8211; o m\u0142odych obchodz\u0105cych<br \/>\nst\u00f3\u0142 na dobr\u0105 wr\u00f3\u017cb\u0119 <small><span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 73<\/small><\/span>, a w Rzeczycy D\u0142ugiej przy siewie chodzono za ruchem<br \/>\ns\u0142o\u0144ca, co sprzyja\u0107 mia\u0142o urodzajowi <small>(<span style='color: #00CCFF'>Gaj 98<\/span>)<\/small>. Kierunek ten zosta\u0142<br \/>\nzaakceptowany przez Ko\u015bci\u00f3\u0142, a wywodzi si\u0119 on ze zgodnej ze stanem faktycznym<br \/>\nobserwacji i tzw. pozornego obiegu s\u0142o\u0144ca, \u017ce &#8222;s\u0142o\u0144ce nigdy nie bywa u nas<br \/>\nwprost nad g\u0142ow\u0105, lecz mija zenit, maj\u0105c go po stronie prawej. Na\u015bladuj\u0105 nawet<br \/>\nten bieg (od wschodu ku po\u0142udniowi i stamt\u0105d na zach\u00f3d), zachowuj\u0105c przy wielu<br \/>\nczynno\u015bciach rytualny kierunek zwany u nas <i><span style='color: #993300'>za<br \/>\ns\u0142onkiem<\/span><\/i> (u Rosjan <i><span style='color: #993300'>v poso\u0142o\u0144<\/span><\/i>,<br \/>\nu Serbochorwat\u00f3w <i><span style='color: #993300'>oposun, naoposun<\/span><\/i><br \/>\nitd.), to znaczy kr\u0105\u017c\u0105c w ten spos\u00f3b, aby mie\u0107 \u015brodek zataczanego przez si\u0119<br \/>\nko\u0142a po prawej r\u0119ce&#8221; <small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 27, 444<\/span>)<\/small>, aczkolwiek mo\u017cliwe te\u017c,<br \/>\ni\u017c &#8222;wywodzi\u0107 si\u0119 mo\u017ce od tej zdecydowanej przewagi, jak\u0105 ma strona prawa nad<br \/>\nlew\u0105 w wierzeniach, magii, kulcie i w og\u00f3le w ca\u0142ym religijnym \u017cyciu (a tak\u017ce i<br \/>\n\u017cyciu fizycznym) ludzko\u015bci&#8221; <small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 445<\/span>)<\/small>. Ostro\u017cno\u015b\u0107 to<br \/>\nmo\u017ce uzasadniona, gdy\u017c Kaszubi m\u00f3wi\u0105 przecie\u017c oryginalnie <i><span\nstyle='color: #993300'>s\u0142onyszk&#242; ju prosto w komin&#235; zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;s\u0142o\u0144ce znajduje si\u0119 w zenicie&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 262<\/small><\/span> pod <i><span style='color: #993300'>rak&#242;wac<\/span><\/i>.<br \/>\nCiekawe jest te\u017c dla nas zdejmowanie <i><span style='color: #993300'>zadz&#235;wowani&#244;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;uroku&#8217; przy u\u017cyciu \u015bcierki do zmywania naczy\u0144, i to <i><span style=\"color: #993300\">wiedno p&#242;d s\u0142u\u0144ce<\/span><\/i> <small>(Lipusz) <span style='color: #00CCFF'>Sy I 268<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>\u015aladem dawnego kultu S\u0142o\u0144ca,<br \/>\nw\u0142\u0105czonego ju\u017c jednak do wierze\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich, mo\u017ce by\u0107 wierzenie: <i><span\nstyle='color: #993300'>Na Jastr&#235; barank sk&#244;cze we wsch&#242;daj\u0105cym s\u0142\u00f3\u0144cu<br \/>\nab&#242; s\u0142\u00f3\u0144ce sam&#242; sk&#244;cze <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 86<\/small><\/span>, tzn. w poranek<br \/>\nwielkanocny na tarczy s\u0142onecznej widzie\u0107 mo\u017cna tron Chrystusa <small>(<span style='color: #00CCFF'>LorZ<br \/>\n87<\/span>)<\/small>, a z zacytowanego tekstu wydzieli\u0107 mo\u017cna zwrot <i><span\nstyle='color: #993300'>barank sk&#244;cze <\/span><\/i><i><span style='color: #993300'>[w s\u0142\u00f3\u0144cu] i s\u0142\u00f3\u0144ce [sam&#242;] sk&#244;cze<\/span><\/i>,<br \/>\nanalogicznie do wielu innych o cia\u0142ach niebieskich, np. <i><span\nstyle='color: #993300'>s\u0142u\u0144ce w&#235;tik&#244; g\u0142ow&#227;<\/span><\/i> czy <i><span\nstyle='color: #993300'>gwi&#244;zd&#235; p\u0142acz\u0105<\/span><\/i>, przy czym pierwszy =<br \/>\nche\u0142mi\u0144skiemu i kociewskiemu <i><span style='color: #993300'>w s\u0142o\u0144cu skacze<br \/>\nbaranek<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 244<\/small><\/span>, <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g\u015a 123<\/small><\/span>, drugi = kociewskiemu <i><span style='color: #993300'>s\u0142o\u0144ce skacze<\/span><\/i><small> (Drzycim)<\/small> obok <i><span style='color: #993300'>s\u0142o\u0144ce<br \/>\ntrz\u0119sie si\u0119<\/span><\/i> <small>(Lipinki)<br \/>\n<span style='color: #00CCFF'>\u0141\u0119g\u015a 123<\/span><\/small>, przy czym wierzenie to znane<br \/>\njest na Zachodzie i na Kaszubach <small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 448<\/span>)<\/small>, na Mazurach i<br \/>\nWarmii <small>(<span style='color: #00CCFF'>SLSJ 214<\/span>)<\/small>, r\u00f3wnie\u017c \u0141u\u017cyczanie twierdz\u0105, \u017ce na<br \/>\nWielkanoc s\u0142o\u0144ce trzy razy podskakuje <small>(<span style='color: #00CCFF'>FischEtn 107<\/span>)<\/small>, a por\u00f3wnaj tu z<br \/>\nMatyasa, \u017ce w wielkanocny poranek mo\u017cna zobaczy\u0107, &#8222;jak s\u0142o\u0144ce trzy razy<br \/>\nwschodzi i zachodzi, a co raz si\u0119 poka\u017ce, to ta\u0144cuje wko\u0142o i tak za ka\u017cdym<br \/>\nrazem&#8230;&#8221; <small>(<span\nstyle='color: #00CCFF'>Gaj 58<\/span>)<\/small>. Rzadziej kojarzy si\u0119 to ze \u015bw. Janem <small>(<span style='color: #00CCFF'>Zaw VIII 553<\/span>)<\/small>. <span style=\"color: #00CC00\">[zob. Aneks 2.1.3.P.1. &#8211;<br \/>\nprzyp. D\u017bCz]<\/span><\/p>\n<p>Na koniec warto przytoczy\u0107 te\u017c<br \/>\nprzekle\u0144stwo: <i><span style='color: #993300'>\u017ceb&#235;s b&#233;\u0142 na g\u00f3rze i \u017ceb&#235; na ce<br \/>\ns\u0142i\u0144ce nie swi&#233;c&#235;\u0142o<\/span><\/i> <small>(Sierakowice) <span style='color: #00CCFF'>Sy I 341<\/span><\/small><span\nstyle='color: #00CCFF'> <\/span>z wariantem \u015bl\u0105skim <i><span style='color: #993300'>\u017ceby<br \/>\ntobie s\u0142o\u0144ce nie \u015bwieci\u0142o<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">SLSJ 218<\/small><\/span>, niew\u0105tpliwie zwi\u0105zane z kultem solarnym:<br \/>\ngdzie S\u0142o\u0144ce nie \u015bwieci, tam nie ma \u017cycia.<\/p>\n<p>2. 1. 4. Ksi\u0119\u017cyc odgrywa\u0142 w \u017cyciu<br \/>\ncz\u0142owieka wielk\u0105 rol\u0119, wp\u0142ywa\u0142 bowiem &#8211; zdaniem ludu &#8211; na zdrowie ludzkie,<br \/>\nwobec czego uzale\u017cniano od niego wiele zjawisk i zaj\u0119\u0107 <small>(<span style='color: #00CCFF'>Sy III 162<\/span>)<\/small><\/span>.<br \/>\nWyrazi\u0142o si\u0119 to m.in. w oryginalnym zwrocie z\u0142o\u015bliwym <i><span\nstyle='color: #993300'>b&#235;c na m\u0142odzym<\/span><\/i><span style='color: #993300'> <\/span>&#8216;by\u0107<br \/>\nw ostatnim okresie ci\u0105\u017cy&#8217;, gdzie <i><span style='color: #993300'>m\u0142\u00f3dz<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;ostatnia faza ksi\u0119\u017cyca&#8217; <small>(Wejherowskie)<br \/>\n<span style='color: #00CCFF'>Sy III 91<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj tu <i><span\nstyle='color: #993300'>mies\u0105c je na m\u0142odzu <\/span><\/i><span style='color: #993300'>(<i>m\u0142odzym<\/i>)<\/span><\/small> &#8216;ksi\u0119\u017cyc jest na nowiu&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 91, 162<\/span><\/small><br \/>\ni zwrot z pola znaczeniowego &#8216;by\u0107 w ci\u0105\u017cy&#8217;, np. <i><span style='color: #993300'>b&#235;c<br \/>\n<\/span><\/i><span style='color: #993300'>(<i>chodz&#235;c<\/i>)<i><br \/>\no m&#244;\u0142im<\/i><\/span> obok <i><span style='color: #993300'>ch&#242;dz&#235;c z<br \/>\nma\u0142im<\/span><\/i> <small>(pn)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 161<\/small><\/span>.<\/p>\n<p>Kaszubi mniemaj\u0105, \u017ce Ksi\u0119\u017cyc to <i><span\nstyle='color: #993300'>&#242;dpad\u0142&#233; k&#242;\u0142o f&#249;rm\u00f3na<\/span><\/i> tj.<br \/>\nwo\u017anicy (<span style='color: #00CCFF'><small>Sy II 281<\/span><\/small>), z czym mo\u017ce \u0142\u0105czy si\u0119<br \/>\noryginalne por\u00f3wnanie <span style='color: #993300'>[<i>dzys<br \/>\nks&#227;\u017c&#235;c je<\/i>]<i> wield\u017ci jak sl&#233;dn&#233; k&#242;\u0142o &#242;d w&#242;za<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;o wschodz\u0105cym ksi\u0119\u017cycu&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 281<\/small><\/span>, cho\u0107 mo\u017ce to by\u0107 tylko obrazowe wyra\u017canie si\u0119 o<br \/>\nczym\u015b abstrakcyjnym przez przyr\u00f3wnanie do czego\u015b dobrze znanego. Ksi\u0119\u017cyc<br \/>\nKaszubi brali za tarcz\u0119, na kt\u00f3rej znajdowa\u0142y si\u0119 siedziby pierwszych ludzi,<br \/>\nwida\u0107 bowiem na niej Ew\u0119 przy ko\u0142owrocie i Adama opartego na wid\u0142ach <small>(<span style='color: #00CCFF'>LorZ<br \/>\n87<\/span>)<\/small><\/span>; resztki kultu ksi\u0119\u017cyca wyst\u0119puj\u0105 te\u017c gdzie indziej <small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 452, 453<\/span>)<\/small>. Je\u015bli na Podolu i Wo\u0142yniu wyobra\u017caj\u0105 sobie<br \/>\nS\u0142o\u0144ce jako <i><span style='color: #993300'>twarz Boga<\/span><\/i>, a w Bu\u0142garii<br \/>\nwierz\u0105, \u017ce jest ono <i><span style='color: #993300'>bo\u017cym okiem<\/span><\/i> <small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 443<\/span>)<\/small>, por\u00f3wnaj <i><span style='color: #993300'>bo&#382;je oko<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;S\u0142o\u0144ce&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Kup<br \/>\n21<\/span><\/small>, to Kaszubi m\u00f3wi\u0105 o Ksi\u0119\u017cycu <i><span style='color: #993300'>b&#242;\u017ci<br \/>\nwid<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/small><\/span>, mo\u017ce w przeciwie\u0144stwie do <i><span style='color: #993300'>b&#242;\u017ci pi&#233;ck<\/span><\/i> &#8216;S\u0142o\u0144ce&#8217; <small>(zob. <span style='color: #00CCFF'>2.1.3.<\/span>)<\/small>, gdy\u017c wed\u0142ug oryginalnego przys\u0142owia <i><span style='color: #993300'>Mies\u0105c swi&#233;cy<\/span><\/i><span style='color: #993300'>, (<i>a<\/i>)<i> s\u0142u\u0144ce grzeje<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><\/small>.<br \/>\n\u017bartobliwy charakter posiada oryginalne wyra\u017cenie <i><span style='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#244;<br \/>\nbania<\/span><\/i> &#8216;ksi\u0119\u017cyc&#8217; z wariantem <i><span style='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#244;<br \/>\nrz&#235;c<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 284<\/small><\/span>, por\u00f3wnaj bowiem do\u0144 <i><span style='color: #993300'>mies\u0105c<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;tonsura, tak\u017ce \u0142ysina, zw\u0142aszcza po tylnej stronie g\u0142owy&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 162<\/small><\/span>.<br \/>\nPodobnie \u017cartobliwe jest wyra\u017cenie <i><span style='color: #993300'>wol&#233;<br \/>\noko<\/span><\/i> &#8216;ksi\u0119\u017cyc&#8217; <small>(Zabory<br \/>\ni Kociewie)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 311<\/span><\/small> i <i><span style='color: #993300'>kawal&#233;rscz&#233;<br \/>\ns\u0142\u00f3\u0144ce<\/span><\/i> &#8216;ksi\u0119\u017cyc&#8217; <small>(Dziemiany) <span style='color: #00CCFF'>Sy II 140<\/span><\/small> =<br \/>\nkociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 64<\/small><\/span> = s\u0142owe\u0144skiemu <i><span style='color: #993300'>fantovsko<br \/>\nsonce<\/span><\/i>, gdzie <i><span style='color: #993300'>fant<\/span><\/i> &#8216;kawaler&#8217;<br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Kup 31<\/small><\/span>,<br \/>\nz kaszubskim wariantem <i><span style='color: #993300'>kawal&#233;rsczi zdrajca<\/span><\/i><br \/>\n<small>(Zabory) <span\nstyle='color: #00CCFF'>Sy II 150<\/span><\/small>, przy czym pierwsze odwo\u0142uje si\u0119 do<br \/>\nanalogii gospodarskich, drugie do do\u015bwiadcze\u0144 z dziedziny intymnych randek.<\/p>\n<p>Zwrot <i><span style='color: #993300'>wygl\u0105da\u0107<br \/>\njak ksi\u0119\u017cyc w pe\u0142ni<\/span><\/i> &#8216;mie\u0107 twarz okr\u0105g\u0142\u0105&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 364<\/small><\/span> odpowiada<br \/>\nkaszubskiemu oryginalnemu <i><span style='color: #993300'>miec plap&#227;<\/span><\/i><br \/>\n<small>(= pucu\u0142owat\u0105 twarz)<\/small><br \/>\n <i><span style='color: #993300'>jak mies\u0105c<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 70<\/small><\/span>, <i><span\nstyle='color: #993300'>miec m&#249;ni&#227; jak ks&#227;\u017c&#235;c<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ram 109<\/small><\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj czeskie <i><span style='color: #993300'>huba jako m&#283;sic<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 204<\/span><\/small>,<br \/>\nale te\u017c o ksi\u0119\u017cycu m\u00f3wi si\u0119, por\u00f3wnuj\u0105c go ze \u015bwiatem o\u017cywionym, np.<br \/>\noryginalnie <i><span style='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#235;c je cekawi<\/span><\/i><span\nstyle='color: #993300'>, <i>ks&#227;\u017c&#235;c m&#244;<br \/>\n&#242;cz&#235;<\/i><\/span> <i><span style='color: #993300'>jak sowa<\/span><\/i> i <i><span\nstyle='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#235;c w&#235;zdrzi jak r\u00f3\u017ca<\/span><\/i> &#8216;o pe\u0142ni<br \/>\nksi\u0119\u017cyca&#8217; <small>(Przymorze) <span style='color: #00CCFF'>Sy II 281<\/span><\/small>. O p\u00f3\u017aniej wschodz\u0105cym ksi\u0119\u017cycu m\u00f3wi<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style='color: #993300'>to s&#227; ter&#244; mies\u0105c wiedno<br \/>\nk\u0105sk na piwk&#249; zabawi<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 162<\/span><\/small>. Z Pomorza znane jest<br \/>\nokre\u015blenie ksi\u0119\u017cyca w pe\u0142ni <i><span style='color: #993300'>ca\u0142ka twarz<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1,<br \/>\n30<\/span><\/small>, gdzie te\u017c stwierdza si\u0119, i\u017c wyra\u017cenie <i><span style='color: #993300'>pe\u0142ny<br \/>\nmiesi\u0105c<\/span><\/i> jest powszechne u S\u0142owian, a por\u00f3wnaj tu kaszubskie <i><span\nstyle='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#235;c je p&#244;len<\/span><\/i> <small>(Przymorze) <span style='color: #00CCFF'>Sy II<br \/>\n281<\/span><\/small> i <i><span style='color: #993300'>p&#244;\u0142ny ks&#227;\u017c&#235;c<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 393<\/small><\/span><br \/>\n(= polskiemu); por\u00f3wnaj polskie <i><span style='color: #993300'>ca\u0142y<br \/>\nksi\u0119\u017cyc<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Kup 43<\/small><\/span>.<\/p>\n<p>Interesuj\u0105ce s\u0105 oryginalne zwroty<br \/>\nobrazowe zwi\u0105zane z prognoz\u0105 bezdeszczowej pogody: <i><span style='color: #993300'>mies\u0105c<br \/>\nle\u017ci do g\u00f3r&#235; nogama<\/span><\/i> obok <i><span style='color: #993300'>na mies\u0105c<br \/>\nm&#242;\u017ce s&#235;kni&#227; <\/span><\/i><span style='color: #993300'>(<i>uzd&#227;<\/i>, <i>sl&#227;<\/i>)<i> p&#242;wies&#235;c <\/i><\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 162<\/small><\/span>,<br \/>\n<i><span style='color: #993300'>na ks&#227;\u017c&#235;cu m&#242;\u017ce &#249;zd&#227;<\/span><\/i><br \/>\n<small>(pn)<\/small>, <i><span\nstyle='color: #993300'>w&#227;b\u00f3rk<\/span><\/i> <small>(Hel)<\/small>, <i><span style='color: #993300'>jadro <\/span><\/i><small>(Przymorze)<\/small> <i><span style='color: #993300'>p&#242;wies&#235;c <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 281<\/small><\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj<br \/>\noryginalne przys\u0142owia <i><span style='color: #993300'>Z roga cecze<\/span><\/i><span style='color: #993300'>, <i>z p&#227;pa piecze <\/i><\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 281, IV 50, 335<\/small><\/span> i <i><span style='color: #993300'>Z rog&#249; w&#242;da<\/span><\/i><span style='color: #993300'>, <i>z p&#227;pa p&#242;g&#242;da <\/i><\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 50<\/small><\/span>, wobec polskiego historycznego<span style='color: #993300'> <i>Rogiem nasta\u0142 &#8211; b\u0119dzie pogoda<\/i> <\/span><small>(1618)<span style='color: #993300'> <\/span><span style='color: #00CCFF'>NKP II 989<\/span><\/small>. Nie nale\u017ca\u0142oby mo\u017ce zbytnio przecenia\u0107 niezgodno\u015bci<span style='color: #993300'> <i>Z roga w&#242;da<\/i>,<i> z p&#227;pa p&#242;g&#242;da<\/i><\/span><\/small> i <i><span style='color: #993300'>Z roga piecze<\/span><\/i><span style='color: #993300'>,<i> z p&#227;pa cecze<\/i><\/span> <small>(z <span style='color: #00CCFF'>Gulgowskiego<\/span>) <span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 61<\/span><\/small>, gdy\u017c mo\u017ce to by\u0107 dow\u00f3d ca\u0142kowitej frazeologizacji i mechanicznego powtarzania rymuj\u0105cej si\u0119 formu\u0142y. Za tym faktem posz\u0142o rozr\u00f3\u017cnienie oryginalnych antonimicznych wyra\u017ce\u0144 <i><span style='color: #993300'>s&#235;chi ks&#227;\u017c&#235;c<\/span><\/i> i <i><span style='color: #993300'>m&#242;kri ksa\u017c&#235;c<\/span><\/i> <small> (Ku\u017anica) <span style='color: #00CCFF'>Sy II 291<\/span><\/small>, wed\u0142ug paraleli <i><span style='color: #993300'>nowi ks&#227;\u017c&#235;c<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 393<\/small><\/span> i <i><span style='color: #993300'>nowi mies\u0105c<\/span><\/i> &#8216;ksi\u0119\u017cyc w pierwszej fazie&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 221<\/small><\/span>, znanego szerzej obok &#8211; nieznanego jednak na Kaszubach &#8211; antonimu <i><span style='color: #993300'>stary miesi\u0105c<\/span><\/i><span style='color: #993300'>:<i> m\u0142ody miesi\u0105c<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 30<\/small><\/span> <small>(por. <span style='color: #00CCFF'>Kup 34-35, 46-48<\/span>)<\/small>, tj. syn starego miesi\u0105ca.  <\/p>\n<p> Zwrot <i><span style='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#235;c rosce<\/span><\/i> &#8216;o przybieraniu&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 281<\/span><\/small> znaj\u0105 inne j\u0119zyki <small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 30, 452<\/span>)<\/small>, w tym j\u0119zyk polski <small>(Wielkopolska) (<span style='color: #00CCFF'>Kup 54<\/span>)<\/small>, ale s\u0105 oryginalne zwroty <i><span style='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#235;c jidze na cm&#227; <\/span><\/i><span style='color: #993300'>(<i>schnie<\/i>) &#8216;<\/span>o ubywaniu&#8217; i <i><span style='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#235;c je &#249;sch\u0142i<\/span><\/i> &#8216;o nocy bezksi\u0119\u017cycowej&#8217; <small>(Hel) <span style='color: #00CCFF'>Sy II 281<\/span><\/small>. Do wariant\u00f3w gwarowych nale\u017c\u0105 zwroty <i><span style='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#235;c je &#242;bwi\u00f3ny<\/span><\/i> &#8216;o kole \u015bwietlnym naoko\u0142o ksi\u0119\u017cyca&#8217; <small>(Wielka Wie\u015b)<\/small>, zapowiadaj\u0105cym deszcz <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 119<\/small><\/span> wobec kociewskiego <i><span style='color: #993300'>mniesi\u00f3nc je obros\u0142i<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 128<\/small><\/span>, <i><span style='color: #993300'>mies\u0105c m&#244; k&#242;\u0142o <\/i> (<i>kr\u0105g<\/i>)<\/span><\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 191, 243<\/span><\/small><\/span>, prognoza deszczu lub wiatru: wielkopolskie <i><span style='color: #993300'>ko\u0142o nad miesioncym <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 75<\/span><\/small>, a oryginalny zwrot <i><span style='color: #993300'>ks&#227;\u017c&#235;c brodzy<\/span><\/i> &#8216;ksi\u0119\u017cyc cz\u0119sto kryje si\u0119 za chmurami&#8217; <small>(B\u00f3r) <span style='color: #00CCFF'>Sy II 281<\/span><\/small> odnosi si\u0119 do s\u0142oty.  <\/p>\n<p>  2. 1. 5. Ziemi\u0119 wyobra\u017caj\u0105 sobie Kaszubi albo jako okr\u0105g\u0142\u0105 tarcz\u0119 <small> (<span style='color: #00CCFF'>LorZ 87<\/span>)<\/small>, albo jako wielk\u0105 wysp\u0119 otoczon\u0105 zewsz\u0105d wod\u0105, a oryginalne przys\u0142owie powiada, \u017ce <i><span style='color: #993300'>Zemia s&#227; kr\u0105cy<\/span><\/i><span style='color: #993300'>, <i>a l&#235;dze na ni&#233;<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 216<\/small><\/span> obok <i><span style='color: #993300'>Swiat s&#227; kr\u0105cy, a l&#235;dze na nim<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 240, 344<\/small><\/span>, z czego wynika uto\u017csamianie Ziemi i \u015awiata, przy czym oryginalny wykrzyknik zniecierpliwienia <i><span style='color: #993300'>na swiece <\/span><\/i><i><span style='color: #993300'>[B&#242;sczim]<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 195<\/span><\/small> przypisuje \u00f3w \u015bwiat Bogu jako Stw\u00f3rcy <small (zob. <span style='color: #00CCFF'>4.2.2.<\/span>)<\/small>, do czego por\u00f3wnaj te\u017c rozr\u00f3\u017cnienie <i><span style='color: #993300'>ten swiat <\/span><\/i><span style='color: #993300'>:<i> dr&#235;d\u017ci swiat<\/i><\/span> <small>(zob. <span style='color: #00CCFF'>4.2.5.<\/span>)<\/small>.  <\/p>\n<p>  Pod Ziemi\u0105 znajduje si\u0119 druga ziemia pe\u0142na cud\u00f3w, czar\u00f3w i dziw\u00f3w <small>(<span style='color: #00CCFF'>Sy V 216-221<\/span>)<\/small>. Poza tym wierzy si\u0119, \u017ce pod Ziemi\u0105 jest piek\u0142o <small>(zob. <span style='color: #00CCFF'>4.2.4.<\/span>)<\/small>, a wed\u0142ug wiedzy ludowej na kra\u0144cach \u015bwiata <i><span style='color: #993300'>p&#244;li s&#227; wieczny &#242;d\u017cin<\/span><\/i> <small>(Jamno, Skwierawy) <span style='color: #00CCFF'>Sy VI 129<\/span><\/small>.  <\/p>\n<p>  Znaczn\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 w magii kierunki \u015bwiata <small>(<span style='color: #00CCFF'>Mosz II 1, 408<\/span>)<\/small>, a por\u00f3wnaj antonimiczne wyra\u017cenia <i><span style='color: #993300'>mi&#227;tk&#244; strona<\/span><\/i> &#8216;po\u0142udnie&#8217; i <i><span style='color: #993300'>cward&#244; strona<\/span><\/i> &#8216;wsch\u00f3d&#8217; (pd, \u015br) <span style='color: #00CCFF'><small>Sy V 182<\/span><\/small> = kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 129<\/small><\/span> pod <i><span style='color: #993300'>Mnicha\u0142<\/span><\/i>; z pierwszej przychodz\u0105<br \/>\n wiatry, ciep\u0142o i deszcze, z drugiej zimne wiatry i zima w og\u00f3le. Do kierunku pierwszego por\u00f3wnaj oryginalne wyra\u017cenie rybackie <i><span style='color: #993300'>zgni\u0142i k\u0105t <\/span><\/i><span style='color: #993300'>(<i>n\u00f3rt<\/i>)<\/span><\/small> &#8216;po\u0142udniowy zach\u00f3d&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 227<\/small><\/span> = s\u0142owackiemu potocznemu <i><span style='color: #993300'>hnil&#253; k&#250;t<\/span><\/i> &#8216;miejsce (na niebie), strona, z kt\u00f3rej najcz\u0119\u015bciej przychodzi deszcz&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sm 71<\/span><\/small>. Dominuj\u0105ce w \u017cyciu kierunki \u015bwiata ujawniaj\u0105 si\u0119 w okre\u015bleniach wiatr\u00f3w <small>(zob. <span style='color: #00CCFF'>2.3.3.<\/span>)<\/small>.  <\/p>\n<p> Wyobra\u017cenia i wierzenia ludowe o Ziemi jako planecie rozwini\u0119te zostan\u0105 ni\u017cej <small>(zob. <span style='color: #00CCFF'>2.2.<\/span>)<\/small>, gdzie mowa nadto o skorupie ziemskiej, kamieniach i g\u00f3rach, o wodzie i morzu, o ro\u015blinach i zwierz\u0119tach; ogie\u0144 om\u00f3wiono w\u015br\u00f3d zjawisk atmosferycznych <small>(zob. <span style='color: #00CCFF'>2.3.5.<\/span>)<\/small>. <\/p>\n<p> <html><br \/>\n<head> <\/p>\n<p> <\/head><br \/>\n<body> <\/p>\n<p><b><a name=\"Geografia\">2.2. Geografia<\/a><\/b> <\/p>\n<p>2. 2. 1. Ziemia otaczana jest czci\u0105. Kaszubskie oryginalne przys\u0142owie twierdzi, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">zemia je swi&#227;t&#244;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 222<\/span><\/small><br \/>\n(co innego: <i><span style=\"color: #993300\">jest ziemia \u015bwi\u0119ta<\/span><\/i>, na kt\u00f3rej sta\u0142 B\u00f3g<br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Dz 6, 33<\/span><\/small>), a zatem \u017ali ludzie nie s\u0105 godni chodzi\u0107 po niej: <i><span style=\"color: #993300\">nie s\u0105<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">w&#244;rt<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> \u017ce jich ta swi&#227;t&#244; zemia nosy<\/i><\/span>&#8211; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 55, 222<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 87 <\/span><\/small>(= polskiemu). Przekonanie powy\u017csze &#8211; raczej powszechne, bo por\u00f3wnaj bia\u0142oruskie <small><span style=\"color: #00CCFF\">Piet 35<\/span><\/small> &#8211; utrwala przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Swi&#227;t&#244; zemia<br \/>\nch&#242;c w&#242;\u0142a przetrzim&#244;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>ni&#233; leno ch\u0142opa<\/i><\/span> &#8216;uprawa roli wymaga<br \/>\n ci\u0119\u017ckiej pracy&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 221<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">Swi&#227;t&#244; zemia przetrzim&#244;<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">i bika<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> ni&#233; leno rob&#242;tnika <\/i><\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 39<\/span><\/small><br \/>\njako wariant wobec polskiego gwarowego <i><span style=\"color: #993300\">\u015awi\u0119ta ziemia<\/span><\/i> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wszystko utrzyma <\/span><\/i><small>(<span style=\"color: #00CCFF\">1895 Wasilewski<\/span>)<\/small><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 870<\/span><\/small> i borowiackiego <i><span style=\"color: #993300\">Ta \u015bwianto<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">ziamnia fszistko<br \/>\nporadzi<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Nitsch III 144<\/span><\/small> i bia\u0142oruskiego <i><span style=\"color: #993300\">Ziemla \u015bwiataja wsio pryjmaje<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Piet 400<\/span><\/small>.<br \/>\nRaz w roku <i><span style=\"color: #993300\">zemia &#242;dp&#242;cziw&#244;,<\/span><\/i> a przys\u0142owie okre\u015bla bli\u017cej por\u0119: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">W adwenta zemia spi i je ch&#242;r&#244;, czej s&#227; j&#227; &#242;rze<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 2<\/span><\/small> (por. <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 221<\/span><\/small>) wobec ma\u0142opolskiego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">W adwenta spoczywa ziemia \u015bwi\u0119ta <\/span><\/i><small>(<span style=\"color: #00CCFF\">1956 Kunysz<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 8<\/span><\/small>, co znane szerzej <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 111<\/span><\/small>, a te\u017c og\u00f3lniej <i><span style=\"color: #993300\">zemia m&#244; s&#227; do spani&#244;<\/span><\/i><br \/>\n&#8211; na jesieni <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 99<\/span> zob. <i><span style=\"color: #00CCFF\">jesy\u0144c<\/small><\/span><\/i> a kieleckie <i><span style=\"color: #993300\">w listopadzie ziemia sie do spani k\u0142adzie<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Szym 504<\/span><\/small>; wierzenie to powszechne, np. na Kaszubach, Kociewiu i w Grudzi\u0105dzkiem<br \/>\n<small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Stel 45, 50, 53, 56<\/span>)<\/small>. W my\u015bl oryginalnego przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">W z&#235;mie spi zemia<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> bo j&#227; &#249;spi\u0142 Grzenia<\/i><\/span> <small>(Puzdrowo)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 378<\/span><\/small> sprawc\u0105 snu jest <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;uosobienie snu&#8217; <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>)<\/small>, a ziemi w\u00f3wczas nie wolno ora\u0107, gdy\u017c rozchorowa\u0142aby si\u0119 i przesta\u0142a rodzi\u0107 <small>(te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 36<\/span>)<\/small>. Na wiosn\u0119, zgodnie ze zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">zemia nie je sama<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 222<\/span><\/small><br \/>\n= kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 137<\/span><\/small><small> <\/small>(por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">nie b&#235;c sama<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;by\u0107 w ci\u0105\u017cy&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 12<\/span><\/small>), jest ci\u0119\u017carna i zgrzeszy\u0142by ten, kto by j\u0105 bi\u0142 <small>(z Polski, Polesia i Rusi)<\/small><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 510<\/span><\/small>. Za czyn taki nie przyjmie ona cz\u0142owieka po \u015bmierci, lecz wyrzuci go<br \/>\nz grobu <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 222<\/span>)<\/small>: <i><span style=\"color: #993300\">Nie<br \/>\nbij \u015bwi\u0119tej ziemi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">bo ci\u0119 nie przyjmie<\/span><\/i><br \/>\n<small>(<span style=\"color: #00CCFF\">1894 Dembowski; te\u017c Waksmundzki i Red.<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 869<\/span><\/small>.<br \/>\nZapowiedzi\u0105 \u015bmierci siewcy lub cz\u0142onka jego rodziny jest zostawienie przez pomy\u0142k\u0119 miejsca nie obsianego, sk\u0105d oryginalny<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">&#249;s&#244;c <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>sobie<\/i>]<i> gr\u00f3b<\/i><\/span><br \/>\n<small>(\u015br)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 363, V 6<\/span><\/small>,<br \/>\nte\u017c oryginalny <i><span style=\"color: #993300\">swi&#233;c&#235;c \u0142&#235;s\u0105 bani\u0105<\/span><\/i> &#8216;o roli nie zaoranej&#8217; <small>(\u015br)<\/small><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 334<\/span><\/small>, a to dlatego, \u017ce \u017cona rolnika zapali\u0142a \u015bwiat\u0142o, gdy ten rozpoczyna\u0142 ork\u0119, ale<br \/>\ndos\u0142ownie o \u0142ysym cz\u0142owieku, a por\u00f3wnaj o \u0142ysych g\u00f3rach, na kt\u00f3rych zbiera\u0142y si\u0119 si\u0142y nadprzyrodzone i w\u00f3wczas bywa\u0142o tam jasno i gwarnie <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.5.<\/span>).<\/small> Jest te\u017c oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zemia prz&#235;cyg&#244;<\/span><\/i> &#8216;cz\u0142owiek powoli obumiera&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 221<\/span><\/small>, natomiast zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ju ta zemia na<br \/>\nk&#242;g&#242;s jidze<\/span><\/i> &#8216;kto\u015b wnet umrze&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 221<\/span><\/small> jest wariantem polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">ci\u0105gnie starego ziemia k<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">&#8216;<i>sobie<\/i><\/span> <small>(1593)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 308<\/span><\/small>,<br \/>\n a por\u00f3wnaj uosobienia \u015bmierci lub cmentarza <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>)<\/small>. Ziemia przyjmie wszystkich bez wzgl\u0119du na stopie\u0144 zamo\u017cno\u015bci,<br \/>\ntj. zgodnie z przys\u0142owiem <i><span style=\"color: #993300\">Wsz&#235;tczich r\u00f3wno na swiat&#244; z&#233;mka prz&#235;kr&#235;je<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 222<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj polskie historyczne <i><span style=\"color: #993300\">Ziemia wszystkich ogarnia<\/span><\/i><br \/>\n<small>(<span style=\"color: #00CCFF\">1735 \u017beglicki<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 871<\/span><\/small><br \/>\ni wy\u017cej o \u015bwi\u0119tej ziemi.  <\/p>\n<p>2. 2. 2. Kamienie &#8211; wed\u0142ug wierze\u0144 &#8211; dawniej ros\u0142y, a o ich kulcie u S\u0142owian wiemy niewiele <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 515<\/span>)<\/small>. Powszechnie na Kaszubach utrzymuje si\u0119, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">kamienie rosc\u0105<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 126<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Kamieni sia\u0107 nie trzeba <\/span><\/i><small>(<span style=\"color: #00CCFF\">1909 Laskowski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 14<\/span><\/small>. Dawniej<br \/>\nrosn\u0105\u0107 mia\u0142y te\u017c g\u00f3ry <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 341<\/span>)<\/small>. Pod Wejherowem twierdzi si\u0119, \u017ce to<br \/>\nwiatry przerzuci\u0142y kamienie ze Szwecji, gdzie indziej opowiada si\u0119, \u017ce drobne kamienie na polach <i><span style=\"color: #993300\">zas&#244;\u0142 di&#244;be\u0142<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 126<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">t&#235;ch kamor\u00f3w t&#235;l&#233; je<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; jich di&#244;be\u0142 nasr&#244;\u0142<\/i><\/span><br \/>\n<small>(pd)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 129<\/small><\/span><br \/>\n= kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 61<\/span><\/small>, tak\u017ce wt\u00f3rnie o drobnych ziemniakach. Oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 s&#227; rz&#244;dczim g\u00f3wna zesr&#244;\u0142<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 375<\/span><\/small><br \/>\ni wariant <i><span style=\"color: #993300\">tu s&#227; di&#244;be\u0142 grocha zesr&#244;\u0142<\/span><\/i> <small>(Luzino,<br \/>\nHel)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211, 364, Ex<\/span><\/small>. Dzie\u0142em diab\u0142a s\u0105 polodowcowe g\u0142azy narzutowe, sk\u0105d oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bli kam<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 214<\/span><\/small><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">purtk\u00f3w kam <\/span><\/i><small>(Nowa Huta pod Strzepczem)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 230      <\/span><\/small><small> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 516<\/span>)<\/small> <small><span style=\"color: #00CC00\">[zob. Aneks 2.2.2.P.1. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span><\/small> i wierzeniowy oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">teg&#242; p&#249;rtk w loce zg&#249;bi\u0142<\/span><\/i> &#8216;o kamieniu narzutowym&#8217;<span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj wierzenia rosyjskie i ukrai\u0144skie o piasku wypluwanym przez diab\u0142a, z czego potem powstaj\u0105 g\u00f3ry, bagna i pustkowia <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Giey 78<\/span>).<span style=\"color: #00CC00\"> [zob. Aneks 2.2.2.P.2. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span><\/small> Inne kamienie s\u0105 zakl\u0119tymi lud\u017ami czy zwierz\u0119tami, bo np. m\u0142ode panny wol\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">&#242;br\u00f3c&#235;c s&#227; w kam<\/span><\/i>, ni\u017c pod przymusem wyj\u015b\u0107 za niekochanego ch\u0142opca <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 127<\/span>; por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 515<\/span>)<\/small>, do czego por\u00f3wnaj zakl\u0119cie: <i><span style=\"color: #993300\">\u017bebym tu na miejscu<br \/>\nskamienia\u0142<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">Bodajby\u015b si\u0119 w kamie\u0144 zamieni\u0142 <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 12<\/span><\/small>, ale kaszubski zwrot jest oryginalny.<br \/>\nZ wierzeniami wi\u0105\u017ce si\u0119 wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">&#249;ra\u017cewi kam<\/span><\/i> &#8216;<i>Lapis haemostipticus<\/i>&#8216;<br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 127, VI 26<\/span><\/small>, wyst\u0119puj\u0105ce chyba w ma\u0142opolskim <i><span style=\"color: #993300\">Nie<br \/>\nb\u0105d\u017a takim ura\u017anym kamieniem <\/span><\/i><small>(<span style=\"color: #00CCFF\">1895 Pauli<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 18<\/span><\/small>, przekszta\u0142conym pod wp\u0142ywem <i><span style=\"color: #993300\">kamie\u0144 obrazy<\/span><\/i>, por\u00f3wnaj bowiem <i><span style=\"color: #993300\">ura\u017cony<\/span><\/i> &#8216;obra\u017cony&#8217; i <i><span style=&#8221;color: #993300&#8221;>kamiszk<\/span><\/i> &#8216;<i>Lapis haemostipticus<\/i>&#8216; w medycynie ludowej <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 128<\/span><\/small> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.3.<\/span>)<\/small>. Zgodnie z wierzeniami kamienie mia\u0142<br \/>\nprzekl\u0105\u0107 Chrystus, gdy si\u0119 potkn\u0105\u0142 o kamie\u0144 w drodze na Golgot\u0119, a w wyniku tego nie rosn\u0105 one wi\u0119cej <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 126<\/span>)<\/small>. <small><span style=\"color: #00CC00\">[Zob. Aneks 2.2.2.P.3. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span><\/small> \u0141\u0105czy\u0107 si\u0119 z tym mo\u017ce zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017b&#235;da &#242;b&#249;dz&#235;c<\/span><\/i> &#8216;potkn\u0105\u0107 si\u0119 o kamie\u0144&#8217; <small>(pd i<br \/>\nKociewie)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 296<\/span><\/small> z pierwotnym <i><span style=\"color: #993300\">kamie\u0144<br \/>\nbijesz<\/span><\/i> <small>(1632) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 14<\/span><\/small> i przez symetri\u0119 strukturaln\u0105<br \/>\ndo <i><span style=\"color: #993300\">\u017b&#235;d\u00f3w w&#242;z&#235;c<\/span><\/i> &#8216;drzema\u0107 na siedz\u0105co&#8217; <small>(pn)<\/small><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">\u017b&#235;d\u00f3w licz&#235;c<\/span><\/i><small> (Zabory)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 296<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj legend\u0119 o Wiecznym \u017bydzie<br \/>\n<small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.8.<\/span>)<\/small>, mo\u017ce te\u017c wiara w przemienionego w<br \/>\nkamie\u0144 \u017byda i np.<i><span style=\"color: #993300\"> <\/span><\/i>&#8222;Kamie\u0144, o kt\u00f3ry nog\u0119 ura\u017cono, \u017ale wr\u00f3\u017cy\u0142&#8230;&#8220;<br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 266<\/span><\/small>.<br \/>\n Z wierze\u0144, \u017ce to Chrystus przekl\u0105\u0142 kamienie, pochodzi\u0107 ma wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">cwiardi jak kam<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 125<\/span><\/small><br \/>\n(= polskiemu)  i <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142&#235;chi jak kam<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 323, II 125 &#8211; 126<\/span><\/small> = kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 15<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">m&#244;rtwi jak kami\u0144<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ram 105<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">stojec c&#235;ch&#242; jak kam<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Maj 164<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj mo\u017ce polskie <i><span style=\"color: #993300\">stoi jak opoka<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 301<\/span><\/small>). Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zab&#235;c w kam<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 125<\/span><\/small> (= polskiemu) ma wariant <i><span style=\"color: #993300\">zab&#235;c w kam a drewno<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 14, 29, 240, 251, II 125<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">zab&#235;c w kam kamienisti<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 20<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\"><br \/>\n<\/span>(to <small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 328<\/span><\/small>). Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zaprzec s&#227;<br \/>\nw kamin<\/span><\/i> &#8216;zaprze\u0107 si\u0119 wszystkiego&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 127<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span>pochodzi z kontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">zab&#235;c w kam<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">zapiera\u0107 si\u0119 w \u017cywe oczy<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 765<\/span><\/small>. Na Kaszubach zachowa\u0142a si\u0119 wiara w czucie kamieni, co dokumentuj\u0105 zwroty <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kam b&#235; zap\u0142ak&#244;\u0142 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>zmiak\u0142 <\/i>)<\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\"> Sy II 126<\/span><\/small> (= polskiemu) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">kam b&#235; zmi\u0142ow&#244;\u0142<br \/>\nsa<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 126<\/span><\/small>, a tak\u017ce oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">kam<\/p>\n<p>b&#235; s&#227; kraj&#244;\u0142 ze \u017calu<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 126<\/span><\/small>, wed\u0142ug polskiego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">serce si\u0119 komu z \u017calu kraje<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 163<\/span><\/small>,<br \/>\nte\u017c kaszubskie <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 37<\/span><\/small>. <small><span style=\"color: #00CC00\">[zob. Aneks 2.2.2.P.4. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span><\/small><br \/>\nNi\u017cej <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>)<\/small> pisze si\u0119 o zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">kam s&#227; m&#242;knie <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>p&#242;cy<\/i>)<\/span> i frazeologizmach odnosz\u0105cych si\u0119 do belemnitu. <\/p>\n<p>2. 2. 3. Wod\u0119 otaczaj\u0105 Kaszubi<br \/>\nwielkim szacunkiem, sk\u0105d zakazy zanieczyszczania jej (np. plucia na ni\u0105), wynikaj\u0105ce wszak w cz\u0119\u015bci z obawy przed gniewem mieszkaj\u0105cych w niej demon\u00f3w, w<br \/>\ncz\u0119\u015bci za\u015b z przekonania, i\u017c woda zosta\u0142a po\u015bwi\u0119cona przez pierwszych misjonarzy Pomorza <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 93-94<\/span>)<\/small>. Specjalnym kultem otacza si\u0119 wod\u0119 \u015bwi\u0119con\u0105: <i><span style=\"color: #993300\">swi&#227;con&#244;<\/span><\/i> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#242;da <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 196<\/span><\/small> (= polskiemu), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">chrzceln&#244; w&#242;da<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 56<\/span><\/small> (= polskiemu) obok<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">krzestn&#244; w&#242;da <\/span><\/i><small>(S\u0142owi\u0144cy, Jastarnia)<\/small><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor III 984<\/span><\/small>.  Woda odgrywa(\u0142a) wielk\u0105 rol\u0119 w magii z uwagi na przypisywanie jej roli oczyszczaj\u0105cej, zw\u0142aszcza wody wielkanocnej <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.3.4.<\/span>)<\/small>: oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jastrow&#244; w&#242;da <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 86, VI 94<\/span><\/small>, oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">W&#235;m&#235;ti w w&#242;dze z Wi&#244;ld\u017ci Sob&#242;t&#235;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>nie mdzesz mi&#244;\u0142 na sk\u00f3rze<br \/>\nsrom&#242;t&#235;<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Chto w Wielg\u0105 Sob&#242;t&#227; s&#227; nie <\/span><\/i><span style='color: #993300;\n'>(<i>u<\/i>)<i>m&#235;je<\/i>, <i>ten d\u0142ug&#242; nie p&#242;\u017c&#235;je<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">SzefUst<\/span><\/small>, a tak\u017ce moc ochronn\u0105, szczeg\u00f3lnie \u015bwi\u0119conej w wigili\u0119 Trzech Kr\u00f3li: oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">trzejkr\u00f3lew&#244;<br \/>\nw&#242;da<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 95<\/span><\/small>. Grzechem jest zanieczy\u015bci\u0107 wod\u0119. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">rz&#235;c&#235;c k&#242;m&#249;s \u017cab&#227; do st&#235;dni<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;o ma\u0142o dotkliwej karze&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 160<\/span><\/small> wi\u0105\u017ce si\u0119 z wierzeniem, \u017ce \u017caba czy\u015bci wod\u0119 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 260<\/span>)<\/small>, do czego por\u00f3wnaj ukrywane czary &#8222;z wiatrem&#8220; lub &#8222;z wod\u0105&#8220;, m.in. <i><span style=\"color: #993300\">nasy\u0142anie<br \/>\n\u017caby<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 342<\/span><\/small> (por\u00f3wnanie tu mo\u017ce \u017caby jako jedn\u0105 z plag egipskich <small><span style=\"color: #00CCFF\">Wj<br \/>\n8, 3<\/span><\/small>), a tak\u017ce oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">\u017cab&#235; m\u0142&#235;narzowi w&#242;d&#227; w&#235;pi\u0142&#235; <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 14<\/span><\/small> <small>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 511<\/span>), <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 93<\/span><\/small>, u\u017cywany w odpowiedzi t\u0142umacz\u0105cemu si\u0119, \u017ce nie m\u00f3g\u0142 czego\u015b wykona\u0107, a wi\u0119c jak czeskie <i><span style=\"color: #993300\">&#382;aba <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>sed&#237;<\/i>]<i><br \/>\nna prameni<\/i><\/span> &#8216;przyczyna, \u017ce si\u0119 co\u015b stale nie udaje&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Bas 309<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">Scz 733<\/span><\/small>. O ma\u0142ym k\u0142opocie, ma\u0142ej stracie m\u00f3wi oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">szk&#242;da<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jak czej krowi\u0144c wpadnie<\/i><\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w w&#242;d&#227;<\/span><\/i> <small>(Goszczyno)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 170, II 260<\/span><\/small>, posiadaj\u0105ce odpowiednik cieszy\u0144ski <i><span style=\"color: #993300\">szkoda<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">jakby \u0142y\u017cke wody przy studni wylo\u0142<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 732<\/span><\/small>, ale pierwotnie odnosi\u0142 si\u0119 on do du\u017cej (podw\u00f3jnej) straty, jak w kieleckim <i><span\nstyle=\"color: #993300\">szkoda jest<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> jak krowa<\/i><\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w studni\u0119 narobi<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><\/small>.<br \/>\n Analogicznie jak ro\u015bliny <i><span style=\"color: #993300\">woda <\/span><\/i><span style='color: #993300;\n'>(<i>m&#242;rze<\/i>)<i> kwitnie<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 316, VI 94<\/span><\/small><br \/>\n= che\u0142mi\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">woda kwitnie<\/span><\/i> (na \u015bw. Jana) <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh<br \/>\n248<\/span><\/small>, kiedy pokrywa si\u0119 rz\u0119s\u0105, a morze wyrzuca na brzeg meduzy czy wyg\u0142adza si\u0119. W wodzie mieszkaj\u0105 demony wodne (<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 101<\/span><\/small>), w morzu za\u015b \u017cyj\u0105 takie same stworzenia jak na ziemi, o czym \u015bwiadcz\u0105 np. wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&#242;rsczi pies<\/span><\/i> &#8216;foka&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 112<\/span><\/small> (= polskiemu przestarza\u0142emu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SJP IV 842<\/span><\/small>), oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rsk&#244; swinka<\/span><\/i> &#8216;mor\u015bwin&#8217; i <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rsczi k\u00f3\u0144<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;wieloryb&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 113<\/span><\/small> (co innego polskie <i><span style=\"color: #993300\">morska \u015bwinka<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">ko\u0144 morski<\/span><\/i> &#8216;mors&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">SJP IV 842<\/span><\/small>), przy czym do ostatniego por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">k&#242;nie<\/span><\/i> &#8216;du\u017ce fale na jeziorze&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 198<\/span><\/small> z wierzenia, \u017ce to utopione niegdy\u015b konie, nadto oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&#242;rscz&#233; k&#242;nie hasaj\u0105<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">G&#242;sk rozp&#249;scy\u0142 sw&#242;je k&#242;nie<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 26<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rsczi p&#249;rtka <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>sz&#244;li\u0144c<\/i>)<i> s&#227; k\u0105pie<\/i><\/span> &#8216;morze si\u0119 burzy&#8217; <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 215<\/span><\/small> z oryginalnym wyra\u017ceniem <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rsczi purtka<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 230<\/span><\/small>, obok <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rze r&#235;czi tak<\/span><\/i> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">straszl&#235;wie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; t&#235;s\u0105c di&#244;b\u0142\u00f3w w nim sedza\u0142o<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ram 204<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rze mr&#235;czi<\/span><\/i> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jak miedwi&#233;dz<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 109<\/span><\/small> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&#242;rze r&#235;czi jak sto w&#242;\u0142\u00f3w<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 167<\/span><\/small> <small>pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">pr&#235;sk<\/span><\/i><\/small>) czy te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rze plwie ze z\u0142osc&#235;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<br \/>\n<i>jakb&#235; s&#227; w nim p&#249;rtk &#249;topi\u0142 <\/i><\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 110<\/span><\/small>, por\u00f3wnaj: <i><span style=\"color: #993300\">M&#242;rze tak s&#227; b&#249;rzi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; w nim di&#244;be\u0142 s&#227; &#249;topi\u0142<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 25<\/span><\/small>. <small><span style=\"color: #00CC00\">[zob.Aneks 2.2.3.P.1. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span><\/small>. Jest te\u017c oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rze jag&#249;je<\/span><\/i> <small>(= huczy)<\/small>,<span style=\"color: #993300\"> <i>jakb&#235;<br \/>\nzw&#242;n&#235; ze zatopion&#235;ch k&#242;sco\u0142\u00f3w<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">gra\u0142&#235;<\/span><\/i> <small>(Przymorze) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 69<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego<br \/>\npor\u00f3wnaj o dzwonach z zatopionego ko\u015bcio\u0142a w Helu <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS X 161<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 377<\/span>)<\/small> i wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">di&#244;belscz&#233; &#242;rgan&#235; <\/span><\/i>&#8216;burza morska&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 335<\/span><\/small>, te\u017c w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rze rozp&#249;szcz&#244; sw&#242;je di&#244;belscz&#233;<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">&#242;rgan&#235;<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 109<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">Wielgi&#233; Morze<\/span><\/i> <small>(= Ba\u0142tyk)<\/small> <i><span style=\"color: #993300\">rozpusci\u0142o swoje<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">diabelskie<br \/>\norgane<\/span>  <\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">FenZap 102<\/span><\/small>. Owe osobliwe metafory j\u0119zykowe, kt\u00f3rych wi\u0119cej znaj\u0105 kaszubscy<br \/>\nrybacy <small>(zob.<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 109-112<\/span><\/small>),<br \/>\ns\u0105 wyrazem stosunku do morza jako \u017cywio\u0142u, z jakim od dzieci\u0144stwa obcowa\u0142 nadmorski Kaszuba od wielu pokole\u0144. O ewentualnym karmieniu \u017cywio\u0142u wodnego<br \/>\nmowa ni\u017cej <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>)<\/small>, a por\u00f3wnaj nadto oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Duch m&#242;rza czas&#227; je baro z\u0142i<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 12<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">W sz&#235;mie<\/span><\/i> <small>(= g\u0142osie)<\/small><i><span style=\"color: #993300\"> m&#242;rza p&#242;znajesz<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>\u017ce &#242;no m&#244; d&#235;sz&#227;<\/i><\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">P&#242; szumie p&#242;znajesz<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>\u017ce m&#242;rze m&#244; d&#235;sza<\/i><\/span><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 25, 42<\/span><\/small>.<br \/>\nNa koniec przytoczmy trzy oryginalne przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">Na to P\u00f3n B\u00f3g stw&#242;rzi\u0142 m&#242;rze<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>\u017ceb&#235;<br \/>\nw nim ribczi p\u0142&#235;n\u0105c m&#242;g\u0142&#235;<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">(Rop)<\/span><\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 524<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">Zemia i m&#242;rze we wiecznym \u017c&#235;j\u0105 sp&#242;rze<\/span><\/i><br \/>\n<small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span>)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 524<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">Kr&#244;j &#235; m&#242;rze wiedno s\u0105<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">w sp&#242;rze<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 111<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">Swi&#227;ti Jack wstrzim&#244;\u0142 m&#242;rze<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> \u017ce s&#227; dali p&#242;s&#235;wac ni<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;\u017ce <\/span><\/i><small>(Kartoszyno)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 66<\/span><\/small>.<br \/>\nWarto jeszcze odnotowa\u0107 wyst\u0119powanie wyrazu <i><span style=\"color: #993300\">b\u0142otk&#242;<\/span><\/i> &#8216;staw&#8217; w przekle\u0144stwie: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">A\u017ceb&#235; c&#227; b\u0142otk&#242; wz&#227;no<\/span><\/i> &#8216;odczep si\u0119&#8217; <small>(Zabory)<\/small><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 44<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">Szczebielisz<\/span><\/i> <small>(= pleciesz)<\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">co za cebie b\u0142otk&#242; szczebieli<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 231<\/span><\/small>, a do pierwszego por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">\u017ceby ci\u0119 ziemia poch\u0142on\u0119\u0142a<\/span><\/i> . Nadto w wykrzyknikach imi\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">Jez&#235;s<\/span><\/i><br \/>\nzast\u0119puje bliskobrzmi\u0105cy wyraz <i><span style=\"color: #993300\">jezoro<\/span><\/i>, np. <i><span style=\"color: #993300\">Jezoro<\/span><\/i><span style='color: #993300;\n'>,<i> j&#244; s&#227; zl&#227;k\u0142a <\/i><\/span><small>(Linia, Pot\u0119gowo, Puzdrowo, Sierakowice, Gowidlino)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 102<\/span><\/small>. Pami\u0119ta\u0107 tu jednak trzeba, \u017ce b\u0142ota, bagna, moczary s\u0105 siedliskami demon\u00f3w <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 601<\/span>)<\/small>.  <\/p>\n<p>2. 2. 4. Ro\u015bliny i ich nazwy cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105 w wierzeniach i we frazeologii, w kt\u00f3rej wida\u0107, \u017ce lud dla jakich\u015b powod\u00f3w ro\u015blinno\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnicowa\u0142. R\u00f3\u017ca jest symbolem dziewictwa, pi\u0119kna i mi\u0142o\u015bci <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 389<\/span>)<\/small>, powodzenia i szcz\u0119\u015bcia w og\u00f3le, sk\u0105d oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ta\u0144cowac na <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>po<\/i>)<i> r\u00f3\u017cach<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;dobrze si\u0119 powodzi\u0107&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 360, V 324<\/span><\/small>, por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">\u017cycie \u015bciele si\u0119 komu r\u00f3\u017cami<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 68<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">ta\u0144czy\u0107 ko\u0142o kogo<\/span><\/i> oraz malborskie <i><span style=\"color: #993300\">\u017cicie na<br \/>\nr\u00f3\u017ciach<\/span><\/i> &#8216;dobrobyt&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">G\u00f3r II 2, 217<\/span><\/small>. Symbolem plenno\u015bci jest jab\u0142o\u0144 i<br \/>\njab\u0142ko, st\u0105d one w\u015br\u00f3d dar\u00f3w weselnych na Kaszubach i Kociewiu i z czego wyros\u0142o por\u00f3wnanie <i><span style=\"color: #993300\">plenn&#244;<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">jak jab\u0142\u00f3nka <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>w jab\u0142uszka<\/i>]<\/span> &#8216;o m\u0142odej parze&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 73<\/span><\/small>.<br \/>\n\u015awi\u0119cone kwiaty i zio\u0142a strzec maj\u0105 przed urokami, piorunem, diab\u0142em, czarownic\u0105, marnym po\u0142owem, zaraz\u0105 i w og\u00f3le nieszcz\u0119\u015bciem. \u017barnowiec &#8216;<i>Sarothamnus<\/i> <i>scoparius<\/i>&#8216; zwie si\u0119 oryginalnym wyra\u017ceniem <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#233;<br \/>\nzel&#233;<\/span><\/i> <small>(Goszczyno)<\/small> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bli &#242;g\u00f3n<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\"><\/span><\/i><small>(Lisewo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 112<\/small> <\/span>(pod wp\u0142ywem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&#249;rtk\u00f3w &#242;g\u00f3n<\/span><\/i> &#8211;<small>zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.<\/span>)<\/small>, poniewa\u017c gdy \u015bw. Micha\u0142 zrzuci\u0142 diab\u0142y do piek\u0142a,<br \/>\nwtedy ziemia si\u0119 otworzy\u0142a i za szybko zamkn\u0119\u0142a, w zwi\u0105zku z czym wystaj\u0105 nad ni\u0105 diabelskie ogony. Ro\u015blin\u0119 t\u0119 zwie si\u0119 te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">jurk<\/span><\/i>, co synonimem z\u0142ego ducha, o czym pod <i><span style=\"color: #993300\">kaduk<\/span><\/i><br \/>\n<small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>)<\/small>, i diab\u0142a wywo\u0142uj\u0105cego wir powietrzny <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.<\/span>)<\/small>. Szak\u0142ak odstrasza z\u0142e duchy, zmory i<br \/>\nczarownice, czym t\u0142umaczy si\u0119 oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;jec s&#227; jak czarownica <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>m&#242;ra<\/i>, <i>p&#249;rtk<\/i>)<i> szatlach&#249;<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 227<\/span><\/small>;<br \/>\npor\u00f3wnaj szak\u0142ak jako &#8222;matka&#8220; wszelkiego ziela w zachodniej Ma\u0142opolsce <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 534<\/span>)<\/small>. Czarownice smarowa\u0107 si\u0119 mia\u0142y <i><span style=\"color: #993300\">czarcim \u0142ajnem<\/span><\/i> &#8216;<i>Asa foetida<\/i> L.&#8217;, czego pog\u0142osem mo\u017ce by\u0107 oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">brz&#235;dczi<br \/>\njak czarc&#233; \u0142ajno<\/span><\/i> &#8216;o gorzkim lekarstwie&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 161<\/span><\/small>, wed\u0142ug struktur typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">brzydki jak diabe\u0142<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 210<\/span><\/small> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">brz&#235;dczi jak g\u00f3wno<\/span><\/i> &#8216;o czym\u015b do jedzenia, zw\u0142aszcza picia&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><\/small>  <small>(zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.4.3.<\/span>)<\/small>.<br \/>\nWed\u0142ug wierze\u0144 kaszubskich ulubionym<br \/>\nsiedliskiem dobrych duch\u00f3w jest jarz\u0119bina (por. <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 530<\/span><\/small>), podczas gdy osik\u0119<br \/>\nobieraj\u0105 sobie za siedzib\u0119 z\u0142e duchy, szczeg\u00f3lnie w czasie burzy, kiedy chroni si\u0119 pod ni\u0105 diabe\u0142. Li\u015bcie jej ci\u0105gle dr\u017c\u0105 z obawy przed uderzeniem pioruna, do<br \/>\nczego nawi\u0105zuje oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Czej jidzesz wedle &#242;sczi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> wspomni sobie na s\u0105d B&#242;sczi <\/i><\/span><small>(\u015br)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 339<\/span>. Pod krzewami bzu mieszkaj\u0105 kra\u015bni\u0119ta (<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 35, II 238<\/span><\/small>) i m.in. z tego powodu jest to tzw. <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142&#233; miesc&#233;<\/span><\/i> &#8216;miejsce przebywania kra\u015bni\u0105t, a<br \/>\nkt\u00f3re sprofanowa\u0142 cz\u0142owiek oddaniem moczu&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 91, VII 175<\/span><\/small>,<br \/>\na por\u00f3wnaj informacj\u0119 o tym, \u017ce bez czarny &#8216;<i>Sambucus nigra<\/i> L.&#8217; U Ukrai\u0144c\u00f3w, Polak\u00f3w, S\u0142owak\u00f3w i Czech\u00f3w jest miejscem przebywania z\u0142ych demon\u00f3w<br \/>\ni nie wolno go zanieczyszcza\u0107 (<small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 531<\/span><\/small>). Profanacja taka wywo\u0142a\u0107 by mog\u0142a<br \/>\nzemst\u0119 w postaci silnie sw\u0119dz\u0105cej wysypki sk\u00f3rnej (<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 238, <\/span><\/small><small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 189<\/span><\/small>), a o cz\u0142owieku z tak\u0105 chorob\u0105 m\u00f3wi si\u0119, u\u017cywaj\u0105c oryginalnego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">chtos s&#227; na niedobri m&#244;l <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>pod besowi czerz<\/i>)<i> w&#235;szcz&#244;\u0142<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 14 <\/span><\/small><small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>)<\/small>.<br \/>\nOryginalne przys\u0142owie twierdzi: <i><span style=\"color: #993300\">Brz\u00f3zka<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>wierzba i dana s\u0105 w s\u0142u\u017cbie &#249; niebiescz&#233;g&#242; Pana<\/i><\/span> &#8211; aluzje do roli, jak\u0105 odgrywaj\u0105 brzoza, wierzba i choinka w zwyczajach Bo\u017cego<br \/>\nCia\u0142a, Niedzieli Palmowej i Bo\u017cego Narodzenia <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 80<\/span><\/small>. Wierzba ponadto jest<br \/>\nsiedzib\u0105 demon\u00f3w <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 642<\/span>)<\/small>, co w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zak&#242;chac s&#227; jak mich&#244;\u0142k <\/span><\/i><small>(= z\u0142y duch)<\/small> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w jerzbinie<\/span><\/i><small>(Swornegacie, Zielona, Dziemiany, Le\u015bno,<br \/>\nG\u0142\u00f3wczewice) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 96<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span>= polskiemu gwarowemu <i><span style=\"color: #993300\">zakocha\u0142<br \/>\nsi\u0119 jak diabe\u0142 w suchej wierzbie <\/span><\/i><small>(1830 <span style=\"color: #00CCFF\">W\u00f3jcicki, <\/span>te\u017c<span style=\"color: #00CCFF\"> Wurzbach, Czelakowski, Kolberg<\/span> z Kaliskiego)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 95<\/span><\/small>,<br \/>\ndo kt\u00f3rego por\u00f3wnaj oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wpasc jak di&#244;b&#244;\u0142 na s&#235;ch&#233; drzew&#242;<\/span><\/i> <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">J.<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bilot<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 225<\/span><\/small>;<br \/>\ndiabe\u0142 przebywa zwykle w spr\u00f3chnia\u0142ej (suchej) wierzbie, o czym przy b\u0142\u0119dnych ognikach <small>(<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>)<\/small>. Por\u00f3wnaj zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wlepic w k&#242;g&#242;s &#242;cz&#235; jak pior&#235;n w<br \/>\nb&#249;ka<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 85<\/span><\/small> = cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">patrze\u0107 jak hr\u00f3m do buka<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">wlepi\u0107 do kogo oczyska jak hr\u00f3m do<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">buka<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 831<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 218<\/span><\/small>; buk nie odgrywa w obrz\u0119dach i kulcie wielkiego znaczenia <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 530<\/span>)<\/small>, ale pewnie tu wyst\u0119puje dla wi\u0119kszego kontrastu wobec<br \/>\nd\u0119bu jako drzewa zwi\u0105zanego z gromow\u0142adc\u0105 Perunem <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Giey174<\/span>) (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>)<\/small>.<br \/>\n W Polsce i na Rusi przeciw burzy stosuje si\u0119 m.in. bylic\u0119, pokrzyw\u0119 i bo\u017ce drzewko &#8216; <i>Artemisia abrotanum<\/i> L.&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 328<\/span><\/small>, bo w klasztorach hodowane <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Br 34<\/span>)<\/small>. Litwini z drewienek tego drzewka wr\u00f3\u017c\u0105, co przesz\u0142o na Ru\u015b<br \/>\n<small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 383<\/span>)<\/small>. Wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&#242;\u017c&#233; drz&#233;wk&#242;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <\/span><span\nstyle=''>te\u017c wariant<i><span style=\"color: #993300\"> b&#242;\u017c&#244; m&#227;ka<\/span><\/i><\/span> <small>(Gwiazda pod Lipuszem) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span><\/small> okre\u015bla na Kaszubach dziurawiec &#8216;<i>Hypericum perforatum<\/i> L.&#8217;, por\u00f3wnaj te\u017c <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&#242;\u017c&#233; drz&#233;wko<\/span><\/i>, po niemiecku <i><span style=\"color: #993300\">Johanniskraut<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Ram 11<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 71<\/span><\/small>, a dla bylicy <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ste 83<\/span><\/small>, jakiej\u015b ro\u015bliny polnej <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mac 58<\/span><\/small>, a zatem wszystko co innego ni\u017c polskie <i><span style=\"color: #993300\">bo\u017ce drzewko<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;choinka&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 191<\/span><\/small>. Wed\u0142ug wierze\u0144 drzewa rodz\u0105 si\u0119, rosn\u0105, \u017cyj\u0105 i umieraj\u0105, tj. usychaj\u0105 i wtedy kora z nich opada i <i><span style=&#8221;color: #993300&#8221;>d&#235;sza z nich &#249;ch&#244;d&#244;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 250<\/span><\/small>. Dusz\u0105 drzewa ma by\u0107<br \/>\nrdze\u0144 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Gulg 32<\/span>)<\/small>, ale zawodne maj\u0105 by\u0107 dowody wiary S\u0142owian<br \/>\nw istnienie &#8222;duszy drzewnej&#8220; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 523-524<\/span><\/small>, a wi\u0119c i przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Szk&#242;da<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">tw&#242;j&#233;<br \/>\nd&#235;szi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>lepsz&#233;<\/i>, <i>\u017ceb&#235; j&#227; B\u00f3g b&#233;\u0142 d&#244;\u0142 w psz&#233;n<\/i><\/span> <small>(= pie\u0144)<\/small><span style=\"color: #993300\"> <i>jak w ce<\/i><\/span> <small>(Ku\u017anica) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 250<\/span><\/small> jako wariant cieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">Lepi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> \u017ceby bu\u0142 Pan B\u00f3g dusze we wirzbe<\/i><\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wsadzi\u0142<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jak w ciebie<\/i>,<i> bo by sie kiwa\u0142a <\/i><\/span><small>(<span style=\"color: #00CCFF\">\u015awi\u0119tek<\/span>)<\/small> i polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">Jak w pie\u0144 dusz\u0119<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">Pan B\u00f3g da\u0142<\/span><\/i> <small>(1688) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 186 187<\/span><\/small>,<br \/>\na por\u00f3wnaj bia\u0142oruskie powiedzenie o brzydkich i niezdarnych: <i><span style=\"color: #993300\">Boh w pnia duszu wlepiw<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Piet 318<\/span><\/small> i kaszubsko-kociewski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">cos je na pi&#233;\u0144<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;nic nie warte&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 250<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 45<\/span><\/small>. Mo\u017cliwe, \u017ce na tym pod\u0142o\u017cu wyr\u00f3s\u0142 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">kl&#235;nie<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>ja\u017c drzew&#242; schnie<\/i><\/span><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 169<\/span><\/small> a polskie historyczne <i><span style=\"color: #993300\">Drzewo<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">by usch\u0142o<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>gdy pocznie przeklina\u0107<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 72<\/span><\/small> wed\u0142ug struktury nowszego<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">klnie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>a\u017c trawa schnie<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 73<\/span><\/small>. Z tym\u017ce, by\u0107 mo\u017ce, \u0142\u0105czy si\u0119 wiara w lecznicz\u0105 moc drzew <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 527<\/span>)<\/small>, sk\u0105d kaszubski zwyczaj zawieszania kawa\u0142k\u00f3w ubrania<br \/>\nitp. na drzewach <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.4.<\/span>)<\/small>.<br \/>\nJemio\u0142a rosn\u0105ca przed domem na drzewach zapewnia dorastaj\u0105cym pannom rych\u0142e zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie w my\u015bl oryginalnego przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">Gapi&#233; gni&#244;zdo<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> m\u0142od&#233;<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">pann&#235; gni&#244;zdo<\/span><\/i> <small>(Sierakowska<br \/>\nHuta)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 303<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj mazowieckie i bia\u0142oruskie zwyczaje<br \/>\nu\u017cywania jemio\u0142y dla wywo\u0142ania obfitego rojenia si\u0119 <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.3.<\/span>)<\/small>, w P\u0142ockiem przepowiednia o\u017cenku i wierzenie celtyckie o jemiole jako daj\u0105cej<br \/>\np\u0142odno\u015b\u0107 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 532<\/span>)<\/small>. Przeciwn\u0105 wr\u00f3\u017cb\u0119 wyra\u017ca<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Gdze<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">s&#227; m&#235;rt&#235; darz\u0105<\/span><\/i><span style='color: #993300;\n'>,<i> tam dz&#233;wcz&#227;ta pr\u00f3\u017cno &#242; weselim marz\u0105<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 75<\/span><\/small> jako wariant wobec cieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">Kaj sie merty darz\u00f3m<\/span><\/i><span style='color: #993300;\n'>,<i> tam sie dziywki starz\u00f3m<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 541<\/span><\/small>,<br \/>\nprzy czym mirt uchodzi za symbol niepokalanego obyczaju, ale jest te\u017c oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">M&#235;rta w &#242;knie<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> c\u00f3rka z dom&#249; w&#235;r&#235;knie<\/i><\/span> &#8216;wyjdzie&#8217; <small>(Parchowo, Sul\u0119czyno, W\u0119siory) <span style=\"color: #00CCFF\">SzefUst<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>Podobnie jak drzewa, kwiaty i zio\u0142a, tak i zbo\u017ce<br \/>\nma posiada\u0107 dusz\u0119 <small>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 523<\/span>)<\/small>, kt\u00f3ra ucieka przed \u017cniwiarzami, a\u017c ci j\u0105 wreszcie pochwyc\u0105 w ostatnim snopie <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.2.2.<\/span>)<\/small>. Siedzib\u0105 demon\u00f3w jest te\u017c las <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>)<\/small>, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0105 oryginalne zwroty <i><span style=\"color: #993300\">las jidze spac<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">las s&#227; zamik&#244; <\/span><\/i>&#8216;robi si\u0119<br \/>\nciemno w lesie&#8217; <small>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 332<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>)<\/small>.<br \/>\n Z wielowiekowej obserwacji wyp\u0142ywa wiedza ludowa zawarta w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Dze rosce zw\u00f3nc<\/span><\/i><br \/>\n<small>(= lnica pospolita, <i>Linaria vulgaris<\/i> )<\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">tam chleba k\u00f3nc<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 257<\/span><\/small> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">W \u017c&#235;ce zw\u00f3nc<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> chleba k\u00f3nc<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 11<\/span><\/small><small> (to <span style=\"color: #00CCFF\">Derd 17<\/span> i <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 552<\/span>) <\/small>i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Gdze w \u017c&#235;ce z\u0142y\u0144c<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>t&#227; je chleba k&#249;\u0144c<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Hilf 190<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">Kiedy w \u017cycie dzwoniec<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> chleba b\u0119dzie koniec<\/i><\/span> <small>(1895 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Pauli<\/span>)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 992<\/span><\/small>; wariantami s\u0105 nadto: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Gdze rosc\u0105 k&#249;k&#249;czcz&#233; paluszczi <\/span><\/i><small>(= lnica pospolita)<\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">st\u0105d le wez<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">sw&#242;je<br \/>\nh&#249;szczi<\/span><\/i> <small>(tj. wyprowad\u017a si\u0119)<\/small> <small>(pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 291<\/span><\/small>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Dze rosce k&#242;li\u0144c <\/span><\/i><small>(= sporek polny, <i>Spergula arvensis<\/i>)<\/small>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">tam je chleba k&#249;\u0144c<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 189<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">Dze<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">rosce<br \/>\nkrz\u00f3n<\/span><\/i> <small>(= <i>Cochlearia armoracia<\/i> )<\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">tam bi&#233;d&#244;k<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> a ni&#233; p\u00f3n<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 57<\/span><\/small> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Dze rosce k\u0105kol<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> ni ma chleba<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 229<\/span><\/small>. Do nich nawi\u0105zuje przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Dze rosce dzewanna<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> tam ni m&#244; p&#242;sag&#249; panna<\/i><\/span><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 264<\/span><\/small>, znane w podobnych wersjach w polskich gwarach <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 538<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj do niego m.in. <i><span style=\"color: #993300\">Gdze rosnie &#242;set<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> d&#244;\u0142b&#235;m c\u00f3rk&#227; i s\u00f3m p&#242;szed\u0142<\/i>, <i>ale tam gdze rosce paproc<\/i>, <i>to mnie &#242;<br \/>\nc\u00f3rk&#227; ani nie plaproc <\/i><\/span><small>(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 342<\/span><\/small>, nadto oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">Gdze je<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">wiele kuk&#249;czcz&#235;n&#233;g&#242; wina<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> tam t&#233;\u017c nic dobr&#233;g&#242; ni ma <\/i><\/span><small>(K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 291<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">Dze<br \/>\nkaduk rosce<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>tam chleba nie j&#244;daj\u0105<\/i><\/span> <small>(\u015br, pn)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 118<\/span><\/small>. Do ostatniego i wy\u017cej wymienionych z cz\u0142onem <i><span style=\"color: #993300\">k\u0105kol<\/span><\/i> por\u00f3wnaj przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">K\u0105kol to diabl&#244; psz&#233;nica<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 229<\/span><\/small><small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.1.<\/span>)<\/small>. <\/p>\n<p>2. 2. 5. Zwierz\u0119ta dawniej te\u017c otaczano kultem, a najwi\u0119cej jego \u015blad\u00f3w przetrwa\u0142o w bajkach, podaniach i wierzeniach, r\u00f3wnie\u017c we frazeologii. T\u0142umaczy to zarazem znaczn\u0105 rol\u0119 zwierz\u0105t, w tym tak\u017ce ptak\u00f3w, p\u0142az\u00f3w i owad\u00f3w w kaszubskich wr\u00f3\u017cbach <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>)<\/small>, magii <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.2.<\/span>)<\/small> i obrz\u0119dach <small>(zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.1.3.-5.1.4.<\/span>)<\/small>, a tutaj przytoczmy dla przyk\u0142adu oryginalny zwrot<i><span\nstyle=\"color: #993300\"> &#242;dkaz&#235;wac za prz&#235;jacelami <\/span><\/i>: a) &#8216;drzema\u0107 w ci\u0105gu dnia, w towarzystwie innych&#8217; <small>(Szemud, \u0141ebno)<\/small>;<br \/>\nb) o zachowaniu si\u0119 zwierz\u0105t domowych podczas zarzynania: &#8216;rz\u0119zi\u0107, rzuca\u0107 nogami, biec przed siebie&#8217; <small>(Strzepcz, T\u0142uczewo, Lewino, Strzebielino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 152<\/span><\/small> jako \u015blad przypisywania im w\u0142a\u015bciwo\u015bci ludzkich, co pozosta\u0142o\u015bci\u0105 kultu.<\/p>\n<p>2. 2. 5. 1. Najwi\u0119cej<br \/>\ninteresuj\u0105cych nas tutaj frazeologizm\u00f3w zawiera nazwy zwierz\u0105t domowych (kot, pies, ko\u0144), mniej za\u015b \u017cyj\u0105cych dziko (lis, zaj\u0105c).<br \/>\n O kocie m\u00f3wi si\u0119 wi\u0119cej przy frazeologii wr\u00f3\u017cebnej <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>)<\/small> i zwi\u0105zanej z demonologi\u0105 <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>)<\/small>, a chyba i poni\u017csze dwa fakty wysz\u0142y z okre\u015blonych wierze\u0144 o charakterze wr\u00f3\u017cebnym: <i><span style=\"color: #993300\">N&#235;nk&#242;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> k&#242;t na mie<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">wz&#233;r&#244;<\/span><\/i> &#8216;wstydz\u0119 si\u0119&#8217;<br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 207<\/span><\/small> (a por\u00f3wnaj jego odmian\u0119 oryginaln\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">k&#242;t<br \/>\ns&#227; na k&#242;g&#242;s<\/span><\/i> <span style=\"color: #993300\">(<i>nie<\/i>)<i> prz&#235;zdrzi<\/i><\/span> &#8216;nikt nie<br \/>\nzwr\u00f3ci nawet uwagi&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 311 <\/span><\/small><small>(pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">w&#235;szich&#242;l&#235;c<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">s&#227;<\/span><\/i>)<\/small> = polskiemu gwarowemu <i><span style=\"color: #993300\">Mamo<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>kotek na mnie patrzy <\/i><\/span><small>(1902 <span style=\"color: #00CCFF\">Goldstein<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 167<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Na k&#242;g&#242; k&#242;t s&#227; prz&#235;zdrzi p&#242; &#249;m&#235;cym<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> ten dost\u00f3nie bic&#233; <\/i><\/span><small>(\u0141y\u015bniewko) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 219<\/span><br \/>\n<\/small>czy zwrot <i><span style=\"color: #993300\">k&#242;t j&#227; weznie<\/span><\/i> &#8216;o starej pannie&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 219<\/span><\/small>), kt\u00f3rego wariantem jest <i><span style=\"color: #993300\">Mamo<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> kura na mnie patrzy <\/i><\/span><small>(1930 <span style=\"color: #00CCFF\">S.J.S.<\/span>)<\/small><br \/>\ni odpowiednik <i><span style=\"color: #993300\">Mamo<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> kurce mie kuje<\/i>,<i> a drugie mnie wyskakuje<\/i><\/span> <small>(1895) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 255<\/span><\/small>, odnosz\u0105ce si\u0119 do rozpieszczonego dziecka. Z nimi \u0142\u0105czy si\u0119 mazursko-warmi\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">Koci\u0119<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, (<i>nie<\/i>)<i> patrz na dzieci\u0119! <\/i><\/span> <small>1876 <span style=\"color: #00CCFF\">Frischb 212<\/span><\/small><sup><a href=\"#3\">3<\/a><\/sup>. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">k&#242;t<\/span><\/i> <small>(pn)<\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;s<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">k&#242;m&#249;s<br \/>\nw &#242;cz&#235; naszcz&#244;\u0142<\/span><\/i> &#8216;o kim\u015b, zw\u0142aszcza o dziecku \u015bmiej\u0105cym si\u0119 i maj\u0105cym r\u00f3wnocze\u015bnie \u0142zy w oczach&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 217, 357<\/span><\/small> mo\u017ce by\u0107 rezultatem rozwoju<br \/>\noryginalnego zwrotu o ogniu <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>)<\/small> czy o deszczu i r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwiec\u0105cym s\u0142o\u0144cu <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>)<\/small>, ale por\u00f3wnaj te\u017c oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">sp&#249;szczac &#242;cz&#235; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>w d\u00f3\u0142<\/i>]<i> jak &#242;szcz\u00f3ny k&#242;t<\/i><\/span> &#8216;ze wstydu&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">(J. Patock)<\/span><\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 426<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>Pies wyst\u0119puje we wr\u00f3\u017cbach (zob. 3.2.4.) i<br \/>\nmagii <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.3.<\/span>)<\/small>, tutaj wi\u0119c om\u00f3wiono frazeologizmy zwi\u0105zane z wierzeniami. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c p&#242; kims<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">czims jak p&#242; psy d&#235;szi<\/span><\/i> &#8216;o kim\u015b, czym\u015b,<br \/>\nco min\u0119\u0142o, czego nikt ju\u017c nie pami\u0119ta, nie \u017ca\u0142uje&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12<\/span><\/small><small> (to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 690<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 906<\/span>), <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 257<\/span><\/small> = kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 109<\/span><\/small>, te\u017c polskie historyczne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Po weselu jak po psiej duszy<\/span><\/i> <small>(1894 <span style=\"color: #00CCFF\">Ad<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 639<\/span><\/small><br \/>\n= kaszubskiemu <small>(Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 138<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 264<\/span><\/small><br \/>\ni te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">p&#242; d&#235;tkach jak p&#242; psy<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">dusz&#235;<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 264<\/span><\/small> wi\u0105za\u0107 trzeba z wierzeniem, \u017ce pies widzi dusz\u0119 cz\u0142owieka umieraj\u0105cego, ale i<br \/>\ncz\u0142owiek mo\u017ce j\u0105 ujrze\u0107, gdy zajrzy psu w ucho <small>(pd)<\/small> lub mi\u0119dzy z\u0142o\u017cone uszy psa <small>(\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 261<\/span><\/small>, a tak\u017ce z wierzeniem og\u00f3lnos\u0142owia\u0144skim, \u017ce dusze<br \/>\nludzi, zw\u0142aszcza pokutuj\u0105ce przybieraj\u0105 posta\u0107 zwierz\u0105t, m.in. psa <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 549, 557<\/span>)<\/small>. Nad Jeziorem \u017barnowieckim twierdz\u0105, \u017ce tylko psy maj\u0105ce tzw. cztery oczy widz\u0105 duchy <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 262<\/span>)<\/small>, sk\u0105d oryginalne wyra\u017cenie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">szter&#235; &#242;cz&#235;<\/span><\/i> &#8216;czarne lub jasne plamy nad oczami psa&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 297<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj wierzenie w przeciwdemoniczn\u0105 moc psa posiadaj\u0105cego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cztery oczy<\/span><\/i> (pd. Niemcy, zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 S\u0142owian pd., Czechy, Polska, cz\u0119\u015b\u0107 S\u0142owian wsch., niekt\u00f3rzy Ugrofinowie;<br \/>\nprastary przes\u0105d znany m.in. przez staro\u017cytnych Ind\u00f3w i Iran\u00f3w) <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 559<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>We frazeologii koz\u0119 wi\u0105\u017ce si\u0119 z diab\u0142em <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>)<\/small>. Wed\u0142ug wierze\u0144 og\u00f3lnopomorskich<br \/>\ndziewczyna, kt\u00f3ra nie wysz\u0142a za m\u0105\u017c, b\u0119dzie musia\u0142a kozy pa\u015b\u0107 po \u015bmierci przed wrotami piekie\u0142, co utrwali\u0142o si\u0119 w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">przed piek\u0142&#227; k&#242;z&#235; pasc<\/span><\/i><br \/>\n<small>(\u015br)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 222<\/span><\/small><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">p&#242; smierc&#235; k&#242;z&#235; pasc <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\"><i>[przed<\/i><\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">piek\u0142&#227;<\/span><span style=\"color: #993300\">]<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 203<\/span><\/small> <small>pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">&#242;dlaz\u0142i<\/span><\/i><\/small> = mazowieckiemu <i><span style=\"color: #993300\">po \u015bmierci pasa\u0107 ogiery<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>kozio\u0142y<\/i>,<i> kozy<\/i>,<i> stare koby\u0142y<\/i>)<\/span> &#8211; o starym kawalerze i rzadziej o starej pannie <small><span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 57<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj rozbudowany wariant che\u0142mi\u0144ski <i><span style=\"color: #993300\">pszet pjek\u0142em<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">kozy pa\u015b\u0107, batem zawroca\u0107<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mac 117<\/span><\/small> oraz kaszubski wariant z wymian\u0105 cz\u0142onu:<i><span style=\"color: #993300\"> przed piek\u0142em &#242;wce pasc i je nawr&#244;cac<\/span><\/i> &#8211; pierwsza czynno\u015b\u0107 przypadnie starej pannie, druga za\u015b<br \/>\nstaremu kawalerowi <small>(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 348<\/span> <\/small>i <i><span style=\"color: #993300\">pch\u0142&#235; pasc przed piek\u0142&#227;<\/span><\/i> &#8211; o starym kawalerze <small>(K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 348, IV 66<\/span><\/small>. Na podstawie tych frazeologizm\u00f3w powsta\u0142 oryginalny zwrot<i><span style=\"color: #993300\"> k&#242;z&#235;<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">pasc p&#242; smierc&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;o z\u0142ym cz\u0142owieku&#8217; <small>(\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 222<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\">,<\/span><br \/>\ntj. z wt\u00f3rnym znaczeniem, a por\u00f3wnaj te\u017c zwrot <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;j do piek\u0142a \u00f3ws przewracac<\/span><\/i> &#8216;odczep si\u0119&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 350<\/span><\/small>. Mo\u017ce pozostawa\u0107 z nimi w \u0142\u0105czno\u015bci zwrot kaszubski znany te\u017c polskim gwarom: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ps&#235; z kim pasc<\/span><\/i> &#8216;cudzo\u0142o\u017cy\u0107&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Pob 74<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ber 104<\/span><\/small> <small>(wraz<br \/>\nz cytatem z <span style=\"color: #00CCFF\">Birkowskiego<\/span>), <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 177<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 229<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 8<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 329<\/span><br \/>\npod <i><span style=\"color: #00CCFF\">lach&#242;wnica<\/span><\/i>, <span style=\"color: #00CCFF\">358, IV 260<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\">,<\/span><br \/>\nkociewskie <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 132<\/span><\/small> i che\u0142mi\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">pa\u015b\u0107 psy<\/span><\/i> &#8216;spotyka\u0107 si\u0119 sam na sam&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mac 252<\/span><\/small>, te\u017c \u015bl\u0105skie <small><span style=\"color: #00CCFF\">(Lompa)<\/span><\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Wal 109<\/span><\/small><small>, notowane przez <span style=\"color: #00CCFF\">Paulego<\/span> i <span style=\"color: #00CCFF\">Dembowskiego<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 911<\/span><\/small>, gdzie r\u00f3wnie\u017c <i><span style=\"color: #993300\">na psi kontrakt<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\"><\/span><\/i>&#8216;[\u017cy\u0107] bez \u015blubu&#8217; <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Blizi\u0144ski, Brzozowski<\/span>)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 897<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj nadto <i><span style=\"color: #993300\">baba mu psi<\/span><\/i> <small>(z Derlicha)  <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 22 NKP I 31<\/span><\/small>. Odpowiada mu zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">koz&#235; pasc<\/span><\/i> &#8216;cudzo\u0142o\u017cy\u0107&#8217; <small>(pd-zach i pn-zach)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 222<\/span><\/small>, kt\u00f3rego warianty rozszerzone, wymienione wy\u017cej maj\u0105 ju\u017c nieco odmienne<br \/>\nznaczenie.<br \/>\nO zwrocie z cz\u0142onem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wilk<\/span><\/i> mowa jest ni\u017cej <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p>Spo\u015br\u00f3d zwierz\u0105t domowych du\u017c\u0105 rol\u0119 w<br \/>\nkaszubskich obrz\u0119dach, szczeg\u00f3lnie weselnych i pogrzebowych  <small>(zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.1.3. &#8211; 5.1.4.<\/span>)<\/small>, demonologii <small>(zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.3. &#8211; 4.1.4.<\/span>)<\/small>, wierzeniach i przes\u0105dach odgrywa ko\u0144 <small>(por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SLSJ 119<\/span>)<\/small>. Wierzy si\u0119, \u017ce ko\u0144 widzi cz\u0142owieka w trzykrotnym powi\u0119kszeniu, gdy\u017c inaczej nie da\u0142by si\u0119 ujarzmi\u0107, a co wyrazi\u0142o<br \/>\nsi\u0119 w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Czejb&#235; k\u00f3\u0144 &#242; swoji m&#242;c&#235; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>d&#244;dze<\/i>)<i><br \/>\nwiedz&#244;\u0142<\/i>,<i> tob&#235; cz\u0142owiek na nim nie &#249;sedz&#244;\u0142<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 187, II 197<\/span><\/small>,<br \/>\nznane z polskiej paremiografii historycznej <small>(od 1618 r.)<\/small> i gwarowej (m.in.<br \/>\n\u015bl\u0105sko-cieszy\u0144skiej) <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 117<\/span><\/small>. Pierwotnie ko\u0144 posiada\u0142 tak\u017ce oczy na wszystkich nogach, sk\u0105d oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#233;<br \/>\n&#242;cz&#235;<\/span><\/i> &#8216;brodawkowe twory pokryte grub\u0105 warstw\u0105 rogow\u0105, znajduj\u0105ce si\u0119 w sk\u00f3rze ko\u0144skich ko\u0144czyn&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 215, II 199<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">&#242;sl&#233; znaczi<\/span><\/i> <small>(Miechucino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 339<\/span><\/small> oraz wariant <i><span style=\"color: #993300\">k\u00f3\u0144scz&#233; &#242;cz&#235; <\/span><\/i><small>(\u015br, Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 199, VII 207<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">wilcz&#233; ocz&#235;<\/span><\/i><br \/>\nwed\u0142ug etymologii ludowej od chwili pogryzienia przez wilka <small>(R\u0105b, Otal\u017cyno)<\/small><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 310<\/span><\/small>. Na nie widzi ko\u0144, gdy wejdzie w wod\u0119 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 197<\/span>)<\/small>. Z wiedzy ludowej wynika oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">W\u00f3\u0142 m&#244; m&#242;c w rogach<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>k\u00f3\u0144<br \/>\nw nogach<\/i>, <i>dz&#235;k w nosu<\/i>, <i>a ch\u0142op w r&#227;kach <\/i><\/span><small>(Puzdrowo)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 93<\/span><\/small>.<br \/>\nRaczej bez wi\u0119kszego znaczenia jest<br \/>\npor\u00f3wnanie: <i><span style=\"color: #993300\">krak<\/span><\/i> <small>(= ko\u0144)<\/small> <i><span style=\"color: #993300\">jak<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">sm&#242;k<\/span><\/i><br \/>\n<small>(pd)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 235<\/span><\/small><small>, te\u017c w <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 125<\/span><\/small>,  a por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">konie jak smoki<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\"><\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 156<\/span><\/small><small> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>)<\/small>.<br \/>\nZaj\u0105c wyst\u0119puje w demonologii <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>)<\/small>, a wydaje si\u0119, \u017ce nale\u017cy tu zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">to je &#242;d zajca<\/span><\/i> &#8216;m\u00f3wi si\u0119 do dzieci, wr\u0119czaj\u0105c im \u0142akocie lub chleb zabrany w pole czy w podr\u00f3\u017c, lecz niezjedzony&#8217; <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 172<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">to<br \/>\nje &#242;d z&#244;jka<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 173<\/span><\/small> i kraje\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">co\u015b<br \/>\nje od zaj\u00f3nca <\/span><\/i>&#8216;go\u015bciniec z podr\u00f3\u017cy&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Brzez<\/span><\/small>, kt\u00f3ry posiada sw\u00f3j wariant: <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c &#242;d l&#235;sa<\/span><\/i> &#8216;o podarku dla dziecka&#8217; <small>(K\u0119pa Swarzewska)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 357<\/span><\/small>.<br \/>\nWyj\u015bciowym wszak dla nich zwrotem mo\u017ce by\u0107: <i><span style=\"color: #993300\">to je &#242;d Cotczi z lasu<\/span><\/i>, czyli ducha opieku\u0144czego bor\u00f3w i las\u00f3w w<br \/>\npostaci mi\u0142ej staruszki <small>(Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 140<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">Hewo<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> m&#244;ta &#242;d B&#242;rowi Cotczi<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">LabN 1, 29<\/span><\/small>, a <i><span style=\"color: #993300\">B&#242;row&#244;<br \/>\nCotka<\/span><\/i> wydaje si\u0119 by\u0107 w\u0142adczyni\u0105 zwierzyny <small>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 683<\/span> i zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>)<\/small>. Wymiana <i><span style=\"color: #993300\">Cotka<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\"><\/span><\/i>na <i><span style=\"color: #993300\">zajc<\/span><\/i> mog\u0142a si\u0119 dokona\u0107 pod wp\u0142ywem wielkanocnego zwyczaju chowania przed dzie\u0107mi po ogrodach dla nich przeznaczonych malowanych jaj (por\u00f3wnaj z Ostr\u00f3dzkiego <small><span style=\"color: #00CCFF\">Wyb 331<\/span><\/small>, <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.4.<\/span>)<\/small> i t\u0142umaczenie im, \u017ce pochodz\u0105 od<br \/>\nzaj\u0105ca <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Stel 123<\/span>)<\/small> czy znoszenia ich przez zaj\u0105ca <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 172<\/span>)<\/small>, natomiast wymiana na <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;s<\/span><\/i> nast\u0105pi\u0142a pod wp\u0142ywem typu <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;s dzec&#235; niese <\/span><\/i><small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span>)<\/small>.<br \/>\nZ przes\u0105du wywodz\u0105 si\u0119 oryginalne zwroty <i><span style=\"color: #993300\">zajca trzeba m\u0142otk&#227; w k&#242;lano<\/span><\/i> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&#249;derz&#235;c<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>tej &#242;n stanie<\/i><\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">trzeba m&#249; sol&#235; na p&#235;t&#227; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>t&#235;p&#227;<\/i>) <\/span><small>(= ogon)<\/small><i><span style=\"color: #993300\"> p&#242;s&#235;pac<\/span><\/i> &#8216;o rzeczy niemo\u017cliwej&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 172<\/span><\/small> <small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.5.<\/span>)<\/small>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&#249;chwac&#235;c zajca<\/span><\/i> &#8216;upa\u015b\u0107, przewr\u00f3ci\u0107 si\u0119&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 172<\/span><\/small> = polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142apa\u0107 zaj\u0105ca<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 845<\/span><\/small>, ale por\u00f3wnaj do\u0144 pewne zwyczaje gospodarskie <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">5.2.2.<\/span>)<\/small>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zajc k&#242;m&#249;s drog&#227; przebi&#233;g\u0142<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\"><\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Budz 30<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">zajc przez drog&#227; bieg&#244;\u0142<\/span><\/i> posiada znaczenie zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;r&#244; baba przez drog&#227; przelaz\u0142a<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Budz 110<\/span><\/small> czy polskie <span style=\"color: #993300\">(<i>czarny<\/i>)<i> kot przez drog\u0119 przebieg\u0142<\/i><\/span>, kt\u00f3rego jest wariantem.<\/p>\n<p>2. 2. 5. 2. Liczne bajki, podania i wierzenia wskazuj\u0105 na szcz\u0105tki dawnego kultu ptak\u00f3w, a fakty te cz\u0119\u015bciowo maj\u0105 odbicie w idiomatyce.  Najwi\u0119ksz\u0105 czci\u0105 u Kaszub\u00f3w cieszy si\u0119 bocian, kt\u00f3rego nie wolno krzywdzi\u0107, zabija\u0107 i je\u015b\u0107 jego mi\u0119sa. Wed\u0142ug wierze\u0144 jest to zamieniony m\u0119\u017cczyzna (por\u00f3wnaj to u S\u0142owian i s\u0105siad\u00f3w <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 543<\/span><\/small>) i st\u0105d oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">ch\u0142op na liwk&#249;<\/span><\/i> <small>(= kamizelka)<\/small> oznaczaj\u0105ce poza tym <small>(w Borze i Jastarni)<\/small> skorka pospolitego <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 369<\/span><\/small>. Pod postaci\u0105 bocian\u00f3w pokutuj\u0105 dusze grzesznik\u00f3w, zw\u0142aszcza m\u0119\u017cczyzn, na co wskazuje jego <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny w&#227;ps<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 47<\/span><\/small>, do czego por\u00f3wnaj oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;c\u00f3ni liwk <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>w&#227;ps<\/i>)<\/span> &#8216;czarny ogon u bociana&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 48<\/span><\/small>, przenoszone na kamizelk\u0119 lub marynark\u0119. Powszechnie t\u0142umaczy si\u0119 dzieciom, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;c\u00f3n k&#242;m&#249;s<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">kn&#244;pa prz&#235;ni\u00f3s\u0142<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 14, Lor I 67<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;c\u00f3n k&#242;g&#242;s<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;ni\u00f3s\u0142<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 301, Lab III 58<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;c\u00f3n k&#242;m&#249;s prz&#235;niese p&#249;pk&#227;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 15<\/span><\/small>, co znane z polszczyzny <small><span style=\"color: #00CC00\">[zob. Aneks 2.2.5.2.P.1.- przyp. D\u017bCz]<\/span><\/small>. Oryginalne s\u0105 zwroty: <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;c\u00f3n je <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>ju<\/i>]<i> w drodze<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 w ci\u0105\u017cy&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 250<\/span><\/small> wed\u0142ug struktury <i><span style=\"color: #993300\">dzeck&#242; je w drodze, &#249; k&#242;g&#242;s b&#242;c\u00f3n nad kominem l&#244;t&#244;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 46<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj czeskie <i><span style=\"color: #993300\">p&#345;ilet&#283;l k nim &#269;&#225;p<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Scz 56<\/span><\/small>) i <i><span style=\"color: #993300\">&#249; k&#242;g&#242;s<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;c\u00f3n&#235; klepi\u0105<\/span><\/i> &#8216;o maj\u0105cym przyj\u015b\u0107 na \u015bwiat dziecku&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 119<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;c\u00f3n ju klek&#242;t&#244;\u0142<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 127<\/span><\/small>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;c\u00f3n do k&#242;g&#242;s zazdrz&#244;\u0142<\/span><\/i> &#8216;gdzie\u015b urodzi\u0142o si\u0119 dziecko&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 98<\/span><\/small>. W zimie jednak <i><span style=\"color: #993300\">gapa dzec&#235; nosy<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 301, VI 54<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj czeskie <i><span style=\"color: #993300\">p&#345;ilet&#283;la k nim vr&#225;na<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Bas 287<\/span><\/small>) obok <i><span style=\"color: #993300\">sowa dzec&#235; nosy<\/span><\/i> <small>(Wyszecino, Zielony Dw\u00f3r, Cz\u0119stkowo, K\u0119b\u0142owo, Milwino, Strzebielino, Luzino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 123<\/span><\/small>, ale te\u017c &#8211; bez okre\u015blenia pory &#8211; <i><span style=&#8221;color: #993300&#8221;>l&#235;s dzec&#235; niese<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 357<\/span><\/small>, zapewne wynik wp\u0142ywu zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c od l&#235;sa<\/span><\/i> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.1.<\/span>)<\/small>. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">z gapami jesz latac<\/span><\/i> &#8216;nie by\u0107 jeszcze na \u015bwiecie&#8217; <small>(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 301<\/span><\/small> nawi\u0105zuje do <i><span style=\"color: #993300\">gapa dzec&#235; nosy<\/span><\/i>, a mo\u017cna by si\u0119 spodziewa\u0107 i paralelnego *<i><span style=\"color: #993300\">z b&#242;c\u00f3nami jesz latac<\/span><\/i>, natomiast zwrot <i><span style=\"color: #993300\">jic z gapami<\/span><\/i> <small>(Gochy)<\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">gap&#235; k&#242;g&#242;s wnet wezn\u0105<\/span><\/i> &#8216;schodzi\u0107 na dziady&#8217; <small>(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 301<\/span><\/small> wyzyskuj\u0105 obraz zawarty w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">&#242;bdzarti<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> \u017ceb&#235; g&#242; s&#227; wron&#235; nie chw&#244;ta\u0142&#235; <\/i><\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 248<\/span><\/small><small> <span style=\"color: #00CC00\">[zob. Aneks 2.2.5.2.P.2.- przyp. D\u017bCz]<\/span><\/small>, por\u00f3wnaj cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">Czy\u015b dzieli\u0142 wr\u00f3ny<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">?<\/span> &#8211; do dziecka umorusanego <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 770<\/span><\/small>. Analogiczne przemiany leg\u0142y u podstaw oryginalnego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">gadac &#242; b&#242;c\u00f3nach<\/span><\/i> &#8216;buja\u0107, zmy\u015bla\u0107&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 46<\/span><\/small>, kt\u00f3ry obja\u015bni\u0107 trzeba przez <i><span style=\"color: #993300\">gadac<\/span><\/i> <i><span style=&#8221;color: #993300&#8221;>&#242; cz&#244;rnym b&#249;li<\/span><\/i> &#8216;zmy\u015bla\u0107&#8217; <small>(pn)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 149<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">g&#244;dka &#242; cz&#244;rnym bik&#249;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 296<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">gadac &#242; \u017cel&#244;znym wilk&#249;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ram 38<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 689<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj nadto: <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;j<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">w b&#242;c\u00f3n&#235;<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;j z b&#242;c\u00f3nami gadac<\/span><\/i> &#8216;odczep si\u0119&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 46<\/span><\/small>.  Kaszubskie wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">teg&#242; tam t&#235;l&#233; je<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> jak bi&#244;\u0142&#235;ch wr\u00f3n na swiece<\/i><\/span> &#8216;ma\u0142o&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 109<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span>wariantem wobec \u015bl\u0105skiego <span style=\"color: #993300\">[<i>Dobrych macoch<\/i>]<i> jest tyle na \u015bwiecie<\/i>,<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">ile bia\u0142ych kruk\u00f3w<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Wal 37<\/span><\/small>.  Polskim gwarom znane jest kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">To p&#242;le sk&#242;wr\u00f3nce gnoj\u0105<\/span><\/i> &#8216;o polu nieurodzajnym&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 58<\/span><\/small> (por. <i><span style=\"color: #993300\">Sk&#242;wr\u00f3ncz&#233; P&#242;la<\/span><\/i> (= <i><span style=\"color: #993300\">Cz&#235;st&#233; P&#242;la<\/span><\/i> ) <i><span style=\"color: #993300\">le sk&#242;wr\u00f3nce<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">gnoj\u0105<\/span><\/i> <small>(pd)<\/small>) <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 122<\/span><\/small>, te\u017c \u015bl\u0105skie (w tym cieszy\u0144skie) <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 999<\/span><\/small>, \u0142\u0119czyckie <small><span style=\"color: #00CCFF\">Szym 936<\/span><\/small>, gdzie te\u017c z cz\u0142onem <i><span style=\"color: #993300\">kanarki<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">przepi\u00f3rki<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">ptoki<\/span><\/i> itd., a por\u00f3wnaj tu czczone ptaki, m.in. skowronki <small>(na Rusi, w Polsce etc.) <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 557<\/span><\/small>, te\u017c <small><span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 90<\/span><\/small> lub pozostaj\u0105ce na zim\u0119 w bruzdach <small>(Polska, Ru\u015b) <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 68<\/span><\/small>. <\/p>\n<p>Sowa &#8211; jak powiedziano wy\u017cej &#8211; nosi w zimie dzieci, a poza tym jest zwykle zwiastunem \u015bmierci <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>)<\/small>, co jednak nie wyja\u015bnia trzech oryginalnych zwrot\u00f3w: <i><span style=\"color: #993300\">w jeg&#242; stodole g&#242;sp&#242;darz\u0105 le sow&#235;<\/span><\/i> &#8216;o gospodarce zaniedbanej&#8217;; <i><span style=\"color: #993300\">tu b&#235; m&#242;g\u0142a b&#235;c sowa<\/span><\/i> &#8216;m\u00f3g\u0142by by\u0107 zysk &#8211; mawiaj\u0105, gdy dw\u00f3ch si\u0119 k\u0142\u00f3ci&#8217; <small>(pn)   <\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">ch&#242;dz&#235;c za sow\u0105<\/span><\/i> &#8216;oddawa\u0107 si\u0119 nocnym hulankom&#8217; <small>(od Kartuz)<\/small>, a por\u00f3wnaj przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Bi&#233;j za sow\u0105<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> a &#242;na ce zaprowadzy do rozwalon&#235;ch<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">ch&#235;czi<\/span><\/i> &#8216;nocny, hulaszczy tryb \u017cycia prowadzi cz\u0142owieka do ruiny maj\u0105tkowej i moralnej&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 123<\/span><\/small>. Mo\u017ce wychodzi si\u0119 tu jedynie z faktu nocnego trybu \u017cycia sowy i zamieszkiwania jej na odludziu, mo\u017cliwe wszak\u017ce, i\u017c jest ona substytutem jakiego\u015b z\u0142ego demona <small>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 795<\/span>). <span style=\"color: #00CC00\">[zob. Aneks 2.2.5.2.P.3. &#8211; przyp.D\u017bCz]<\/span><\/small><\/p>\n<p>Kania &#8216;<i>Milvus<\/i>&#8216; &#8211; wed\u0142ug podania z pn Kaszub &#8211; ma pochodzi\u0107 od kobiety <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 130<\/span>)<\/small>. Opowie\u015b\u0107 o grzechu<br \/>\nkani <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 129<\/span>)<\/small> znana jest te\u017c na przyk\u0142ad ze Spisza<sup><a href=\"#4\">4<\/a><\/sup>, a z ni\u0105 \u0142\u0105czy si\u0119 kaszubski obrz\u0119d i widowisko <i><span style=\"color: #993300\">scynani&#233; kanie<\/span><\/i> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.5.<\/span>)<\/small> oraz zwroty por\u00f3wnawcze dotycz\u0105ce pragnienia czego jak wody czy deszczu. Polszczyzna zna: <i><span style=\"color: #993300\">czeka\u0107<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>\u0142akn\u0105\u0107<\/i>,<i> pragn\u0105\u0107<\/i>,<i> t\u0119skni\u0107<\/i>,<i> wygl\u0105da\u0107<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">czego jak kania deszczu<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;bardzo czego\u015b pragn\u0105\u0107&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 316<\/span><\/small>, do czego por\u00f3wnaj kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">pragnie jak kania deszczu<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 14<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 7<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 129<\/span><\/small> i wariant <i><span style=\"color: #993300\">wzd&#235;chac jak kania za deszcz&#227;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 129<\/span><\/small>. Poza nimi w kaszubszczy\u017anie wyst\u0119puj\u0105 oryginalne: <i><span style=\"color: #993300\">pic w&#242;d&#227; jak kania<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">piszczi jak kania<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">cz&#235;c<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">s&#227; jak kania bez deszczu<\/span><\/i> &#8216;czu\u0107 si\u0119 niedobrze&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 129<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">cesz&#235;c s&#227; jak<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">kania na deszcz<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 131<\/span><\/small>, a tak\u017ce oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">kania w&#242;\u0142&#244; &#242; deszcz<\/span><\/i> &#8211; gdy s\u0142ysz\u0105 g\u0142os kani <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 129<\/span><\/small>. Oryginalne jest porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">K&#249;szni kani&#227; w rzic<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>d&#244; c&#235; piwa<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">pic<\/span><\/i> <small>(Lipusz, Tuszkowy)<\/small> &#8211; odpowiadaj\u0105 pragn\u0105cemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 129<\/span><\/small>. Cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania kani we frazeologii spowodowa\u0142a wej\u015bcie tego wyrazu do zwrot\u00f3w wr\u00f3\u017cebnych <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>)<\/small> i nazywaj\u0105cych zasypianie <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>)<\/small>.  W kur\u0119, zw\u0142aszcza czarn\u0105 wciela si\u0119 z\u0142y duch lub wied\u017ama i dlatego przypalano jej pierze i obcinano pazury <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 558<\/span>)<\/small>, a z tego p\u00f3j\u015b\u0107 mog\u0142o oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;b\u0142ow&#233; pazur&#235;<\/span><\/i> &#8216;kura&#8217; <small>(B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 46<\/span> (zob. te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>)<\/small>. Piej\u0105ca kura rano wy\u015bpiewuje szcz\u0119\u015bcie, w po\u0142udnie za\u015b nieszcz\u0119\u015bcie, zw\u0142aszcza \u015bmier\u0107, i dla odwr\u00f3cenia z\u0142a nale\u017cy natychmiast uci\u0105\u0107 \u0142eb kurze, a z tego faktu poszed\u0142 oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">k&#249;ra <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>sobie<\/i>]<i> w&#235;spi&#233;wa\u0142a<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">nieszczesc&#233;<\/span><\/i> <small>(\u015br)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 301<\/span><\/small> z wariantem <span style=\"color: #993300\">[<i>k&#249;ra<\/i>]<i> m&#244; cos do zaspi&#233;wani&#244;<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 271<\/span><\/small>, a zobacz wr\u00f3\u017cby <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>)<\/small> i samo wierzenie <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 107<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p>Wed\u0142ug wierze\u0144 kaczk\u0119 za zarozumia\u0142o\u015b\u0107 i wtykanie wsz\u0119dzie nosa ukara\u0142 B\u00f3g, zakr\u0119caj\u0105c jej szyj\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">jak b&#235;k&#227;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> a szp&#233;r&#235; wlaz\u0142&#233; ji w brz&#235;ch <\/i><\/span>i dlatego si\u0119 ona ko\u0142ysze <small>(Garcz)<\/small>, a st\u0105d mia\u0142o p\u00f3j\u015b\u0107 powiedzenie <i><span style=\"color: #993300\">nie r\u00f3b<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">s&#227; kaczk\u0105<\/span><\/i> &#8216;gdy kto\u015b gada g\u0142upio&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 116<\/span><\/small>, znane z potocznej polszczyzny <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><\/small>. <\/p>\n<p>Kuku\u0142ka wyst\u0119puje m.in. we frazeologizmach zwi\u0105zanych z wr\u00f3\u017cbami <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>)<\/small>. Znane jest opowiadanie o tym, \u017ce by\u0142a ona niegdy\u015b kobiet\u0105 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 290<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SLSJ 145<\/span>)<\/small>, a z tym wi\u0105\u017ce si\u0119 oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">k&#249;kawica sw&#242;je<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">miono w&#242;\u0142&#244;<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 290<\/span><\/small> i oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">k&#249;k\u00f3wcz&#233; r&#227;kawice <\/span><\/i>&#8216;pierwiosnek<br \/>\nlekarski, <i>Primula officinalis<\/i>&#8216; <small>(\u015br)  <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 291<\/span><\/small>, gdy\u017c wed\u0142ug etymologii ludowej kuku\u0142ka jako kobieta ubiera\u0142a si\u0119 podobnie. Zgodnie z wierzeniami przechodzi ona trzy okresy przeobra\u017cania: od niekukaj\u0105cej <i><span style=\"color: #993300\">g\u017ceg\u017c\u00f3\u0142ki <\/span><\/i>(!) przez sapi\u0105c\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">susa\u0142k&#227;<\/span><\/i> po kukaj\u0105c\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">k&#249;k&#244;wk&#227;<\/span><\/i> <small>(Gli\u015bno)  <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 290<\/span><\/small>, przy czym w trzecim stadium nosi nazw\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">\u0142upk<\/span><\/i>, co w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">mniec \u0142upka<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 narwanym&#8217; <small>(Konarzyny) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 31<\/span><\/small> = kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 117<\/span><\/small>,<br \/>\nzbudowanym wed\u0142ug <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 bzika w g\u0142owie<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 229<\/span><\/small><br \/>\ni kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">miec gzyka w m\u00f3zg&#249;<\/span><\/i> <small>(1874 <span style=\"color: #00CCFF\">Parczewski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb 296<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">miec gzyka<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 narwanym&#8217; <small>(pn)<\/small>, wt\u00f3rnie oryginalne &#8216;\u015bpieszy\u0107 si\u0119 do panny&#8217; <small>(Gostomek)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 397<\/span><\/small>, mo\u017ce pod wp\u0142ywem <i><span style=\"color: #993300\">miec<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">g\u00f3n<\/span><\/i> &#8216;\u015bpieszy\u0107 si\u0119&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 340<\/span><\/small>, a tak\u017ce np. wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec b\u0105ka w g\u0142owie<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 narwanym&#8217;<br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 62<\/span><\/small> i oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b\u0105czk w kims grab&#242;li<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;z\u0142o\u015bci si\u0119&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 72<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj polskie potoczne <i><span style=\"color: #993300\">giez kogo uk\u0105si\u0142<\/span><\/i> i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">b\u0105k<\/span><\/i> &#8216;owad&#8217; i &#8216;z\u0142y duch zadawany przez czarownic\u0119&#8217; obok <i><span style=\"color: #993300\">b\u0105czk<\/span><\/i> &#8216;ma\u0142y owad&#8217; i &#8216;talizman w postaci bli\u017cej nieokre\u015blonego owada, przynosz\u0105cy szcz\u0119\u015bcie&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 62<\/span><\/small>, pojawiaj\u0105cy si\u0119 w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">miec <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>nos&#235;c<\/i>) <i>b\u0105czka <\/i>[<i>w czeszeni<\/i>]<\/span> &#8216;mie\u0107 szcz\u0119\u015bcie&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 62<\/span><\/small> i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b\u0105czk n&#235;k&#244; szczesc&#233;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 237<\/span><\/small> jako wariant <i><span style=\"color: #993300\">n&#235;kac<\/span><\/i><br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">szczesc&#233;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 203, V 237<\/span><\/small> i polskiego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">przynosi\u0107 komu szcz\u0119\u015bcie<\/span><\/i> <small>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>)<\/small>. <\/p>\n<p>Pszczo\u0142a nie zdycha, lecz <i><span style=\"color: #993300\">&#249;mi&#233;r&#244;<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">sch&#244;d&#244;<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">sp&#244;d&#244;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 211-212<\/span><\/small> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.4.<\/span>)<\/small>. Istnieje te\u017c wierzenie: <i><span style=\"color: #993300\">zabij t&#227; bi&#233;d&#227;<\/span><\/i><br \/>\n<small>(= \u0107ma)<\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">b&#242; n\u00f3m bi&#233;d&#227;<\/span><\/i> <small>(= bieda)<\/small> <i><span style=\"color: #993300\">w d\u00f3m wniese<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 104<\/span><\/small> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span><br \/>\ni <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>)<\/small>. Resztki czci okazywanej<br \/>\nowadom tkwi\u0105 w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">m&#249;cha<br \/>\ncz&#235;szczi p&#242;wietrz&#233;<\/span><\/i> <small>(pd)<\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">m&#249;cha w z&#235;mie<\/span><\/i><br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">n&#235;k&#244; szczesc&#233;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 135<\/span><\/small>, wobec czego much nie wolno zabija\u0107, najwy\u017cej wyp\u0119dzi\u0107. <\/p>\n<p>2. 2. 5. 3. Przytoczony zwrot <i><span style=\"color: #993300\">\u017caba cz&#235;szczi w&#242;d&#227;<\/span><\/i> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.3.<\/span>)<\/small> jest analogiczny do <i><span style=\"color: #993300\">m&#249;cha cz&#235;szczi p&#242;wietrz&#233;<\/span><\/i> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span>)<\/small>, tak\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">w&#227;dz&#235;b&#244;k <\/span><\/i><small>(= d\u017cd\u017cownica)<\/small> <i><span style=\"color: #993300\">cz&#235;szczi<br \/>\nzemi&#227;<\/span><\/i> <small>(pd, \u015br)<\/small> = kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 60<\/span><\/small>. Z przes\u0105dem, \u017ce kobiecie w ci\u0105\u017cy nie wolno<br \/>\nniczego odmawia\u0107, wi\u0105\u017ce si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;sz&#235; cos<br \/>\nzjedz\u0105<\/span><\/i> &#8216;co\u015b i tak p\u00f3jdzie na marne&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 357<\/span><\/small> = g\u00f3rno\u0142u\u017cyckiemu i<br \/>\nmazowieckiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 19<\/span><\/small>, gdzie te\u017c informacja o u\u017cywaniu zwrotu w<br \/>\nodniesieniu do gospodarza wioz\u0105cego pierwsz\u0105 fur\u0119 zbo\u017ca <small><span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 21<\/span><\/small><small> (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 290<\/span>)<\/small>, a do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj mo\u017ce<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">zamkn\u0105c m&#235;sz w spi\u017carni<\/span><\/i> &#8216;by\u0107<br \/>\nsk\u0105pym&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 3<\/span><\/small><small>  (to i <span style=\"color: #00CCFF\">Pauli<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 562<\/span><\/small>. &#8222;Ci\u0119\u017carnej nie wolno niczego po\u017cyczy\u0107 z chaty, bo myszy wszystko zjedz\u0105&#8220; <small>(ruskie Podg\u00f3rze)<\/small>, lecz zazwyczaj dzieje si\u0119 wprost przeciwnie<a href=\"#5\"><sup>5<\/sup><\/a>. <\/p>\n<p>Z wierzenia, i\u017c fl\u0105dra ma krzywy pysk,<br \/>\nponiewa\u017c pyszna i zazdrosna skrzywi\u0142a si\u0119 na wie\u015b\u0107 o obraniu \u015bledzia kr\u00f3lem,<br \/>\npochodzi oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">krz&#235;wi p&#235;sk jak fl\u0105dra<\/span><\/i> &#8216;o cz\u0142owieku nad\u0105sanym&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 284<\/span><\/small><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">chtos tak m&#249;ni&#227; (p&#235;sk) skrz&#233;wi\u0142 jak fl\u0105dra<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">chtos m&#244;<br \/>\nm&#249;ni&#227; jak p&#242;m&#249;chel<\/span><\/i> <small>(= dorsz)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 13, 31<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>Raczej z folklorem, konkretnie z opowie\u015bci\u0105,<br \/>\njak gnie\u017cd\u017cewianie topili w\u0119gorza w rzece za kar\u0119 za to, \u017ce wyjad\u0142 wszystkie<br \/>\nsolone \u015bledzie wrzucone do stawu dla rozmno\u017cenia <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 332<\/span>)<\/small>,<br \/>\nwi\u0105\u017ce si\u0119 oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">gni&#233;\u017cd\u017cewsczi<br \/>\nw&#227;g&#242;rz<\/span><\/i> &#8216;przezwisko osoby, kt\u00f3ra przenios\u0142a si\u0119 z Gnie\u017cd\u017cewa do Pucka&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 332<\/span><\/small> i oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">gadac<br \/>\n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>w&#235;zdrzec<\/i>)<i><br \/>\njak gni&#233;\u017cd\u017cewsczi w&#227;g&#242;rz<\/i><\/span> &#8216;bajdurzy\u0107, robi\u0107 wra\u017cenie<br \/>\ncz\u0142owieka naiwnego&#8217; <small>(K\u0119pa<br \/>\nPucka)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 61<\/span><\/small>.<\/p>\n<p>Z wiedzy ludowej, nawi\u0105zuj\u0105cej<br \/>\nmo\u017ce do mierzenia czasu czy wyznaczania p\u00f3r roku m.in. z masowego pojawiania<br \/>\nsi\u0119 ryb (<small>por.<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 142<\/span><\/small><br \/>\ni np. <i><span style=\"color: #993300\">na pirszi grzm&#242;t r&#235;b&#235; r&#235;szaj\u0105 <\/span><\/i><small>(Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 305<\/span><\/small>) &#8211; wywodz\u0105 si\u0119 oryginalne zwroty: <i><span style=\"color: #993300\">r&#235;b&#235; maj\u0105 wiesel&#233;<\/span><\/i> &#8216;nie mo\u017cna nic u\u0142owi\u0107&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 304<\/span><\/small><br \/>\ni wt\u00f3rnie: &#8216;ryby skacz\u0105 w wodzie, podczas gdy r\u00f3wnocze\u015bnie pada deszcz i \u015bwieci<br \/>\ns\u0142o\u0144ce&#8217; <small>(K\u0119pa Swarzewska)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 304<\/span><\/small><small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.5.2.<\/span>)<\/small> oraz <i><span style=\"color: #993300\">r&#235;b&#235; sz\u0142&#235; na wiesel&#233;<\/span><\/i> &#8216;morze si\u0119 burzy i nie<br \/>\nwarto zarzuca\u0107 sieci&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 109<\/span><\/small><small> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">m&#242;rze<\/span><\/i><\/small>, <small><span style=\"color: #00CCFF\">FenZap 227<\/span><\/small>,<br \/>\na por\u00f3wnaj te\u017c: <i><span style=\"color: #993300\">R&#235;b&#235; nie s\u0105 doma<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>&#242;ne maj\u0105 wiesel&#233;<\/i><\/span><br \/>\n&#8211; mawiaj\u0105 rybacy, wracaj\u0105c z pustymi sieciami <small>(Karwia, D\u0119bki, \u017barnowiec)<span style=\"color: #00CCFF\"><br \/>\nSy IV 304 &#8211; 305<\/span><\/small>. Ryba wyst\u0119puje jeszcze w prognostykach<br \/>\npogodowych <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>)<\/small>. <\/p>\n<p><html><\/p>\n<p><head><\/p>\n<p><\/head><\/p>\n<p><body><\/p>\n<p><b><a name=\"Meteorologia\">2.3. Meteorologia ludowa<\/a><\/b><\/p>\n<p>Frazeologi\u0119 zwi\u0105zan\u0105 ze zjawiskami atmosferycznymi uzupe\u0142niono \u017cywio\u0142ami i ogniem ze wzgl\u0119du na \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 z nim b\u0142\u0119dne ogniki.<\/p>\n<p>2. 3. 1. W wyobra\u017ani ludu &#8211; jak i od wiek\u00f3w w tw\u00f3rczo\u015bci &#8211; zmienna wielokszta\u0142tno\u015b\u0107 chmur wywo\u0142uje przer\u00f3\u017cne obrazy, a w\u015br\u00f3d nich niejeden posiada podtekst wierzeniowy <small>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 466, 580<\/span>)<\/small>. Wiedza Kaszub\u00f3w, \u017ce chmury gradowe sprowadzaj\u0105 na swych skrzyd\u0142ach bociany, mszcz\u0105c si\u0119 za zabicie innego bociana, lub \u017ce w chmurach ro\u015bnie \u015bnieg <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 42<\/span>)<\/small>, nie uzewn\u0119trzni\u0142a si\u0119 we frazeologii. Kaszubi zwykle i powszechnie kojarz\u0105 sobie chmury ze zwierz\u0119tami. Je\u015bli polszczyzna zna metaforyczne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">baranki na niebie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\"> <\/span>&#8216;bia\u0142e chmurki pierzaste&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 95<\/span><\/small>, to w<br \/>\nkaszubszczy\u017anie istnieje wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">barank&#242;w&#233;<br \/>\nchm&#249;r&#235;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 18<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">drobn&#233; baranczi<\/span><\/i> <small>(Puck)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 16<\/small><\/span>), kt\u00f3re uzna\u0107 trzeba za<br \/>\nsyntetyczny wariant wyj\u015bciowego por\u00f3wnania <i><span style=\"color: #993300\">chm&#249;rczi<br \/>\njak baranczi<\/span> <span style=\"color: #993300\">[ch&#242;dz\u0105 p&#242; niebie]<\/span><\/i><br \/>\n<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 48<\/span><\/small>. Poza tym jest kaszubskie wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">&#242;wcz&#233; (&#242;wieczkowat&#233;) chm&#249;r&#235; (chmurczi)<\/span><\/i> &#8216;drobne chmury zwiastuj\u0105ce deszcz&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 42, III 349<\/span><\/small> i jeszcze bezpo\u015bredniej do \u017cywych ongi\u015b zaj\u0119\u0107 pasterskich nawi\u0105zuj\u0105ce <i><span style=\"color: #993300\">&#242;wcz&#233; r&#235;na<\/span><\/i> &#8216;drobne bia\u0142e chmury&#8217; <small>(pd-zach)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 349<\/span><\/small> <\/span>czy oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">&#242;wcz&#244;rz (sz&#233;per) pase &#242;wce <\/span> <\/i><small>(Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 349, 248<\/small><\/span> i wariant <i><span style=\"color: #993300\">pasturze jid\u0105<\/span><\/i> &#8216;o drobnych chmurach zapowiadaj\u0105cych deszcz&#8217; <small>(Strzepcz, Mi\u0142oszewo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 40<\/small><\/span> wed\u0142ug struktury <i><span style=\"color: #993300\">chmury id\u0105<\/span><\/i>. Do innych do\u015bwiadcze\u0144 miejscowej ludno\u015bci odwo\u0142uje si\u0119 najbardziej chyba oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">r&#235;bn&#233; chm&#249;r&#235;<\/span><\/i> &#8216;drobne,<br \/>\ndziurawe chmurki podobne do sieci rybackiej, zapowiadaj\u0105ce deszcz&#8217; (Wejherowskie) obok <i><span style=\"color: #993300\">ribi&#233; szcze\u017cule<\/span><\/i> <small>(= \u0142uski) <\/small> <small>(Zabory)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy IV 307<\/span><\/small>. Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">wilcz&#233; chm&#249;r&#235; (\u0142b&#235;)<\/span> <\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 15, VI 155<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">wilk&#242;w&#233; chm&#249;r&#235;<\/span><\/i> &#8216;du\u017ce, ciemne i deszczowe chmury&#8217; (Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy VI 155<\/span><\/small>, nawi\u0105zuj\u0105ce do innego oryginalnego wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">wilcz&#244; p&#242;g&#242;da<\/span><\/i> &#8216;powietrze mgliste p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105, u\u0142atwiaj\u0105ce wilkom zbli\u017canie si\u0119 do zabudowa\u0144 i napad na trzod\u0119&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Pob 110<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 252<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ber 169<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 286<\/small><\/span>, <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 110<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Wilczi lubi\u0105 k&#242;m&#249;dny dz&#233;\u0144<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 195<\/span><\/small>) obok wariantu <i><span style=\"color: #993300\">wilcz&#244; d&#244;ka<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 156<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">wilcz&#233; wiodro<\/span><\/i> (gdy pies pcha si\u0119 pod kominek) <span style=\"color: #00CCFF\"><small>RopZkm 47<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj tu polskie <i><span style=\"color: #993300\">psia pogoda<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Skor I 707<\/span><\/small> (kaszubskie archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">psow&#244; p&#242;g&#242;da<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 266<\/span><\/small> w znaczeniu jak <i><span style=\"color: #993300\">wilcz&#244; p&#242;g&#242;da<\/span><\/i>) i g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span style=\"color: #993300\">wjel&#269;a zyma<\/span><\/i> = rosyjskiemu <i><span style=\"color: #993300\">sobaczij cho\u0142od<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Trof 346<\/span><\/small> wraz z informacj\u0105, \u017ce grudzie\u0144 uchodzi\u0142 za wilczy miesi\u0105c, gdy\u017c wtedy &#8211; przy zachowaniu poga\u0144skich obrz\u0119d\u00f3w &#8211; \u0141otysze sk\u0142adali na rozstaju koz\u0119 wilkom na ofiar\u0119, z czego rozwin\u0119\u0142o si\u0119 z czasem zapraszanie wilka do wieczerzy wigilijnej u S\u0142owian zachodnich i po\u0142udniowych <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 573<\/span>)<\/small>. Warto odes\u0142a\u0107 tu do wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">wilczi p\u0142&#244;szcz<\/span><\/i> &#8216;chmura, z kt\u00f3rej pada, kiedy r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwieci s\u0142o\u0144ce&#8217; <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> Z dozna\u0144 wzrokowych wyr\u00f3s\u0142 oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">na wesce balk&#227; dwig&#244;<\/span><\/i> &#8216;chmura na jasnym tle nieba po zachodzie s\u0142o\u0144ca, zwiastuj\u0105ce niepogod\u0119&#8217; <small>(Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 86<\/small><\/span>. Kaszubsko-kociewskie jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">baba z p&#242;miw&#244;kim<\/span><\/i> <small>(= \u015bcierk\u0105) (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 9, IV 131<\/small><\/span>, <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 32<\/span><\/small>, a oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;ru cotka<\/span><\/i> &#8216;chmura deszczowa&#8217; <small>(Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 139<\/small><\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj uosobienie wiatru zapowiadaj\u0105cego deszcze np. <i><span style=\"color: #993300\">cotka &#242;szcz\u00f3n&#244;<\/span><\/i> <small>(B\u00f3r)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 139, III 346<\/span><\/small><small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>)<\/small>, jak i <i><span style=\"color: #993300\">star&#244; baba<\/span><\/i> &#8216;deszcz wschodni&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 9<\/span><\/small>, nadto wiedz\u0119 o cechach demonicznych dziewczyn zwanych wi\u0142ami w zwi\u0105zku z deszczem czy gradem <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 646, 686<\/span>)<\/small>. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">chm&#249;r&#235; kwitn\u0105<\/span><\/i> &#8216;ma si\u0119 na deszcz&#8217; <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka)<\/small> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">deszcz kwitnie<\/span><\/i> <small>(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 316<\/small><\/span> (wp\u0142yw typu <i><span style=\"color: #993300\">deszcz si\u0119 zbiera<\/span><\/i>; por\u00f3wnaj te\u017c typ <i><span style=\"color: #993300\">w&#242;da kwitnie<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">2.2.3.<\/span><\/small>)<\/span> \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z odczytywaniem pogody z nieba i chmur, sk\u0105d prognozy w rodzaju: <i><span style=\"color: #993300\">Na niebie &#242;wce<\/span><\/i> <small>(= drobne chmury)<i><span style=\"color: #993300\">, <\/span><\/i><\/small><i><span style=\"color: #993300\">za trz&#235; dni b&#227;d\u0105 deszcze <\/span><\/i><small>(\u015br)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy III 348<\/span><\/small> czy <i><span style=\"color: #993300\">Czej wilczi ze\u017cgrz\u0105 &#242;wieczczi, tej to m&#242;cno pad&#244;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 348<\/span><\/small>.<\/p>\n<p> I tak przej\u015b\u0107 mo\u017cna do deszczu we frazeologii. Zapowiadaj\u0105 go <i><span style=\"color: #993300\">p\u0142acz\u0105c&#233; gwi&#244;zd&#235;<\/span><\/i> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.1.2.<\/span>)<\/small>, a nast\u0119puje, gdy wed\u0142ug oryginalnego<br \/>\nzwrotu <i><span style=\"color: #993300\">w niebie je dzura<\/span><\/i> &#8216;pada&#8217;, co te\u017c w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Jidze c&#227;\u017ck&#242; chm&#249;ra, b\u0105dze w niebie dzura<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy II 42<\/span><\/small>, a o intensywnych opadach m\u00f3wi oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">pad&#244;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> jakb&#235; s&#227; nieb&#242; &#242;demk\u0142o (b&#235;\u0142o &#242;demk\u0142&#233;)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy III 227<\/span><\/small>. Do nich dorzuci\u0107 mo\u017cna oryginalne porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">B&#227;dzem&#235; m&#249;szel&#235; dzura w niebie s\u0142om\u0105 zapchac<\/span> <span style=\"color: #993300\">[\u017ceb&#235; to nie pada\u0142o wic&#233;]<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 270<\/span><\/small>. Deszcz pada tak\u017ce, jak <i><span style=\"color: #993300\">Matka B&#242;sk&#244; rozs&#233;w&#244; przez rzeszoto w&#242;d&#227; nad zemi\u0105<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 204, IV 341<\/span><\/small>. Z ciekawszych prognoz przytoczy\u0107 warto przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Ren&#233; s\u0142u\u0144ce nie swi&#233;cy ca\u0142i dz&#233;\u0144<\/span><\/i> <small>(Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 114<\/span> <\/small>= cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">Ranne s\u0142o\u0144ce nieca\u0142y dzie\u0144 \u015bwieci <\/span><\/i><small>(1888 Cincia\u0142a) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 233<\/small><\/span>, a wr\u00f3\u017cby z tym zwi\u0105zane ni\u017cej <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> <\/i> <\/p>\n<p> Sprawcami opad\u00f3w deszczu i \u015bniegu s\u0105 &#8211; podobnie jak wiatr\u00f3w <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>) <\/small>&#8211; Szwedzi, jak to wynika z oryginalnego zwrotu: <i><span style=\"color: #993300\">Szw&#233;d&#235; jad\u0105<\/span><\/i> &#8216;zanosi si\u0119 na deszcz&#8217;, <i><span style=\"color: #993300\">Szw&#233;d&#235; ju\u017c w&#242;\u017c\u0105<\/span><span style=\"color: #993300\">[zb&#242;\u017c&#233;]<\/span><\/i> &#8216;ju\u017c pada deszcz&#8217;, <i><span style=\"color: #993300\">Szw&#233;d&#235; ju\u017c wewiozl&#235;<\/span><\/i> &#8216;zbo\u017ce ju\u017c zamok\u0142o&#8217; <small>(Brze\u017ano Szlacheckie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 311<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">Szw&#233;dz&#235; sk&#249;bi\u0105 g&#227;s&#235;<\/span><\/i> &#8216;\u015bnieg pr\u00f3szy du\u017cymi p\u0142atami&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 310, V 116, 311<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">Szw&#233;dz&#235; miel\u0105 kr&#235;p&#235; na \u017carnach<\/span><\/i> &#8216;pr\u00f3szy drobny \u015bnieg&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 116, 311<\/span><\/small>, ale w zwi\u0105zku z tym, \u017ce \u015bnieg ro\u015bnie w chmurach <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 116<\/span>)<\/small>, lud kaszubski obrazowo o padaj\u0105cym \u015bniegu m\u00f3wi: <i><span style=\"color: #993300\">k&#242;dr&#235; (sz&#244;tor&#235;, fl&#235;dr&#235;, pi\u00f3ra) padaj\u0105 [z nieba]<\/span> <\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 116<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">w niebie miel\u0105 dzys kr&#235;p&#235;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 88<\/span><\/small>, a wariant &#8211; z kontaminacji z frazeologizmami o sprawcy grzmotu <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>) <\/small>&#8211; s\u0105 zwroty <i><span style=\"color: #993300\">swi&#227;ti Pioter w niebie kr&#235;p&#235; szr\u00f3t&#235;je<\/span><\/i>&#8216;pada suchy \u015bnieg&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 290<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">Piotrowi s&#227; pierzna p&#242;dzar\u0142a<\/span><\/i> &#8216;pada \u015bnieg du\u017cymi p\u0142atami&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy IV 258<\/span><\/small>; por\u00f3wnaj nadto kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">Pan B\u00f3g swiat bieli <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 102<\/span><\/small> i bia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">Boh \u015bciele pierynu na pole<\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\"> Piet 20<\/span><\/small>.<\/p>\n<p> Sprawc\u0105 deszczu i gradu mo\u017ce by\u0107 te\u017c B\u00f3g lub czarownica <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 52<\/span>)<\/small>, czego \u015bwiadectwem s\u0105 oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">B&#242;\u017c&#233; mili\u00f3n&#235; (padaj\u0105)<\/span><\/i> &#8211; o deszczu w maju lub po suszy <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span><\/small> (z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">mi\u00f3d pad&#244;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><\/small><small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>)<\/small>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142oto pada<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">(Kolberg)<\/span><\/small><small> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 898<\/small><\/span>, w tym \u0142\u0119czyckie <i><span style=\"color: #993300\">to z\u0142oto z nieba leci<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Szym 1191<\/span><\/small> i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">t&#227;ga je mili\u00f3n&#235; w&#244;rt<\/span><\/i> <small>(pn-zach i pd-zach)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 332<\/span><\/small> jako wariant wobec kociewskiego <i><span style=\"color: #993300\">bi\u0107 mnilj\u00f3n wart <\/span><\/i>&#8211; o deszczu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 93<\/span><\/small>) i oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;\u017c&#233; niewiodro<\/span><\/i> &#8216;niepogoda&#8217;, raczej jak g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie w znaczeniu &#8216;piorun&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Zem 274<\/span><\/small>), m.in. w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">jic ch&#249;tk&#242; jak b&#242;\u017c&#233; niewiodro<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 592<\/span><\/small>, obok <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;\u017c&#233; wiodro<\/span><\/i> &#8216;niepogoda&#8217; <small>(Kluki Smo\u0142dzi\u0144skie)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor III 978<\/span><\/small>, ponadto oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;\u017ci batug<\/span><\/i> &#8216;grad&#8217;, te\u017c w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;\u017ci batug secze<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span><\/small>, do czego por\u00f3wnaj mo\u017ce grad jako jedn\u0105 z plag egipskich <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Wj 9, 18, 24<\/span>)<\/small>, funkcjonuj\u0105ce w wierzeniach poleskich <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Piet 18<\/span>)<\/small>, i oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;\u017c&#233; dwi&#233;rze s&#227; zatrzas\u0142&#235;<\/span><\/i> &#8216;zagrzmia\u0142o&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span><\/small> z ludowych wyobra\u017ce\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.<\/span>)<\/small>, podobnie jak <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;\u017ce wrota<\/span><\/i> &#8216;Droga Mleczna&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Kup 104, 113<\/span><\/small>. Przy okazji wymie\u0144my oryginalny zwrot o powstawaniu rosy: <i><span style=\"color: #993300\">m&#249;rawa p\u0142acze<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 141<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj: <i><span style=\"color: #993300\">ziemia si\u0119 poci<\/span>;<span style=\"color: #993300\"> rosa pada z nieba<\/i><\/span> <small>(Bu\u0142garia, Bia\u0142oru\u015b, Polska i Ukraina) <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 53<\/small><\/span>.Wed\u0142ug wiedzy ludowej <i><span style=\"color: #993300\">z ros\u0105 pad&#244; mi\u00f3d na kwiat&#235;<\/span><\/i>, sk\u0105d zbieraj\u0105 go pszczo\u0142y <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 340<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p>Belemnit tj. strza\u0142ka piorunowa okre\u015blana jest bardzo osobliwymi wyra\u017ceniami natury wierzeniowej, gdy\u017c uchodzi\u0142a za bro\u0144 Peruna, zabijaj\u0105c\u0105 z\u0142e moce. Najpierw przytoczmy wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">grzm&#242;tny kam<\/span><\/i> <small>(R\u0119biechowo, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 381<\/small><\/span> = <i><span style=\"color: #993300\">pierunowy kamie\u0144<\/span><\/i> <small>(Wielkopolska, Kujawy, Wielu\u0144skie, Sieradzkie i \u0141\u0119czyckie)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">AGM I 85<\/span><\/small>, gdzie te\u017c m.in. <i><span style=\"color: #993300\">jasny klin<\/span><\/i> <small>(Mazowsze)<\/small>, a por\u00f3wnaj wariant kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">grzm&#242;towi klin<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa Oksywska)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 168<\/span><\/small>, cho\u0107 sam <i><span style=\"color: #993300\">klin<\/span><\/i> &#8216;belemnit&#8217;. Ciekawe jest te\u017c wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bli p&#244;lc<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 215, 380<\/span><\/small>, przy czym wg wiedzy ludowej piorun wylatuje ze zgromadzonych czarnych chmur w postaci zapalaj\u0105cego wszystko sznura i wbija si\u0119 g\u0142\u0119boko w ziemi\u0119, gdzie si\u0119 zlewa i kamienieje w tzw. <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bli p&#244;lc<\/span><\/i> <small>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 14<\/small><\/span>, a grzmotu (!) tego nie wolno bra\u0107 w r\u0119k\u0119, gdy\u017c m\u00f3g\u0142by wypali\u0107 oczy <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 380<\/span>)<\/small>. \u00d3w motyw palc\u00f3w kamiennych znany jest tylko na p\u00f3\u0142nocnych kra\u0144cach S\u0142owia\u0144szczyzny oraz u s\u0105siednich lud\u00f3w pozas\u0142owia\u0144skich, sk\u0105d rosyjskie i bia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">&#269;ortov palec<\/span><\/i> <small>(np. <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 124<\/span>)<\/small> i p\u00f3\u0142nocnomazowieckie <i><span style=\"color: #993300\">diobli (czarci) palec (paznokie\u0107)<\/span><\/i>, a podobn\u0105 nazw\u0119 znaj\u0105 Niemcy, Litwini za\u015b nazywaj\u0105 je <i><span style=\"color: #993300\">palcami \u0142aumy<\/span><\/i>, tj. istoty w rodzaju naszej boginki <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 617<\/span>)<\/small>; por\u00f3wnaj jeszcze polskie ludowe <i><span style=\"color: #993300\">palce diabelskie <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">SJP VI 397<\/span><\/small>. Wydaje si\u0119, i\u017c zwrot <i><span style=\"color: #993300\">P\u00f3n Jez&#235;s palc&#227; grozy<\/span><\/i> &#8216;grzmi&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\"><\/small><span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 381, II 102<\/span><\/span><\/small> = kociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 56<\/span><\/small> pod <i><span style=\"color: #993300\">burza<\/span><\/i> do tego motywu nawi\u0105zuje, wykorzystuj\u0105c nadto i inne w\u0105tki <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>)<\/small>, a por\u00f3wnaj malborskie <i><span style=\"color: #993300\">Bozia szkaluje<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 113<\/span><\/small>, czy bia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">Boh svarycsa<\/span><\/i> obok polskiego <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g swarzy si\u0119<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 505<\/span><\/small>. <small><span style='color: #00CC00'>[zob. Aneks 2.3.1.P.1. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span><span style='color: #00CC00'> <\/span><\/small><\/p>\n<p> Polskim gwarom znane jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;\u017c&#233; pr\u0105tko<\/span><\/i> <small>(pogranicze kaszubsko-kociewskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 165<\/small><\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">bo\u017ce pr\u00f3ntko<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 32, 56<\/span><\/small> = che\u0142mi\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">bo\u017cy pr\u0105tek<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mac 160<\/span><\/small> = mazurskiemu <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Mosz II 1, 487<\/span><\/small>; w <small><span style=\"color: #00CCFF\">AGM I 85<\/span><\/small> notowane z Warmii, Mazur, Krajny, Bor\u00f3w, Ziemi Che\u0142mi\u0144skiej i Dobrzy\u0144skiej, Podlasia, a por\u00f3wnaj nadto malborskie <i><span style=\"color: #993300\">bo\u017ci pr\u00f3ntek<\/span><\/i> &#8216;kamie\u0144, w kt\u00f3ry uderzy\u0142 piorun&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">G\u00f3r II 2, 69<\/span><\/small> czy o \u015bladzie w ziemi po uderzeniu pioruna w postaci skamienia\u0142o\u015bci (powszechne) <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 125<\/span><\/small>. To przesuni\u0119cie znaczeniowe pomaga wyja\u015bni\u0107 oryginalne wyra\u017cenie s\u0142owi\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;\u017ci pr&#227;t<\/span><\/i> &#8216;krzak ciernisty&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Lor I 656<\/span><\/small>, przyjmuj\u0105c na\u0142o\u017cenie si\u0119 na obraz pierwotny, tj. belemnitu, p\u0142on\u0105cego biblijnego krzewu ciernistego <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Wj 3, 2<\/span>)<\/small>. Kaszubi wierz\u0105, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">pr&#227;t <\/span><\/i>&#8216;belemnit&#8217; powstaje ze \u017cwiru podczas uderzenia piorunu <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 164<\/span>)<\/small>, kt\u00f3ry r\u0119ka boska ciska, a jest to roz\u017carzony kawa\u0142 \u017celaza, z kt\u00f3rego powstaje kamie\u0144 piorunowy <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 88<\/span>)<\/small>, a przywo\u0142a\u0107 mo\u017cna te\u017c biblijny <i><span style=\"color: #993300\">ogie\u0144 bo\u017cy<\/span><\/i> &#8216;piorun&#8217; <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Job 1, 16<\/span>)<\/small>. Dowodzi to oddawania piorunom czci boskiej.<\/p>\n<p> Oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Cz\u0142owiek p&#242;d grzm&#242;tim<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>to jak \u017celaz\u0142o p&#242;d m\u0142otim<\/i><\/span> <small>(Wojsk)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 380<\/span><\/small> tak\u017ce mo\u017ce wyzyskiwa\u0107 przedstawione wierzenia i wyobra\u017cenia, z kt\u00f3rym cz\u0119\u015bciowo \u0142\u0105czy si\u0119 oryginalne porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">Kaszubi m\u00f3wi\u0105<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">: <i>Piorun p&#244;li<\/i>, <i>ale czej p&#242;tem&#249; zar&#244;z grom &#249;derzi<\/i>, <i>ten w&#235;gasy<\/i><\/span> <small>(z <span style=\"color: #00CCFF\">Cey<\/span> i <span style=\"color: #00CCFF\">Hilf<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb 499<\/span> (to z <span style=\"color: #00CCFF\">Hilf NKP II 934<\/span>)<\/small>, wywodz\u0105ce si\u0119 jednak przede wszystkim z przes\u0105du, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">&#242;gnia &#242;d grzm&#242;tu nie je w&#242;lno gas&#235;c<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 380<\/span><\/small> (te\u017c bia\u0142oruskie <small><span style=\"color: #00CCFF\">Piet 137<\/span><\/small>). <small><span style='color: #00CC00'>[zob. Aneks 2.3.1.P.2. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span><\/small><span style='color: #00CC00'> <\/span>Przes\u0105d ten oddaje dawne wierzenia o Perunie i o uderzeniu pioruna sakralizuj\u0105cym przedmiot, np. drzewo <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 486<\/span><\/small><small> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>)<\/small>. Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d\u017ci\u0144 z nieba<\/span><\/i> &#8216;piorun&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 300<\/span><\/small> jako wariant wobec polskiego <i><span style=\"color: #993300\">niebieski ogie\u0144<\/span><\/i> w przekle\u0144stwie <i><span style=\"color: #993300\">Niech ci\u0119 ogie\u0144 (niebieski) spali<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">!<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">Niech go siarczyste pioruny spal\u0105<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">!<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>NKP II 694, 933<\/span><\/small> i tego\u017c wariantu kaszubskiego <i><span style=\"color: #993300\">Niech ce sarcz&#235;st&#233; &#242;gnie sp&#244;l\u0105<\/span><span style=\"color: #993300\">! <\/i><\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 16<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span>oraz <i><span style=\"color: #993300\">\u017beb&#235; w ce sarcz&#235;sti pior&#235;n trzas\u0142<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">!<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy V 17<\/span><\/small>.<br \/>\nBurz\u0119 po\u0142\u0105czon\u0105 z silnym grzmotem, czyli tzw. <i><span style=\"color: #993300\">grzm&#242;t\u00f3wk&#227;<\/span><\/i> przedstawiaj\u0105 sobie niekiedy jako istot\u0119 \u017cyj\u0105c\u0105, kt\u00f3ra wszystko widzi i czuje; ka\u017cdego, co pokazuje b\u0142yskawic\u0119, pozbywa palca <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 381<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> Na koniec odnotujmy kilka ciekawszych prognostyk\u00f3w zwi\u0105zanych z grzmotem i towarzysz\u0105cymi mu obserwacjami czy wierzeniami ludowymi. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">grzm&#242;t na g&#242;\u0142i las<\/span><\/i>, odnosz\u0105cy si\u0119 do burzy wczesn\u0105 wiosn\u0105 i zapowiedzi ci\u0119\u017ckiego czasu <small>(\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 116<\/small><\/span>, znaj\u0105 gwary j\u0119zyka polskiego, np. \u015bl\u0105skie <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Wal 60<\/span><\/small>, a wyst\u0119puje on w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Gdy grzmi na go\u0142y las<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b\u0119dzie ci\u0119\u017cki czas<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Stel 153<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">Grzm&#242;t na g&#242;\u0142i las scyg&#244; bi&#233;dny czas<\/span><\/i> <small>(Chmielno)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 380<\/span><\/small> = kujawskiemu <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Beci\u0144ski<\/span>)<\/small> i wariantowi wielkopolskiemu <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Chociszewski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 765<\/small><\/span>, te\u017c bia\u0142oruskie o wr\u00f3\u017cbie nieurodzaju <small>(<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Piet 17<\/span>)<\/small>. Inna kaszubska jego wersja, tj. <i><span style=\"color: #993300\">Grzm&#242;t szk&#242;dzy na g&#242;\u0142i las<\/span><\/i> <small>(Gowidlino)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 380<\/span><\/small>, jest jego \u015bci\u0105gni\u0119ciem lub te\u017c efektem przyj\u0119cia przyczyny za skutek. Z kolei oryginalne jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Grzm&#242;t nad p&#242;lami &#8211; zas&#235;pie ce &#242;brodzajami<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>nad jezorami &#8211; r&#235;bami<\/i><\/span> <small>(\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 380<\/small><\/span>. Pocz\u0105tek prawdziwej wiosny nast\u0119puje dopiero, kiedy grzmot zagrzmi i jednocze\u015bnie spadnie ciep\u0142y deszcz <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 143<\/span>)<\/small>, do czego por\u00f3wnaj mo\u017ce przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Wielg&#244; dl&#244; gb&#249;ra p&#242;cecha grzm&#242;t na swi&#227;t&#233;g&#242; W&#242;jcecha<\/span><\/i> <small>(Lipusz) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 380<\/span> <\/small>jako wariant tego\u017c w polskich gwarach <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 743<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p>Za burz\u0119 na morzu, czyli sztorm czyni si\u0119 w wierzeniach odpowiedzialnym diab\u0142a morskiego <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.3.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> 2. 3. 2. T\u0119cza, wch\u0142aniaj\u0105ca wod\u0119 z morza, jezior, staw\u00f3w i rzek, przepowiada zwykle s\u0142ot\u0119 i  tym faktem wi\u0105\u017ce si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">t&#227;ga (t&#227;cza) pije w&#242;d&#227;]<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 332<\/span><\/small>, znany S\u0142owi\u0144com <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Ber 147<\/span> i z <span style=\"color: #00CCFF\">Hilf Kolb 383<\/span>)<\/small> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">tancz pije<\/span> <span style=\"color: #993300\">[woda]<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 92<\/span><\/small> pod <i><span style=\"color: #993300\">deszcz<\/span><\/i> = che\u0142mi\u0144skiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 248<\/span><\/small> <\/span>= czeskiemu ludowemu <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 92<\/span><\/small> i pras\u0142owia\u0144skiemu, a por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">T\u0119czo<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>t\u0119czo nie pij wody<\/i>, <i>bo narobisz ludziom szkody<\/i><\/span> <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">1894 Ad<\/span>; por. <span style=\"color: #00CCFF\">BysE 108<\/span> z zabawy dzieci\u0119cej na Podhalu)<\/span><\/small> i cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">Po deszczu pije d\u00f3nga<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 515<\/span><\/small>. Zjawisko to zapisa\u0142 ju\u017c Plutarch <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g\u015a 124<\/span>)<\/small>. Zwrot ten na Kaszubach posiada wariant: <i><span style=\"color: #993300\">t&#227;cza bierze w se w&#242;d&#227;<\/span><\/i> <small>(Hel, sporadycznie gdzie indziej) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 332<\/small><\/span> (por\u00f3wnaj bia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">wiesie\u0142ucha wodu biere <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\"><small>Piet 16<\/span><\/small>). Mniemanie, i\u017c t\u0119cza pije wod\u0119 z rzek itd. jest rozpowszechnione u S\u0142owian po\u0142udniowych, zachodnich i wschodnich, a tak\u017ce u s\u0105siad\u00f3w tych ostatnich, np. Wotiak\u00f3w i Czeremis\u00f3w <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 467-468<\/span>)<\/small>, a wyst\u0119puje w Birmie <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Tyl 247<\/span>)<\/small>, a z czego poszed\u0142 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">pic jak t&#227;ga<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 268<\/span><\/small> = cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">pije jak d\u00f3nga<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 856<\/span><\/small> = czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">pije jako duha<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Scz 89<\/span><\/small> i s\u0142owackiemu <i><span style=\"color: #993300\">pi&#357; ako d&#250;ha<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sm 54<\/span><\/small>, por\u00f3wnaj te\u017c &#8216;wyra\u017ca si\u0119 lud tu i \u00f3wdzie o \u0142apczywie pij\u0105cych ludziach: <i><span style=\"color: #993300\">pije jak t\u0119cza<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 468<\/span><\/small>. W zwrotach rosyjskich i polskich pojawia si\u0119 wyobra\u017cenie t\u0119czy jako smoka, wobec czego por\u00f3wnaj tu <i><span style=\"color: #993300\">pic jak sm&#242;k<\/span><\/i> &#8216;pi\u0107 du\u017co&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><\/small> = polskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 665<\/span><\/small>, na Kaszubach dzi\u015b przewa\u017cnie o piciu alkoholu.<\/p>\n<p>T\u0119cza pojawia si\u0119 cz\u0119sto wtedy, gdy po deszczu lub jeszcze w czasie padania wychodzi s\u0142o\u0144ce, co \u0142\u0105czy j\u0105 i frazeologi\u0119 z ni\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z fascynuj\u0105cym lud zjawiskiem jednoczesnego deszczu i \u015bwiecenia s\u0142o\u0144ca, na kt\u00f3re znaj\u0105 sporo frazeologizm\u00f3w. Najszerzej znane jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Deszczik pad&#244;<\/span><span style=\"color: #993300\">, s\u0142u\u0144ce swiecy, czarownica mas\u0142o klecy<\/i><\/span> &#8211; wo\u0142aj\u0105 np. w Puzdrowie dzieci, biegaj\u0105c podczas s\u0142onecznego deszczu po dworze <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 158<\/span><\/small>, znane jest bowiem np. z Ma\u0142opolski i \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego, a tak\u017ce z Czech, czy S\u0142owacji <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 353<\/span>)<\/small>, por\u00f3wnaj zwrot <i><span style=\"color: #993300\">czarownica mas\u0142o k\u0142\u00f3ci<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Kuc 149, 282<\/span><\/small>; por. <span style=\"color: #00CCFF\"><small>BysE 107<\/span><\/small>, gdzie wyprowadzanie tego z literatury (o szopce). Na Kaszubach istniej\u0105 nadto warianty: <i><span style=\"color: #993300\">czarownice czerzniaj\u0105 <\/span><\/i><small>(Mechowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 158<\/small><\/span>, <i><span style='color: 993300'>czarownica [mas\u0142o] czerzni&#244;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 320<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;ra robi mas\u0142o<\/span><\/i> <small>(Wysoka Zaborska, Le\u015bno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/small><\/span>, gdy\u017c pod wp\u0142ywem \u017cywotnego motywu zmory (wyraz) <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;ra<\/span><\/i> &#8216;czarownica&#8217; mo\u017ce przybra\u0107 posta\u0107 \u0107my nocnej <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 102<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 551-552, 558, 622<\/span> i <span style=\"color: #00CCFF\">647<\/span>) (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>)<\/small>. Do oryginalnego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">czarownica s&#227; smieje<\/span><\/i> &#8211; m\u00f3wi\u0105, gdy po deszczu za\u015bwieci s\u0142o\u0144ce <small>(K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 158<\/small><\/span> por\u00f3wnaj r\u00f3wnie\u017c oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">slujnce krz&#235;czi<\/span><\/i> (tj. s\u0142o\u0144ce p\u0142acze) <small>(Jastarnia, B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 84<\/small><\/span> oraz oryginalnego przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">M&#242;rowist&#244; p&#249;ra<\/span><\/i> <small>(= kochana czarownica)<\/small>,<i><span style=\"color: #993300\"> \u017ce p&#242; deszczu daje sl\u00f3nce <\/span><\/i><small>(K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 09<\/small><\/span>. Pog\u0142os ich tkwi te\u017c w oryginalnym porzekadle <i><span style=\"color: #993300\">Bab&#249;la <\/span><\/i><small>(= pantoflarz)<\/small><span style=\"color: #993300\">, <i>c&#235;b&#249;la<\/i>, <i>robi mas\u0142o w niedzel&#227;<\/i><\/span><i><span style=\"color: #993300\"> <\/span><\/i><small>(Goszczyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 12<\/small><\/span>.<\/p>\n<p> Po\u0142udniowe Kaszuby znaj\u0105 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w piekle j&#244;rmark<\/span><\/i> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">w piekle kerma\u017c<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 247<\/span><\/small>, kt\u00f3ry w tym znaczeniu jest raczej wt\u00f3rny, o czym przekonuje ju\u017c malborskie <i><span style=\"color: #993300\">Jak w dupie gri\u017cie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>to w pjekle jarmark<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">G\u00f3r II 2, 22<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">Jak w dupie (w nosie) \u015bwiyrzbi<\/span><span style=\"color: #993300\">, to (jest) w piekle kiermasz <\/i><\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 505, II 641<\/span><\/small>, ale te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">Diobli maj\u00f3m kiermasz<\/span><\/i> (bez podania znaczenia) <span style=\"color: #00CCFF\"><small>NKP I 428<\/span><\/small>.<\/p>\n<p> Posiadaj\u0105 wszak Kaszubi specjalnego demona zwanego <i><span style=\"color: #993300\">wilk<\/span><\/i> &#8216;demon atmosferyczny uosabiaj\u0105cy \u015bwiec\u0105ce s\u0142o\u0144ce i r\u00f3wnocze\u015bnie padaj\u0105cy deszcz&#8217;, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 w dwu oryginalnych zwrotach: <i><span style=\"color: #993300\">wilk m&#244; &#242;gr&#244;szk&#227;<\/span><\/i> <small>(pd)<\/small><i><span style=\"color: #993300\"> wilka brz&#235;ch b&#242;li<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka)<\/small><i><span style=\"color: #993300\">wilka &#242;g\u00f3n b&#242;li <\/span><\/i><small>(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 155<\/small><\/span>, a por\u00f3wnaj tu wariant kociewski <i><span style=\"color: #993300\">doktora brzuch boli<\/span><\/i> <small>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 100<\/small><\/span>, nawi\u0105zuj\u0105cy ju\u017c do <i><span style=\"color: #993300\">Lekarzu<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>ulecz samego siebie<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 4, 23<\/span><\/small>. W jakim\u015b zwi\u0105zku z nimi pozostaje oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">wilczi p\u0142&#244;szcz<\/span><\/i> &#8216;chmura, z kt\u00f3rej pada, podczas gdy r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwieci s\u0142o\u0144ce&#8217; <small>(Pomieczy\u0144ska Huta, Sianowo)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 86<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">wilcz&#244; p&#242;g&#242;da<\/span><\/i> <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>)<\/small>; mo\u017ce si\u0119 ono kojarzy\u0107 z wierzeniami w po\u017ceranie s\u0142o\u0144ca przez wilki <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 461<\/span>)<\/small>. Na pograniczu p\u00f3\u0142nocnych i \u015brodkowych Kaszub owego demona wilka wypiera <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;s<\/span><\/i>, wobec czego wariantem jednego z wymienionych wy\u017cej jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;sa &#242;gr&#244;szka trz&#227;se<\/span><\/i> &#8216;r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwieci s\u0142o\u0144ce i t\u0119cza pije wod\u0119&#8217; <small>(R\u0105b, Pomieczyno, Jele\u0144ska Huta) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 357<\/small><\/span>, zapewne w rezultacie kontaminacji z typem <i><span style=\"color: #993300\">sl\u00f3nyszk&#242; dzys l&#235;sa piecze<\/span><\/i> &#8216;s\u0142o\u0144ce zachodzi krwawo&#8217; <small>(K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 357<\/small><\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;s k&#242;m&#249; w &#242;cz&#235; naszcz&#244;\u0142<\/span><\/i> &#8216;o kim\u015b, co si\u0119 \u015bmieje i r\u00f3wnocze\u015bnie p\u0142acze albo w og\u00f3le do kogo\u015b, komu si\u0119 \u0142zy pokaza\u0142y w oczach&#8217; <small>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 218<\/small><\/span> jako wt\u00f3rnych wobec idiom\u00f3w okre\u015blaj\u0105cych wyga\u015bni\u0119cie ognia <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.<\/span>)<\/small>. Tak powsta\u0142o w efekcie oryginalnego wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;s&#244; &#242;gr&#244;szka<\/span><\/i>, med. &#8216;bia\u0142a gor\u0105czka, <i>delirium tremens<\/i>&#8217; <small>(Pomieczyno, Jele\u0144ska Huta, Przodkowo)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy II 357<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 myszki w g\u0142owie<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 463<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">widzie\u0107 bia\u0142e myszki<\/span><\/i>.<\/p>\n<p> Do tego pola znaczeniowego przeszed\u0142 te\u017c zwrot <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 s&#227; \u017ceni<\/span><\/i> &#8216;s\u0142o\u0144ce \u015bwieci i r\u00f3wnocze\u015bnie pada deszcz&#8217; <small>(Ko\u015bcierskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 291<\/small><\/span> = kociewskiemu <small>(z Pelplina) <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 96<\/small><\/span>, pierwotnie o wichurze <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.<\/span>)<\/small>. Wt\u00f3rn\u0105 semantyk\u0119 reprezentuj\u0105 te\u017c oryginalne zwroty: <i><span style=\"color: #993300\">mi\u00f3d pad&#244;<\/span><\/i> &#8216;pada deszcz i jednocze\u015bnie \u015bwieci s\u0142o\u0144ce&#8217; <small>(K\u0119pa Oksywska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 173<\/small><\/span>, wcze\u015bniej o deszczu <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>)<\/small>, tu zapewne pod wp\u0142ywem <i><span style=\"color: #993300\">zaraza pad&#244;<\/span><\/i> &#8216;pada deszcz i r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwieci s\u0142o\u0144ce&#8217;, te\u017c kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">zaraza pada na stare panni<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 187<\/span><\/small> : <i><span style=\"color: #993300\">pom\u00f3r na stare panni<\/span><\/i> <small>(Pelplin) <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 33<\/small><\/span>, i <i><span style=\"color: #00CCFF\">r&#235;b&#235; maj\u0105 wiesel&#233;<\/span><\/i> &#8216;ryby skacz\u0105 w wodzie, podczas gdy r\u00f3wnocze\u015bnie<br \/>\npada deszcz i \u015bwieci s\u0142o\u0144ce&#8217; <small>(K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 304<\/small><\/span>, najpierw o marnym po\u0142owie <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.3.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> 2. 3. 3. Wiatry &#8211; obok deszcz\u00f3w <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>)<\/small><br \/>\n&#8211; zwracaj\u0105 szczeg\u00f3lnie uwag\u0119 Kaszuby, zreszt\u0105 jak S\u0142owian w og\u00f3le, wobec czego<br \/>\nnie dziwi du\u017cy ich udzia\u0142 w wierzeniach i we frazeologii, co dotyczy przede wszystkim<br \/>\nwir\u00f3w powietrznych <small>(por.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 51, 470<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> Ogromnego znaczenia wiatru w \u017cyciu i my\u015bleniu Kaszuby, zw\u0142aszcza rybaka dowodzi kilkadziesi\u0105t nazw (dwucz\u0142onowych), zebranych przez Sycht\u0119 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 123-124<\/span>)<\/small>, a spo\u015br\u00f3d nich interesuj\u0105ce by\u0107 mog\u0105 cho\u0107by nast\u0119puj\u0105ce w formie oryginalnych wyra\u017ce\u0144: <i><span style=\"color: #993300\">cotka norda<\/span><\/i> &#8216;uosobienie wiatru p\u00f3\u0142nocnego&#8217; <small>(Karwia)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 139, III 215<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">cotka &#242;szcz\u00f3n&#244;<\/span><\/i> &#8216;uosobienie wiatru po\u0142udniowego zwiastuj\u0105cego deszcz&#8217; <small>(B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 139, III 346<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">smierdz\u0105c&#244; cotka<\/span><\/i> &#8216;uosobienie wiatru po\u0142udniowego zwiastuj\u0105cego deszcz&#8217; <small>(Karwia, D\u0119bki, \u017barnowiec) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 107<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">cotka zuda<\/span><\/i> &#8216;uosobienie wiatru po\u0142udniowego w postaci kobiety z rozpuszczonymi w\u0142osami&#8217; <small>(B\u00f3r, Hel)<\/small> i to samo <i><span style=\"color: #993300\">cotka Ferdinandow&#244;<\/span><\/i> &#8211; od nazwiska rybaka z Jastarni <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 139<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">cotka zuda z top\u00f3rkam&#235;<\/span><\/i> &#8216;silny wiatr po\u0142udniowy&#8217; <small>(Ku\u017anica) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 251<\/small><\/span> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;ru cotka<\/span><\/i> &#8216;chmura deszczowa&#8217; <small>(Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 139<\/span>, o czym zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/small><\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">tatk west<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 140<\/span><\/small> pod <i><span style=\"color: #993300\">cotka<\/span><\/i> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">w&#249;j west<\/span><\/i> &#8216;wiatr zachodni&#8217; <small>(Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 16<\/small><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">w&#249;j west z k&#242;c&#227;tam&#235; <\/span><\/i><i><span style=\"color: #993300\">(jidze)<\/span><\/i> &#8216;silny wiatr zachodni&#8217; <small>(Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 219, III 112, VI 16<\/small><\/span>, tak\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">kr\u00f3l wiatr\u00f3w<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">past&#233;rz rib<\/span><\/i> &#8216;wiatr zachodni&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 123<\/span><\/small>, wreszcie <i><span style=\"color: #993300\">nordow&#244; m&#242;ra<\/span><\/i> &#8216;\u0107ma zwiastuj\u0105ca wiatr p\u00f3\u0142nocny&#8217; <small>(Przymorze) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 216<\/small><\/span>. W\u015br\u00f3d wymienionych zdecydowanie dominuj\u0105 wiatry z dw\u00f3ch kierunk\u00f3w: po\u0142udniowego jako niepomy\u015blny dla rybo\u0142\u00f3stwa (por\u00f3wnaj te\u017c oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">(g\u0142odn&#244;) s&#235;ka \u0142aje<\/span><\/i> &#8216;o wietrze po\u0142udniowym&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 39, 47<\/span><\/small>) i zapowiadaj\u0105cy deszcz, kt\u00f3ry wyobra\u017cany jest w postaci kobiety, i zachodniego jako po\u017c\u0105dany przez rybak\u00f3w (por\u00f3wnaj np. <i><span style=\"color: #993300\">past&#233;rz rib<\/span><\/i>) oraz silnego (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">pies &#242;sz&#244;l&#244;\u0142<\/span><\/i> <small>(Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 215<\/small><\/span>) i przedstawiany jako m\u0119\u017cczyzna. <i><span style=\"color: #993300\">\u00d3st &#8211;r&#235;bacczi tr\u00f3st <\/span><\/i><i><span style=\"color: #993300\">[zuda &#8211; r&#235;back&#244; bi&#233;da]<\/span><\/i> &#8216;wiatr wschodni zapowiada pomy\u015blny po\u0142\u00f3w ryb w przeciwie\u0144stwie do po\u0142udniowego, zapowiadaj\u0105cego deszcz&#8217; <small>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 342, VII 328<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 23<\/span> (to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 748<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> Antropomorfizacja czy animizacja wiatru jest w wierzeniach ludowych stara i cz\u0119sta od \u0141u\u017cyc po Ural <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 471-485<\/span>)<\/small>, o czym te\u017c mowa przy demonologii <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>)<\/small>, a do czego por\u00f3wnaj nadto o wietrze i mrozie oryginalne zwroty: <i><span style=\"color: #993300\">wiater (sztor&#235;m, mr\u00f3z) sczid\u0142 <\/span><\/i><i><span style=\"color: #993300\">(&#242;bczid\u0142) sobie rod\u017ci (kark)<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 322, III 127, IV 334, V 300, VI 121<\/span><\/small> &#8211; i jego wariant: <i><span style=\"color: #993300\">wiater <\/span><\/i><i><span style=\"color: #993300\">(sztor&#235;m, mr\u00f3z) dost&#244;\u0142<\/small><\/span> <span style=\"color: #993300\">[batig&#227;] p&#242; rogach<\/small><\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy III 127, VI 121<\/span><\/small>, u Roppla: <i><span style=\"color: #993300\">sztywn&#244; briza<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">[&#8230;] wnet kark z\u0142\u00f3mie<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">sztorm&#235; wnet skr\u0105c\u0105 kark<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>RopZkm 9, 42<\/span><\/small>. Czy to pog\u0142os pospolitego u S\u0142owian ba\u0142ka\u0144skich wyobra\u017cenia o olbrzymim byku dzier\u017c\u0105cym Ziemi\u0119 na rogach i powoduj\u0105cym trz\u0119sienie przez przerzucenie jej z jednego rogu na drugi, co te\u017c znane z Azji i Afryki <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 46<\/span>)<\/small>, trudno jednoznacznie rozstrzygn\u0105\u0107, niemniej jednak wiatr (i mr\u00f3z <small>&#8211; zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/small><\/span>) Kaszubi wyobra\u017caj\u0105 sobie jako byka, do czego por\u00f3wnaj ba\u0142ka\u0144skie wyobra\u017cenie wiatru jako smoka <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 654<\/span>) <span style='color: #00CC00'>[zob. Aneks 2.3.1.P.3. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/small><\/span>.<\/p>\n<p> Oto trzy oryginalne prognozy zwi\u0105zane z wiatrami: <i><span style=\"color: #993300\">norda wieje (pieje), a zuda s&#227; smieje<\/span><\/i> &#8211; po wietrze p\u00f3\u0142nocnym przychodzi wiatr po\u0142udniowy <small>(Jastarnia, B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 140<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">Zuda wieje<\/span><span style=\"color: #993300\">, a west s&#227; smieje<\/i><\/span><i><span style='color: #00CC00'> <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 250<\/span><\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">Jak zuda ze snieg&#227; wieje<\/span><span style=\"color: #993300\">, to west s&#227; smieje<\/i><\/span> <small>(Przymorze) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 261<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">Jak zuda pr&#235;szczi<\/span><\/i> <small>(= pada)<\/span><\/small> <span style=\"color: #993300\">, <i>tej norda s&#227; cz&#235;szczi <\/i><\/span>&#8211; b\u0119dzie pogoda <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 250<\/span><\/small>. <\/p>\n<p> Dwa idiomy t\u0142umacz\u0105 wiatry czy szerzej niepogod\u0119 odprawianiem swych obrz\u0119d\u00f3w przez \u017byd\u00f3w: <i><span style=\"color: #993300\">Jacz&#233;s swi&#227;to m&#249;sz\u0105 miec dzys \u017b&#235;dz&#235;<\/span><span style=\"color: #993300\">, b&#242; to je tak&#244; niep&#242;g&#242;da<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 298<\/span><\/small> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">\u017b&#235;dz&#235; m&#249;sz\u0105 dzys jacz&#233; swi&#227;to miec, \u017ce to tak&#244; wilcz&#244; p&#242;g&#242;da je <\/span><\/i><small>(Szemud, Strzepcz, Linia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 110<\/small><\/span>, ale oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">B&#227;dze wnet sywek<\/span><\/i> <small>(= szron)<\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">b&#242; liz\u00f3wczi<\/span><\/i> <small>(= \u015bwi\u0119to Kuczek, tj. Namiot\u00f3w) <\/small> <i><span style=\"color: #993300\">nadch&#242;dz\u0105<\/span><\/i> (Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 370<\/small><\/span>. Pospolity w Polsce i w innych krajach jest przes\u0105d, odnosz\u0105cy si\u0119 do silnego i nag\u0142ego wiatru, \u017ce jego przyczyn\u0105 jest powieszenie si\u0119 cz\u0142owieka <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 480<\/span>)<\/small>, sk\u0105d polskie <i><span style=\"color: #993300\">wiatr<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakby si\u0119 kto powiesi\u0142<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 538<\/span><\/small>, posiadaj\u0105ce kaszubski wariant <i><span style=\"color: #993300\">wieje<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; s&#227; \u017bid p&#242;wiesy\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy VI 298<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">wiater w&#235;je<\/span><span style=\"color: #993300\">, jakb&#235; s&#227; \u017bid p&#242;wiesy\u0142<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 73<\/span><\/small>, por\u00f3wnaj te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 s&#227; ceszi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b&#242; s&#227; chtos p&#242;wiesy\u0142<\/i><\/span> &#8216;na widok wirowego ruchu powietrza&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 212<\/span><\/small>. Analogiczne frazeologizmy istniej\u0105 w gwarowej polszczy\u017anie: <i><span style=\"color: #993300\">pewno baba sie powiesi\u0142a i tak kieckamy macha na wi\u0119kszy wiatr<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 161<\/span><\/small>, co znane jako <i><span style=\"color: #993300\">baba si\u0119 powiesi\u0142a<\/span><\/i> <small>(Kieleckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/small><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">.<\/span> Na Polesiu wisielec wr\u00f3\u017cy zamie\u0107 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Piet 20<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> Kaszubskie archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">szwistum-p&#242;szwistum<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;powoli, oci\u0119\u017cale&#8217; <small>(K\u0119pa Pucka)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 206<\/span><\/small> (= archaicznemu <i><span style=\"color: #993300\">lelum-polelum<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 350<\/span><\/small>,<br \/>\nkociewskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 106<\/span><\/small>, ma\u0142opolskiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">Kuc 48<\/span><\/small>) jako wariant historycznego <i><span style=\"color: #993300\">Fistum Pofistum<\/span><\/i> <small>(1618)<\/small> lub wariant skr\u00f3cony polskiego gwarowego <i><span style=\"color: #993300\">Lelum Polelum<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> \u015awistum Po\u015bwistum<\/i><\/span> <small>(1830 <span style='color:#00CCFF'>W\u00f3jcicki<\/span>)<\/small> czy <i><span style=\"color: #993300\">Lelum Polelum<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i><br \/>\nFistum Pofistum<\/i><\/span> <small>(1846 <span style=\"color: #00CCFF\">Wurzbach<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 288<\/small><\/span> reprezentuje ju\u017c odmienne znaczenie i jest dyskusyjne, poniewa\u017c Br&#252;ckner jako s\u0142uszn\u0105 oceni\u0142 decyzj\u0119 Rysi\u0144skiego zaliczenia tego do przys\u0142\u00f3w <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 226<\/span>)<\/small>, podczas gdy Bystro\u0144 potraktowa\u0142 to jako uosobienie wiatru <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">BysE 142<\/span>, por. te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">Giey 151<\/span>)<\/small>. Lubelskie <i><span style=\"color: #993300\">lelkum polelkum<\/span><\/i> znaczy &#8216;bez rozumu, bez sprytu&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">BaMa 21<\/span><\/small>.<\/p>\n<p> Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;k&#244; jachta<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 296<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;k&#244; (dz&#235;w&#244;) jachta <\/span><\/i>wed\u0142ug wierze\u0144 og\u00f3lnokaszubskich odnosi si\u0119 do dusz my\u015bliwych, kt\u00f3rzy za \u017cycia polowali w niedziel\u0119 do po\u0142udnia <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 261, 268<\/span><\/small> (obok: <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;w&#233; \u0142\u00f3wstwo<\/span><\/i> &#8216;k\u0142usownictwo&#8217; <small>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 27<\/small><\/span>), przy czym po\u0142udniowi Kaszubi s\u0142ysz\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;k\u0105 jacht&#227;<\/span><\/i>, jak z szumem w\u015br\u00f3d strzelaniny, nawo\u0142ywa\u0144, gwizdania, odg\u0142osu tr\u0105b i szczekania ps\u00f3w przelatuje nad lasem <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 268<\/span>)<\/small>. Wierzenie to jest pochodzenia germa\u0144skiego (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">dzyk&#244; jachta <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">to cz&#235;sto mniemnieck&#244;, diabelsk&#244; jachta<\/span> <small>(Bytowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 309<\/small><\/span>) i obj\u0119\u0142o zachodnie kra\u0144ce S\u0142owia\u0144szczyzny (\u0141u\u017cyce, cz\u0119\u015b\u0107 Czech i S\u0142owenii), gdzie zatem w wichurze lud widzi t\u0142umny orszak dusz ludzi zmar\u0142ych, przelatuj\u0105cy nad ziemi\u0105 pod przewodem &#8216;dzikiego \u0142owcy&#8217; lub innego demona zwi\u0105zanego z poga\u0144skim Wodanem <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 429, 482<\/span>)<\/small>. Na \u0141u\u017cycach znany jest <i><span style=\"color: #993300\">nocny hajnik<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">FischEtn 108<\/span><\/small>.<\/p>\n<p> Wiatry i wichry wywo\u0142uj\u0105 demony, zw\u0142aszcza z\u0142e <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 483<\/span>)<\/small>, do czego nawi\u0105zuj\u0105 idiomy: <i><span style=\"color: #993300\">grac na wierzbowim cziju<\/span><\/i> &#8217;o diable powoduj\u0105cym tzw. <i><span style=\"color: #993300\">gwizd\u00f3wk&#227;<\/span><\/i>, tj. wiatr p\u00f3\u0142nocny, od morza&#8217; <small>(Goszczyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 395<\/small><\/span>), przy czym wiadomo, i\u017c wierzba jest mieszkaniem z\u0142ych mocy <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>)<\/small>; <i><span style=\"color: #993300\">wiater (sztormiszcze) jak zli d&#235;ch<\/span><\/i> <small>(pn wsch) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 300,<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">VI 121<\/small><\/span>; oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">wiater (sztormiszcze) ze slom\u0105 lec&#244;l (leca) jak p&#249;rtka z dobr\u0105 d&#235;sz\u0105 <\/span><\/i><i><span style=\"color: #993300\"><\/span><\/i><small>(pn-wsch) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 300, VI 121<\/small><\/span> i wariant <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142i jadze z p&#242;t&#227;pion\u0105 dusz\u0105 do piek\u0142a<\/span><\/i> &#8211; o wichurze <small><span style=\"color: #00CCFF\">Maj 215<\/span><\/small> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">nieb&#242; s&#227; g&#242;rzi<\/span><\/i> &#8216;o silnym wietrze&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 227<\/span><\/small> za wiatr<br \/>\nodpowiedzialnym czyni niebo i przypomina zwrot <i><span style=\"color: #993300\">gwi&#244;zd&#235; p\u0142acz\u0105<\/span><\/i> (tj. migoc\u0105) o deszczu <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.1.2.)<\/small><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">s\u0142on&#235;szk&#242; s&#227; g&#242;rzi<\/span><\/i> &#8216;jest zimno&#8217; <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.1.3.<\/span>)<\/small>. Wiatry &#8211; podobnie jak deszcze i \u015bnieg <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>)<\/small> &#8211; w wierzeniach i wiedzy ludowej maj\u0105 sw\u0105 siedzib\u0119 w Szwecji <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 311, VI 122<\/span>)<\/small> i st\u0105d bierze si\u0119 oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">szw&#233;da dm&#249;ch&#244; (wieje)<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy V 311<\/span><\/small>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">szw&#233;da<\/span><\/i> &#8216;wiatr p\u00f3\u0142nocny&#8217;, a por\u00f3wnaj: <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d Szw&#233;d\u00f3w jidze zle<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">!<\/span> oraz <i><span style=\"color: #993300\">N&#244;wicyj wiatr\u00f3w jidze &#242;d Szw&#233;d\u00f3w<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 42, 47<\/span><\/small>. Szwedzi przechowuj\u0105 je w wielkich, zawi\u0105zanych workach i si\u0142a wiatru zale\u017cy od tego, ile work\u00f3w otworz\u0105 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 122<\/span>)<\/small>, co przypomina dzia\u0142alno\u015b\u0107 Eola z Homerowej relacji w <i>Odysei<\/i>.<\/p>\n<p> 2. 3. 4. Wiatry wirowe, inaczej wiry powietrzne \u015bci\u015ble z wiatrami si\u0119 wi\u0105\u017c\u0105, ale dostarczaj\u0105 nieco innych wierze\u0144 i uj\u0119\u0107 s\u0142ownych, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wiele jest kaszubskimi idiomami. Z nimi jeszcze w wi\u0119kszym stopniu \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 wierzenia ludowe <small>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 470<\/span>)<\/small> I wyobra\u017canie ich sobie jako taniec <small>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 637, 641<\/span>)<\/small>, aczkolwiek niekt\u00f3re s\u0105 w interesuj\u0105cym nas tu wzgl\u0119dzie neutralne, np. oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">gr&#235;pa wiatr&#235;<\/span><\/i> &#8216;wiatr wirowy unosz\u0105cy w g\u00f3r\u0119 piasek lub wod\u0119&#8217; <small>(Jastarnia, B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 361<\/small><\/span>.<\/p>\n<p> &#8216;Charakterystyczny wirowy ruch wiatru (wiru) interpretuje si\u0119 w wierzeniach S\u0142owian dwojako: raz &#8211; znacznie rzadziej &#8211; jako walk\u0119, po wt\u00f3re &#8211; jako taniec wzgl\u0119dnie kr\u0119cenie si\u0119, wirowanie duch\u00f3w, demon\u00f3w itp.&#8217; <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 473<\/span>)<\/small>. Druga koncepcja jest cz\u0119stsza i spotykana na wszystkich ziemiach s\u0142owia\u0144skich <small>(\u0141u\u017cyce, Bu\u0142garia, wschodnia Rosja)<\/small>, przy czym p\u00f3\u0142nocni S\u0142owianie wicher uwa\u017caj\u0105 za kr\u0119c\u0105cego si\u0119 czy ta\u0144cz\u0105cego czarta, a np. Ukrai\u0144cy podolscy mieszaj\u0105 oba wyobra\u017cenia <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 474<\/span>)<\/small>. Kaszubi twierdz\u0105 nawet, \u017ce diab\u0142a tego w owym wirze mo\u017cna zobaczy\u0107, tylko trzeba <i><span style=\"color: #993300\">wzerac przez nog\u00f3wka <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>rak&#244;w<\/i>)<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy II 240<\/span><\/small> pod <i><span style=\"color: #993300\">kr&#227;c&#235;szk<\/span><\/i>. Istnieje te\u017c wierzenie o powodowaniu wiru przez dusze dzieci nieochrzczonych <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 88<\/span>)<\/small>, a gdzie indziej te\u017c za to, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">czort ta\u0144czy po polach<\/span><\/i>, wini si\u0119 dusze grzesznik\u00f3w <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Gorl 295<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> Z wierze\u0144 tych i wyobra\u017ce\u0144 posz\u0142o wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bli tu\u0144\u0107<\/span><\/i> &#8216;nag\u0142y wir w powietrzu wywo\u0142any ta\u0144cem diab\u0142a&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 332<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 212<\/small><\/span> = wielkopolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">diabli taniec<\/span><\/i> <small>(Cerekwica w Pozna\u0144skiem) <span style=\"color: #00CCFF\">AJKLW II 122<\/small><\/span>, co wt\u00f3rnie na Kaszubach przeniesiono na taniec figurowy wykonywany przez trzy osoby i polegaj\u0105cy na tym, \u017ce w takt skocznej muzyki osoby te posuwaj\u0105 si\u0119 3 kroki wprz\u00f3d i 3 kroki wstecz, zwany te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;sowi tu\u0144c<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">trzech bi&#233;s\u00f3w tu\u0144c<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 322<\/span><\/small><small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.4.4.<\/span>)<\/small>, a do owego przeniesienia por\u00f3wnaj nadto oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">ta\u0144c&#235;je<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; di&#244;be\u0142 &#242;gon&#227; zakr\u0105cy\u0142 <\/i><\/span>&#8216;o ta\u0144cach wsp\u00f3\u0142czesnych&#8217; <small>(Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 324<\/small><\/span>, do kt\u00f3rego zobacz ni\u017cej <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk &#242;g\u00f3n&#227; kr\u0105cy<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 227<\/small><\/span> i mo\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">k&#242;ta za &#242;g\u00f3n skr&#227;c&#235;c<\/span><\/i> &#8211; o pota\u0144c\u00f3wce <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 205<\/span><\/small><small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.4.4<\/small><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">.<\/span><small>)<\/small> <\/span>.<\/p>\n<p> &#8216;Wirowanie wichru, czyli jego &#8216;taniec&#8217;, wywo\u0142ywa\u0142 w wyobra\u017ani ludu kojarz\u0105cy si\u0119 z tym obraz wesela: Polacy i wszyscy S\u0142owianie wschodni cz\u0119sto wyra\u017caj\u0105 si\u0119 o wichrze, \u017ce jest to &#8216;czarcie wesele&#8217; albo, \u017ce to &#8216;czart si\u0119 \u017ceni&#8217; <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 476<\/span>)<\/small>, nie jest zatem izolowane kaszubskie wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#233; wiesel&#233;<\/span><\/i> &#8216;wichura&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ram 25,<\/span><\/small><small> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 556<\/small><\/span>, zapewne te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">krisz&#244;k&#242;w&#233; wiesel&#233;<\/span><\/i> &#8216;\u015bnie\u017cyca, zadymka&#8217; <small>(Karwia, Ostrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 142<\/small><\/span> i wariant <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk&#242;w&#233; <\/span><\/i><i><span style=\"color: #993300\">(di&#244;bl&#233;) g&#242;d&#235;<\/small><\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 47<\/span><\/small> czy przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Wich&#249;ra &#8211; p&#249;rtk&#242;w&#233; g&#242;d&#235;<\/span><\/i> <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 657<\/small><\/span>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 s&#227; \u017ceni<\/span><\/i> <small>(Ko\u015bcierskie i w Pelplinie na Kociewiu) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 291<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 96<\/small><\/span> zmieni\u0142 ju\u017c znaczenie <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>)<\/small>, ale jego pierwotne znaczenie r\u00f3wnie\u017c na Kaszubach jest znane: <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 s&#227; \u017ceni<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 212<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">taki ostry wicher<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakby si\u0119 diabe\u0142 \u017ceni\u0142<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 251<\/span><\/small>), te\u017c polskie gwary np. cieszy\u0144ska <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 428<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj czeskie <i><span style=\"color: #993300\">venku se &#269;rti &#382;en&#237;<\/span><\/i> &#8216;jest bardzo z\u0142a pogoda, wichura&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Bas 33<\/span><\/small>. Powi\u0105zania z Wielkopolsk\u0105 wykazuje zwrot <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 ta\u0144cuje [ze sw&#242;j\u0105 stark\u0105]<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 212, II 242<\/span><\/small> pod <i><span style=\"color: #993300\">kr\u0119ciuch<\/span><\/i> <small>(Le\u015bno)<\/small>, ale oryginalny jest zwrot rozbudowany przez kontaminacj\u0119: <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 s&#227; ceszi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b&#242; chtos st&#244;ri bierze m\u0142od\u0105 bia\u0142k&#227;<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 212<\/span><\/small>, bo por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 s&#227; ceszi<\/span><span style=\"color: #993300\">, b&#242; s&#227; chtos p&#242;wiesy\u0142<\/i><\/span> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>) <\/small>i fakty zamieszczone ni\u017cej. U\u017cywane na okre\u015blenie wiru inne kaszubskie zwroty mog\u0105 nawi\u0105zywa\u0107 do frazeologizm\u00f3w z odmiennych p\u00f3l: <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 l&#244;t&#244; z miot\u0142\u0105<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 na mietel&#235;k&#249; jedze<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 212<\/span><\/small>, mianowicie albo z tzw. ta\u0144cem dziewczyn z miot\u0142\u0105 <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.4.4.<\/span>)<\/small>, albo ze \u015brodkiem transportu czarownicy, natomiast oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 jidze na jacht&#227;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 212<\/span><\/small> wykazuje wp\u0142yw <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;czi jacht&#235;<\/span><\/i> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>)<\/small>, ale por\u00f3wnaj r\u00f3wnie\u017c warianty: <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk jedze<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtka przelec&#244;\u0142<\/span><\/i> <small>(Przodkowo, \u017bukowo)<\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtka zawi&#244;\u0142<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa Oksywska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/small><\/span>, przy czym pierwsze jawi\u0107 si\u0119 mo\u017ce jako skr\u00f3cenie wobec mazurskiego <i><span style=\"color: #993300\">diabe\u0142 jedzie na wesele<\/span><\/i> <small>(1896) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 428<\/small><\/span> i bia\u0142oruskiego <i><span style=\"color: #993300\">czort jedzie z wiesielem<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Piet 19, 81<\/span><\/small>, a do ca\u0142ej tej grupy frazeologizm\u00f3w por\u00f3wnaj wielkopolskie <i><span style=\"color: #993300\">diabe\u0142 (z\u0142y) ta\u0144cuje<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">diabe\u0142 (szatan) leci (kr\u0119ci, ta\u0144cuje) <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\"><small>AJKLW II 122<\/span><\/small>, gdzie bli\u017csza geografia i wykazuj\u0105ce wp\u0142yw innych p\u00f3l <i><span style=\"color: #993300\">(g\u0142upi) jasni leci<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">ciota leci<\/span><\/i>.<\/p>\n<p> Za oryginalny z kolei przyj\u0105\u0107 nale\u017cy zwrot <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk &#242;gon&#227; kr\u0105cy<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa Swarzewska)<\/small> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\"><small>Sy IV 227<\/span><\/small>, posiadaj\u0105cy nast\u0119puj\u0105ce warianty: <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rt&#244;k &#242;g&#242;nu mi&#244;le<\/span><\/i> <small>(B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 227<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtka &#242;g\u00f3n&#227; chlast&#244; <\/span><\/i><i><span style=\"color: #993300\">(zami&#244;t&#244;)<\/span><\/i> <small>(Kartoszyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/small><\/span>. W gwarach polskich ma za to po\u015bwiadczenie kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 m&#244; wiesel&#233;<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 212<\/span><\/small>, por\u00f3wnaj bowiem np. kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">djabe\u0142 wesele wiprawia<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK II<\/span><\/small> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">krancio\u0142ek<\/span><\/i>, co znane te\u017c z <span style=\"color: #00CCFF\">Dygasi\u0144skiego <\/span><small>(1891)<\/small><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span><small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 428<\/span><\/small>, a co mo\u017cna by &#8211; by\u0107 mo\u017ce &#8211; uzna\u0107 za wariant <i><span style=\"color: #993300\">diabe\u0142 si\u0119 \u017ceni<\/span><\/i>, przyjmuj\u0105c wymian\u0119: <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 wesele<\/span><\/i> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017ceni\u0107 si\u0119<\/span><\/i>, a por\u00f3wnaj do tego archaiczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">popi&#233;lnik swoj&#227; c\u00f3rk&#227; \u017ceni<\/span><\/i> &#8216;wiatr gwi\u017cd\u017ce pod p\u0142yt\u0105 kuchenn\u0105&#8217; <small>(Mojuszewska Huta) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 139<\/small><\/span>. Wariantem wy\u017cej om\u00f3wionego jest kaszubski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 w&#235;pr&#244;wi&#244; z&#244;p&#249;st&#235;<\/span><\/i> &#8216;pada deszcz ze \u015bniegiem&#8217; <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/small><\/span>, cho\u0107 ze zmienion\u0105 troch\u0119 semantyk\u0105, ale to ze wzgl\u0119du na wp\u0142yw oryginalnego zwrotu kasz. <i><span style=\"color: #993300\">pad&#244; jak w z&#244;p&#249;st&#235;<\/span><\/i> &#8216;o \u015bniegu padaj\u0105cym du\u017cymi p\u0142atami poza okresem zapust\u00f3w&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 185<\/span><\/small>.<\/p>\n<p> Oryginalny jest tak\u017ce zwrot <i><span style=\"color: #993300\">to z&#235;ma s&#227; z cep\u0142&#227; bije <\/span><\/i>&#8216;o mro\u017anym i r\u00f3wnocze\u015bnie s\u0142onecznym dniu zimowym&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 212<\/span><\/small>, aczkolwiek istniej\u0105, ale o burzy polskie zwroty gwarowe <i><span style=\"color: #993300\">zimno trze si\u0119 z ciep\u0142em<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">chmury tr\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Gorl 296<\/span><\/small><small> (por. takie wyobra\u017cenie <span style=\"color: #00CCFF\">Gulg 32<\/span>)<\/small>, natomiast kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">z&#235;ma ze zymk&#227; s&#227; bije<\/span><\/i> &#8216;o zadymce \u015bnie\u017cnej na wiosn\u0119&#8217; i kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">zima z wiosn\u0105 sia bije<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 215<\/span><\/small>. Zwroty te nawi\u0105zuj\u0105 do tych o wirach i &#8211; by\u0107 mo\u017ce &#8211; s\u0105 \u015bladem dawnych wyobra\u017ce\u0144 o walce demon\u00f3w jako ich przyczyny. Zaznaczy\u0107 wszak wypada, i\u017c przypominaj\u0105 one zwroty na oznaczenie deszczu przy r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwiec\u0105cym s\u0142o\u0144cu <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> Na tym nie wyczerpuje si\u0119 bogactwo frazeologii odnosz\u0105cej si\u0119 do wir\u00f3w powietrznych. Z dalszych om\u00f3wi\u0107 najpierw trzeba wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">swini&#233; g\u00f3wno<\/span><\/i> &#8216;nagle powstaj\u0105cy wir w powietrzu, za kt\u00f3ry czyni\u0105 odpowiedzialnym diab\u0142a&#8217;, przy czym ta apotropeiczna nazwa ma na celu odp\u0119dzenie z\u0142ego ducha, kt\u00f3rego odstraszaj\u0105 oryginalnym zakl\u0119ciem: <i><span style=\"color: #993300\">Tfi, tfi, swini&#233; g\u00f3wno s&#227; gzy<\/i><\/span>, a te\u017c obra\u017aliwe jest powiedzenie komu\u015b, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">kr\u0105cy s&#227; jak swini&#233; g\u00f3wno<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 343<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj samo <i><span style=\"color: #993300\">swini&#233; g\u00f3wno<\/span><\/i> <small>(z <span style=\"color: #00CCFF\">Budz<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 203<\/small><\/span> i rzeczownik <i><span style=\"color: #993300\">swini\u00f3nka<\/span><\/i> z pogranicza kaszubsko-kociewskiego <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 203<\/span><\/small>). Oryginalne jest <i><span style=\"color: #993300\">robic<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; di&#244;be\u0142 g\u00f3wno m&#242;t&#244;\u0142<\/i><\/span> &#8216;pr\u0119dko i niedbale&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211, 348, III 117, VII 263<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj mo\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">robi\u0105 jak sto diab\u0142\u00f3w<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>NKP III 50<\/span><\/small>), do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj dwa oryginalne porzekad\u0142a <i><span style=\"color: #993300\">Czej di&#244;be\u0142 rob&#242;t&#235; ni m&#244;<\/span><span style=\"color: #993300\">, tej &#242;n pi&#244;sk&#227; k&#249;rzi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 210<\/span><\/small>, te\u017c <small><span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span><\/small><small> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 432<\/small><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Di&#244;be\u0142 m&#242;t&#244; g\u00f3wno<\/span><\/i><small> (Ugoszcz)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 348<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\">.<\/span><\/p>\n<p> Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">swini&#233; g\u00f3wno<\/span><\/i> znane jest z polskiego gwarowego, np. z gwary warmi\u0144skiej <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Stef 165<\/span><\/small>, kociewskiej <small>(Gruczno) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g\u015a 124<\/small><\/span>, wielkopolskiej <i><span style=\"color: #993300\">\u015bwi\u0144skie g\u00f3wno<\/span><\/i> &#8216;wir powietrzny przed burz\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>B\u0105k 122<\/span><\/small> i <span style=\"color: #00CCFF\"><small>AJKLW II 120-121<\/span><\/small>, gdzie nast\u0119puj\u0105ca geografia: po\u0142udniowa i zachodnia Wielkopolska, Mazurzy wiele\u0144scy, miejscami na p\u00f3\u0142nocy i pod Koninem, w <small><span style=\"color: #00CCFF\">AJK<\/span><\/small> spod Bydgoszczy, Koronowa i Mroczy oraz z p\u00f3\u0142nocy Kaszub. &#8222;U \u0141u\u017cyczan i Polak\u00f3w [&#8230;] odstraszaj\u0105 wicher wo\u0142aniem : <span style=\"color: #993300\">\u015awi\u0144skie g&#8230;! \u015awi\u0144skie g&#8230;!<\/span>&#8216;, ale dla niezrozumienia &#8216;celu tego okrzyku, powtarzaj\u0105c go mimo to wci\u0105\u017c jeszcze si\u0142\u0105 tradycji przy pojawianiu si\u0119 powietrznego wiru, wzi\u0119to go wreszcie za nazw\u0119 owego wiru. St\u0105d dalej powsta\u0142o jeszcze inne, odosobnione zreszt\u0105, miano dla wichru: <span style=\"color: #993300\">\u015bwi\u0144skie powietrze<\/span>, tzn. \u015bwi\u0144ski wiatr, a z drugiej strony &#8211; co ciekawsze &#8211; wynik\u0142a te\u017c ludowa interpretacja wichru jako kr\u0119c\u0105cej si\u0119 szybko czarnej \u015bwini (znam j\u0105 dotychczas tylko i wy\u0142\u0105cznie z pewnej okolicy Pozna\u0144skiego&#8220;, gdzie podobnie i te\u017c o o u\u017cywaniu ka\u0142u jako broni magicznej przez S\u0142owian, Fin\u00f3w, German\u00f3w itd.) Po\u015bwiadczenie z Kaszub rozszerza materia\u0142, podobnie jak <i><span style=\"color: #993300\">\u015bfinski wichyr<\/span><\/i> &#8217;tr\u0105ba powietrzna&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Maz II 169<\/span><\/small>, ale o <i><span style=\"color: #993300\">czarnej \u015bwini<\/span><\/i> ni\u017cej <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>)<\/small>. Trudno rozstrzygn\u0105\u0107, czy w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">swini&#233; g\u00f3wno trz&#235;mac w gr\u00f3scy<\/span><\/i> &#8211; do kogo\u015b, kto rozda\u0142 z\u0142e karty <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 202<\/span><\/small> wyra\u017cenie to znalaz\u0142o si\u0119 tylko przez wymian\u0119 ze zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">&#249;chwac&#235;c srok&#227; za &#242;g\u00f3n<\/span><\/i>, karciane &#8216;nie mie\u0107 powodzenia w kartach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy V 143<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj nadto: <i><span style=\"color: #993300\">B\u0119dzie w\u00f3jtym, bo w g\u00f3wno wlaz\u0142<\/span><\/i> <small>(Kunysz) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 725<\/small><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">.<\/span><span style='color: #00CC00'> <\/span><\/p>\n<p> Do obra\u017aliwego zwrotu kaszubskiego <i><span style=\"color: #993300\">kr\u0105cy s&#227; jak swini&#233; g\u00f3wno<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 348<\/span><\/small> przywo\u0142a\u0107 trzeba jego odpowiedniki: kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">kra\u0144ci sia jak kra\u0144ciek<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 242<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">kra\u0144ci sia jak jurek<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 112<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 58<\/small><\/span>, a ponadto cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">loce jak diobli pomiet\u0142o<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>NKP II 280<\/span><\/small>, do kt\u00f3rego zobacz czeskie <i><span style=\"color: #993300\">l&#237;tat jako pometlo<\/span><\/i> &#8216;lata\u0107 jak kot z p\u0119cherzem&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Bas 195<\/span><\/small>. Synonimiczne wobec <i><span style=\"color: #993300\">swini&#233;g&#242; g\u00f3wna<\/span><\/i> nazwy <i><span style=\"color: #993300\">jurk<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">kr&#227;ck<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">kr&#227;c&#235;szk<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">krac&#235;sznik<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">szeli\u0144c<\/span><\/i> pojawiaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce w oryginalnych (z wymian\u0105 cz\u0142onu to\u017csamego znaczeniowo) zwrotach: <i><span style=\"color: #993300\">jurk lecy<\/span><\/i> <small>(Ko\u015bcierskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 112<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">kr&#227;c&#235;sznik lecy<\/span><\/i> <small>(Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 242<\/small><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">szeli\u0144c lecy<\/span><\/i> <small>(Mechelinki, Rewa) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 216<\/small><\/span>, por\u00f3wnaj kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">sr&#233;l lejcy<\/span><\/i>, a oryginalne s\u0105 te\u017c wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;czi kr&#227;ck<\/span><\/i> &#8216;wir powietrzny&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Maj 215<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">kr&#227;ck&#242;wati wiater<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 242<\/span><\/small>, a por\u00f3wnaj nadto oryginalne zwroty o nami\u0119tnej tancerce: <i><span style=\"color: #993300\">ta\u0144cowac jak kr&#227;c&#235;szk<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa Oksywska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 242<\/small><\/span>. Poda\u0107 tu trzeba r\u00f3wnie\u017c zwrot <i><span style=\"color: #993300\">latac jak roczitnik<\/span><\/i> &#8216;o krowie id\u0105cej w szkod\u0119&#8217; <small>(Konarzyny, Swornegacie, Zielona Chocina)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 339<\/span><\/small>, poniewa\u017c <i><span style=\"color: #993300\">roczitnik<\/span><\/i>&#8216;diabe\u0142 wywo\u0142uj\u0105cy silny wiatr&#8217;, zwany te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">swist <\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 204<\/span><\/small>, przypomina wy\u017cej ju\u017c om\u00f3wione nazwy wiru powietrznego. Nale\u017cy do nich zapewne <i><span style=\"color: #993300\">b\u0105k<\/span><\/i> w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">b\u0105czi kr\u0105c&#235;c<\/span><\/i> &#8216;tworzy\u0107 wiry w morzu&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 51<\/span><\/small>, aczkolwiek <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b\u0105k<\/span><\/i> to te\u017c zabawka wirowa <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 62<\/span><\/small>, z ca\u0142\u0105 za\u015b pewno\u015bci\u0105 przynale\u017c\u0105 tu: <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk\u00f3w mich&#244;\u0142<\/span><\/i>, pleonazm: &#8216;z\u0142y duch powoduj\u0105cy nag\u0142y wir w powietrzu&#8217; <small>(Jele\u0144ska Huta) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 230<\/small><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk\u00f3w &#242;g\u00f3n<\/span><\/i> <small>(Sianowska Huta)<\/small>, te\u017c w znaczeniu &#8216;gadu\u0142a&#8217; <small>(Podjazdy, Sul\u0119czyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 230<\/small><\/span>, a por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bli &#242;g\u00f3n<\/span><\/i> &#8216;\u017carnowiec miotlasty&#8217; <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> 2. 3. 5. Ogie\u0144 &#8211; jak wskazuj\u0105 wierzenia &#8211; na Kaszubach otaczany by\u0142 czci\u0105, jak u wszystkich S\u0142owian i poza nimi <small>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 491-500<\/span>)<\/small>. Ogie\u0144 rodzi si\u0119 i \u017cyje jak wynika z zagadki: <i><span style=\"color: #993300\">&#242;jc s&#227; rodzy<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>syn p&#242; dak&#249; ch&#242;dzy<\/i><\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">Eszcze sia ojciec nie urodzi&#233;\u0142<\/span><span style=\"color: #993300\">, to u\u017c syn po dachu chodzi&#233;\u0142<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 299-300<\/span><\/small> <small>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">BysE 115<\/span> o przys\u0142owiu z zagadki)<\/small>, a zatem synem ognia jest dym, do czego por\u00f3wnaj oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Dl&#244; &#242;gnia cerpiec dim<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy III 300<\/span><\/small>. Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d\u017ci\u0144 p&#227;k&#244; ze smi&#233;chu<\/span><\/i> &#8216;pali si\u0119, po\u017ceraj\u0105c sw\u00f3j pokarm&#8217;, ale r\u00f3wnie\u017c <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d\u017ci\u0144 zdich&#244;<\/span><\/i> &#8216;ga\u015bnie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy III 300<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d\u017cin zdech\u0142<\/span><\/i> <small>(pn)<\/small> obok <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d\u017cin szed\u0142 na w&#227;der<\/span><\/i> <small>(pd)<\/small> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">oga\u0144 zdech\u0142<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">oga\u0144 szed\u0142 na w\u0105der<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 299<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">ogie\u0144 zdech\u0142<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 809<\/span><\/small>, g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span style=\"color: #993300\">sweca slaka<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Trof 284<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">wohe\u0144 je wu&#353;o\u0142<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Trof 359<\/span><\/small>), czego \u015blad mamy te\u017c w oryginalnym zwrocie: <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d\u017ci\u0144 le\u017ci jak<br \/>\nzdech\u0142i<\/span><\/i> &#8216;\u017ale si\u0119 pali&#8217; <small>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 299<\/small><\/span>. Z dawnym kultem ognia \u0142\u0105czy\u0107 nale\u017cy oryginalne zwroty antonimiczne: <i><span style=\"color: #993300\">&#242;stawic &#242;d\u017ci\u0144 prz&#235; \u017c&#235;cym <\/span><\/i>&#8216;zostawi\u0107 ogie\u0144 na noc&#8217;: <i><span style=\"color: #993300\">&#249;smirc&#235;c &#242;d\u017ci\u0144<\/span><\/i> &#8216;zgasi\u0107 ogie\u0144 na noc&#8217; <small>(Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 299<\/small><\/span>, dodaj\u0105c informacj\u0119: &#8216;W zapad\u0142ych k\u0105tach S\u0142owia\u0144szczyzny jeszcze do niedawna gospodynie dba\u0142y, aby dzi\u0119ki starannemu przechowywaniu \u017caru ogie\u0144 w chacie nigdy nie wygas\u0142&#8217; <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 500<\/span>)<\/small>, na tle czego powsta\u0142y chyba oryginalne zwroty <i><span style=\"color: #993300\">robic jak z &#242;gnia<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">z &#242;gnia rwac<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 pilnym&#8217; <small>(B\u00f3r, Jastarnia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 299<\/small><\/span>, maj\u0105ce te\u017c zwi\u0105zek z po\u017cyczaniem ognia: <i>jak po ogie\u0144<\/i> &#8216;na chwil\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>NKP I 692<\/span><\/small>, gdzie te\u017c to z Roppla. Tutaj przytoczy\u0107 nale\u017cy oryginalne wyra\u017cenie antonimiczne <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;ri &#242;d\u017ci\u0144<\/span><\/i>&#8216;ogie\u0144, \u017car z dnia poprzedniego&#8217; : <i><span style=\"color: #993300\">nowi &#242;d\u017ci\u0144<\/span><\/i> &#8216;ogie\u0144 na nowo rozpalony&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><\/small>.<\/p>\n<p> Ogie\u0144 jest \u017ar\u00f3d\u0142em \u015bwiat\u0142a i cz\u0119sto wyst\u0119puje jako jego synonim (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">wi&#244;ld\u017ci wid<\/span><\/i> &#8216;po\u017car&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy III 299<\/span><\/small>), wobec czego logicznym uzupe\u0142nieniem powy\u017cszych zwrot\u00f3w s\u0105 takie oryginalne, jak: <i><span style=\"color: #993300\">wid zdech\u0142<\/span><\/i> &#8216;\u015bwiat\u0142o zgas\u0142o&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy VI 147<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">wid jidze spac<\/span><\/i> &#8216;lampa ga\u015bnie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy VII 225<\/span><\/small> pod <i><span style=\"color: #993300\">p&#233;ter<\/span><\/i> obok znanego <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d\u017ci\u0144 jidze spac<\/span><\/i> &#8216;ga\u015bnie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Ex<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span>i analogicznego <i><span style=\"color: #993300\">las jidze spac<\/span><\/i> &#8216;robi si\u0119 ciemno w lesie&#8217; <small>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 332, III 84<\/small><\/span> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>)<\/small>. Je\u015bli przyj\u0105\u0107 uto\u017csamienie \u015bwiat\u0142a z duchem czy dusz\u0105 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 519<\/span>)<\/small>, w\u00f3wczas zrozumia\u0142e staj\u0105 si\u0119: oryginalne zwroty <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;gas&#235;c k&#242;m&#249;s wid<\/span><\/i> <small>(Przybrze\u017ce czy K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 307, VI 147<\/small><\/span> i rozbudowany wariant <i><span style=\"color: #993300\">m&#242;rze w&#235;gas&#235;\u0142o wid k&#242;m&#249;s<\/span><\/i> &#8216;morze pozbawi\u0142o kogo\u015b \u017cycia&#8217; <small>(Przybrze\u017ce czy K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 109<\/small><\/span>: <i><span style=\"color: #993300\">W&#242;da ju niejedn&#233;m&#249; wid zgas&#235;\u0142a<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 48<\/span><\/small>. Osobliwy jest te\u017c zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zgas&#235;c wid<\/span><\/i> &#8216;zdmuchn\u0105\u0107 nasienie mniszka&#8217; <small>(K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 148<\/small><\/span>, przy czym tu <i><span style=\"color: #993300\">wid <\/span><\/i>&#8216;mniszek pospolity&#8217;, a ca\u0142y zwrot nawi\u0105zuje do obrazu gaszenia lampy czy \u015bwiecy przez zdmuchni\u0119cie.<\/p>\n<p> Na dawny kult ognia wskazywa\u0107 r\u00f3wnie\u017c mo\u017ce przekle\u0144stwo: <i><span style=\"color: #993300\">Niech to (ce, was) &#242;d\u017ci\u0144 sp&#244;li<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">!<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Ex<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">niech jasne pioruny spal\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Skor I 680<\/span><\/small>), wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 albo z kar\u0105 za zbezczeszczenie ognia (por\u00f3wnaj ogie\u0144 jest \u015bwi\u0119ty, <i><span style=\"color: #993300\">a chto plwie w &#242;d\u017cin<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>tego &#242;d\u017cin sp&#244;li<\/i><\/span> <small>(Cieszenie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 300<\/small><\/span>, albo z wierzeniem w oczyszczaj\u0105c\u0105 moc ognia <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 311<\/span>)<\/small>. Do powy\u017cszego przekle\u0144stwa doda\u0107 mo\u017cna okrzyk zdziwienia: <i><span style=\"color: #993300\">Na \u017c&#235;wi &#242;d\u017cin na dak&#249;<\/span><\/i><i><span style=\"color: #993300\">!<\/span><\/i> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">\u017ciwi oga\u0144 na dachu<\/span><\/i> <small>(Pelplin) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 299<\/small><\/span> (a por. tu o \u017cywym ogniu <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Mosz II 1, 271, 275, 496<\/span><\/small>) i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ju [je] &#242;d\u017ci\u0144 na dak&#249;<\/span><\/i> &#8216;o cz\u0142owieku, co si\u0119 nagle obrazi\u0142&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 185<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">III 299<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">VII 154<\/small><\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">tera je oga\u0144 na dachu<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 299<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 89<\/small><\/span> = cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">ogie\u0144 na dachu<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 694<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Prawdy si\u0119 nie \u015bmi powiedzie\u0107<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> bo inocy ogiy\u0144 na dachu<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 1070<\/span><\/small>) = s\u0142owackiemu <i><span style=\"color: #993300\">[hend je] ohe\u0144 na streche<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sm 237<\/span><\/small> = czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">hned je ohe\u0144 na st&#345;e&#353;e<\/span><\/i> &#8216;k\u0142\u00f3tnia wisi w powietrzu&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Bas 166<\/span><\/small>. Zauwa\u017cmy tu, i\u017c wymienia si\u0119 on ze zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">u\u017c di&#244;chl&#235; na daku ta\u0144cuj\u0105<\/span><\/i> <small>(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 216<\/small><\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">ju\u017c diabli na dachu ta\u0144cuj\u00f3<\/span><\/i> &#8216;ju\u017c awantura, obraza&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 96<\/span><\/small><small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>)<\/small>. <\/p>\n<p> Resztki owego kultu zachowa\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3lnie w paleniu sob\u00f3tki w noc \u015bw. Jana, z czym zwi\u0105zane s\u0105: wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">swi&#227;toja\u0144sczi &#242;d\u017ci\u0144<\/span><\/i> (por\u00f3wnaj malborskie <i><span style=\"color: #993300\">ognie \u015bwi\u0119toja\u0144skie<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>\u0141\u0119gM 107<\/span><\/small> = polskiemu literackiemu) obok <i><span style=\"color: #993300\">swiati od\u017cin<\/span><\/i> &#8216;palenie ognia w wigili\u0119 \u015bw. Jana&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy III 301, V 197<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span>(te\u017c sieradzkie <small><span style=\"color: #00CCFF\">Zaw VIII 555<\/span><\/small>) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">swi&#227;ti wid<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 301, VI 148<\/span><\/small> i oryginalny zwrot zwyczajowy <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;szczac swi&#227;ti &#242;d\u017cin<\/span><\/i> <small>(Swornegacie, Wiele) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 301<\/small><\/span> odpowiadaj\u0105cy polskiemu puszczaniu wiank\u00f3w na wod\u0119 <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.2.<\/span>)<\/small>. Ognisko \u015bwi\u0119toja\u0144skie stosowane by\u0142o jako \u015brodek apotropeiczny, unieszkodliwiaj\u0105cy z\u0142o <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 311<\/span>)<\/small>, o czym zobacz zwyczaj <i><span style=\"color: #993300\">beczczi pal&#235;c<\/span><\/i> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.5.<\/span>)<\/small>. Z tym \u0142\u0105czy\u0107 trzeba zwroty kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">przesuszac pieni\u0105dze<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Lor II 230<\/span><\/small><small>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 367<\/small><\/span> pod <i><span style=\"color: #993300\">gromada<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 przesusz&#244; (cz&#235;szczi) pieni&#227;dze<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy IV 251<\/span><\/small> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">To gw&#235;sno Sm&#227;tk d&#235;tczi s&#235;szy<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>FenZap 26<\/span><\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">Na z\u00f3mkowiszczu Mam\u00f3n<\/span><\/i> <small>(= duch strzeg\u0105cy skarb\u00f3w)<\/small> <i><span style=\"color: #993300\">przesusz&#244; pieni\u0105dze<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>LabN 3, 32<\/span><\/small>)= kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">pieni\u00f3ndze sia cziszcz\u00f3<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">(przecziszczaj\u00f3)<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">skarbi sia pal\u00f3<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>SyK I 85<\/span><\/small> = che\u0142mi\u0144skiemu <small><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 419<\/span><\/small> = malborskiemu <small>(Miko\u0142ajki) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 162<\/small><\/span>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">skarby si\u0119 pal\u0105<\/span><\/i> <small>(Morawy) (<span style=\"color: #00CCFF\">J. Kar\u0142owicz<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Tyl 424<\/small><\/span>, por\u00f3wnaj wielkopolskie <i><span style=\"color: #993300\">przeczyszcza\u0107 piniondze<\/span><\/i> (<i><span style=\"color: #993300\">w ogniu pszepalajom sie piniondze<\/span><\/i>, kt\u00f3re zosta\u0142y kiedy\u015b zakopane) <small><span style=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 81<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">ogin pszeczyszczajoncy piniondze<\/span><\/i> <small>(pn-wsch Wielkopolska)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Wyb 218<\/span><\/small>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">czart pieni\u0105dze suszy (na b\u0142ocie)<\/span><\/i> <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Rodziewicz\u00f3wna i analogiczne Red.<\/span> z wierze\u0144 ludowych o b\u0142\u0119dnych ognikach jako przepalaj\u0105cym si\u0119 z\u0142ocie)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>NKP III 894<\/span><\/small>, <i><span style=\"color: #993300\">Czart poka\u017ce z\u0142oto<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>a wci\u0105gnie w b\u0142oto<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">(1894) NKP I 354<\/span><\/small>. Inni t\u0142umacz\u0105 to fosforyzowaniem drzew i krzew\u00f3w przegni\u0142ych, suchych <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 419<\/span>)<\/small>, kt\u00f3re s\u0105 siedliskami z\u0142ych duch\u00f3w. \u0141\u0105czy si\u0119 z powy\u017cszymi oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">przesuszn&#233; pieni&#227;dze<\/span><\/i> <small>(pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 192<\/small><\/span>. Na ten temat lud kaszubski zna sporo poda\u0144 <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 192, 251<\/span>)<\/small>, kt\u00f3re ch\u0119tnie wyzyskiwane s\u0105 w literaturze pi\u0119knej, m.in. przez \u017beromskiego w &#8216;Wietrze od morza&#8217;.<\/p>\n<p> Bardzo interesuj\u0105ca jest grupa kaszubska <small>(z Kociewia tylko ni\u017cej przytoczone odpryski)<\/small> wyra\u017ce\u0144 obrazowych i zwrot\u00f3w (wierzeniowych) na wyga\u015bni\u0119cie ognia (w piecu). Najszerszy zakres wyst\u0119powania posiada wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia<\/span><\/i>: a) &#8216;obrazowe wyra\u017cenie na wyga\u015bni\u0119cie ognia&#8217; <small>(\u015br, K\u0119pa Oksywska, K\u0119pa Swarzewska, Ku\u017anica, B\u00f3r)<\/small>; b) &#8216;miejsce nie nagrzane w piecu chlebowym&#8217; <small>(\u015br)<\/small>; c) archaiczne &#8216;bieda&#8217; <small>(Pob\u0142ocie, Lewino, Strzepcz, Przodkowo, Pomieczyno)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 149-150<\/span><\/small>, posiadaj\u0105ce w pierwszym znaczeniu, kt\u00f3re nas tu zajmuje, dwa warianty z po\u0142udnia: <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny dziena<\/span><\/i> <small>(\u0141ubiana)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 399<\/span><\/small> i z Kaszub \u015brodkowych <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;k&#244; swinia<\/span><\/i> <small>(Kamienica Szlachecka, Wygoda) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 261<\/small><\/span>. Znaczenie drugie jest wt\u00f3rne, o czym \u015bwiadczy m.in. w\u0119\u017csza geografia; podobnie wt\u00f3rne jest archaiczne (raczej rzadsze!) znaczenie trzecie o bardzo ograniczonym zasi\u0119gu i zapewne wynik\u0142e ze zderzenia <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia <\/span><\/i>w znaczeniu pierwszym ze zwrotem typu <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;da w cos wlaz\u0142a<\/span><\/i> &#8216;zabrak\u0142o czego\u015b&#8217; czy <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op<\/span><\/i> &#8216;bieda przed \u017cniwami&#8217; i <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; krowa k&#242;g&#242;s w&#235;b&#242;dze<\/span><\/i>, jak \u015bwiadczy np. zwrot <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia k&#242;g&#242;s w&#235;b&#242;d\u0142a<\/span><\/i> <small>(Przodkowo, Pomieczyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 150<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>)<\/small>.<\/p>\n<p> Drugim wyra\u017ceniem jest <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny k&#242;t<\/span><\/i> <small>(pd: Bytowo, Ko\u015bcierzyna, Tuszkowy, Piechowice, Wdzydze, te\u017c Lipusz, Swarzewo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 149, II 218, IV 224<\/small><\/span>, u\u017cywane w zwrotach tylko w jednym znaczeniu: &#8216;ogie\u0144 wygas\u0142&#8217;. Si\u0119ga ono p\u00f3\u0142nocy <small>(Swarzewo)<\/small>, gdzie zasadniczo znane jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia<\/span><\/i>, wobec czego ulega deformacji, mianowicie do samego <i><span style=\"color: #993300\">kot <\/span><\/i>w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">k&#242;t zaszcz&#244;\u0142 &#242;d\u017cin<\/span><\/i> &#8216;ogie\u0144 wygas\u0142&#8217; <small>(Mechelinki) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 218<\/small><\/span>, w czym widzie\u0107 trzeba wp\u0142yw typu <i><span style=\"color: #993300\">k&#242;t k&#242;m&#249;s w &#242;cz&#235; naszcz&#244;\u0142<\/span><\/i> &#8216;o kim\u015b, kto si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bmieje i p\u0142acze&#8217; <small>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 218<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>) <span style='color: #00CC00'>[zob. Aneks 2.3.1.P.4. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/small><\/span><span style='color: #00CC00'>.<\/span> Podejrzewa\u0107 te\u017c mo\u017cna, \u017ce ca\u0142e to wyra\u017cenie powsta\u0142o w wyniku na\u0142o\u017cenia si\u0119 wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia<\/span><\/i> na archaiczny zwrot przys\u0142owiowy <i><span style=\"color: #993300\">kot jeszcze na ognisku <\/span><\/i>&#8217;daleko do obiadu&#8217; <small>(1632 i 1779)<\/small><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span><span style=\"color: #00CCFF\"><small>NKP II 164<\/span><\/small>, a mo\u017cliwe, i\u017c <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia<\/span><\/i> w tym zmienionym znaczeniu nawi\u0105zuje do okre\u015blenia wiru powietrznego <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.<\/span>)<\/small><\/p>\n<p> Om\u00f3wione dwa wyra\u017cenia wyst\u0119puj\u0105 tylko w zwrotach: <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia wlaz\u0142a w piec<\/span><\/i> &#8216;ogie\u0144 wygas\u0142&#8217; <small>(K\u0119pa Oksywska, Mechelinki) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 244<\/small><\/span> = kociewskiemu <small>(Ko\u015bcielna Jania)<\/small> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">dudek&#8230;<\/span><\/i> <small>(Pelplin) <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 106, III 92<\/small><\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny k&#242;t wl&#244;z\u0142 w piec<\/span><\/i> <small>(Swarzewo, Lipusz, Bytowo, Ko\u015bcierzyna, Tuszkowy, Piechowice) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 218<\/small><\/span> z wariantami <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;k&#244; swinia wlaz\u0142a w &#242;d\u017cin<\/span><\/i> <small>(Kamienica Szlachecka, Wygoda) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 261<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny dziena wl&#244;z\u0142 w pi&#233;ck<\/span><\/i> <small>(\u0141ubiana) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 399<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia le\u017ci w piecu<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 149<\/small><\/span> obok w <i><span style=\"color: #993300\">&#242;gniszczu je cz&#244;rn&#244; swinia<\/span><\/i> <small>(Ku\u017anica) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 302<\/small><\/span>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">[w piecu] je cz&#244;rny k&#242;t<\/span><\/i> <small>(Wdzydze) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 218<\/span> <\/small>i <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny k&#242;t zazdrz&#244;\u0142 do pieca<\/span><\/i> <small>(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 244<\/small><\/span>.<\/p>\n<p> Na tym nie wyczerpuje si\u0119 jednak frazeologia tego gniazda znaczeniowego. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">czarownica wlaz\u0142a w pi&#233;ck<\/span><\/i> <small>(Werblinia)<\/small> i <i><span style=\"color: #993300\">czarownica rozgrzeba\u0142a &#242;d\u017cin<\/span><\/i> <small>(Kalisz, Wyr\u00f3wno)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy I 158<\/span><\/small>, jeden wi\u0119c z p\u00f3\u0142nocy, drugi z po\u0142udnia Kaszub, interpretowa\u0107 mo\u017cna jako wariant wy\u017cej przytoczonych, zw\u0142aszcza tych z wyra\u017ceniem <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny k&#242;t<\/span><\/i>, a to tak dla blisko\u015bci brzmienia, jak i dlatego, \u017ce czarny kot jest duchem czarownicy lub demonem <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 558, 662, 664, 699-701<\/span>)<\/small>, a koty stoj\u0105 na us\u0142ugach czarownicy <small>(Kistowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 154<\/span> <span style='color: #00CC00'>[zob. Aneks 2.3.1.P.5. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/small><\/span><span style='color: #00CC00'>. <\/span>Prawdopodobnie w przekszta\u0142ceniach tych nie bez znaczenia by\u0142y zwroty typu <i><span style=\"color: #993300\">czarownice w&#235;p&#244;lac<\/span><\/i> &#8216;pali\u0107 ognie \u015bwi\u0119toja\u0144skie&#8217; <small>(Wiele) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 158<\/small><\/span> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.5.<\/span>)<\/small>. Czarownica mo\u017ce przyjmowa\u0107 posta\u0107 wilka <small>(\u017bukowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 154<\/small><\/span>, a wilk jest psem demon\u00f3w, stworzeniem czarta (<small><span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 570, 683<\/span><\/small>, co t\u0142umaczy\u0107 mo\u017ce nast\u0119puj\u0105cy wariant: <i><span style=\"color: #993300\">[nen] wilk ju &#242;d\u017cin w&#235;gas\u0142<\/span><\/i> <small>(Wyszecino, Zielony Dw\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 299, VI 154<\/small><\/span>, wyst\u0119puj\u0105cy na w\u0105skim terenie zachodnich Kaszub na styku p\u00f3\u0142nocy i centrum, mo\u017ce i w jakim\u015b zwi\u0105zku z <i><span style=\"color: #993300\">b&#242;jec s&#227; jak wilk &#242;gnia<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 153<\/span><\/small><span style=\"color: #00CCFF\">.<\/span><\/p>\n<p> Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny wl&#244;z\u0142 w &#242;d\u017cin<\/span><\/i> <small>(Miechucino, Sierakowice) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 299<\/small><\/span> mo\u017cna by traktowa\u0107 jako zredukowany wobec <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny k&#242;t wl&#244;z\u0142 w &#242;d\u017cin<\/span><\/i>, gdyby nie oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk wl&#244;z\u0142 w k&#242;min<\/span> <span style=\"color: #993300\">(w k&#242;minie sedzy<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> &#242;g\u00f3n&#227; w k&#242;minie w&#235;mi&#244;t&#244;)<\/i><\/span> &#8216;dymi si\u0119&#8217; <small>(Przodkowo, Pomieczyno, Kielno, \u017bukowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/small><\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 &#242;g&#242;n&#227; zami\u00f3t\u0142 w pi&#233;ck&#249;<\/span><\/i> &#8216;ogie\u0144 wygas\u0142&#8217; <small>(K\u0119pa Oksywska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/small><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk je wlaz\u0142i w pi&#233;ck<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy IV 229<\/span><\/small>. Jak\u0105\u015b rol\u0119 odegra\u0142y tu mo\u017ce zwroty typu <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtka wl&#244;z\u0142 w k&#242;\u0142o<\/span><\/i> &#8216;d\u0119tka p\u0119k\u0142a w rowerze&#8217; (Puckie) i <i><span style=\"color: #993300\">purtka &#242;g\u00f3n&#227; chlast&#244;<\/span> <span style=\"color: #993300\">(zami&#244;t&#244;)<\/span><\/i> &#8216;o wirze powietrznym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy IV 229<\/span><\/small><small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.)<\/span> <\/small>(= polskiemu<small> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 427<\/small><\/span>). Do g\u0142osu dochodz\u0105 tu zapewne okre\u015blone motywy wierzeniowe, ale oddzia\u0142ywania samych frazeologizm\u00f3w tego rodzaju czy te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">g&#242;nic jak di&#244;be\u0142 na dz&#235;czi swini<\/span><\/i> &#8216;\u015bpieszy\u0107 si\u0119&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 200<\/span><\/small> = \u015bl\u0105skiemu <i><span style=\"color: #993300\">jedzie jak diabe\u0142 na dzikiej \u015bwini<\/span><\/i> <small>(Gliwice) <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 35<\/small><\/span>, wykluczy\u0107 nie mo\u017cna. Na koniec wspomnie\u0107 trzeba o oryginalnym wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#233; w&#227;gle<\/span><\/i> &#8216;piec niezapalony&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 150<\/span><\/small>, znanym z powszechnych zwrot\u00f3w typu <i><span style=\"color: #993300\">w pi&#233;ck&#249; s\u0105 cz&#244;rn&#233; w&#227;gle<\/span><\/i>, gdy\u017c mog\u0142o ono wp\u0142ywa\u0107 silnie na tutaj om\u00f3wione.<\/p>\n<p> Ogie\u0144, \u015bwiat\u0142o lub jego \u017ar\u00f3d\u0142o nale\u017c\u0105 do sta\u0142ych atrybut\u00f3w b\u0142\u0119dnych ognik\u00f3w: kaszubski: <i><span style=\"color: #993300\">b\u0142&#227;dny &#242;d\u017cin<\/span><\/i> &#8211; wed\u0142ug wierze\u0144: &#8216;dziewczyna zamieniona w p\u0142omyk za to, \u017ce wbrew woli rodzic\u00f3w wychodzi\u0142a na spotkanie z ukochanym ch\u0142opcem pod pozorem p\u00f3j\u015bcia po wod\u0119&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 43<\/span><\/small> (= polskiemu) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">lataj\u0105cy wid<\/span><\/i> <small>(Cha\u0142upy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 148<\/small><\/span>. Nowsze s\u0105 oryginalne wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">&#249;piti briwka<\/span><\/i>, dos\u0142ownie &#8216;pijany listonosz&#8217;, figuralne &#8216;b\u0142\u0119dny ognik&#8217; <small>(\u0141ebcz) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 268 <\/small><\/span>(por\u00f3wnaj wierzenie, \u017ce pijakami w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b opiekuje si\u0119 b\u0142\u0119dny ognik <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy IV 269<\/span><\/small>) i <i><span style=\"color: #993300\">zaczarzony widnik<\/span><\/i>, neologizm &#8216;b\u0142\u0119dny ognik&#8217; <small>(sporadycznie K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 149<\/small><\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">widnik<\/span><\/i>, neologizm &#8216;elektromonter&#8217;. Ich nowo\u015b\u0107 podkre\u015bla wskazywanie na to, i\u017c b\u0142\u0119dnym ognikiem mo\u017ce by\u0107 zwyczajny cz\u0142owiek, ewentualnie po zaczarowaniu i niekoniecznie ze \u015bwiat\u0142em, jak ka\u017c\u0105 wierzenia ludowe (<small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 147-148<\/span><\/small>; por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">ognisty ch\u0142op<\/span><\/i><small><span style=\"color: #00CCFF\"> ZarSio\u0142 80<\/span><\/small>) i co widoczne np. w oryginalnym wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;wi latarnik <\/span><\/i><small>(K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 336<\/small><\/span>.<\/p>\n<p> Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op [z latarni\u0105]<\/span><\/i> &#8216;b\u0142\u0119dny ognik w postaci czarnego m\u0119\u017cczyzny&#8217; <small>(Kartuskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151, II 336<\/small><\/span> funkcjonuje w tej roli wt\u00f3rnie, poniewa\u017c jego pierwotne znaczenie to &#8216;bieda w og\u00f3le&#8217;, &#8216;bieda przed \u017cniwami, przedn\u00f3wek&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151, II 39<\/span><\/small><small> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>)<\/small>, a jego przej\u015bcie do nowej roli dokona\u0107 si\u0119 mog\u0142o pod wp\u0142ywem wyobra\u017ce\u0144, i\u017c b\u0142\u0119dnym ognikiem jest z\u0142y (i czarny demon), tj. diabe\u0142, jak dowodz\u0105 tego oryginalne wyra\u017cenia: <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtka z wid&#227;<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa Oksywska)<\/small> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy IV 229, VI 148<\/span><\/small> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 z latarni\u0105 [ch&#242;dzy]<\/span><\/i> <small>(Sierakowice, Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 212, II 336<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">p&#242;p\u0142awnik z wid&#227;<\/span><\/i> <small>(Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 139<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtka sk&#244;cze <\/span><\/i><small>(Karwia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/small><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtka lecy z k&#249;rlitk&#227;<\/span><\/i> <small>(Rewa, Lubkowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/small><\/span>,<i><span style=\"color: #993300\"> p&#249;rtka bieg&#244; ze swirl&#235;tk&#227; <\/span><\/i><small>(Ty\u0142owo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229, V 204<\/small><\/span>; opisowe <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk ju bez b\u0142ota jedze<\/span><\/i> &#8216;o b\u0142\u0119dnym ogniku&#8217; <small>(Jele\u0144ska Huta) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/small><\/span> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">p&#249;rtk jedze<\/span><\/i> &#8216;o wirze&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\"><small>2.3.4.<\/span><\/small>).<\/p>\n<p>Przytoczone i om\u00f3wione idiomy dowodz\u0105, \u017ce Kaszubi bior\u0105 b\u0142\u0119dne ognie cz\u0119sto za posta\u0107 z\u0142ego ducha, co te\u017c w oryginalnym wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#233; sl&#233;pia<\/span><\/i>&#8216;niezliczone oczy diab\u0142a w postaci b\u0142\u0119dnych ognik\u00f3w&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 215, V 205<\/span><\/small> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">k&#249;rz&#233; sl&#233;pia<\/span><\/i> &#8216;b\u0142\u0119dny ognik&#8217; <small>(\u0141\u0105czy\u0144ska Huta) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 302<\/small><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">wilcz&#233; sl&#233;pia<\/span><\/i> <small>(\u017barnowiec) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 156<\/small><\/span> (por\u00f3wnaj inne znaczenie pod <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#233; &#242;cz&#235;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\"><small>2.2.5.<\/span><\/small>) oraz oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">sm&#242;li\u0144c s&#227; przesusz&#244;<\/span><\/i> <small>(Pomieczyno, \u0141ebno, Sianowska Huta)<\/span><\/small>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">sm&#242;li\u0144c<\/span><\/i>&#8216;z\u0142y duch w postaci b\u0142\u0119dnego ognia&#8217; <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 101<\/span><\/small>, przy czym sam zwrot nawi\u0105zuje budow\u0105 do innych o przesuszaniu pieni\u0119dzy <small>(zob. wy\u017cej)<\/small>. Ponadto zanotowano oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 &#242;gnie p&#249;szcz&#244;<\/span><\/i> <small>(Barwik) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/small><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;b&#233;\u0142ce s&#227; prowadz\u0105<\/span><\/i> <small>(Sianowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 212<\/small><\/span>. Istniej\u0105 jednak wyra\u017cenia, kt\u00f3re b\u0142\u0119dne ognie t\u0142umacz\u0105 jako sprawk\u0119 ludzi o nadprzyrodzonych mo\u017cliwo\u015bciach: <i><span style=\"color: #993300\">czarownik z wid&#227;<\/span><\/i><small> (Rewa) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 159, VI 148<\/small><\/span> &#8211; czy zjawy dusz zmar\u0142ych, np. <i><span style=\"color: #993300\">r&#235;b&#244;k z wid&#227;<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa Pucka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 308, VI 148<\/small><\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">r&#235;b&#244;k z latarni\u0105<\/span><\/i> <small>(K\u0119pa Pucka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 336<\/small><\/span>, w tym te\u017c pokutuj\u0105cych po \u015bmierci: <i><span style=\"color: #993300\">mi&#233;rca z wid&#227;<\/span><\/i> &#8216;niesumienny gospodarz procesuj\u0105cy si\u0119 za \u017cycia o granic\u0119, a po \u015bmierci pokutuj\u0105cy na polach&#8217; <small>(Mechelinki) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 150<\/small><\/span>, a por\u00f3wnaj oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto miedze p&#242;d&#242;r&#235;je, d\u0142ug&#242; nie \u017c&#235;je <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\"><small>Sy III 157<\/span><\/small>.<\/p>\n<p> Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">wid w pajicz&#235;nie<\/span><\/i> &#8216;b\u0142\u0119dny ognik&#8217; <small>(Kazimierz) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 148<\/small><\/span> wskazuje chyba na migotliwy charakter \u015bwiate\u0142ka, a por\u00f3wnaj wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">wield\u017ci wid jak cz&#244;pk <\/span><\/i>&#8216;b\u0142\u0119dny ogie\u0144&#8217; <small>(Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 148<\/small><\/span> na jego si\u0142\u0119.<\/p>\n<p> O ogniu jest te\u017c mowa ni\u017cej <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>)<\/small>, tutaj za\u015b wymieni\u0107 trzeba jeszcze frazeologizmy zwi\u0105zane z wr\u00f3\u017cbami. Ukrai\u0144cy zza Dniepra obawiaj\u0105 si\u0119 burzy, gdy latem drwa na ogniu pal\u0105 si\u0119 mocno, p\u0142omie\u0144 p\u0119dz\u0105c w czelu\u015b\u0107 komina wydaje szczeg\u00f3lny d\u017awi\u0119k <small>(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 57<\/span>)<\/small>, co te\u017c w kaszubskim <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d\u017cin tak b&#249;rczi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> to mdze sztor&#235;m<\/i><\/span> <small>(Mechelinki)<\/small> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 300<\/span><\/small>. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&#242;d\u017c&#233;\u0144 [m&#242;cno] priszcze<\/span><\/i> <small><span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 24<\/span><\/small> odnosi si\u0119 do zapowiedzi go\u015bcia, do czego por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Skr&#235; jid\u0105 z pieca<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>przi\u0144dze g&#242;sc<\/i><\/span> <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 60<\/span><\/small>. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">kn&#244;p&#235; s&#227; do mnie smniej\u0105<\/span><\/i> <small>(Le\u015bno, Wysoka Zaborska)<\/small> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">kn&#244;p&#235; mnie k&#242;chaj\u0105<\/span><\/i> <small>(Lipusz)<span style=\"color: #00CCFF\"> Sy III 299<\/small><\/span> odnosi si\u0119 do dobrze pal\u0105cego si\u0119 ognia, a w zwi\u0105zku z tym por\u00f3wnaj wr\u00f3\u017cby <i><span style=\"color: #993300\">k\u0105dzelczi pal&#235;c<\/span><\/i> <small>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.2.<\/span>)<\/small>. I wreszcie oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">dim [z k&#242;mina] t\u0142&#235;cze s&#227; p&#242; zemi<\/span><\/i> werbalizuje zapowied\u017a deszczu <small><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 194<\/span><\/small>, a gdy utworzy on <i><span style=\"color: #993300\">tr&#235;m&#227; nad k&#242;min&#227;<\/span><\/i>, w\u00f3wczas oznacza to czyj\u0105\u015b \u015bmier\u0107 <small>(Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 221<\/small><\/span>. <\/p>\n<p><b><a name=\"Medycyna\">2.4. Medycyna ludowa<\/a><\/b><\/p>\n<p>2. 4. 1. Medycyna ludowa,<br \/>\nrozumienie chor\u00f3b i sposob\u00f3w ich leczenia przedstawia ca\u0142y splot sk\u0142adnik\u00f3w<br \/>\nracjonalnych z magicznymi, cz\u0119sto te\u017c kultowymi, a zatem w du\u017cej mierze<br \/>\nirracjonalnymi (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 175<\/span>). Przedstawione tu zostan\u0105 przede<br \/>\nwszystkim frazeologizmy zwi\u0105zane z owymi czynnikami racjonalnymi, drugie za\u015b<br \/>\np\u00f3\u017aniej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.4.<\/span>). Prawie ca\u0142kowicie pomini\u0119to nazwy<br \/>\n\u015brodk\u00f3w leczniczych w formie wyra\u017ce\u0144, zw\u0142aszcza z zakresu tzw. botaniki<br \/>\nludowej, a ponadto zrezygnowano z ca\u0142ej weterynarii ludowej.<\/p>\n<p>O samej chorobie m\u00f3wi\u0105 m.in. przys\u0142owia, np. oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">Ch&ograve;roba to<br \/>\nl&#235;ch&#244; g&ograve;sc<\/span><\/i> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">Ch&ograve;roba<br \/>\nto z\u0142&#244; pani<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 48<\/span>, w kt\u00f3rych wida\u0107 zwi\u0105zek z innymi, np. <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;d\u017cin to straszny g&ograve;sc<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 29<\/span><br \/>\n= cieszy\u0144skiemu (1888)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 694<\/span> czy <i><span\nstyle=\"color: #993300\">W&ograve;jna to p&ograve;s&atilde;pn&#244; pani <\/span><\/i>(\u015br-zach)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 144<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">W&ograve;jna to z\u0142&#244; pani<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>. O<br \/>\nnaturze i przebiegu leczenia inne przys\u0142owie twierdzi <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Ch&ograve;roba prz&#235;j&#233;\u017cd\u017c&#244; na k&ograve;niu, a<br \/>\n&ograve;dch&ograve;dzy piechti <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 247<\/span> = polskiemu gwarowemu (m.in. \u0141yskowski, te\u017c \u015al\u0105sk<br \/>\nCieszy\u0144ski) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 287<\/span> i wariant kaszubski<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">Ch&ograve;roba r&#235;chli przindze, jak windze<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12<\/span>.<\/p>\n<p>2. 4. 2. Pocz\u0105tki chor\u00f3b bywaj\u0105<br \/>\ncz\u0119sto tajemnicze, co oddaje oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">nie<br \/>\nb&#235;c w p&ograve;rz\u0105dk&ugrave;<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 chorym, szczeg\u00f3lnie zaczarowanym&#8217; (\u015br) <span style=\"color:\n #00CCFF\">Sy IV 142<\/span> (por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">co\u015b<br \/>\nnie jest w porz\u0105dku<\/span><\/i> &#8216;odbiega od normalnego stanu&#8217;), ale s\u0105 te\u017c<br \/>\nobjawy konkretniejsze, bardziej uchwytne, jak dowodz\u0105 oryginalne zwroty o b\u00f3lu<br \/>\ng\u0142owy: <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;s klepie w g\u0142owie<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 164<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;s s&atilde; g\u0142owa zariw&#244;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 371<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">miec same jig\u0142&#235; w g\u0142owie<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 105<\/span><br \/>\n(z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;s je tak, jakb&#235; mi&#244;\u0142 t&#235;s\u0105c jed\u017ce\u0142 w<br \/>\ng\u0142owie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 307<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142owa b&ograve;li<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;, jakb&#235; w ni&atilde; chto pas&#233;kr\u00f3ma wali\u0142 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 327, IV 38<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">serce bije, wali jak m\u0142otem<\/span><\/i>.<br \/>\nFrazeologizmy te zasadzaj\u0105 si\u0119 na ludowym zobrazowaniu oznak dolegliwo\u015bci,<br \/>\nanalogicznie zreszt\u0105 jak w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">sziszka wlaz\u0142a<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s w gard\u0142o<\/span><\/i> &#8216;mie\u0107 angin\u0119&#8217; (Puzdrowo, Mojuszewska Huta) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 311<\/span> = kociewskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK III 97<\/span><br \/>\nz wariantem che\u0142mi\u0144skim <i><span style=\"color: #993300\">szyszka wlaz\u0142a komu do<br \/>\ngard\u0142a<\/span><\/i> (M\u0142yniec)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 283<\/span>,<br \/>\nkt\u00f3ry ma odda\u0107 gryzienie w gardle (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nk\u0105tra w gardle<\/span><\/i> &#8216;be\u0142kota\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 231<\/span>, kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">mnie\u0107<br \/>\nbulewka w garde\u0142ku<\/span><\/i> &#8216;mie\u0107 chrypk\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 53<\/span> i kaszubskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec m&#235;sz w gardle<\/span><\/i> &#8216;o chrypce&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 76<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 kluski w g\u0119bie<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;sepleni\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nI 329<\/span>) czy <i><span style=\"color: #993300\">miec d\u0142ud\u017ci z\u0105b<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;kogo\u015b z\u0105b boli&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy VI 247<\/span> odmalowa\u0107 ma uczucie, \u017ce z\u0105b, kt\u00f3ry boli, jest<br \/>\nd\u0142u\u017cszy od pozosta\u0142ych, ale \u0142\u0105czy si\u0119 on ze zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nd\u0142ud\u017c&#233; z&atilde;b&#235; na cos<\/span><\/i> &#8216;nie lubi\u0107 danej potrawy&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 247<\/span>,<br \/>\nznanym te\u017c z polskich gwar. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nmr\u00f3wczi w nodze<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\nmr\u00f3wczi przech&ograve;dz\u0105 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\"><i>(wlaz\u0142&#235;) [w nog&atilde;]<\/i> <\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Budz 83, Ex<\/span><br \/>\n= czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">c&#237;tit mravence v nohou<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;mie\u0107 zdr\u0119twia\u0142e nogi&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 146<\/span> oddaje wra\u017cenie raczej bardzo trafnie i przywo\u0142uje<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;ta k&ograve;g&ograve;s<br \/>\n&ograve;szcza\u0142&#235;<\/span><\/i><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>). Oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pch\u0142&#235; na k&ograve;g&ograve;s jid\u0105<\/span><\/i> jako oznaka<br \/>\nczyjej\u015b choroby (Miechucino)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 48, 49<\/span> (por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">D&#244;jta m&ugrave; p&ograve;ku<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>&ograve;n je r&#244;d<\/i>, <i>\u017ce<br \/>\nm&ugrave; pch\u0142&#235; \u017c&#235;c&#233; dar&#235;j\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 66<\/span>) nawi\u0105zuje bezpo\u015brednio<br \/>\ndo brudu jako etiologii chor\u00f3b, ale mo\u017ce si\u0119 zarazem wi\u0105za\u0107 z wierzeniem, \u017ce<br \/>\nzjedzenie wszy powoduje g\u0142\u00f3d, kt\u00f3ry uwa\u017ca si\u0119 za chorob\u0119 chroniczn\u0105 <span\nstyle=DELETE>(<span style=\"color: #00CCFF\">Piet<br \/>\n46<\/span>), a por\u00f3wnaj o chudym cz\u0142owieku: <i><span style=\"color: #993300\">jadac<br \/>\ns&#235;szon&#233; m&ugrave;chi<\/span><\/i><br \/>\n(Przetoczyno, Luzino, Szemud) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 134<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">ch&ugrave;dn\u0105c jak m&#235;ga zeza r&#233;w<\/span><\/i> <span\nstyle=DELETE>(Przymorze) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 327<\/span>. Oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch&ograve;ri kwitnie<\/span><\/i> &#8216;chory dostaje wypiek\u00f3w&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 316<\/span><br \/>\nwykorzystuje zmienno\u015b\u0107 twarzy chorego, a por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kwitn\u0105\u0107 zdrowiem<\/span><\/i> i struktur\u0119 <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&ograve;da kwitnie<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Interesuj\u0105ce s\u0105 zapatrywania (i<br \/>\nwyra\u017cenia) Kaszub\u00f3w na genez\u0119 niekt\u00f3rych chor\u00f3b. Zgodne z og\u00f3ln\u0105 wiedz\u0105 jest<br \/>\nznaczenie przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">Ch&ograve;roba mieszk&#244; w<br \/>\nsmiecach<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 4<\/span><br \/>\n(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 286<\/span>), np. z brudu<br \/>\nmo\u017cna <i><span style=\"color: #993300\">dostac k&#244;\u0142tun<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 125<\/span>,<br \/>\ncho\u0107 gdzie indziej <i><span style=\"color: #993300\">dosta\u0107 ko\u0142t\u00f3na<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ste 98<\/span><span\nstyle=DELETE> <\/span>mo\u017cna z wyl\u0119knienia.<br \/>\nZ niek\u0105pania dziecka pochodzi strup na jego ciemieniu, okre\u015blany wyra\u017ceniem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;gniow&#233; pi\u00f3ro<\/span><\/i> (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 302<\/span><br \/>\n= kociewskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK III 8<\/span>. Jasne jest znaczenie oryginalnego przys\u0142owia <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Zj&#233;sz gniwk&atilde;<\/span><\/i> (= ule\u017ca\u0142\u0105 gruszk\u0119)<\/span><span style=\"color: #993300\">, <i>nie pij<br \/>\nw&ograve;d&#235; i piwka <\/i><\/span>(pn-zach) <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy I 335<\/span>, funkcjonuj\u0105ce jako<br \/>\nprzestroga.<\/p>\n<p>Powodem chor\u00f3b mog\u0105 by\u0107 zjawiska<br \/>\natmosferyczne, jak \u015bwiadczy upostaciowane <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;row&#233;<br \/>\np&ograve;wietrz&#233;<\/span><\/i> <span style=\"color: #993300\">(<i>wiodro<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 49,<br \/>\nIII 107<\/span>, roznosz\u0105ce zaraz\u0119 lub powoduj\u0105ce tzw. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">tr&atilde;twiet <\/span><\/i>&#8216;pora\u017cenie&#8217; <span\nstyle=DELETE>(Wierzchucino, Odargowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 383<\/span>, a por\u00f3wnaj polskie literackie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">morowe powietrze<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">morowa d\u017cuma<\/span><\/i> &#8216;d\u017cuma&#8217; i wariant kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142&#233; p&ograve;wietrz&#233;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 107<\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">, <\/span><span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Lor II 76<\/span>. Ono jest zwykle przyczyn\u0105 ropnia<br \/>\n(karbunku\u0142u), ukrywaj\u0105cego si\u0119 w oryginalnym wyra\u017ceniu archaicznym <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;rowi wrz\u00f3d<\/span><\/i> (Pomieczyno, Ko\u015bcierzyna) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 111<\/span>. Od przewiewu dziecko mo\u017ce <span style=\"color: #993300\"><i>dostac<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #993300\">czik&ograve;tk&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n(= czkawk\u0119) (pn,<br \/>\n\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 172<\/span>, chocia\u017c ta bywa oznak\u0105, i\u017c<br \/>\nkto\u015b wspomina kogo (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.5.<\/span>). Cz\u0142owiek<br \/>\nos\u0142abiony lub \u017ale si\u0119 czuj\u0105cy twierdzi, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">wiodro<br \/>\ng&ograve; kr\u0105cy<\/span><\/i> <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Sy VII 112<\/span> pod <i><span style=\"color: #993300\">kap\u00f3ris<\/span><\/i>,<br \/>\na do oryginalnego zwrotu por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">kogo\u015b<br \/>\nzawia\u0142o<\/span><\/i> = kaszubskiemu <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Sy VI 119<\/span>, a z czym \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 oryginalne zwroty: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">chronic k&ograve;g&ograve; nawet &ograve;d wiatr&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zbyt rozpieszcza\u0107&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Ram 56<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">nie dac na<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s wiatr&atilde; zawi&#244;c<\/span><\/i> &#8216;broni\u0107 kogo\u015b&#8217; <span\nstyle=DELETE>(Puckie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 122<\/span> (por\u00f3wnaj siedleckie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wiatr kogo\u015b tr\u0105ci\u0142 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>ubi\u0142<\/i>)<\/span> &#8211; o chorym <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 183,<br \/>\n197<\/span>).<\/p>\n<p><i><span style=\"color: #993300\">Gdy<br \/>\nz&#235;ma <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>zyb<\/i>)<i><br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s <\/i>(<i>k&ograve;g&ograve;s<\/i>)<i> trz&atilde;se <\/i>(<i>bierze<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 270<\/span><span\nstyle=DELETE>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 213<\/span> (= polskiemu) czy <i><span style=\"color: #993300\">z&#235;ma<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s ch&ograve;dzy p&ograve; plecach<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 44<\/span><br \/>\n(= polskiemu), wtedy spodziewa\u0107 si\u0119 trzeba choroby z przezi\u0119bienia, a<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;s <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>ja\u017c<\/i>]<i> w krzebce<br \/>\nszepce<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy II 270<\/span> odnosi si\u0119 do b\u00f3lu w plecach z przem\u0119czenia lub<br \/>\nzazi\u0119bienia, powsta\u0142y mo\u017ce z kontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">kogo\u015b w<br \/>\nkrzy\u017cu boli <\/span><\/i>z przys\u0142owiem <i><span style=\"color: #993300\">Chto szepce<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>m&#244; di&#244;b\u0142a w krzepce<\/i><\/span>.<br \/>\nOryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;s&#244; &ograve;gr&#244;szka<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;<i>delirium tremens<\/i>&#8217; (Pomieczyna, Jele\u0144ska Huta, Przodkowo)<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 357<\/span> zbudowane jest<br \/>\njak polskie <i><span style=\"color: #993300\">bia\u0142a gor\u0105czka<\/span><\/i> &#8216;choroba<br \/>\nspowodowana alkoholem&#8217;, nawi\u0105zuj\u0105c zapewne do zjawiska atmosferycznego w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;sa &ograve;gr&#244;szka trz&atilde;se<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;r\u00f3wnocze\u015bnie pada, \u015bwieci s\u0142o\u0144ce i t\u0119cza pije wod\u0119&#8217;<br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>).<br \/>\nNa brak dost\u0119pu s\u0142o\u0144ca jako przyczyny choroby wskazuje oryginalne przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Dze nie wp&ugrave;szczaj\u0105 &ograve;kn&atilde; s\u0142u\u0144ca<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>tam ch&ograve;rzej\u0105 bez<br \/>\nk&ugrave;\u0144ca<\/i><\/span> (Puzdrowo)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 84<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj cieszy\u0144skie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">Gdzie s\u0142\u00f3\u0144ce nie chodzi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>tam chodzi docht\u00f3r <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 463<\/span>.<br \/>\nO objawach chor\u00f3b m\u00f3wi\u0105: oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\npsyk&#244;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>tem&ugrave;<br \/>\nz nosa c&#233;k&#244;<\/i><\/span> (Gochy)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 208<\/span><br \/>\ni oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ja sapka<\/span><\/i> <span\nstyle=DELETE>(= katar)<\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017ceni s&atilde; z tw&ograve;jim nosem<\/span><\/i> &#8216;b\u0119dziesz<br \/>\nmia\u0142 wnet te\u017c katar&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy V 16<\/span>.<\/p>\n<p>Pewne choroby s\u0105 wynikiem czar\u00f3w <span\nstyle=DELETE>(zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.<\/span>), inne za\u015b wywo\u0142ywane s\u0105 przez demony,<br \/>\nnp. <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; smierc<\/span><\/i> &#8216;cholera&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LorZ<\/span> =<br \/>\ndawnemu polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">czarna \u015bmier\u0107<\/span><\/i> &#8216;m\u00f3r,<br \/>\nd\u017cuma&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nII 307<\/span> (por\u00f3wnaj g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span style=\"color: #993300\">&#269;orny m\u00f3r<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;d\u017cuma&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Zem<br \/>\n47<\/span>), przy czym demon cholery ma posta\u0107 niewiasty nakrytej du\u017c\u0105 chust\u0105 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 46<\/span>);<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">&ograve;d\u017cin pieczelny<\/span><\/i> &#8216;zaka\u017cenie<br \/>\nkrwi, <i>sepsis<\/i>&#8217; = kociewskiemu <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Sy III 300<\/span><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span>powodowany<br \/>\njest przez demony (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 189<\/span>), przy czym co innego polski <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ogie\u0144 piekielny<\/span><\/i>; o duszno\u015bci m\u00f3wi si\u0119: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;ra k&ograve;g&ograve;s d&#235;szi<\/span><\/i> <span\nstyle=DELETE>(zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>) i analogicznie o kaszlu: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;tilice k&ograve;g&ograve;s m&atilde;cz\u0105<\/span><\/i><br \/>\n(Zabory) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 118<\/span> = kociewskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK II 133<\/span>.<br \/>\nDemona powoduj\u0105cego r\u00f3\u017c\u0119 nale\u017cy wystraszy\u0107 (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 49<\/span>) (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.4.<\/span>), a wilka pozby\u0107 si\u0119 mo\u017cna, wchodz\u0105c<br \/>\nmi\u0119dzy owce (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>).<br \/>\nPadaczk\u0119 przypisuje si\u0119 karz\u0105cej r\u0119ce boga, sk\u0105d oryginalne wyra\u017cenie<br \/>\narchaiczne <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017ci r&#244;z<\/span><\/i> &#8216;epilepsja&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 71<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\n51<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c&#244;<br \/>\nw&ograve;l&#244;<\/span><\/i> (Zabory)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c&#233;<br \/>\nrun&#235;<\/span><\/i> (K\u0119trzyno)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 170<\/span><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span>(drugi<br \/>\nz kontaminacji z <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c&#233; ran&#235;<\/span><\/i>, o czym zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.3.4.<\/span>), do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bo&#382;a ru&#269;ka<\/span><\/i> &#8216;apopleksja, udar&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Trof 267<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Zem<br \/>\n30<\/span> oraz czeskie <i><span style=\"color: #993300\">bo&#382;i k&#225;ze&#328;<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">bi&#269; bo&#382;i<\/span><\/i> (co u S\u0142owian ma by\u0107<br \/>\nniezbyt dawnego pochodzenia) <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Mosz II 1, 195<\/span>, a por\u00f3wnaj s\u0142owackie ludowe <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#269; bo&#382;i<\/span><\/i> &#8216;wojna, epidemia, pogrom&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SSJ I 83<\/span>.<br \/>\nChorob\u0119 t\u0119 nie tylko na Kaszubach okre\u015bla si\u0119 wyra\u017ceniem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wielg&#244; ch&ograve;rosc<\/span><\/i> <span style=\"color: #993300\">(<i>ch&ograve;roba<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 131<\/span><br \/>\n= wielkopolskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">B\u0105k 77, 127<\/span> i warmi\u0144skiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Stef 68<\/span> (= dawnej polszczy\u017anie<br \/>\nliterackiej <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nII 558<\/span>) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142own&#244; ch&ograve;rosc<\/span><\/i><br \/>\n(S\u0142owi\u0144cy)<\/span><br \/>\n&#8216;Schlag&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lor<br \/>\nI 214<\/span> (por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">wielki b\u00f3l<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 426<\/span>).<br \/>\nGdzie indziej widzi si\u0119 przyczyn\u0119 w dzia\u0142aniu demona<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 189<\/span>),<br \/>\na jej patronem jest w Niemczech, Francji, Belgii i Polsce \u015bw. Walenty (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh<br \/>\n192<\/span>).<\/p>\n<p>Niekt\u00f3re choroby wyprowadza si\u0119 z<br \/>\nniesamowitych w\u0142a\u015bciwo\u015bci s\u0142owa (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 583<\/span>), czego<br \/>\ndokumentacj\u0105 jest oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Nie gad&#244;j<br \/>\nk&ograve;szlawi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<br \/>\n<i>b&ograve; tw&ograve;je dzec&#235; b&atilde;d\u0105 k&ograve;szlaw&#233;<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 48<\/span>,<br \/>\na zatem z czyich\u015b u\u0142omno\u015bci nie nale\u017cy si\u0119 prze\u015bmiewa\u0107. W przes\u0105dach natomiast<br \/>\nszuka\u0107 trzeba uzasadnienia innych chor\u00f3b, np. tzw. <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;gnipi\u00f3r<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;wysypka na twarzy u ma\u0142ych dzieci&#8217; <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Sy III 302<\/span> pochodzi\u0107 ma z przej\u015bcia kobiety w ci\u0105\u017cy<br \/>\nprzez ogie\u0144 lub roz\u017carzone w\u0119gle, z czym \u0142\u0105czy\u0107 nale\u017cy dwa oryginalne zwroty <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ceg\u0142&atilde; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>czerzwion\u0105<\/i>]<i> zer\u017c&#233;c<\/i><\/span> &#8216;mie\u0107<br \/>\nczerwon\u0105 plam\u0119 od urodzenia na sk\u00f3rze&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy VI 313<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ceg\u0142a k&ograve;m&ugrave;s spad\u0142a na p&#235;sk<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 60<\/span>,<br \/>\na por\u00f3wnaj tu o myszce (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">3.2.5.<\/span>) i zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec &ograve;d\u017cin<\/span><\/i> &#8216;o znamieniu w postaci<br \/>\nczerwonej plamy na ciele&#8217; <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Ex<\/span><span style=\"\n (por. <i><span style=\"color: #00CCFF\">&ograve;d\u017cin<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 301<\/span>) = che\u0142mi\u0144skiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 157<\/span><br \/>\nz przel\u0119kni\u0119cia lub zapatrzenia si\u0119 w co przez kobiet\u0119 ci\u0119\u017carn\u0105, a co ju\u017c w<br \/>\nBiblii (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Rdz 30, 37-42<\/span>). Nale\u017ce\u0107 tu mo\u017ce<br \/>\nkaszubsko-kociewski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;niesc sobie<br \/>\n&ograve;d\u017cin<\/span><\/i> <span style=\"color: #993300\">(<i>na swiat<\/i>)<\/span> &#8216;o czerwonej bli\u017anie na ciele&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 301<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK III 8<\/span>.<br \/>\nTak\u017ce do oryginalnych nale\u017cy s\u0142owi\u0144skie wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">d\u00f3towi<br \/>\nbl&#244;szk<\/span><\/i> &#8216;znami\u0119 przyrodzone, barwnikowe&#8217; (od <i><span\nstyle=\"color: #993300\">d\u00f3t<\/span><\/i> &#8216;Tod&#8217; i <i><span style=\"color: #993300\">bl&#244;szk<\/span><\/i><br \/>\n: <i><span style=\"color: #993300\">blach<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;Blech&#8217;) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor<br \/>\nI 39, 151<\/span>, b\u0119d\u0105ce pog\u0142osem zwyczaju dawania zmar\u0142emu pieni\u0105\u017cka (por\u00f3wnaj<br \/>\ngrecki <i><span style=\"color: #993300\">obol\u00f3s<\/span><\/i>) do trumny na zap\u0142at\u0119 za<br \/>\nprzew\u00f3z przez rzek\u0119 (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 393<\/span>), znanego szeroko u S\u0142owian i innych<br \/>\nlud\u00f3w Europy, Azji, Afryki (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 598<\/span>); w Malborskiem<br \/>\ndawniej wk\u0142adali nieboszczykowi pod g\u0142ow\u0119 fenig (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 100<\/span>), a<br \/>\nnad Sanem powieki zmar\u0142ego obci\u0105\u017cano monetami (lub guzikami), m.in. dla<br \/>\nokupienia si\u0119 u \u015bw. Piotra (<span style=\"color: #00CCFF\">Gaj 252<\/span>).<\/p>\n<p>O chorobach niejasnego czy tajemniczego<br \/>\nrodowodu powiada oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;sz&#235;d\u0142o<br \/>\nch&ograve;dzy p&ograve; l&#235;dzach <\/span><\/i><span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Pob 71<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 157<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ber 96<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 44, IV 147<\/span><br \/>\nz wariantem rozbudowanym w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">P&ograve;szod\u0142o<br \/>\nl&#244;t&#244; p&ograve; l&#235;dzach jak pszczo\u0142a p&ograve; wrzosu<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Derd 11<\/span> (to <span style=\"color:\n #00CCFF\">NKP II 1030<\/span>), przy czym <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;sz&#235;d\u0142o<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;ostra, epidemiczna choroba zaka\u017ana, wyobra\u017cana przez starc\u00f3w jako dziewczyna&#8217; (\u015br, pd) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 147<\/span>, a por\u00f3wnaj typ <i><span\nstyle=\"color: #993300\">nieszcz\u0119\u015bcia chodz\u0105 po ludziach<\/span><\/i> i polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zaraza pada na kogo\u015b<\/span><\/i>. O nieuleczalnej chorobie<br \/>\n(np. raku) m\u00f3wi oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">wieczn&#244;<br \/>\nch&ograve;roba<\/span><\/i> (Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 130<\/span>, z<br \/>\nkolei o mo\u017cliwo\u015bci przezwyci\u0119\u017cenia choroby m\u00f3wi oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wz\u0105c ch&ograve;rob&atilde; w m&ograve;c<\/span><\/i> &#8216;nie<br \/>\npodda\u0107 si\u0119 chorobie&#8217; (St\u0119\u017cyca,<br \/>\nCzarlino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 94<\/span>.<\/p>\n<p>Niekt\u00f3re choroby okre\u015blone s\u0105 w<br \/>\nwymijaj\u0105cy spos\u00f3b, sk\u0105d te\u017c nazwy eufemistyczne (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 180-181<\/span>)<\/span>, czego<br \/>\npozosta\u0142o\u015bci\u0105, wy\u0142\u0105czaj\u0105c jednak tzw. tabu, mog\u0105 by\u0107 np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>dostac cotk&atilde;<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">cotka<br \/>\ndo mie prz&#235;jacha\u0142a<\/span><\/i> &#8216;menstruacja&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy I 139<\/span><br \/>\n, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> =<br \/>\nkociewskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK I 75<\/span> (= polskiemu potocznemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>) obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec kr\u00f3la<\/span><\/i> (Gochy, Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 256<\/span><br \/>\n= kociewskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK II 93<\/span> (por\u00f3wnaj g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span style=\"color: #993300\">&#269;erwjeny kral<\/span><\/i> &#8216;menstruacja&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Zem 174<\/span>) i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec regu\u0142k&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n(Zabory)<\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy IV 312<\/span><br \/>\n (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.4.5.<\/span>);<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;rowac na m\u0142od&#233; gn&#244;t&#235;<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 w<br \/>\nci\u0105\u017cy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n329, II 50, III 89<\/span> = kociewskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK II 45<\/span> i polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">chorowa\u0107 na m\u0142ode ko\u015bci<\/span><\/i> &#8216;o kobiecie ci\u0119\u017carnej&#8217; (1896)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 159<\/span>.<br \/>\nDzisiaj s\u0105 to tylko eufemizmy, ale mog\u0105 one kontynuowa\u0107 dawne tabu, co<br \/>\nwymaga\u0142oby jednak zbadania. <\/p>\n<p>2. 4. 3. Chorob\u0119 przyjmowali<br \/>\nKaszubi ze spokojem w my\u015bl oryginalnego przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">D&#244;\u0142<br \/>\nB\u00f3g ch&ograve;rosc&#235;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>d&#244; i l&#233;czi<\/i><\/span> <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Ram 93<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Derd 13<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 49<\/span> i porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">Chto wiele rz&#235;pi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>d\u0142ug&ograve; \u017c&#235;je<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 385<\/span><br \/>\n= cieszy\u0144skiemu (1894)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 40<\/span>, a je\u015bli sami z chorob\u0105 nie<br \/>\ndawali sobie rady, udawali si\u0119 do domoros\u0142ych znachor\u00f3w, kt\u00f3rzy &#8211; jak twierdzi<br \/>\noryginalne przys\u0142owie &#8211; <i><span style=\"color: #993300\">Na ka\u017cd\u0105 nim&ograve;c<br \/>\nmiel&#235; p&ograve;m&ograve;c<\/span><\/i> <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Sy II 48, IV 131, V 217<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Na k&ograve;\u017cd\u0105 nim&ograve;c je p&ograve;m&ograve;c<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 10<\/span> (to <span style=\"color:\n #00CCFF\">NKP II 605<\/span>). O znachorach tych m\u00f3wi\u0105 te\u017c przys\u0142owia: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Na ws&#235; ka\u017cd&#244; baba je dokt\u00f3r<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 153<\/span><br \/>\njako wariant polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">Ka\u017cda baba<br \/>\ndoktor<\/span><\/i> (1894)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 37<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">Dze<br \/>\ndokt\u00f3r nie p&ograve;m&ograve;\u017ce<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>p&ograve;m&ograve;\u017ce baba ze zelim<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 209<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">Czeg&ograve; doktor ni m&ograve;\u017ce<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>to m&ugrave; l&#233;cznica <\/i><\/span>(= znachorka)<\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ograve;m&ograve;\u017ce<\/span><\/i> <\/p>\n<p>(K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 343<\/span> = polskiemu historycznemu <i><span style=\"color: #993300\">Gdzie<br \/>\ndoktor nie mo\u017ce<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<br \/>\n<i>tam baba pomo\u017ce<\/i><\/span> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 36<\/span>, ale i on bywa<br \/>\nnieraz bezradny, jak m\u00f3wi oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">tu ani<br \/>\nk&ugrave;sr&#244;t<\/span><\/i> (= znachor)<\/span><br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">nie p&ograve;m&ograve;\u017ce<\/span><\/i> (\u015br) <span style=\"color:\n #00CCFF\">Sy II 310<\/span>.<\/p>\n<p>Znachorzy stosowali r\u00f3\u017cne zabiegi<br \/>\ni \u015brodki magiczne (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">3.3.4.<\/span>), zalecaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c zielarskie<br \/>\n\u015brodki, z kt\u00f3rymi pozostaje w zwi\u0105zku oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">r&#235;mi\u00f3nk pic<\/span><\/i> &#8216;dogorywa\u0107&#8217;<br \/>\n(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 320<\/span>,<br \/>\ndokumentuj\u0105cy ca\u0142kowit\u0105 bezradno\u015b\u0107 wobec choroby. O zio\u0142ach m\u00f3wi oryginalne<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Pij dobr&#244; rebata<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>a mdzesz \u017ci\u0142 d\u0142ud\u017c&#233; lata <\/i><\/span>(Goszczyno) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 11<\/span>, ale nale\u017cy je r\u00f3\u017cnicowa\u0107, zgodnie z<br \/>\noryginalnym przys\u0142owiem <i><span style=\"color: #993300\">Jak&#244; ch&ograve;rosc<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>tak&#244; herbata<\/i><\/span> (T\u0119pcz) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 11<\/span>, cho\u0107 por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Ka\u017cda choroba ma swoje lekarstwa<\/span><\/i> (od 1632 r.) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 286<\/span>. Im bardziej gorzkie w smaku by\u0142o<br \/>\nlekarstwo, tym mia\u0142o ono by\u0107 skuteczniejsze, a z tego poszed\u0142 oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">brz&#235;dcz&#233; jak czarc&#233; \u0142ajno<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 161<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj wielkopolskie <i><span style=\"color: #993300\">gorzkie jak cimi\u0119\u017cyca<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 77<\/span>),<br \/>\nw kt\u00f3rych <i><span style=\"color: #993300\">czarc&#233; \u0142ajno<\/span><\/i> &#8216;<i>Asa foetida<\/i>&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 6<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>) jako \u015brodek medyczny (por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Wszystkie leki &#8211; deweldreki<\/span><\/i> 1898 <span style=\"color:\n #00CCFF\">Dybowski<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 283<\/span>), do<br \/>\nkt\u00f3rych nale\u017ca\u0142y i ekstrementy, sk\u0105d mo\u017ce oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;\u017cesz k&ograve;c&#233;g&ograve; dostac<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;fig\u0119, nic&#8217; (K\u0119pa<br \/>\n\u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 220<\/span>, ale por\u00f3wnaj<br \/>\npolskie potoczne <i><span style=\"color: #993300\">mo\u017cesz g\u00f3wno<\/span><\/i> (= nic)<\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">dosta\u0107<\/span><\/i> i ekstrementy jako \u015brodek magiczny (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.5.<\/span>). Na przesilenie mia\u0142o by\u0107 dobre <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;ra\u017cew&#233; zel&#233;<\/span><\/i> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;ra\u017cewi kamiszk<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 99<\/span>, por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;ra\u017cew&#233; zel&#233;<\/span><\/i> &#8216;mi\u0119ta&#8217; i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;ra\u017cewi kam<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.2.<\/span>).<\/p>\n<p>&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;&#160;<\/p>\n<p>Oto kilka oryginalnych porzekade\u0142<br \/>\npodkre\u015blaj\u0105cych lecznicz\u0105 warto\u015b\u0107 niekt\u00f3rych ro\u015blin hodowlanych: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">P&ograve; marchwi m&ograve;\u017ce dalek widzec<\/span><\/i> (Puckie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 50<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">P&ograve;<br \/>\nkap&ugrave;stowim sok&ugrave; widzy cz\u0142owiek nawet &ograve; smroku<\/span><\/i> (pn)<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Kap&ugrave;stny sok daje &ograve;czom dobri zdrok<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>a nogom ch&ugrave;tczi<br \/>\nkrok<\/i><\/span><span style=\"color: #993300\"> <\/span><br \/>\n(K\u0119pa \u017barnowiecka) i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Chto pije kap&ugrave;stny sok<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>b&atilde;dze zdr\u00f3w ca\u0142i<br \/>\nrok <\/i><\/span>(Przodkowo)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 134<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">Krz\u00f3n<br \/>\nrozj&#244;sni&#244; roz&#235;m<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<br \/>\n<i>tak jak tobaka<\/i><\/span> (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 57<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Pita chrz\u00f3n i biedrz\u00f3n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>a &ugrave;stanie ch&ograve;l&#233;ra<\/i><\/span> (Gowidlino) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 47<\/span>, a oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;s ani doktorze<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>ani piotr&#235;szka ju nic nie<br \/>\np&ograve;m&ograve;\u017ce<\/i><\/span> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 287<\/span> i pietruszk\u0119<br \/>\nw\u0142\u0105czy\u0107 ka\u017ce do apteczki ludowej.<\/p>\n<p>Oryginalne przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Chto j&#244;d&#244; ml&#233;cz i kro<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> ten \u017c&#235;je lat sto<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 87<\/span> <\/span>propaguje lecznicze<br \/>\n(magiczne?) w\u0142a\u015bciwo\u015bci wn\u0119trzno\u015bci rybich. Wreszcie dwa oryginalne przys\u0142owia<br \/>\ndotycz\u0105ce raczej oznak czyjego\u015b zdrowia: <i><span style=\"color: #993300\">Dobri<br \/>\nczich n&#244;lepszi l&#233;k<\/span><\/i> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 322<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Chto dobrze czich&#244;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>ten na doktora czich&#244;<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 323<\/span>.<\/p>\n<p><b><a name=\"Cz\u0142owiek\">2.5. Cz\u0142owiek i jego wytwory<\/a><\/b><\/p>\n<p>2. 5. 1. Cz\u0142owiek w r\u00f3\u017cnych stadiach \u017cycia, od pocz\u0119cia po<br \/>\n\u015bmier\u0107, i w najrozmaitszych przejawach swojego bytowania wchodzi w orbit\u0119<br \/>\nlicznych przes\u0105d\u00f3w (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">3.2.<\/span>) i wierze\u0144. Najpierw om\u00f3wiono tu<br \/>\nfrazeologi\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z wierzeniami o cz\u0142owieku fizycznym, potem o jego duszy i<br \/>\n\u015bmierci, wy\u0142\u0105czaj\u0105c wszak demony \u015bmierci (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Je\u015bli chodzi o cechy fizyczne cz\u0142owieka, to istnieje np.<br \/>\nw\u015br\u00f3d ludu przes\u0105d, \u017ce silne uw\u0142osienie cia\u0142a, zw\u0142aszcza n\u00f3g i r\u0105k, wr\u00f3\u017cy<br \/>\ndanemu cz\u0142owiekowi bogactwo, co posz\u0142o w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nklatati<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i><br \/>\nten b&ograve;gati<\/i><\/span> <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Sy I 53<\/span> (z wariantem: <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nm&#244; szad&#233; r&atilde;ce<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b&atilde;dze b&ograve;gati<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy V 208<\/span>), znane z polskiej<br \/>\nhistorycznej i gwarowej paremiografii, por\u00f3wnaj bowiem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Kto kosmaty <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>w\u0142ochaty<\/i>), <i>ten bogaty<\/i><\/span> (1894)<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Gdo kud\u0142aty<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>tyn bogaty<\/i><\/span> (\u015al\u0105sk Cieszy\u0144ski, Wielkopolska, Rzeszowskie)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 128<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>).<br \/>\nPrzy okazji zaznaczy\u0107 mo\u017cna, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">czerwion&#233;<\/span><\/i><br \/>\n(= rude)<\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w\u0142os&#235; <\/span><\/i>wzbudzaj\u0105<br \/>\nstrach<\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy VI 91<\/span>), co nie musi by\u0107 wcale powszechne (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 582<\/span>). W wyra\u017ceniu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">B&ograve;\u017ci Jan<\/span><\/i> &#8216;cz\u0142owiek politowania godny,<br \/>\nnieborak&#8217; (Strzebielino,<br \/>\nLuzino, G\u00f3ra) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 52<\/span> jako wariant wobec<br \/>\npolskiego <i><span style=\"color: #993300\">bo\u017ce ciel\u0119<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor I 108<\/span><br \/>\n&#8211; mo\u017ce przez kontaminacj\u0119 z <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142upi Jasio<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 823<\/span><br \/>\n&#8211; i oryginalnym <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c taczi sklep&#244;ny B&ograve;sczi <\/span><\/i>&#8217;by\u0107<br \/>\nbrzydkim, u\u0142omnym&#8217; (Hel)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 165<\/span> kry\u0107 si\u0119 mo\u017ce pogl\u0105d o<br \/>\nujemnych warto\u015bciach moralnych ludzi u\u0142omnych <span style=\"\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 582<\/span>)<br \/>\nlub o osobnikach naznaczonych przez Boga, do czego por\u00f3wnaj rosyjskie ludowe <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bo&#382;ij &#269;e\u0142owjek<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">bo&#382;evolnyj<\/span><\/i>,<br \/>\nukrai\u0144ski <i><span style=\"color: #993300\">bo&#382;evilnyj <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 195<\/span><br \/>\ni bia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">ludzi bo\u017cyje<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Piet 134<\/span>;<br \/>\npor\u00f3wnaj okrzyk s\u0142owacki <i><span style=\"color: #993300\">&#318;udia bo&#382;&#237;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SSJ II 63<\/span><br \/>\ni kaszubski (w tym<br \/>\nS\u0142owi\u0144cy)<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017ci cz\u0142owiek<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;pobo\u017cny&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 51<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SGP II 409<\/span>.<\/p>\n<p>O rozpowszechnionym w S\u0142owia\u0144szczy\u017anie wierzeniu w z\u0142e<br \/>\nspojrzenie b\u0119dzie mowa ni\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>), a o<br \/>\nw\u0142a\u015bciwo\u015bciach s\u0142owa wspomniano wy\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>), tutaj natomiast<br \/>\nwspomnie\u0107 trzeba o dawnym wierzeniu w wilko\u0142aki, tj. ludzi zamienionych w<br \/>\nwilki, czego pozosta\u0142o\u015bci\u0105 mo\u017ce by\u0107 oryginalne wyra\u017cenie w funkcji przezwiska <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wilcz&#233; dzeck&ograve;<\/span><\/i> &#8216;dziecko wyrodne&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Pob 8<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram<br \/>\n5, 252<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#233;<br \/>\ndzeck&ograve;<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Ram 25<\/span>.<\/p>\n<p>Wspomnijmy te\u017c o kilku faktach zwi\u0105zanych z wytworami r\u0105k<br \/>\nludzkich, mianowicie z chlebem. O szacunku, jakim powszechnie lud otacza chleb,<br \/>\nmo\u017ce tu \u015bwiadczy\u0107 przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chl&#233;b p\u0142acze<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>cz&#233;j g&ograve; zgni\u0142i<br \/>\njedz\u0105<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy II 34<\/span>, b\u0119d\u0105ce wariantem polskiego gwarowego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Chleb p\u0142acze<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>gdy <\/i>(<i>kiedy<\/i>)<i> go <\/i>(<i>za<\/i>) <i>darmo<br \/>\njedz\u0105<\/i><\/span> (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">1888 Rodziewicz\u00f3wna, Ond<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nI 247<\/span>. Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">chl&#233;b <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>je<\/i>]<i> &ograve;dewsta\u0142i<\/i><\/span><br \/>\ni zwrot <i><span style=\"color: #993300\">chl&#233;b m&#244; d&#235;sz&atilde;<\/span><\/i> &#8216;gdy<br \/>\nsk\u00f3rka odstaje od chleba&#8217; <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">\u0141aj 53<\/span> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Chleb<br \/>\nco myszy pod sk\u00f3rk\u0105 \u0142a\u017c\u0105<\/span><\/i> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 245<\/span>, ma\u0142opolskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pozask\u00f3rzu kotek \u0142azi\u0142<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>ogonek podni\u00f3s\u0142 do g\u00f3ry, jeszcze nie dosta\u0142 do<br \/>\ng\u00f3ry, jeszcze nie dosta\u0142 do sk\u00f3ry <\/i><\/span><span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Glog I<\/span><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">235<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pod sk\u00f3rk\u0105 dudek duda<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Kot 59<\/span>) wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z<br \/>\nwierzeniem, \u017ce zapowiada to nieszcz\u0119\u015bcie, zw\u0142aszcza czyj\u0105\u015b \u015bmier\u0107 (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 34<\/span>), co znane szerzej. Zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ugrave;s&#235;c k&ograve;g&ograve; jak psa cep\u0142im<br \/>\nchleb&atilde;<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy II 34<\/span> zna te\u017c Kociewie <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK II 100<\/span>, a wyrasta on z<br \/>\nprze\u015bwiadczenia, i\u017c ciep\u0142e pieczywo jest niezdrowe. O ewentualnym wierzeniu, \u017ce<br \/>\njedzenie kromek zapewnia rych\u0142e zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie, pisze si\u0119 ni\u017cej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.3.2.<\/span>).<\/p>\n<p>Z przejawami \u017cycia psychicznego cz\u0142owieka \u0142\u0105czy si\u0119 moc<br \/>\nwierze\u0144, o kt\u00f3rych b\u0119dzie mowa potem (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">roz. 3.<\/span> i<span style=\"color: #00CCFF\"> 4.<\/span>), tutaj<br \/>\njednak przytoczy\u0107 by trzeba dwa oryginalne zwroty m\u00f3wi\u0105ce o intelekcie: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec p\u00f3\u0142 talenta za wiele<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">miec<\/span><\/i> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u00f3\u0142s\u00f3dma talenta<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 przem\u0105drza\u0142ym&#8217;, przy czym<br \/>\nnormalny cz\u0142owiek powinien mie\u0107 6 talent\u00f3w <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy V 318<\/span>, a por\u00f3wnaj: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Tej le jesz &ograve;st\u00f3nie pi\u0105t&#244; zm&#235;s\u0142a<\/span><\/i> &#8211; o<br \/>\ndotyku <span style=\"color: #00CCFF\">Lab<br \/>\nII 51<\/span> i czeskie potoczne <i><span style=\"color: #993300\">nem&#225; v&#353;ech<br \/>\np&#277;t <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>smysl&#367;<\/i>]<i><br \/>\npohromad&#277;<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 niespe\u0142na rozumu&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Bas 187<\/span> (a kaszubskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ni miec wsz&#235;tczich w gr&#235;pie<\/span><\/i>) oraz polskie<br \/>\ngwarowe <i><span style=\"color: #993300\">Siedem zmys\u0142\u00f3w, a \u00f3smy wykr\u0119t<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">KolbDz<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">499<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">Jednemu da\u0142 Pan B\u00f3g pi\u0119\u0107 talent\u00f3w<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> drugiemu jeden<\/i><\/span> (Kunysz) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 500<\/span>, w ostatnim wida\u0107 wp\u0142yw ewangelii<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Mt 25, 14<\/span><br \/>\ni nast\u0119pne).<\/p>\n<p>2. 5. 2. Kiedy &#8211; jak m\u00f3wi\u0105 zwroty &#8211; <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s g&ograve;dzynka prz&#235;ch&ograve;dzy<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO<br \/>\n10\/11<\/span> czy <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s czas <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>wiek<\/i>)<i> wi\u0144dze (je tu)<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 161,<br \/>\nVI 129<\/span> = kociewskiemu <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">SyK III 89<\/span> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Przysz\u0142a<br \/>\ngodzina Jego<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>aby<br \/>\nprzyszed\u0142 z tego \u015bwiata do ojca<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">J 13, 1<\/span>) i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Czas m\u00f3j jeszcze nie przyszed\u0142<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">J 7, 6<\/span>),<br \/>\nwtedy cz\u0142owiek umiera, a oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c na<br \/>\nwieczny gra\u0144cy<\/span><\/i> <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Sy I 354<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">zabierac<br \/>\ns&atilde; dod\u00f3m<\/span><\/i> <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Sy I 224<\/span> ujmuj\u0105 moment konania, przy czym pierwszy<br \/>\nnawi\u0105zuje do wa\u017cnej w wierzeniach ludowych granicy jako progu wieczno\u015bci, drugi<br \/>\nza\u015b traktuje \u015bmier\u0107 jako powr\u00f3t cz\u0142owieka do siebie, do domu, nawi\u0105zuj\u0105c te\u017c do<br \/>\newangelii (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">J 14, 2, 4<\/span>). Jak m\u00f3wi oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">rz&#244;dk&#244; sk\u00f3ra<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 48<\/span>. <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, jest ona przyczyn\u0105<br \/>\nnadmiernego pocenia si\u0119, kiedy natomiast <i><span style=\"color: #993300\">dur&#235; w<br \/>\nkims zar&#244;staj\u0105<\/span><\/i> = kociewskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy I 254<\/span> lub oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">krew w kims st&#235;dnie<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 160<\/span>, w\u00f3wczas nast\u0119puje<br \/>\n\u015bmier\u0107. O \u015bmierci w magii (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.<\/span>) i jej wr\u00f3\u017cbach (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.2.<\/span>) czy zwyczajach z ni\u0105 si\u0119 wi\u0105\u017c\u0105cych i<br \/>\npogrzebie b\u0119dzie mowa potem (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.4.<\/span>), jak i o \u017cyciu<br \/>\npozagrobowym (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.2.5.<\/span>).<\/p>\n<p>Nadej\u015bcie \u015bmierci zapowiadaj\u0105 r\u00f3\u017cne znaki, np. trudno<br \/>\nwyt\u0142umaczalne ha\u0142asy i odg\u0142osy w domu, co wyra\u017ca si\u0119 w oryginalnym zwrocie to<br \/>\nda\u0142o znak <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 183, V 111, VI 244<\/span> (z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;mar\u0142i<br \/>\nd&#244;\u0142 znak<\/span><\/i>) oraz <i><span style=\"color: #993300\">to s&atilde; da\u0142o cz&#235;c<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 111<\/span><br \/>\n(z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;mar\u0142i d&#244;\u0142 s&atilde; cz&#235;c<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 163<\/span>)<br \/>\n= kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">da\u0107 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>da\u0142o<\/i>)<i> sia czu\u0107<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 49, 87<\/span><br \/>\n= kraje\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Brzez<\/span>, a por\u00f3wnaj malborskie <i><span style=\"color: #993300\">da\u0107<br \/>\nsi\u0119 zna\u0107<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">\u0141\u0119g M 98<\/span>. Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wieczny z&#233;gar<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>k<\/i>)<\/span> &#8216;niewidzialny zegar,<br \/>\nprzepowiadaj\u0105cy swym tykaniem \u015bmier\u0107 domownikowi&#8217; (pd, \u015br), wyst\u0119puj\u0105ce w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">wieczny z&#233;gar na k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nklepie<\/span><\/i> &#8216;czyja\u015b \u015bmier\u0107 si\u0119 zbli\u017ca&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy VI 130, 208<\/span> a wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">z&#233;gar<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>k<\/i>)<i> w scanie<\/i><\/span> (z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">scanowi z&#233;gar<\/span><\/i>) znane jest na<br \/>\nKociewiu <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 208<\/span>, a por\u00f3wnaj tu <i><span style=\"color: #993300\">wieczny z&#233;gar<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;S\u0142o\u0144ce&#8217; (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.1.3.<\/span>). Do pierwszego wyra\u017cenia por\u00f3wnaj<br \/>\nnadto wariant <i><span style=\"color: #993300\">smiertelny z&#233;gar<\/span><\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 202<\/span>, (Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 113<\/span>,<br \/>\nprzy czym w malborskim wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">szmi&#233;rtelny<br \/>\nz&#233;ger<\/span><\/i> &#8216;\u015bwierszcz domowy&#8217; <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">G\u00f3r II 2, 310<\/span>, dla kt\u00f3rego przypomnie\u0107 trzeba znanego<br \/>\npowszechnie \u015bwierszcza w kominie, a do wszystkich razem fakt z marze\u0144 sennych,<br \/>\ngdzie wal\u0105ca si\u0119 \u015bciana domu zapowiada czyj\u0105\u015b \u015bmier\u0107<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 34<\/span>)<br \/>\ni wierzenie, \u017ce gdy kto\u015b umrze, zegar sam staje (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 208<\/span>)<br \/>\nalbo zacznie <i><span style=\"color: #993300\">bic niedobr\u0105 g&ograve;dz&#235;n&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Maj 23<\/span>.<br \/>\nWierzenie, \u017ce owe tajemne ha\u0142asy przepowiadaj\u0105ce \u015bmier\u0107 bior\u0105 si\u0119 z pukania<br \/>\nowad\u00f3w, znali ju\u017c Rzymianie (<span style=\"color: #00CCFF\">Tyl 131<\/span>). O znakach trzaskach w<br \/>\nkominie my\u015bli si\u0119, gdy si\u0119 u\u017cywa zwrotu <span style=\"color: #993300\">(<i>&ograve;na<\/i>)<i> ju p&ograve; mie <\/i>(<i>za mn\u0105<\/i>)<i> jidze<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> =<br \/>\nwielkopolskiemu (Kaliskie)<br \/>\n<\/span><i><span style=\"color: #993300\">ju\u017c p\u00f3 mnie<\/span><\/i> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jidze<\/span><\/i> <span style=\"\n12.0pt;color: #00CCFF\">Wyb 196<\/span>. O samej duszy mowa jest te\u017c przy (z)morze (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>).<\/p>\n<p>\u015amier\u0107 wchodzi oknem i oknem te\u017c wychodzi dusza opuszczaj\u0105ca<br \/>\numieraj\u0105cego cz\u0142owieka (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 307<\/span>), udaj\u0105c si\u0119 na s\u0105d boski (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 204, III 208<\/span>). Musi jednak czeka\u0107 na g\u0142os dzwon\u00f3w, czyli <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ja\u017c ji zazw&ograve;ni\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 205<\/span>, do czego por\u00f3wnaj<br \/>\nkociewskie <i><span style=\"color: #993300\">komu\u015b ju\u017c wnetki zazw\u00f3ni\u00f3<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;wnet umrze&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK II 107<\/span> i czeskie <i><span style=\"color: #993300\">zvonit<br \/>\nn&#277;komu hranu<\/span><\/i> &#8216;oddzwonienie za zmar\u0142ego&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Scz 123<\/span>, a ponadto z wt\u00f3rn\u0105<br \/>\nsemantyk\u0105 oryginalnego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\nju graj\u0105<\/span><\/i>: 1. &#8216;brak komu pi\u0105tej klepki&#8217; (Z\u0119blewo), 2. &#8216;o kim\u015b, kto zapada w drzemk\u0119&#8217; (Hel) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 352<\/span>, a por\u00f3wnaj zwyczaj dzwonienia na<br \/>\nAnio\u0142 Pa\u0144ski we wszystkie dzwony: <span style=\"color: #993300\"><i>Komu\u015b wydzwaniaj\u0105, b\u0119dzie pogrzeb<\/i><\/span> (okolice Rozwadowa) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Gaj 256<\/span>. Poniewa\u017c dusza w trakcie pogrzebu<br \/>\nkroczy tu\u017c za zw\u0142okami, nale\u017cy z trumn\u0105 jecha\u0107 powoli<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 205<\/span>),<br \/>\nco uzasadnia zwrot <i><span style=\"color: #993300\">jachac jak z<br \/>\np&ograve;grzeb&atilde;<\/span><\/i> &#8216;powoli&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy IV 111<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj<br \/>\npolskie <i><span style=\"color: #993300\">idzie jak za pogrzebem<\/span><\/i> (od 1670 r.) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 803<\/span> oraz zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch&ograve;dz&#235;c jak duch<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 195<\/span> = cieszy\u0144skiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 277<\/span><br \/>\n= czeskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI<br \/>\n93<\/span>, ale do postaci ducha por\u00f3wnaj oryginalne przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Ducha s&atilde; na d\u0142ug&ograve;sc nie mierzi <\/span><\/i>(Lisewo)<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Duch r&atilde;k\u00f3w ni m&#244;<\/span><\/i> &#8211; aluzja do z\u0142odzieja <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 195<\/span>,<br \/>\na wi\u0119c duch jest bezcielesny.<\/p>\n<p>Ducha umar\u0142ego cz\u0142owieka uto\u017csamia si\u0119 cz\u0119sto z jego dusz\u0105.<br \/>\nKaszubskie wierzenia, \u017ce cz\u0142owiek posiada dusz\u0119, silnie zabarwione s\u0105 nauk\u0105<br \/>\nko\u015bcieln\u0105. Raczej nik\u0142e s\u0105 \u015blady uto\u017csamiania jej z oddechem (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 584, 590<\/span>), m.in. we frazeologii: przys\u0142owie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">\u017beb&#235; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>Cz&#233;jb&#235;<\/i>)<i> ni&#233; ten dech<\/i>, <i>tob&#235;<br \/>\ncz\u0142owiek <\/i>[<i>ju<\/i>]<i> d&#244;wno zdech\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 20<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 195<\/span> = polskiemu gwarowemu (Niezabitowski, Pauli, Goldstein, Ondrusz) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 418<\/span>, \u017cartobliwy zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zab&#244;cz&#235;c &ograve;dd&#235;chac<\/span><\/i> &#8216;umrze\u0107&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 14, 195<\/span><br \/>\n= cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">zap\u00f3mnio\u0142 dycha\u0107<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 827<\/span><br \/>\ni polskiemu potocznemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Ex<\/span>, zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;statn&#233; dech&#235;<br \/>\ndawac<\/span><\/i> &#8216;kona\u0107&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy I 195<\/span> = kociewskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK I 91<\/span> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wyda\u0107 ostatni dech <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>par\u0119<\/i>)<\/span> (okolice Rozwadowa) <span style=\"color: #00CCFF\">Gaj 250<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj polskie literackie <i><span style=\"color: #993300\">wyzion\u0105\u0107 ostatni<br \/>\ndech<\/span><\/i>) <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Skor I 167<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">odda\u0107 ostatnie<br \/>\ntchnienie<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Skor I 551<\/span>). Oryginalny zwrot <span style=\"color: #993300\">(<i>nie<\/i>)<i> p&ugrave;sc&#235;c bez<br \/>\n&ograve;b&ugrave;cha<\/i><\/span> &#8216;nie umrze\u0107 bez pomocy, gwa\u0142town\u0105 przyczyn\u0105&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 281, IV<br \/>\n231<\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;sc&#235;c<\/span><\/i>,<br \/>\nz\u0142o\u015bliwie lub \u017cartobliwie &#8216;umrze\u0107&#8217;, wywodzi si\u0119 z kontaminacji zanik\u0142ego zwrotu<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;sc&#235;c d&#235;ch<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>a<\/i>)<\/span> (zast\u0105pionego<br \/>\nprzez <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;ddac d&#235;cha <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>B&ograve;g&ugrave;<\/i>)<\/span>,<br \/>\nale por\u00f3wnaj pras\u0142owia\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">vypustiti dux&#1098;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;skona\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">S\u0142ps<br \/>\nV 84<\/span>) ze zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c bez ducha<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;skona\u0107 ju\u017c&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy I 195<\/span> (te\u017c pras\u0142owia\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">bez&#1098;<br \/>\nducha byti<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">S\u0142ps V 84<\/span>), a <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;buch<\/span><\/i><br \/>\nza <i><span style=\"color: #993300\">duch <\/span><\/i>dla ekspresji i dla blisko\u015bci<br \/>\nbrzmienia. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;ddac B&ograve;g&ugrave;<br \/>\nd&#235;cha<\/span><\/i> wymieniono ni\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.5.<\/span>). Oryginalne s\u0105<br \/>\nzwroty <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;sza w&#235;laz\u0142a k&ograve;mu na p&ugrave;czel<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zm\u0119czy\u0142 si\u0119, zasapa\u0142&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy I 204<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;sza<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s na remiona w&#235;sk&ograve;cz&#235;\u0142a<\/span><\/i> &#8216;cieszy si\u0119 bardzo&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 319<\/span>,<br \/>\ngdy to samo w polskim znaczy tyle, co <span style=\"color: #993300\"><i>mie\u0107 dusz\u0119 na ramieniu<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 194<\/span>, a por\u00f3wnaj tu<br \/>\nbia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">dusza z kogo\u015b chce wyskoczy\u0107<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;boi si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 596<\/span>.<\/p>\n<p>Dusza przebywa w ciele cz\u0142owieka, jak sugeruje oryginalny<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;sza k&ograve;g&ograve;s m&#244; wield\u017c&#233;<br \/>\nmieszkani&#233;<\/span><\/i> &#8216;o cz\u0142owieku oty\u0142ym&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy III 164<\/span><span style=\"color: #00CCFF\"><br \/>\n<\/span>(por\u00f3wnaj oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec wiele ca\u0142a<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 113<\/span>)<br \/>\nczy polskie historyczne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Gdzie duszy<br \/>\nmi\u0142o<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> tam<br \/>\ncia\u0142o ro\u015bnie<\/i><\/span> (1894)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 509<\/span>, a tak\u017ce wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">drewnian&#244; dusza<\/span><\/i> &#8216;cz\u0142owiek bardzo stary,<br \/>\nwycie\u0144czony&#8217; (Zabory) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 46<\/span> = kociewskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK I 110<\/span>.<br \/>\nO przebywaniu duszy og\u00f3lnie we wn\u0119trzu cz\u0142owieka m\u00f3wi oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m\u00f3j duch mie m\u00f3wi <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>p&ograve;wi&#244;d&#244;<\/i>)<\/span> &#8216;o g\u0142osie<br \/>\nwewn\u0119trznym&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Maj 219<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Drze 18<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m\u00f3j duch mie tkn\u0105\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 354<\/span>)<br \/>\n= wielkopolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">mie tag duch tkn\u00f3\u0142<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sob 124<\/span>.<br \/>\nDusza czuje nieszcz\u0119\u015bcie (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 370<\/span>), ale nieraz lokalizuje si\u0119 j\u0105<br \/>\nprecyzyjniej, np. oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;d n\u00f3g<br \/>\nk&ograve;nac (&ugrave;mierac)<\/span><\/i> &#8216;marzn\u0105\u0107 w nogi&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 201<\/span>). Warto tu przytoczy\u0107 porzekad\u0142o <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Sch\u00f3w s&atilde;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>duszo<\/i>, <i>b&ograve; c&atilde; zalej\u0105<\/i><\/span><br \/>\n(Zabory i Kociewie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 329<\/span>, wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 ze zwyczajem: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Cz&#233;j ch\u0142opi chc\u0105 sobie jedn&#233;g&ograve; w&#235;pic<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>to &ograve;ni n&#244;prz\u00f3d<br \/>\nkr&#244;sni&atilde;tom &ugrave;l&#233;waj\u0105<\/i><\/span> (tj. lej\u0105 par\u0119 kropel na pod\u0142og\u0119), <i><span style=\"color: #993300\">a t&#233;j dopi&#233;rze<br \/>\npij\u0105<\/span><\/i> (pn)<\/span>.<\/p>\n<p>Wierzy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, i\u017c umar\u0142y nic nie s\u0142yszy, co leg\u0142o u<br \/>\npodstaw polskiego przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">O umar\u0142ym si\u0119 \u017ale<br \/>\nnie m\u00f3wi<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">NKP III 585<\/span> = kaszubskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> i wyra\u017cenia <i><span\nstyle=\"color: #993300\">g\u0142&#235;chi jak &ugrave;mar\u0142i<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 323<\/span> =<br \/>\n\u015bl\u0105skiemu <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142uchy jak nieboszczyk<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Wal<br \/>\n46<\/span>, sprzeczne z mniemaniem, \u017ce umar\u0142y nie znosi gwaru (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 209<\/span>).<\/p>\n<p>O duszy drzew wspomniano wy\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>),<br \/>\ntu powiedzmy jeszcze, \u017ce dusz\u0119 ma cz\u0142owiek, zwierz\u0119ta za\u015b maj\u0105 par\u0119, co jest<br \/>\nprastar\u0105 koncepcj\u0105 S\u0142owe\u0144c\u00f3w, Rosjan i Polak\u00f3w (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 590<\/span>),<br \/>\ndo czego por\u00f3wnaj oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Wiara a<br \/>\nps&#244; para<\/span><\/i> (=<br \/>\noddech psa)<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">to na jedno w&#235;ch&ograve;dzy<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 120<\/span>,<br \/>\nale tak\u017ce por\u00f3wnaj oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">slepi k\u00f3\u0144<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;duch zdech\u0142ego konia, kt\u00f3ry noc\u0105 wraca do zagrody swego by\u0142ego w\u0142a\u015bciciela i<br \/>\nr\u017c\u0105c kr\u0105\u017cy naoko\u0142o stajni&#8217;: <i><span style=\"color: #993300\">tam str&#244;szi slepi k\u00f3\u0144<\/span><\/i><br \/>\n(Pomieczyno,<br \/>\nPrzodkowo, \u017bukowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 73<\/span>.<\/p>\n<p><b><a name=\"Wiara\">3. WIARA W SI\u0141Y I NADPRZYRODZONE MO\u017bLIWO\u015aCI CZ\u0141OWIEKA<\/a><\/b><\/p>\n<p>Ni\u017cej om\u00f3wione zosta\u0142y frazeologizmy potwierdzaj\u0105ce dar<br \/>\njasnowidzenia, dotycz\u0105ce r\u00f3\u017cnorodnie uwarunkowanych wr\u00f3\u017cb wraz z interpretacj\u0105<br \/>\nsn\u00f3w i szeroko rozumianej magii, w tym r\u00f3wnie\u017c w zakresie medycyny ludowej.<span\nstyle=\"color: #00CCFF\"><\/span><\/p>\n<p><b><a name=\"Jasnowidzenia\">3.1. Jasnowidzenia<\/a><\/b><\/p>\n<p>Jasnowidzenia dotyczy zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c<br \/>\nwieszczim<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 jasnowidzem&#8217;, &#8216;widzie\u0107 duchy&#8217; (Zabory i Kociewie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 144<\/span>, wt\u00f3rnie tak te\u017c o cz\u0142owieku<br \/>\ngwa\u0142townym (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>); z pierwszym znaczeniem wi\u0105\u017ce si\u0119<br \/>\noryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Czej b&#235;m b&#233;\u0142 wieszczi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>b&#233;\u0142b&#235;m b&ograve;gatszi<\/i><\/span><br \/>\n(Zabory) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 144<\/span>, kt\u00f3re sugeruje raczej osi\u0105ganie<br \/>\nprzez jasnowidza korzy\u015bci materialnych.<\/p>\n<p>Do jasnowidzenia w\u0142\u0105czono m.in. tzw. drugi wzrok,<br \/>\npo\u015bwiadczony w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">chtos<br \/>\nm&ograve;\u017ce widzec z\u0142&#233; &#235; dobr&#233;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 92<\/span>, i dar widzenia duch\u00f3w,<br \/>\npotwierdzany w oryginalnym wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;szn&#244; baba<\/span><\/i><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;szny ch\u0142op<\/span><\/i> &#8216;osoba widuj\u0105ca<br \/>\nduchy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n207<\/span>. Wcze\u015bniej wymieniono zwrot <i><span style=\"color: #993300\">m\u00f3j duch<br \/>\nmie mowi<\/span><\/i> (zob<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">. 2.5.2.<\/span>) odnosz\u0105cy si\u0119 do przeczu\u0107. Dorzuci\u0107<br \/>\nby tu mo\u017cna z telepati\u0105 powi\u0105zany zwrot <i><span style=\"color: #993300\">z<br \/>\ng&atilde;b&#235; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>p&#235;ska<\/i>)<i><br \/>\ncos w&#235;j\u0105c k&ograve;m&ugrave;s<\/i><\/span> &#8216;powiedzie\u0107 to samo&#8217;<span\nstyle=\"color: #00CCFF\"> <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 60<\/span><span style=\"color: #00CCFF\"> <\/span>= polskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 602<\/span>,<br \/>\na te\u017c oryginalne porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">Klepni<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>g&ograve;sce jid\u0105<\/i><\/span><br \/>\n&#8211; odzywa si\u0119 jedna osoba do drugiej, kt\u00f3ra r\u00f3wnocze\u015bnie powiedzia\u0142a to samo <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 165<\/span> (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.3.<\/span>).<\/p>\n<p><b><a name=\"Wr\u00f3\u017cby\">3.2. Wr\u00f3\u017cby i wr\u00f3\u017cebne znaki<\/a><\/b><\/p>\n<p>Wr\u00f3\u017cb i wr\u00f3\u017cebnych znak\u00f3w lud kaszubski zna du\u017co; cz\u0119\u015b\u0107 z<br \/>\nnich zwi\u0105zana jest z rokiem obrz\u0119dowym (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.<\/span>).<br \/>\nPodkre\u015bli\u0107 nale\u017cy, i\u017c bierze si\u0119 tu pod uwag\u0119 jedynie wr\u00f3\u017cby powszechniejsze na<br \/>\nKaszubach i posiadaj\u0105ce \u015blad we frazeologii.<\/p>\n<p>O samej wr\u00f3\u017cbie Kaszubi wypowiadaj\u0105 si\u0119 dzi\u015b raczej<br \/>\nnegatywnie: <i><span style=\"color: #993300\">Nie wierz&atilde; we wr\u00f3\u017cb&#235;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 110<\/span>,<br \/>\na czasownik <i><span style=\"color: #993300\">wro\u017c&#235;c<\/span><\/i> poza okre\u015blaniem<br \/>\nprzepowiadania przysz\u0142o\u015bci (np. <i><span style=\"color: #993300\">wro\u017c&#235;c z kart<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>gwi&#244;zd\u00f3w<\/i><\/span>)<br \/>\nposiada\u0142 te\u017c znaczenie: &#8216;zmy\u015bla\u0107, buja\u0107&#8217; (K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 110<\/span>.<br \/>\nWr\u00f3\u017cenie z obserwacji nieba, zjawisk atmosferycznych i \u017cywio\u0142\u00f3w trudno<br \/>\noddzieli\u0107 od wiedzy ludowej, z kt\u00f3rej ona wyrasta, wobec czego om\u00f3wiono je<br \/>\nwcze\u015bniej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.1.-2.3.<\/span>).<\/p>\n<p>3. 2. 1. Sennikiem, kaszubskimi wr\u00f3\u017cebnymi snami i<br \/>\ninterpretacjami marze\u0144 sennych nale\u017cy si\u0119 zaj\u0105\u0107 najpierw, wychodz\u0105c od uwagi,<br \/>\ni\u017c w relacjach przyjmuj\u0105 one zwykle og\u00f3lne formu\u0142y s\u0142owne typu: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mie s&atilde; sni\u0142o<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>\u017ce&#8230;<\/i>, <i>to bdze <\/i>(<i>d&#244;<\/i>)&#8230;<i><br \/>\nlub mie s&atilde; sni\u0142o &ograve; <\/i>(<i>np. mi&atilde;su<\/i>),<i> to&#8230;<\/i><\/span><br \/>\nObja\u015bnie\u0144 tych, przynajmniej dzisiaj, nie traktuje si\u0119 ju\u017c tak ca\u0142kiem serio,<br \/>\nna co wskazuje m.in. oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Tw&ograve;je<br \/>\nsn&#235; &ograve;bch&ograve;dz\u0105 mie t&#235;l&#233;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>co sp&#244;lon&#233; wsz&#235;<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 117<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">Co sie zdo a \u015bni<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>to je g\u00f3wno psi<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 848<\/span>)<br \/>\nczy prze\u015bmiewka z wr\u00f3\u017cb sennych w polskim przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Mie sie \u015bni\u0142o, \u017ce si\u0119 mi k\u0142\u0119bko kole dupy wi\u0142o<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 463<\/span>. Zastosowanie<br \/>\nma jeszcze przes\u0105d: <i><span style=\"color: #993300\">Trzeba za nieboszczika na<br \/>\nmsz\u0105 dac<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b&ograve;<br \/>\n&ograve;n s&atilde; prz&#235;snie\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 5<\/span> (to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 595<\/span>),<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Karn 65<\/span>,<br \/>\nznany szerzej na Pomorzu.<\/p>\n<p>Ze snu lud chce wyczyta\u0107 swoj\u0105 najbli\u017csz\u0105 i dalsz\u0105<br \/>\nprzysz\u0142o\u015b\u0107, psychoanaliza za\u015b sen traktuje jako spe\u0142nienie naszych \u017cycze\u0144.<br \/>\nOryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">cos b&#235; s&atilde; jedn&#233;m&ugrave;<br \/>\nprz&#235;sni\u0142o<\/span><\/i> &#8216;co\u015b by si\u0119 komu znudzi\u0142o&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 117<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">chtos<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>cos b&#235; s&atilde; cz\u0142owiek&ograve;wi prz&#235;sni\u0142o<\/i><\/span> &#8216;mo\u017cna by<br \/>\nsi\u0119 kogo\u015b, czego\u015b przel\u0119kn\u0105\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 117<\/span> (= polskiemu) \u015bwiadcz\u0105 chyba te\u017c o tym,<br \/>\ni\u017c sen uwarunkowany jest naszymi prze\u017cyciami, do czego por\u00f3wnaj nadto <i><span\nstyle=\"color: #993300\">starka s&atilde; k&ograve;m&ugrave;s prz&#235;snije<\/span><\/i> (pn, pd-zach) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 154<\/span> <\/span>(= polskiemu). Sytuacja odwrotna<br \/>\npo\u015bwiadczona jest we frazeologii rzadziej, np. <i><span style=\"color: #993300\">robic<br \/>\nw spanim<\/span><\/i> &#8216;powoli, leniwie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 128<\/span> jako wariant polskiego historycznego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">robi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakby mu si\u0119 \u015bni\u0142o<\/i><\/span> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 50<\/span>.<\/p>\n<p>Kot symbolizuje fa\u0142szywego cz\u0142owieka, a z tym pozostaje w<br \/>\nzwi\u0105zku wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">falsz&#235;wi jak k&ograve;t<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 9<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 36<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 218<\/span> <\/span>(= polskiemu) i<br \/>\noryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Nicht nie wi&#233;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>co w &ograve;p&#244;lonym<br \/>\nk&ograve;ce sedzy<\/i><\/span>, w kt\u00f3rym nadto aluzja do diab\u0142a (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>). Krowa wr\u00f3\u017cy nieszcz\u0119\u015bcie, co wynika\u0107<br \/>\nmo\u017ce z jej chodzenia w szkod\u0119, o czym m\u00f3wi oryginalne przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Cz&#233;j min\u0105 g&ograve;d&#235;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>tej s&atilde; krowie snij\u0105 l&#235;dzcz&#233;<br \/>\nszk&ograve;d&#235;<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy II 262, V 33<\/span>. Sen o rybach zwiastuje rych\u0142y deszcz (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nV 33<\/span>), co wesz\u0142o do oryginalnego przys\u0142owia <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Cz&#233;j chto &ograve; r&#235;bach snije<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>to b&atilde;dze pada\u0142o<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">(Rop)<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 104<\/span>. Sen o uk\u0105szeniu przez pszczo\u0142\u0119 odnosi si\u0119 do defloracji,<br \/>\njak te\u017c zwrot <i><span style=\"color: #993300\">pszczo\u0142a j&atilde; &ugrave;gr&#235;z\u0142a<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 34, VI<br \/>\n211<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.1.3.<\/span>). Sen o wypadaniu z\u0119b\u00f3w symbolizuje<br \/>\n\u015bmier\u0107 (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 373<\/span>), do czego nawi\u0105zywa\u0107 mo\u017ce<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">gr&#235;zc na &ograve;statn&#235;ch<br \/>\nz&atilde;bach<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 bliskim \u015bmierci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 247<\/span>.<\/p>\n<p>Buty symbolizuj\u0105 kobiet\u0119, niekiedy za\u015b podr\u00f3\u017c (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nV 34<\/span>) i z tym \u0142\u0105czy\u0107 trzeba zwrot <i><span style=\"color: #993300\">spal&#235;c<br \/>\nb\u00f3t&#235;<\/span><\/i> &#8216;o m\u0119\u017cczy\u017anie: porzuci\u0107 s\u0142u\u017cb\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 15<\/span> = kociewskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK I 40<\/span>,<br \/>\na z szerszym znaczeniem <i><span style=\"color: #993300\">spoli\u0107 buty<\/span><\/i><br \/>\n&#8217;uciec potajemnie&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Kos 59<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Mac 175<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">buty spali\u0142 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>zjad\u0142<\/i>)<\/span> (polskie,<br \/>\nod 1670 r., w tym cieszy\u0144skie i wielkopolskie), &#8216;uciek\u0142, zbieg\u0142&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 217<\/span>.<br \/>\nNa Zaborach o starej pannie m\u00f3wi si\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">star&#233; b\u00f3t&#235;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 34<\/span>,<br \/>\na wyra\u017cenie to wydaje si\u0119 by\u0107 kontaminacj\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;r&#233;<br \/>\nb\u00f3t&#235;<\/span><\/i>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">star&#244; b&#235;ka<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;stara panna&#8217; (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 31<\/span> = malborskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">stara krapa<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">G\u00f3r II 1, 186<\/span>.<\/p>\n<p>Odnotowa\u0107 tu warto oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b\u00f3t&#235; z kims rozm&#244;wiaj\u0105<\/span><\/i> &#8216;o skrzypi\u0105cych butach&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 120<\/span> <\/span>obok <span style=\"color: #993300\"><i>b\u00f3t&#235; g&#244;daj\u0105<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> z<br \/>\nwariantem <i><span style=\"color: #993300\">b\u00f3t&#235; <\/span><span style=\"color: #993300\">g&#244;daj\u0105<\/span><span style=\"color: #993300\">,<br \/>\njakb&#235; nie b&#235;\u0142&#235; zap\u0142acon&#233;<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>: cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">wrzeszcz\u00f3m<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>jagby nie by\u0142y zap\u0142acone<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 217<\/span>,<br \/>\ngdzie te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">buty nie zap\u0142acone<\/span><\/i> (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Red.<\/span>). Jest to raczej nowsze \u017cartobliwe okre\u015blenie,<br \/>\nnawi\u0105zuj\u0105ce wszak do serii innych przes\u0105d\u00f3w.<\/p>\n<p>3. 2. 2. Niekt\u00f3re praktyki (zabiegi) wr\u00f3\u017cebne utrwali\u0142y si\u0119<br \/>\nwe frazeologii. Fakt wej\u015bcia ich i pozostania dzi\u015b niemal wy\u0142\u0105cznie w<br \/>\nidiomatyce potwierdza\u0107 mo\u017ce starodawno\u015b\u0107 samych czynno\u015bci wr\u00f3\u017cebnych.<\/p>\n<p>Kaszubski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zdrzec w<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s jak w szp&#233;d\u017cel<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 w kogo\u015b zapatrzonym&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><br \/>\nzestawia\u0107 mo\u017cna z podobnymi frazeologizmami, np. <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c<br \/>\nw k&ograve;g&ograve;s zazdrz\u00f3n&#244; jak w tuza <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 414<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5. 4. 5.<\/span>) czy polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">patrze\u0107 w kogo\u015b jak w obraz<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>ek<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 833<\/span>,<br \/>\nniemniej jednak cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">szp&#233;d\u017cel<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;lustro&#8217; wzi\u0105\u0107 si\u0119 w nim m\u00f3g\u0142 chyba tylko ze znanego u wszystkich S\u0142owian<br \/>\nwr\u00f3\u017cenia noc\u0105 za pomoc\u0105 lustra (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 375<\/span>), powszechnego<br \/>\nongi\u015b u Kaszub\u00f3w (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 181, 222<\/span>), przedstawionego przez S.<br \/>\n\u017beromskiego we fragmencie o Teresie von Arffberg &#8222;Wiatru od morza&#8221;.<\/p>\n<p>Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">l&#244;c w&ograve;sk <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>na w&ograve;d&atilde;<\/i>]<\/span><br \/>\n&#8216;wr\u00f3\u017cenie przysz\u0142o\u015bci z zakrzep\u0142ych bry\u0142ek&#8217;, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 100<\/span> (= polskiemu)<br \/>\nodnosi si\u0119 w medycynie ludowej na Kaszubach i Kociewiu r\u00f3wnie\u017c do odczytywania<br \/>\nprzyczyn przel\u0119kni\u0119cia si\u0119 dziecka, natomiast oryginalne jest <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#235;tac z w&ograve;sk&ugrave;<\/span><\/i> &#8216;odgadywa\u0107<br \/>\nprzysz\u0142o\u015b\u0107 z odlanych bry\u0142ek wosku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 100<\/span>), powsta\u0142y &#8211;<br \/>\nby\u0107 mo\u017ce &#8211; pod wp\u0142ywem typu <i><span style=\"color: #993300\">czyta\u0107 z r\u0119ki<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>z kart<\/i><\/span> &#8216;wr\u00f3\u017cy\u0107&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 160<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">wr\u00f3\u017cy\u0107 z r\u0119ki<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> z kart<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 617<\/span><br \/>\ni kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">wro\u017c&#235;c z kart<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 110<\/span>.<br \/>\nWr\u00f3\u017cenie za pomoc\u0105 lania wosku jest u S\u0142owian rozpowszechnione (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 389<\/span>),<br \/>\nna Kaszubach praktykowane przez dziewcz\u0119ta w wigili\u0119 Nowego Roku (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 100<\/span>), obecnie cz\u0119sto &#8211; jak w ca\u0142ej Polsce &#8211; w tzw. andrzejki,<br \/>\na w \u0141\u0119czyckiem <i><span style=\"color: #993300\">wosk pszelo\u0107<\/span><\/i> &#8216;rozpu\u015bci\u0107<br \/>\nwosk po to, by odczyni\u0107 rzucone na dziecko czary i z kszta\u0142tu figurki<br \/>\ndowiedz <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 443, 846<\/span>, do czego por\u00f3wnaj uwag\u0119 wy\u017cej. Dawniej<br \/>\ndziewcz\u0119ta la\u0142y na wod\u0119 roztopiony o\u0142\u00f3w (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 221<\/span>),<br \/>\nco nowsze (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 187<\/span>), a tak\u017ce cyn\u0119 <span style=\"color: #993300\"><i>W Stari Rok lej\u0105 c&#235;n&atilde; na<br \/>\nw&ograve;d&atilde;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">. <i>Co s&atilde; k&ograve;m&ugrave;s &ugrave;leje, to g&ograve; sp&ograve;tk&#244; w Nowim Rok&ugrave;<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 125<\/span>), a zatem istnia\u0142y zapewne zwroty <i><span\nstyle=\"color: #993300\">l&#244;c &ograve;\u0142\u00f3w <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>c&#235;n&atilde;<\/i>) [<i>na w&ograve;d&atilde;<\/i>]<\/span><br \/>\n= che\u0142mi\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">la\u0107 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>przelewa\u0107<\/i>)<i> cyn\u0119<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;wr\u00f3\u017cy\u0107 w Nowy Rok&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Mac 253<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 389<\/span>).<\/p>\n<p>Sporo wr\u00f3\u017cb ma sw\u00f3j pocz\u0105tek w obserwacji zjawisk przyrody,<br \/>\nnp. <i><span style=\"color: #993300\">wro\u017c&#235;c z gwi&#244;zd\u00f3w<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 110<\/span> <\/span>(= polskiemu), a<br \/>\nje\u015bli o gwiazdy chodzi, to w M\u0119cikale, spostrzeg\u0142szy trzy tworz\u0105ce tr\u00f3jk\u0105t,<br \/>\nlicz\u0105: <i><span style=\"color: #993300\">R&#244;z<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>dwa<\/i>, <i>trzi<\/i>, <i>chto &ograve; mnie<br \/>\nmisli<\/i>, <i>to niech mi s&atilde; przismni<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 388<\/span>, w czym te\u017c wida\u0107<br \/>\nmagiczn\u0105 warto\u015b\u0107 liczby &#8222;3&#8221;.<\/p>\n<p>W Sylwestra dziewcz\u0119ta kaszubskie zapala\u0142y dwie cienkie<br \/>\ndrzazgi, z kt\u00f3rych jedna przedstawia\u0142a dziewczyn\u0119, druga upatrzonego<br \/>\nm\u0142odzie\u0144ca, a je\u015bli spopielone drzazgi nachyli\u0142y si\u0119 ku sobie, w\u00f3wczas<br \/>\nma\u0142\u017ce\u0144stwo by\u0142o pewne (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 221<\/span>). Nie utrwali\u0142o si\u0119 to we<br \/>\nfrazeologii, podobnie zreszt\u0105 jak znana wr\u00f3\u017cba, sk\u0105d przyjdzie go\u015b\u0107 czy gdzie<br \/>\nmieszka czyja\u015b sympatia, z kierunku wychylenia si\u0119 p\u0142omienia zapalonej zapa\u0142ki.<br \/>\nWspomina si\u0119 tutaj o tym dlatego, \u017ce wydaj\u0105 si\u0119 one pozostawa\u0107 w zwi\u0105zku z<br \/>\n&#8222;osobliw\u0105, szeroko (w Polsce oraz na Rusi) rozpowszechnion\u0105 wr\u00f3\u017cb\u0105 [&#8230;]<br \/>\nzapalania k\u0142aczk\u00f3w lub raczej kulek z k\u0105dzieli i wr\u00f3\u017cenie z ich lotu,<br \/>\nspotykania si\u0119 wzajemnego itd.&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 391<\/span>), co posz\u0142o w<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">k\u0105dzelczi<\/span><\/i> (= kulka lnu) <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pal&#235;c<\/span><\/i> &#8216;wr\u00f3\u017cba uprawiana w wigili\u0119 Nowego Roku&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 229<\/span><br \/>\n(zob. te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">Stel<br \/>\n66, 68<\/span>) = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">k\u00f3ndzio\u0142ki pali\u0107<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 80<\/span><br \/>\ni grudzi\u0105dzkie <i><span style=\"color: #993300\">palenie k\u0105dzieli<\/span><\/i> (jako<br \/>\nwr\u00f3\u017cba zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcia w okresie Bo\u017cego Narodzenia) <span style=\"color: #00CCFF\">Stel<br \/>\n57<\/span>, a odes\u0142a\u0107 jeszcze mo\u017cna do zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">kn&#244;p&#235;<br \/>\ns&atilde; do mnie smniej\u0105<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>).<\/p>\n<p>Jakim\u015b przetworzonym refleksem wr\u00f3\u017cenia z ognia jest zwyczaj<br \/>\nwyra\u017caj\u0105cy si\u0119 w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;szczac<br \/>\n&ograve;gniska <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>swi&atilde;ti<br \/>\n&ograve;d\u017cin<\/i>)<\/span> (Swornegacie,<br \/>\nWiele)<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;szczac swi&atilde;ti<br \/>\nwid<\/span><\/i> (Swornegacie)<\/span><br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">na w&ograve;d&atilde;<\/span><\/i> (Zabory)<\/span> w wigili\u0119<br \/>\n\u015bw. Jana <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 80, III 301<\/span>, przy czym <i><span style=\"color: #993300\">do<br \/>\nswi&atilde;t&#233;g&ograve; &ograve;gnia<\/span><\/i> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>)<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">wk\u0142adano wi\u00f3nuszk swi&atilde;t&#233;g&ograve; Jana<\/span><\/i>,<br \/>\npo\u015bwi\u0119cony w oktaw\u0119 Bo\u017cego Cia\u0142a, \u017ceby si\u0119 ryby dobrze \u0142owi\u0142y. Na jezioro<br \/>\npuszczano tylko jeden taki ogie\u0144 i w\u00f3wczas nie palono ju\u017c sob\u00f3tek, a tu i<br \/>\n\u00f3wdzie ch\u0142opcy i dziewcz\u0119ta chodzili po wsi z zapalonymi drzazgami, czyli &#8211; jak<br \/>\nm\u00f3wi oryginalny zwrot &#8211; <i><span style=\"color: #993300\">z swi&atilde;tim<br \/>\n&ograve;gnim ch&ograve;dz&#235;c<\/span><\/i> (Rekowo w Bytowskiem) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 301<\/span>. Zwyczaj ten pozostaje zapewne w zwi\u0105zku z wr\u00f3\u017ceniem z<br \/>\nruch\u00f3w przedmiot\u00f3w rzuconych do wody, np. \u015bwieczek, w\u0119gielk\u00f3w i wiank\u00f3w (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 392<\/span>), a ten ostatni spos\u00f3b wieszczenia jest i dzi\u015b bardzo<br \/>\npopularny, do czego por\u00f3wnaj zwrot <i><span style=\"color: #993300\">puszcza\u0107<br \/>\nwianki na wod\u0119<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 536<\/span>, a spos\u00f3b to p\u00f3\u0142nocnos\u0142owia\u0144ski: polski,<br \/>\nrosyjski, ukrai\u0144ski, bia\u0142oruski (Polesie)<\/span>, czeski, s\u0142owacki (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 393-394<\/span>).<br \/>\nZnany jest on r\u00f3wnie\u017c na Kaszubach, doprowadzaj\u0105c tu do powstania \u017cywotnego<br \/>\nobyczaju (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.3.5.<\/span>).<\/p>\n<p>Oryginalny zwrot kaszubski (wraz ze sposobem wr\u00f3\u017cenia) <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sadz&#235;c rzep&atilde;<\/span><\/i> &#8216;nie wychodzi\u0107 za m\u0105\u017c&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 384<\/span><br \/>\nwywodzi si\u0119 z nast\u0119puj\u0105cego wieszczenia przez dziewcz\u0119ta: &#8222;Niegdy\u015b dziewcz\u0119ta<br \/>\nbra\u0142y po jednej rozsadzie rzepy i brukwi i sadzi\u0142y je blisko siebie. Rzepa<br \/>\nsymbolizowa\u0142a dziewczyn\u0119, wykonuj\u0105c\u0105 t\u0119 wr\u00f3\u017cb\u0119, brukiew za\u015b upatrzonego<br \/>\nch\u0142opca. Je\u015bli rzepa z brukwi\u0105 si\u0119 zros\u0142y, natenczas zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie dziewczyny z<br \/>\ntym, kt\u00f3rego brukiew przedstawia\u0142a, by\u0142o pewne (Puzdrowo, Sierakowice)<\/span>&#8221; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 355<\/span>.<br \/>\nNawi\u0105zuje on do wr\u00f3\u017cenia z zachowania si\u0119 ognia i k\u0105dzieli, wykazuj\u0105c wszak\u017ce<br \/>\npowi\u0105zania z polskim <i><span style=\"color: #993300\">sia\u0107 rutk\u0119<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 102<\/span>.<br \/>\nDodajmy tutaj ponadto szcz\u0119\u015bliwy omen, jaki niesie zjedzenie przez krow\u0119<br \/>\npodw\u00f3jnego k\u0142osa (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 175<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 274<\/span>)<br \/>\nlub tzw. <i><span style=\"color: #993300\">zrostczi<\/span><\/i>, tj. dwu ziemniak\u00f3w,<br \/>\njab\u0142ek, gruszek zro\u015bni\u0119tych razem, sk\u0105d oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zjesc zrostk&atilde;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 250<\/span> i jego rezultaty<br \/>\nuchwycone w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">miec p&#244;rk&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;mie\u0107, urodzi\u0107 bli\u017aniaki&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 250<\/span>, znany r\u00f3wnie\u017c z polskiego gwarowego, i<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">dostac p&#244;rk&atilde;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Lor I 651<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj \u0142\u0119czyckie <i><span style=\"color: #993300\">porke znale\u017a\u0107<\/span><\/i> &#8216;dwa<br \/>\nk\u0142osy wyrastaj\u0105ce z jednej \u0142odygi&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 806<\/span>.<\/p>\n<p>3. 2. 3. Przypomnie\u0107 trzeba tutaj to, \u017ce <i><span\nstyle=\"color: #993300\">gapi&#233; gni&#244;zdo<\/span><\/i> &#8216;<i>Viscum album<\/i>&#8217; wr\u00f3\u017cy<br \/>\nrych\u0142e zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie, <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;rta<\/span><\/i> za\u015b jest w<br \/>\nwierzeniach symbolem niepokalanego obyczaju (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>),<br \/>\nanalogicznie jak lilia, co znane te\u017c spoza Kaszub, sk\u0105d wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#235;st&#244; jak lelij&#244;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 350<\/span><br \/>\n<\/span>(= polskiemu). O niekt\u00f3rych wr\u00f3\u017cbach mowa te\u017c przy <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&atilde;ksie<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.2.2.<\/span>).<\/p>\n<p>3. 2. 4. Szeroko ongi\u015b znana by\u0142a wr\u00f3\u017cba z wn\u0119trzno\u015bci<br \/>\n(ofiarnych) zwierz\u0105t (m.in. w Malborskiem Polacy, a w Starej Marchii (Altmarku)<br \/>\nNiemcy) i ze \u015bledziony zabitego wieprza o przebiegu nadchodz\u0105cej zimy (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 401-403<\/span>), a wydaje si\u0119, i\u017c jak\u0105\u015b ich pozosta\u0142o\u015bci\u0105 jest<br \/>\noryginalne wr\u00f3\u017cenie kaszubskich rybak\u00f3w. <i><span style=\"color: #993300\">Z r&#235;b\u00f3w <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>rib<\/i>)<i> cz&#235;t&#244; r&#235;b&#244;k<br \/>\np&ograve;g&ograve;d&atilde;. R&#235;ba krwawi<\/i>, <i>cz&#233;j to je na<br \/>\nmi&atilde;tk&ograve;<\/i><\/span>, tj. na odwil\u017c (Przyjezierze Radu\u0144skie)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 263<\/span>.<\/p>\n<p>W po\u0142udniowej S\u0142owia\u0144szczy\u017anie wr\u00f3\u017cono z ko\u015bci piersiowej<br \/>\nkury i koguta, Niemcy za\u015b z ko\u015bci piersiowej g\u0119si zabijanej na jesieni o<br \/>\nprzebiegu zimy (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 406<\/span>). Na Kaszubach znana jest<br \/>\nwr\u00f3\u017cba z mostka zabitego ptactwa: <i><span style=\"color: #993300\">M&ograve;stk<br \/>\n&ograve;d zabit&#233; k&ugrave;r&#235; s&#235;sz\u0105<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>a tej cygn\u0105 za &ograve;ba k&ugrave;\u0144ce. Chto<br \/>\n&ograve;trzim&#244; w r&atilde;ce d\u0142&#235;gszi k&ugrave;\u0144c<\/i>,<i> ten b&atilde;dze d\u0142&#235;\u017c&#233;<br \/>\n\u017ci\u0142<\/i><\/span> (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 116<\/span>; znane to szerzej i praktykowane<br \/>\nnie tylko z mostka od kury, a por\u00f3wnaj tu <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142i<br \/>\njak marcy\u0144sk&#244; g&atilde;s<\/span><\/i> &#8211; aluzja do ko\u015bci grzbietowej, kt\u00f3ra u g\u0119si<br \/>\nbywa jesieni\u0105 bia\u0142a <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy I 310<\/span>, co wyzyskano w prognostyku pogody: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Cz&#233;j piersnik<\/span><\/i> (= ko\u015b\u0107 piersiowa<i>)<\/i><\/span><i><span\nstyle=\"color: #993300\"> mdze bi&#244;li<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>tej mdze wiele snieg&ugrave;<\/i>, <i>a cz&#233;j<br \/>\ncz&#244;rni<\/i>, <i>tej mdze mal&#235;czk&ograve;<\/i><\/span> (pn-wsch) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 49<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">Krzebtowizna jasn&#244; wro\u017ci wiele snieg&ugrave;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>cemn&#244; letk\u0105 z&#235;m&atilde;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 49<\/span>.<br \/>\nS\u0105 to w zasadzie formu\u0142y s\u0142owne ustalone, a zatem mo\u017cna je zaliczy\u0107 do<br \/>\nfrazeologii, przy czym por\u00f3wnaj tu polskie historyczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Pier\u015b z Marcinowej g\u0119si je\u015bli bia\u0142a<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>to zima dobrze b\u0119dzie<br \/>\nstatkowa\u0142a<\/i><\/span> (1666)<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">Je\u015bli piersi u p\u00f3\u0142g\u0119ska bia\u0142e<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>to mrozy b\u0119d\u0105 trwa\u0142e<\/i><\/span><br \/>\n(1895 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Pauli<\/span>) itp. <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 387<\/span>. <\/p>\n<p>Ju\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">I. Gulgowski<\/span> w 1911 r.<br \/>\npisa\u0142 &#8222;o wierzeniu Kaszub\u00f3w, wedle kt\u00f3rego, gdy, id\u0105c przez las dostrze\u017cesz<br \/>\ndzi\u0119cio\u0142a po prawej stronie drogi, przepowiada ci to szcz\u0119\u015bcie, gdy po lewej &#8211;<br \/>\nodwrotnie&#8221;, co znaczy te\u017c na p\u00f3\u0142nocnej Ukrainie i u Ba\u0142t\u00f3w (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 408-409<\/span>).<\/p>\n<p><i><span style=\"color: #993300\">Z lot&#235; pt&#244;ch\u00f3w &ugrave;miej\u0105<br \/>\nwro\u017c&#235;c p&ograve;g&ograve;d&atilde;<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 94<\/span>),<br \/>\nnie tylko zreszt\u0105 z lotu i wy\u0142\u0105cznie pogod\u0119: oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">To przi\u0144dze jacz&#233; zwi&atilde;stw&ograve;<\/span><\/i> (= niepogoda)<\/span><i><span\nstyle=\"color: #993300\">, b&ograve; \u017c&#244;rawice <\/span><\/i>(= \u017curawie)<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">lecel&#235; w kr&#244;j<\/span><\/i> (Swarzewo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 276<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Cz&#233;j m&#233;w&#235; lec\u0105 na kr&#244;j<\/span><span style=\"color: #993300\">, tej wiedno jacz&#233; zj&atilde;stw&ograve; z<br \/>\nm&ograve;rza wi\u0144dze<\/i><\/span> (K\u0119pa Swarzewska)<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 233<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Cz&#233;j wron&#235;<br \/>\nlec\u0105 do &#201;la na niszp\u00f3r<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>tej wiedno m&ograve;rze jaczis niewiodro za nima w&#235;sle<\/i><\/span> (K\u0119pa Swarzewska) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 252<\/span>, do czego por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Gdy czapla leci w stron\u0119 jeziora<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>to po deszcz<\/i>, <i>a gdy<br \/>\nleci w strony suche to leci z deszczem<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 76<\/span>) i<br \/>\nwr\u00f3\u017cenie Rusin\u00f3w o dobrym roku lub z\u0142ym z lotu \u017curawi spokojnego i prosto do<br \/>\nkraju (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 410<\/span>), a tak\u017ce polskie historyczne<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Kiedy \u017curawie wysoko lataj\u0105<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>pr\u0119dkiej si\u0119 wiosny ludzie<br \/>\nspodziewaj\u0105<\/i><\/span> (1666)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 969<\/span>.<\/p>\n<p>Zachodni Rusini powiadaj\u0105, \u017ce kto zobaczy pierwszego \u017curawia<br \/>\n(bociana) w locie, ten mo\u017ce oczekiwa\u0107 szcz\u0119\u015bcia, kto za\u015b siedz\u0105cego, przeciwnie<br \/>\n(<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 410<\/span>). W Kramsku, je\u015bli kto widzi<br \/>\nbociana lec\u0105cego, ten b\u0119dzie \u017cywy, energiczny (<span style=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 82<\/span>), a<br \/>\nwi\u0119c podobnie jak na Kaszubach: <i><span style=\"color: #993300\">Chto widz&#244;\u0142 na<br \/>\nzymk&ugrave; pirszi r&#244;z b&ograve;c\u00f3na lec\u0105c&#233;h&ograve;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>ten je ca\u0142i rok flint<\/i> <\/span>(= \u017cywy)<i><span style=\"color: #993300\">,<br \/>\na chto z&#244;s stoj\u0105c&#233;h&ograve;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>ten je<br \/>\ntr&#235;p&atilde;<\/i><\/span> (= oci\u0119\u017ca\u0142y) <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 24<\/span>, co mo\u017ce te\u017c stosowa\u0107<br \/>\nsi\u0119 odpowiednio do pracowito\u015bci lub lenistwa (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 46-47<\/span>;<br \/>\nrozrzutny za\u015b b\u0119dzie ten, kto ujrzy go mocno trzepoc\u0105cego skrzyd\u0142ami,<br \/>\noszcz\u0119dny, kto go widzi pierwszy raz odpoczywaj\u0105cego (Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 46-47<\/span>.<br \/>\nOryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;c\u00f3n p&ograve;<br \/>\nw&ograve;dze<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i><br \/>\nani nie m&#235;sl&#235; &ograve; p&ograve;g&ograve;dze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 46, IV 110<\/span> odnosi si\u0119 do<br \/>\nprzylotu bociana, podobnie jak przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Niechle<br \/>\nb&ograve;c\u00f3n prz&#235;l&#233;cy<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>s\u0142u\u0144ce wnet w&#235;swi&#233;cy<\/i><\/span> (Mrozy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 46<\/span> <\/span>jako<br \/>\nwariant wobec wielkopolskiego <i><span style=\"color: #993300\">Jak bocian przyleci<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>mo\u017cecie wyj\u015b\u0107 na dw\u00f3r<\/i>,<br \/>\n<i>dzieci<\/i><\/span> (1861<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Chociszewski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n120<\/span>.<\/p>\n<p>Z kuku\u0142k\u0105 \u0142\u0105czy si\u0119 kilka wr\u00f3\u017cb. Najpierw <i><span\nstyle=\"color: #993300\">chto mi&#244;\u0142 pieni\u0105dze prz&#235; se<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>cze na<br \/>\np&ograve;zymk&ugrave; pirszi r&#244;z k&ugrave;k&ugrave;czk&atilde; cz&#235;\u0142<\/i>, <i>ten<br \/>\nm&#244; d&#235;tczi przez ca\u0142i rok<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 24<\/span> obok wierzenia <i><span style=\"color: #993300\">Czej<br \/>\nk&ugrave;k\u00f3wka pierszi r&#244;z k&ugrave;cze<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>a cz\u0142owiek m&#244; prz&#235; se pieni\u0105dze<\/i>, <i>tej<br \/>\n&ograve;n mdze b&ograve;gati<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 291<\/span>, co znane z polskiego<br \/>\ngwarowego w podobnych wersjach: <i><span style=\"color: #993300\">Niech no tylko<br \/>\nkukawka okuka<\/span><\/i> (1896)<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">Musia\u0142a ci\u0119 kuku\u0142ka okuka\u0107<\/span><\/i> (1900)<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Kuku\u0142ka go przy pieni\u0105dzach okuka\u0142a<\/span><\/i> (1930) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 244<\/span>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">kuku\u0142ka<br \/>\nkogo\u015b okuka\u0142a<\/span><\/i> &#8211; o cz\u0142owieku bez pieni\u0119dzy wiosn\u0105 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 82<\/span> =<br \/>\n\u0142\u0119czyckie <span style=\"color: #00CCFF\">Szym<br \/>\n451, 720<\/span> gdzie nadto <i><span style=\"color: #993300\">kuku\u0142ka komu\u015b wykuka<br \/>\nco<\/span><\/i> (np. liczb\u0119 dzieci) <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 1080<\/span>. Rzadsza jest wr\u00f3\u017cba: oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">K&ugrave;kaweczk&ograve;, l&#235;cz<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> l&#235;cz<\/i>, <i>wiele latek<br \/>\nb&atilde;d&atilde; \u017c&#235;c<\/i><\/span> (z <span style=\"color: #00CCFF\">Gulgowskiego<\/span>) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Lor I 435<\/span>. Oryginalny<br \/>\njest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;k&ugrave;czka <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>k&ugrave;k\u00f3wka<\/i>)<i> w<br \/>\nr&atilde;kawice <\/i>(<i>nogawice, czesz&#233;\u0144<\/i>)<i> k&ograve;m&ugrave;s nasr&#244;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;o kim\u015b, kto si\u0119 ciep\u0142o ubiera p\u00f3\u017an\u0105 wiosn\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 14<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 290, IV 302<\/span> z<br \/>\nwariantem <i><span style=\"color: #993300\">jesz k&ugrave;k\u00f3wka k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>kap&ugrave;z&atilde;<\/i>]<br \/>\n<i>&ograve;drzizd&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 56<\/span> i przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Scygni<br \/>\nr&atilde;kawice<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<br \/>\n<i>b&ograve; ce w ni&atilde; nasr&#244; k&ugrave;kawica<\/i><\/span> (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 290<\/span> <\/span>(por\u00f3wnaj takie znaczenie<br \/>\nche\u0142mi\u0144skie <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh<br \/>\n274<\/span>); wymieniony zwrot ma z <span style=\"color: #00CCFF\">Roppla <\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 244<\/span>,<br \/>\ngdzie zosta\u0142 \u017ale obja\u015bniony: &#8216;znak szcz\u0119\u015bcia&#8217;, co znane z <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">BrMit 266<\/span>. I wreszcie: archaiczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Jak k&ugrave;k\u00f3wka zastanie g&ograve;\u0142i las<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>b&atilde;dze bi&#233;dny czas<\/i>,<br \/>\n<i>jak zastanie zelon&#233; gaje<\/i>, <i>b&atilde;d\u0105 dobr&#233; &ograve;brodzaje<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 299<\/span>,<br \/>\nco znane z polskiej paremiografii historycznej i gwarowej (m.in. cieszy\u0144skiej) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 244<\/span>,<br \/>\na por\u00f3wnaj tu o grzmocie (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>) i oryginalne: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Jak le spiewac zaczn\u0105 dr\u00f3zd&#235;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>wnet na p&ograve;lach<br \/>\np&ograve;k&#244;\u017c\u0105 s&atilde; br\u00f3zd&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 245<\/span>, przypominaj\u0105ce polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Jak drozdy \u015bpiewaj\u0105 na wierzcho\u0142kach drzew<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>wiosna wnet<\/i>, <i>a jak<br \/>\nmi\u0119dzy ga\u0142\u0119ziami<\/i>, <i>to jeszcze het<\/i><\/span> (1882 <span style=\"color: #00CCFF\">Wierbicki<\/span>) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 487<\/span>.<\/p>\n<p>Kania \u0142\u0105czy si\u0119 z pragnieniem (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span>),<br \/>\na zatem i z posuch\u0105, sk\u0105d przys\u0142owie: <i><span style=\"color: #993300\">Cz&#233;j w<br \/>\n&ograve;grodze &ugrave;sadnie kania<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b&atilde;dze l&#235;ch&#244; bania<\/i><\/span>, tj. suchy<br \/>\nrok (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 129<\/span>, natomiast ciesz\u0105ca si\u0119 w\u015br\u00f3d<br \/>\nKaszub\u00f3w wielkim szacunkiem jask\u00f3\u0142ka wyst\u0119puje w prognostykach o deszczu, np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Jask&ugrave;leczka s&atilde; zni\u017c&#244;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>deszcz s&atilde; zbli\u017c&#244;<\/i><\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">Jask&ugrave;leczka lecy nisk&ograve;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>deszcz blisk&ograve;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 261<\/span>,<br \/>\nznane te\u017c. m.in. z Cieszy\u0144skiego i Rzeszowskiego <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 834<\/span>, oryginalne za\u015b jest<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Jak jask&ugrave;leczczi l&#244;taj\u0105 w&#235;sok<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>mdze p&ograve;g&ograve;da<\/i>,<br \/>\n<i>a jak &ograve;ne s&atilde; k\u0105pi\u0105<\/i>, <i>tej mdze deszcz<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 83<\/span>.<br \/>\nPowszechnie krzyk wron, mew i wilg zapowiada deszcz (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 301, III 80,<br \/>\nVI 246<\/span>), wrony wszak\u017ce i mr\u00f3z: oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">Czej<br \/>\ngap&#235; s&#244;daj\u0105 na cz&#235;pkach drzew<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b&atilde;dze zelga<\/i>, <i>czej miedz&#235; ga\u0142&atilde;zami &#8211; mr\u00f3z<\/i><\/span><br \/>\n(\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 301<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 771<\/span>)<br \/>\nczy \u015bnieg: <i><span style=\"color: #993300\">Gapi&#233; wiesel&#233;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>b&atilde;dze snieg&ugrave;<br \/>\nwiele<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy I 303<\/span> (por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">Gdy<br \/>\nwrony lub kawki gromadnie lataj\u0105<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>m\u00f3wi\u0105<\/i>,<i> \u017ce maj\u0105 wesele<\/i><\/span> 1900 <span style=\"color:\n #00CCFF\">Majewska NKP III 774<\/span>). Gdy wrona si\u0119 drze, spodziewaj\u0105 si\u0119<br \/>\nnieszcz\u0119\u015bcia (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 54, VI 110<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III<br \/>\n771<\/span>), sk\u0105d oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Dze<br \/>\ns&atilde; krak\u00f3w<\/span><\/i> (= wron)<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">zbi&#233;r&#244; wiele<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>tam wnet p&ograve;grz&#233;b<br \/>\nb\u0105d\u0105 miel&#235;<\/i><\/span> (K\u0119pa<br \/>\nOksywska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 235<\/span>.<\/p>\n<p>Nieszcz\u0119\u015bcia wr\u00f3\u017cy r\u00f3wnie\u017c sroka i tym zapewne t\u0142umaczy\u0107<br \/>\ntrzeba oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;chwac&#235;c<br \/>\nsrok&atilde; za &ograve;g\u00f3n<\/span><\/i>, karciane &#8216;nie mie\u0107 powodzenia w<br \/>\nkartach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nV 143<\/span>, nie za\u015b oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nwsz&#235;tcz&#233; sroczi chce nar&#244;z za &ograve;g\u00f3n trz&#235;mac<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>nie &ugrave;trzim&#244; ni\u017c\u00f3dn&#233;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 143<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">Dwie sroki za <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>jeden<\/i>)<i> ogon z\u0142apa\u0107 <\/i>(<i>trzyma\u0107<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 293<\/span>.<br \/>\nSroka zapowiada te\u017c go\u015bci: <i><span style=\"color: #993300\">G&ograve;sc przindze<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> b&ograve; s&#235;roka barzo<br \/>\nwrzeszczi<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">CeyObr 24<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 143<\/span>), do kt\u00f3rego<br \/>\npor\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">Kracz\u0105 sroki<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>dawaj\u0105c zna\u0107 go\u015bci<\/i><\/span><br \/>\n(1574) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 294<\/span>).<\/p>\n<p>I sowa przepowiada nieszcz\u0119\u015bcie, zw\u0142aszcza \u015bmier\u0107: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Cz&#233;j sowa knipie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>tej wiedno chtos &ugrave;mrze <\/i><\/span>(pn) <span style=\"color:\n #00CCFF\">Sy II 181<\/span> (por\u00f3wnaj polskie historyczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Sowa na dachu kwili<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>komu\u015b umrze\u0107 po chwili<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 270<\/span>),<br \/>\nsk\u0105d oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">sowa knipie (wrzeszczi,<br \/>\ndrze s&atilde;, w&#235;je) [na nieszczesc&#233;]<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wyje jak sowa na nieszczy\u0144\u015bci<\/span><\/i> ze \u015al\u0105ska<br \/>\nCieszy\u0144skiego <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">NKP III 270<\/span>). Oryginalny jest zwrot <span style=\"color: #993300\">(<i>g<\/i>)<i>dzesz le sow&#235; knipi\u0105<\/i><\/span> &#8216;o<br \/>\nmiejscu odludnym\/ (pn)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 181<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span>).<\/p>\n<p>Sowa hucz\u0105ca na drzewie blisko zabudowa\u0144, wyj\u0105cy pies, kret<br \/>\nryj\u0105cy pod domem, te\u017c piej\u0105ca kura mog\u0105 spowodowa\u0107 czyj\u0105\u015b \u015bmier\u0107, co utrwali\u0142o<br \/>\nsi\u0119 w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;niesc<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s z ch&#235;czi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 246<\/span> (por\u00f3wnaj wr\u00f3\u017cb\u0119: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Chtos z ch&#235;czi s&atilde; w&#235;niese<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>b&ograve; t&#235;l&#233;<br \/>\nkretowiscz\u00f3w je wk\u00f3\u0142 nasz&#233;g&ograve; b&ugrave;dink&ugrave;<\/i><\/span> (\u015br, pd) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 253<\/span>) i kociewskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kret kogo\u015b wyprowadzi z domu<\/span><\/i> &#8216;kto\u015b umrze&#8217; (Zdroje) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g\u015a 90<\/span> = kaszubskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;tocz&#235;c k&ograve;g&ograve;s z ch&#235;czi<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 252<\/span>,<br \/>\nje\u015bli wr\u00f3\u017cebnym zwierz\u0119ciem jest kret, gdy\u017c o psie z kolei powiadaj\u0105 na ca\u0142ym<br \/>\nPomorzu: <i><span style=\"color: #993300\">Pies w&#235;je<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>\u017ceb&#235; &ograve;n le<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s nie w&#235;wi\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 261<\/span> (a por\u00f3wnaj<br \/>\nprzypisywanie psu szczeg\u00f3lnego kontaktu ze \u015bwiatem zmar\u0142ych <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 410<\/span>).<br \/>\nKiedy chodzi o kur\u0119, to por\u00f3wnaj wierzenia z ni\u0105 zwi\u0105zane (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span>), nadto przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Za tob\u0105 nie mdze \u017c\u00f3den k&ugrave;r pi&#244;\u0142<\/span><\/i> &#8216;nikt<br \/>\nnie b\u0119dzie ciebie \u017ca\u0142owa\u0142&#8217; (Puckie)<\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy II 299, IV 238<\/span> i polskie historyczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Po tym i kogut nie zapieje<\/span><\/i> (1894) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 99<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kogut <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>kur<\/i>)<i> go opia\u0142<\/i><\/span> &#8216;spotka\u0142o go szcz\u0119\u015bcie&#8217; (1896) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 98<\/span>.<\/p>\n<p>Pies i kogut wyst\u0119puj\u0105 te\u017c w prognostykach<br \/>\nmeteorologicznych. Kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">to mdze deszcz<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>b&ograve; pies<br \/>\ntr&#244;w&atilde; j&#233; <\/i>(<i>\u017cgrze<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 10<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 5<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 204<\/span><br \/>\nznane jest z historycznej i gwarowej paremiografii <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 422<\/span>, a oryginalne jest<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Pies tr&#244;w&atilde; \u017cgrze<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>wnet p&ograve;<br \/>\np&ograve;g&ograve;dze mdze<\/i><\/span> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 110<\/span>. Oryginalne jest<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">To mdze jinsz&#244; p&ograve;g&ograve;da<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> b&ograve; k&ugrave;r&#235;<br \/>\nprzed p\u00f3\u0142noc\u0105 pia\u0142&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 10<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 5<\/span>, cho\u0107 samo wyst\u0119powanie koguta w tej<br \/>\nzapowiedzi znane z polskiego gwarowego (<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 98<\/span>).<br \/>\nTylko Kaszubi znaj\u0105: <i><span style=\"color: #993300\">K&ugrave;r&#244;sz spi&#233;w&#244;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>to na deszcz<\/i><\/span> (pd, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 300<\/span> i przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">K&ugrave;r pieje<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>p&ograve;g&ograve;da s&atilde; chwieje<\/i><\/span><br \/>\n(pd) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 110<\/span>.<\/p>\n<p>Wspomnianego wy\u017cej kreta (i w\u0119\u017ca) u\u017cywa si\u0119 na Kaszubach<br \/>\nprzy zabiegach magicznych rozbudzaj\u0105cych mi\u0142o\u015b\u0107 (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 252, VI 306<\/span>),<br \/>\na znane jest zadawanie ch\u0142opcom przez dziewcz\u0119ta serca kreciego w chlebie dla<br \/>\nwzbudzenia w nich mi\u0142o\u015bci (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 282<\/span>). Jednak przy<br \/>\noryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">deptac kreta<\/span><\/i> i<br \/>\nzwyczaju <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;dz&#235;c p&ograve; kretowiszczu<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zapobiega\u0107 staropanie\u0144stwu&#8217; (K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 252<\/span><br \/>\npami\u0119ta\u0107 trzeba chyba, \u017ce kret mo\u017ce <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w&#235;tocz&#235;c<\/span> <span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nz ch&#235;czi<\/span><\/i> (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">wy\u017cej<\/span>) i np. o zwrocie typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sadz&#235;c rzep&atilde;<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.2.<\/span>).<\/p>\n<p>W\u0105\u017c przynosi szcz\u0119\u015bcie, m.in. p\u00f3\u0142nocni S\u0142owianie i na<br \/>\nBa\u0142kanach (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 562, 664<\/span>), co utrwalone w: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">W\u0105\u017c w ch&#235;czach ch&ograve;w\u00f3ny prz&#235;nosy szczesc&#233;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS XI 178<\/span>;<br \/>\n\u017cmija jest \u015brodkiem w magii rozbudzania mi\u0142o\u015bci (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.5.<\/span>).<\/p>\n<p>Z wierze\u0144 i przes\u0105d\u00f3w o kocie (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.1.<\/span>)<br \/>\nwyros\u0142o stare, zachowane w Cieszy\u0144skiem, przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Kot<br \/>\nsi\u0119 myje<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b\u0119dzie<br \/>\ndeszcz<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">NKP II 165<\/span>, natomiast nowsze przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">G&ograve;sc przi\u0144dze<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b&ograve; k&ograve;t s&atilde; m&#235;je <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyObr 24<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">K&ograve;t s&atilde; m&#235;je<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>przi\u0144dze g&ograve;sc<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 344,<br \/>\nIII 66<\/span> znane jest chyba tylko z Kaszub (por\u00f3wnaj polskie historyczne<br \/>\nz1894 r. <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nII 165<\/span>), cho\u0107 sama ta wr\u00f3\u017cba ma zasi\u0119g szerszy, por\u00f3wnaj bowiem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">K&ograve;t wg\u00f3ni&#244; g&ograve;scy w d\u00f3m<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 344<\/span> =<br \/>\nkociewskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK II 84<\/span>. Z nich wywodz\u0105 si\u0119 zwroty <span style=\"color: #993300\">[<i>k&ograve;t<\/i>]<i> \u0142apcze<br \/>\n&ograve;blizyw&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #993300\"><i>[&#8230;]<br \/>\n&ograve;d p&ograve;m&ograve;rscz&#233;j stron&#235; <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 91<\/span>, przepowiadaj\u0105c<br \/>\npowr\u00f3t Czarli\u0144skiego z zachodniej strony, i <span style=\"color: #993300\">[<i>&ograve;d rena<\/i>]<i> k&ograve;t s&atilde;<br \/>\n&ograve;bl&#235;z&#235;je<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 458<\/span>, wr\u00f3\u017c\u0105c przyj\u015bcie ojca. Na Kaszubach i<br \/>\nKociewiu potrafi\u0105 te\u017c okre\u015bli\u0107, sk\u0105d kot zapowiada go\u015bci: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Jak k&ograve;t s&atilde; m&#235;je p&ograve; nosk&ugrave;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>to g&ograve;sc przi\u0144dze z<br \/>\nbliska<\/i>, <i>jak za &ugrave;ch&atilde;<\/i>, <i>to z daleka<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 344<\/span> =<br \/>\nkociewskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK II 84<\/span>.<\/p>\n<p>Ko\u0144 cieszy si\u0119 na Kaszubach szacunkiem (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.2.5.1.<\/span>), pe\u0142ni\u0105c zarazem pewn\u0105 rol\u0119 w magii (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.2.<\/span>). Zna on drog\u0119 w za\u015bwiaty, a grzebanie<br \/>\nnog\u0105 symbolizuje czynno\u015b\u0107 kopania grobu. Sen o koniach siwych lub<br \/>\nkasztanowatych zapowiada list wzgl\u0119dnie dawno niewidzianego go\u015bcia, o karych &#8211;<br \/>\n\u017ca\u0142ob\u0119, z czym \u0142\u0105czy si\u0119 wr\u00f3\u017cba zawarta w oryginalnym zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&atilde;dze wnet niedzela<\/span><\/i> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&#244; s&atilde; do niedzele<\/span><\/i> &#8211; na widok siwego<br \/>\nkonia, z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">mdze wnet niedzela ze<br \/>\nswi&atilde;t&atilde;<\/span><\/i> &#8211; na widok gniadego konia razem z siwkiem (Wejherowskie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 233<\/span>, te\u017c: <i><span style=\"color: #993300\">b&atilde;dze<br \/>\nwnet niedzela<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<br \/>\n<i>b&ograve; w sz&#235;mle jad\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 246<\/span>. Wr\u00f3\u017cba zawarta w przys\u0142owiu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">K&ograve;nie weso\u0142o p&#244;rszcz\u0105<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>b&atilde;d\u0105 s&atilde; n\u00f3m <\/i>(<i>g&ograve;sc\u00f3m<\/i>)<i><br \/>\ncesz&#235;l&#235;<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Ex<\/span> <\/span>(por\u00f3wnaj<br \/>\nz po\u0142udnia <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 197<\/span>) znana jest z polskiego gwarowego: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Konie parskaj\u0105<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>b\u0119d\u0105 nam radzi<\/i><\/span> (od 1896) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 126<\/span>.<\/p>\n<p>Paj\u0105k wisz\u0105cy nad \u0142\u00f3\u017ckiem dziewczyny m\u00f3wi jej, \u017ce ch\u0142opak j\u0105<br \/>\nkocha (pd)<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj polskie historyczne <i><span style=\"color: #993300\">Szcz\u0119\u015bliwa cha\u0142upa<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>gdzie paj\u0105k\u00f3w kupa<\/i><\/span><br \/>\n(1894) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 770<\/span>, a kto ujrzy paj\u0105ka na wodzie,<br \/>\nspodziewa\u0107 si\u0119 mo\u017ce listu (Brusy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 11<\/span>. Z wierzeniami<br \/>\ni przes\u0105dami o paj\u0105ku i paj\u0119czynie \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 dwa oryginalne prognostyki: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Cz&#233;j pajk pajicz&#235;n&atilde; ps&#235;je<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>b&ugrave;rz&atilde; cz&#235;je<\/i><\/span><br \/>\n(K\u0119pa Oksywska) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 93<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">\u017biwn&#244;k<\/span><\/i><br \/>\n(= wiatr<br \/>\nwschodni)<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">przi\u0144dze<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>b&ograve; pajiczna wieje<\/i><\/span><br \/>\n(Ku\u017anica) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 10<\/span>. Tak\u017ce oryginalne jest przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Z r&#233;na paj\u0105k<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>z wieczora p\u0142acz<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 272<\/span>.<br \/>\n\u015awierszcz tak\u017ce jest istot\u0105 wieszcz\u0105c\u0105. Cykanie jego powszechnie oznacza \u015bmier\u0107<br \/>\n(<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 127<\/span>), co wida\u0107 w wyra\u017ceniu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">z&#233;gar w scanie<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.5.2.<\/span>),<br \/>\na pewne jego znamiona wydaje si\u0119 posiada\u0107 <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c&#244;<br \/>\nw&ograve;sc<\/span><\/i> (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>).<\/p>\n<p>3. 2. 5. Cz\u0142owiek, jego zachowanie si\u0119, stan i wytwory s\u0105<br \/>\n\u017ar\u00f3d\u0142em wielu wr\u00f3\u017cb i znak\u00f3w wr\u00f3\u017cebnych, kt\u00f3re cz\u0119sto posiadaj\u0105 odbicie we<br \/>\nfrazeologii.<\/p>\n<p>Osobliwa jest wr\u00f3\u017cba z uderzenia w r\u0119k\u0119: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">J&#244; s&atilde; w r&atilde;k&atilde; &ugrave;derzi\u0142<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>przi\u0144dze g&ograve;sc<\/i><\/span><br \/>\n(\u0141y\u015bniewo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 344<\/span> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">J&#244; s&atilde; &ugrave;derzi\u0142 w \u0142okc<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>przi\u0144dze g&ograve;sc<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 23<\/span>.<br \/>\nBy\u0107 mo\u017ce, i\u017c przechowuje si\u0119 tak znana u S\u0142owian wschodnich wr\u00f3\u017cba o<br \/>\nzam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bciu z dotyku kosmat\u0105 r\u0119k\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 377<\/span>). Z kolei<br \/>\npospolity jest przes\u0105d i zwrot z nim zwi\u0105zany: <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142\u00f3\u0144<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s sw&atilde;dzy<\/span><\/i> &#8216;kto\u015b spodziewa si\u0119 pieni\u0119dzy&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 218<\/span>,<br \/>\na por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142o\u0144<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> r\u0119ka kogo\u015b \u015bwierzbi<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;kto\u015b ma ch\u0119\u0107 uderzy\u0107, zbi\u0107 kogo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 327<\/span>. Pierwsze znaczenie tkwi te\u017c w przys\u0142owiu<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">D\u0142\u00f3\u0144 mie sw&atilde;dzy. To s\u0105 pieni\u0105dze, praw&#244;<br \/>\nd&#244;w&#244;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>lew&#244;<br \/>\n&ograve;dbier&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 192<\/span> = cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">D\u0142\u00f3\u0144<br \/>\nmie \u015bwierzbi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>byd\u00f3m<br \/>\npini\u00f3ndze<\/i>:<i> prawo dowo<\/i>,<i> lewo chowo<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 1060<\/span> (por. te\u017c <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 31<\/span>).<\/p>\n<p>Sw\u0119dzenie oczu wr\u00f3\u017cy rado\u015b\u0107 lub p\u0142acz (<span style=\"color: #00CCFF\">BysE<br \/>\n136<\/span>), jak to ujmuje przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Lew&#233;<br \/>\nsmiejew&#233;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>praw&#233;<br \/>\np\u0142akaw&#233;<\/i><\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">Lewe smiejewe<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> prawe krwawe<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 310<\/span><br \/>\n= cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">Lewe &#8211; \u015bmiewe<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> prawe &#8211; \u0142zawe<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 721<\/span>,<br \/>\ngdzie te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">Oka prawa rado\u015b\u0107 dawa<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> oka lewa \u0142zy wylewa<\/i><\/span><br \/>\n(1920 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Makuszy\u0144ski<\/span>), natomiast oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mnie lew&#233; &ograve;k&ograve; sw&atilde;dzy<\/span><\/i> &#8216;z\u0142y<br \/>\nznak&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj<br \/>\n147<\/span> powsta\u0142 z kontaminacji z <span style=\"color: #993300\">(<i>praw&#244;<\/i>,<i> lew&#244;<\/i>)<i> d\u0142\u00f3\u0144 k&ograve;g&ograve;s sw&atilde;dzy<\/i><\/span>,<br \/>\ncho\u0107 przechowuje si\u0119 w nim \u015blad przeciwnego rozumienia tego porzekad\u0142a, jak np.<br \/>\nna Polesiu: <i><span style=\"color: #993300\">Kali \u015bwierbi\u0107 lewaje woka &#8211; budziesz<br \/>\np\u0142aka\u0107<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> a<br \/>\nkali \u015bwierbi\u0107 prawaje<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">&#8211; budziesz<br \/>\nwiesielicsa<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Piet 81<\/span>. Polszczyzna zna wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">szklane oczy<\/span><\/i> &#8216;jak martwe&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 275<\/span>,<br \/>\ndo kt\u00f3rego nawi\u0105zuje kaszubski oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">dostawac<br \/>\nskl&#235;nian&#233; &ograve;cz&#235; i szp&#235;c nos<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 bliskim \u015bmierci&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 287<\/span>,<br \/>\nrozbudowany o oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">dostawac<br \/>\nw&#235;&ograve;strzony nos<\/span><\/i> &#8216;wnet umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 111<\/span> pod <i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">smierc<\/span><\/i>, do czego por\u00f3wnaj ekwiwalent kielecki <i><span\nstyle=\"color: #993300\">nos si\u0119 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>choremu<\/i>)<i> wyd\u0142u\u017cy\u0142<\/i><\/span> (ok. Rozwadowa) <span style=\"color: #00CCFF\">Gaj 248<\/span>.<br \/>\nUszy r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadcz\u0105 o czyim zdrowiu (pd, \u015br)<\/span>: <i><span style=\"color: #993300\">Jak ch\u0142op je<br \/>\nch&ograve;ri<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>a<br \/>\n&ograve;n dostaje wield\u017c&#233; &ugrave;sz&#235;<\/i>,<i> to &ograve;n wnet &ugrave;mrze <\/i><\/span>(Zabory i Kociewie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 13<\/span>.<\/p>\n<p>Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">p&#244;lce<br \/>\n&ograve;bzerac<\/span><\/i> &#8216;nale\u017cy spodziewa\u0107 si\u0119 \u015bmierci&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 111<\/span><br \/>\npod <i><span style=\"color: #00CCFF\">smierc<\/span><\/i> wynika z przes\u0105du: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Nie &ograve;bz&#233;r&#244;jta pazur<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> b&ograve; doma \u017ca\u0142osc<br \/>\nb&atilde;dze<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">\u0141aj 8<\/span>, przy czym znany on w Malborskiem (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM<br \/>\n99<\/span>). L\u0119k przed \u015bmierci\u0105 wzbudzaj\u0105 tak\u017ce bia\u0142e plamki na<br \/>\npaznokciach (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">BysE 136<\/span>), co po\u015bwiadcza kaszubskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">paznokce k&ograve;m&ugrave; kwitn\u0105<\/span><\/i> &#8216;zbli\u017ca si\u0119<br \/>\njego \u015bmier\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 316<\/span> = cieszy\u0144skiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pazury mu kwitn\u00f3m<\/span><\/i> &#8216;?&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 163<\/span>, por. <span style=\"color:\n #00CCFF\">NKP II 837<\/span>, gdzie te\u017c: <i><span style=\"color: #993300\">K&ograve;m&ugrave;<br \/>\npaznogce kwitn\u0105<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i><br \/>\nten swiat zwiedzy <\/i>(<i>ten m&#244; szczesc&#233;<\/i>)<\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Roppel<\/span>),<br \/>\nco przyj\u0119\u0142a <span style=\"color: #00CCFF\">Red.<\/span>, gdy\u017c istotnie mo\u017ce on<br \/>\nzawiera\u0107 tre\u015b\u0107 pomy\u015bln\u0105, np. kieleckie <i><span style=\"color: #993300\">paznokcie<br \/>\nkomu kfitnom<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Szym 759<\/span>. Na Mazowszu kwitnienie paznokcia ma\u0142ego palca<br \/>\nlewej r\u0119ki jest objawem niepomy\u015blnym (<span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 140<\/span>), a na Polesiu<br \/>\nkwitnienie paznokci oznak\u0105 d\u0142ugiego \u017cycia (<span style=\"color: #00CCFF\">Piet 80<\/span>);<br \/>\npor\u00f3wnaj tu typ <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;ri kwitnie<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;dostaje wypiek\u00f3w&#8217; <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy II 316<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>).<\/p>\n<p>W\u0142osy naje\u017cone na g\u0142owie zapowiadaj\u0105 wiatr (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 92<\/span>), a uk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 samoistnie tzw. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">stegna<\/span><\/i> &#8216;\u015bcie\u017cka&#8217; na Kaszubach, Kociewiu i w<br \/>\nBorach \u015bwiadczy\u0107 ma, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">chtos za kims<br \/>\nm&ograve;cno teskni<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 92<\/span>. Kaszubi i Kociewiacy znaj\u0105 przes\u0105d, i\u017c<br \/>\nje\u015bli <i><span style=\"color: #993300\">chtos m&#244; dwa gni&#244;zdka <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>czubczi<\/i>) [<i>na g\u0142owie<\/i>]<\/span><br \/>\ni nie mo\u017cna mu dlatego <span style=\"color:#993300\"><i>zrobi\u0107<\/span> <span style=\"color: #993300\">stegn&#235; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>br\u00f3zdczi<\/i>)<\/span><br \/>\n&#8216;dr\u00f3\u017cki&#8217;, to grozi mu rych\u0142e zatoni\u0119cie <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 331, VII 41<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK II 17<\/span>,<br \/>\nnadto <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g M<br \/>\n92<\/span> z Malborskiego i Lubawskiego. Z tzw. \u015brodk\u00f3w na g\u0142owie wr\u00f3\u017c\u0105 o<br \/>\nliczbie \u017con czy m\u0119\u017c\u00f3w (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u015awi\u0119t 53<\/span>).<\/p>\n<p>Osobliwy jest przes\u0105d o usmarkanym czy smarkaj\u0105cym dziecku,<br \/>\no kt\u00f3rym si\u0119 m\u00f3wi, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">dzeck&ograve;<br \/>\nprz&#235;ch&ograve;dzy do roz&#235;m&ugrave;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 93<\/span> lub <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>dzeck&ugrave;<\/i>)<i> roz&#235;m<br \/>\nrosce<\/i><\/span> (Wejherowskie)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 347<\/span>. Oryginalnymi zwrotami s\u0105: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">roz&#235;m przespac<\/span><\/i>: <i><span style=\"color: #993300\">Tak<br \/>\nspi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>ja\u017c<br \/>\nroz&#235;m przespi<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy IV 347<\/span> oraz <i><span style=\"color: #993300\">roz&#235;m&ugrave;<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s narosce<\/span><\/i>: <i><span style=\"color: #993300\">Niech spi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> m&ograve;\u017ce m&ograve;\u017ce<br \/>\nm&ugrave; roz&#235;m&ugrave; narosce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 347<\/span>. Zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">roz&#235;m k&ograve;m&ugrave; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>sobie<\/i>)<i> prz&#235;sz&#235;c<\/i><\/span><br \/>\nwi\u0105\u017ce si\u0119 z magi\u0105 (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">3.3.2.<\/span>).<\/p>\n<p>Swoiste s\u0105 ponadto przys\u0142owia: <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\ng&#235;ldz\u0105cy<\/span><\/i> (= \u0142askotliwy)<\/span><span\nstyle=\"color: #993300\">,<\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ten k&ograve;chaj\u0105cy<\/span><\/i> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 318<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">Chto p&ograve;d nog\u0105 je czitl\u0105cy<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> ten je sk\u0105pi<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 155<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">Chto lubi s\u0142ono jesc<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> je szczeri <\/i><\/span>(= hojny)<\/span> (\u015br) <span style=\"color:\n #00CCFF\">Sy II 97<\/span><span style=\"color: #00CCFF\">, <\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">374<\/span>,<br \/>\nnatomiast przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto w pi\u0105tk s&atilde;<br \/>\nsmieje<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>w<br \/>\nniedzel&atilde; p\u0142acze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 274<\/span><br \/>\nznane jest z polskiego gwarowego (<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 849<\/span>), a <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Chto &ograve; p&ograve;r&#233;nk s&atilde; smieje<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>ten p&ograve;d wiecz\u00f3r<br \/>\np\u0142acze<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy IV 83, 321, VI 127<\/span> potwierdza polska historyczna i<br \/>\ngwarowa paremiografia (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 21<\/span>).<\/p>\n<p>W przes\u0105dzie ludowym ma swe \u017ar\u00f3d\u0142o porzekad\u0142o <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Mie <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>s&atilde;<\/i>]<i> czk&#244;<\/i>, [<i>wier&atilde;<\/i>]<i> chtos mie <\/i>(<i>w<\/i>)<i>sp&ograve;min&#244;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> =<br \/>\ncieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">Czko sie mi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> gdosi mie sp\u00f3mino<\/i><\/span><br \/>\nwobec <i><span style=\"color: #993300\">Szczkniesz<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> kto\u015b ci\u0119 wspomina<\/i><\/span><br \/>\n(1696) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 375<\/span> (te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 81<\/span>),<br \/>\nale i wierzy si\u0119, \u017ce: <i><span style=\"color: #993300\">Mie zaczka\u0142o<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>chtos &ograve; mie g&#244;d&#244;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 173<\/span>,<br \/>\na o czkawce z przewiewu ju\u017c pisano (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>). Zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mie w&#235;rzuc&#235;\u0142o priszcz na j&atilde;z&#235;k&ugrave;<\/span><\/i><br \/>\njako rezultat obmowy: <span style=\"color: #993300\"><i>Chtos m&ugrave;szi na mie plotowac<\/span><span\nstyle=\"color: #993300\">, b&ograve; mie<\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #993300\">&#8230; <\/span>(Staniszewo, Sianowo, Mirachowo)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 227<\/span> &#8211; zna te\u017c \u015al\u0105sk Cieszy\u0144ski: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Obm\u00f3wi\u0142 mnie kto\u015b, bo mi si\u0119 j\u0119zyk spryszczy\u0142<\/span><\/i> (1886)<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Gdosi mnie obmowio, bo m\u00f3m o\u015bpice na j\u0119zyku<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 671<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">pryszcz na j\u0119zyku dosta\u0107<\/span><\/i> (1886 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Niezabitowski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 872<\/span>.<br \/>\nOryginalne jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto z&#233;w&#244;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>niech s&atilde; smierc&#235;<br \/>\nsp&ograve;dz&#233;w&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 110<\/span>, kt\u00f3re zestawi\u0107 nale\u017cy z polskim<br \/>\nhistorycznym: <i><span style=\"color: #993300\">Ziewa mi si\u0119<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>kto\u015b mnie wspomina<\/i><\/span><br \/>\n(1632) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 872<\/span>. Z obmawianiem \u0142\u0105czy si\u0119 zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">lica mie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> k&ograve;g&ograve;s p&#244;l\u0105 <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 48<\/span> = wielkopolskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">twosz kogo\u015b poli<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 83<\/span>, posiadaj\u0105cym odpowiednik w<br \/>\npolskim historycznym <i><span style=\"color: #993300\">\u015bwierzbi mi\u0119 ucho<\/span><\/i><br \/>\ni potocznym <i><span style=\"color: #993300\">uszy mnie pal\u0105<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 570<\/span>.<\/p>\n<p>Znami\u0119 w postaci plamki na ciele, czyli tzw. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">myszka<\/span><\/i> &#8216;<i>naevus<\/i>&#8217; na po\u0142udniowych<br \/>\nKaszubach i Kociewiu oznacza szcz\u0119\u015bcie, ale z kolei <i><span style=\"color: #993300\">cz\u0142owiek<br \/>\nz m&#235;szk\u0105 ch&ugrave;tk&ograve; &ograve;wdowieje<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 78<\/span><br \/>\n= kociewskiemu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">SyK II 125<\/span>. Tzw. <i><span style=\"color: #993300\">sw&atilde;dra<\/span><\/i><br \/>\n(= \u017c\u00f3\u0142ta plama na r\u0119ce<br \/>\nlub d\u0142oni)<\/span> <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;n&#244;sz&#244; nieszczesc&#233;<\/span><\/i><br \/>\n(te\u017c na Mazowszu <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Dwor 140<\/span>), je\u015bli jednak komu\u015b udaje si\u0119 kciukiem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sw&atilde;dr&atilde; prz&#235;kr&#235;c<\/span><\/i>, w\u00f3wczas oddala<br \/>\nnieszcz\u0119\u015bcie (Zabory i<br \/>\nKociewie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 191<\/span>. Na Kaszubach wierzy<br \/>\nsi\u0119, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;dze z k&ugrave;lk\u0105<\/span><\/i><br \/>\n(= do\u0142eczek na policzku lub brodzie) <i><span style=\"color: #993300\">na<br \/>\nbrodze to maj\u0105 b&#235;c dobri l&#235;dze<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 293<\/span>, co te\u017c w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec k&ugrave;lk&atilde; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\"><i>[na brodze (licach)]<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>.<br \/>\nNi\u017cej mowa o urodzonym w czepku (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>).<\/p>\n<p>I poza Kaszubami znane s\u0105 wr\u00f3\u017cby z dzwonienia w uszach: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">K&ograve;m&ugrave; w &ugrave;szach zw&ograve;ni<\/span><\/i>,<br \/>\npowinien zapyta\u0107 obecnych: <i><span style=\"color: #993300\">W jaczim<br \/>\n&ugrave;ch&ugrave; mie zw&ograve;ni<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">?<\/span> Je\u015bli kto\u015b zgadnie, pytaj\u0105cy odpowiada:<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">Tw&ograve;ja nowina<\/i><\/span>, w przeciwnym wypadku: <i><span style=\"color: #993300\">M&ograve;ja<br \/>\nnowina<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Sy VI 14<\/span>. St\u0105d poszed\u0142 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w<br \/>\n&ugrave;ch&ugrave; k&ograve;m&ugrave; zw&ograve;ni<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 134<\/span>.<br \/>\nNa Polesiu dzwonienie w uchu wr\u00f3\u017cy nieszcz\u0119\u015bcie, \u015bmier\u0107 (<span style=\"color: #00CCFF\">Piet 81<\/span>).<br \/>\nWspomnijmy tu, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">cz&#233;j w lewim &ugrave;ch&ugrave;<br \/>\nzw&ograve;ni, di&#244;be\u0142 szepce do &ugrave;cha<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>cz&#233;j w prawim<\/i>,<i> ani\u00f3\u0142 str\u00f3\u017c przestrz&#233;g&#244;<\/i><\/span><br \/>\n(Werblinia) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/span> (por. <i><span style=\"color: #993300\">Anio\u0142<br \/>\nszepc\u0105cy do ucha prawego namawia do dobrego, diabe\u0142 w przeciwne namawia do<br \/>\nz\u0142ego<\/span><\/i> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">Piet 138<\/span>), co znane w znaczeniu szerszym, tj. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Dzwonienie w lewym uchu zwiastuje z\u0142\u0105 nowin\u0119<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> w prawym dobr\u0105<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj<br \/>\n134<\/span>), w czym upatrywa\u0107 trzeba pog\u0142osu przewagi prawej strony nad<br \/>\nlew\u0105 we wr\u00f3\u017cbach (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 412<\/span>), cho\u0107 w Che\u0142mi\u0144skiem odwrotnie<br \/>\n(<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 275<\/span>), a w Ma\u0142opolsce dzwonienie w uchu<br \/>\nt\u0142umaczy si\u0119 tym, \u017ce kto\u015b w danej chwili o kim\u015b m\u00f3wi (<span style=\"color: #00CCFF\">Udz 18<\/span>).<br \/>\nZwi\u0105zany jest z tym oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\n&ugrave;sznika w &ugrave;ch&ugrave;<\/span><\/i> &#8216;dzwoni komu\u015b w uchu&#8217; (Bytowskie)<\/span>, przy<br \/>\nczym <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;sznik<\/span><\/i> to skorek<br \/>\npospolity, kt\u00f3rym lud wyja\u015bnia owo dzwonienie w uchu.<\/p>\n<p>Inna wr\u00f3\u017cba utrwali\u0142a si\u0119 w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">To mdze w&ograve;jna<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> b&ograve; s&atilde; sami \u017c&#244;\u0142n&#233;rze<\/i><\/span> (= ch\u0142opcy)<\/span> <i><span\nstyle=\"color: #993300\">rodz\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 271<\/span>. Niepomy\u015blnym znakiem jest spotkanie<br \/>\nkobiety, zw\u0142aszcza nios\u0105cej puste naczynie (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 414<\/span>),<br \/>\nna czym zasadza si\u0119 oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w szczesc&#233;<br \/>\nmie wlaz\u0142a<\/span><\/i> &#8216;o starszej kobiecie napotkanej przez rybaka udaj\u0105cego<br \/>\nsi\u0119 na po\u0142\u00f3w lub przez my\u015bliwego na polowanie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 237<\/span>, zbudowany wed\u0142ug wzoru: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">r&atilde;koma i nogoma w\u0142az&#235;c w nieszczesc&#233;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 302<\/span> <\/span>i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wlezc w bi&#233;d&atilde;<\/span><\/i>, por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">popa\u015b\u0107 w nieszcz\u0119\u015bcie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>w bied\u0119<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 510<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wchodzi\u0107 komu\u015b w drog\u0119<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>w kasz\u0119<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Zwrot <span style=\"color: #993300\">(<i>za<\/i>)<i>w&ograve;\u0142ac<br \/>\nsobie sostr&atilde; <\/i>(<i>bracyszka<\/i>)<\/span> &#8216;o dziecku, gdy wym\u00f3wi<br \/>\nnajpierw wyraz mama lub tata&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> znany jest z Kociewia <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 31<\/span>, a por\u00f3wnaj tu<br \/>\npolskie <i><span style=\"color: #993300\">braciszek siostrzyczki wygl\u0105da<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;?&#8217; (1895 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Pauli<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 193<\/span>. W przys\u0142owiu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Z krzik&#244;cza biw&#244; dobri spiew&#244;k<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 271<\/span><br \/>\nmo\u017ce tkwi\u0107 \u015blad wierzenia, \u017ce je\u015bli dziecko podczas chrztu (za)p\u0142acze, to<br \/>\nb\u0119dzie mia\u0142o dobry g\u0142os i zostanie \u015bpiewakiem.<\/p>\n<p>Z wytworami cz\u0142owieka wi\u0105\u017ce si\u0119 kilka wr\u00f3\u017cb. Porzekad\u0142o w<br \/>\nokre\u015blonej sytuacji: oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">Gafelczi<\/span><\/i><br \/>\n(= widelce) <\/span><i><span\nstyle=\"color: #993300\">spad\u0142&#235;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> przi\u0144dze g\u0142odny g&ograve;sc<\/i><\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 297<\/span>,<br \/>\nale <i><span style=\"color: #993300\">\u0141&#235;\u017cka spad\u0142a<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>przi\u0144dze g\u0142odn&#244; bia\u0142ka<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 19<\/span>,<br \/>\ndo kt\u00f3rych por\u00f3wnaj malborski wariant <i><span style=\"color: #993300\">Jak \u0142iszka<br \/>\nspadnie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>przi\u0144d\u017cie<br \/>\ng\u0142odna baba<\/i><\/span> <span style=\"\ncolor: #00CCFF\">G\u00f3r II 1, 225<\/span> i polskie historyczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u0141y\u017cka<\/span><\/i> albo <i><span style=\"color: #993300\">n\u00f3\u017c z<br \/>\ngar\u015bci<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i><br \/>\npewnie go\u015bcie blisko<\/i><\/span> (1696)<\/span> obok polskiego potocznego <i><span style=\"color: #993300\">\u0141y\u017cka<br \/>\n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>n\u00f3\u017c<\/i>)<i><br \/>\nleci z r\u0119ki &#8211; g\u0142odny si\u0119 spieszy<\/i><\/span> (Red.) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 358<\/span>;<br \/>\nw Ma\u0142opolsce wypadni\u0119cie \u0142y\u017cki lub no\u017ca te\u017c wr\u00f3\u017cy nadej\u015bcie g\u0142odnego (<span style=\"color: #00CCFF\">Udz<br \/>\n18<\/span>). W czasie wieczerzy wigilijnej \u0142y\u017ck\u0119 nale\u017ca\u0142o ca\u0142y czas<br \/>\ntrzyma\u0107, bo po\u0142o\u017cenie jej na stole by\u0142o z\u0142ym znakiem, np. oznacza\u0142o \u015bmier\u0107 w<br \/>\nrodzinie (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Gaj 31<\/span>), do czego por\u00f3wnaj zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u0142&#235;\u017ck&atilde; &ograve;d\u0142o\u017c&#235;c <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>&ograve;ddac<\/i>, <i>p&ugrave;sc&#235;c<\/i>,<i><br \/>\nrz&#235;c&#235;c<\/i>,<i> szm&#235;rgn\u0105c<\/i>)<\/span> &#8216;umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 112, II 366, III 18, IV 231, VII 234<\/span><br \/>\n= kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">\u0142i\u017cka od\u0142o\u017ci\u0107 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>szmirgn\u00f3\u0144\u0107<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK II 27, 116<\/span><br \/>\ni kaszubskiemu wariantowi <i><span style=\"color: #993300\">\u0142&#235;\u017ck&atilde;<br \/>\np&ograve;\u0142o\u017c&#235;c<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 328<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">c&#235;sn\u0105c<br \/>\n\u0142&#235;\u017ck&atilde; &ograve; zemi&atilde;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 18<\/span>. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z wr\u00f3\u017cbami<br \/>\nz po\u0142o\u017cenia przedmiot\u00f3w codziennego u\u017cytku, zw\u0142aszcza \u0142y\u017cek pozostawionych w<br \/>\nnoc noworoczn\u0105 czy Bo\u017ce Narodzenie lub zaduszki na stole, przy czym \u015bmier\u0107<br \/>\nwr\u00f3\u017cy\u0142y one w Czarnog\u00f3rze, Serbii, Ukrainie, Bia\u0142orusi i Rosji (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 398<\/span>).<\/p>\n<p>Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wzyc k&ograve;g&ograve;<br \/>\nna s&#235;tk i sp&#235;tk<\/span><\/i> &#8216;bada\u0107, przes\u0142uchiwa\u0107&#8217; (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 41<\/span><br \/>\nwobec polskiego <i><span style=\"color: #993300\">wzi\u0105\u0107 kogo na spytki<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 191<\/span><br \/>\n&#8211; mo\u017ce mie\u0107 zwi\u0105zek ze zwyczajem wykrywania z\u0142odzieja, mianowicie na Mazowszu<br \/>\noraz u p\u00f3\u0142nocnych i po\u0142udniowych S\u0142owian, W\u0119gr\u00f3w i niekt\u00f3rych lud\u00f3w fi\u0144skich<br \/>\nwr\u00f3\u017cono o tym za pomoc\u0105 sita, jego poruszania si\u0119 przy wymawianiu imienia<br \/>\nz\u0142odzieja (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 378-379<\/span>), aczkolwiek por\u00f3wnaj<br \/>\npolski zwrot przepuszcza\u0107 przez sito <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 117<\/span>.<\/p>\n<p>\u015amier\u0107 gospodarzowi lub komu\u015b z jego rodziny wr\u00f3\u017cy\u0142o<br \/>\nniezaoranie lub nieobsianie kawa\u0142ka pola (z Malborskiego i Ma\u0142opolski <span style=\"color:\n #00CCFF\">\u0141\u0119gM 99<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Udz 18<\/span>),<br \/>\nutrwalaj\u0105c si\u0119 w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;s&#244;c <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(w&#235;&ograve;rac) gr\u00f3b<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">sobie<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">gr\u00f3b<\/span><\/i> &#8216;miejsce na polu nie<br \/>\nobsiane przez niedopatrzenie&#8217; (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 363<\/span>) jako wariant<br \/>\nmazowieckiego <i><span style=\"color: #993300\">sykuje sobie mogi\u0142e [gdy zrobi<br \/>\nomy\u0142ek <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\"><i>(ominek)]<\/i><\/span>,<br \/>\ntj. nie obsieje skrawka roli <span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 139<\/span>, a por\u00f3wnaj do tego kraje\u0144skie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(po)robi\u0107 grzechy<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;wolny pas w zasiewie na polu lub nie zaorany przez nieuwag\u0119 oracza kawa\u0142ek<br \/>\nziemi&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Brzez<br \/>\nI 224<\/span>. \u0141\u0105czy si\u0119 z nimi oryginalne wyra\u017cenie archaiczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ps&#244; stegna<\/span><\/i> &#8216;pas ziemi mi\u0119dzy dwoma skibami nie<br \/>\nzaorany przez nieuwag\u0119&#8217; (\u015br-zach)<\/span><br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">psy sztrek <\/span><\/i>(Zabory)<\/span> i chyba <i><span\nstyle=\"color: #993300\">psy pi&#244;sk<\/span><\/i> &#8216;piasek w\u015br\u00f3d ornej ziemi&#8217; (Wejherowskie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 264<\/span>. Rozumie\u0107 je te\u017c mo\u017cna jako<br \/>\nprzestrog\u0119 przed zaniedbywaniem si\u0119 w orce lub siewie, dw\u00f3ch wa\u017cnych<br \/>\nczynno\u015bciach agrarnych, z kt\u00f3rymi wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 liczne obrz\u0119dy i przes\u0105dy.<\/p>\n<p>\t<b>3.3. Magia<\/b><\/p>\n<p>Tutaj om\u00f3wione zostan\u0105<br \/>\nfrazeologizmy w jakim\u015b przynajmniej stopniu zwi\u0105zane z szeroko pojmowan\u0105 magi\u0105,<br \/>\nw kt\u00f3rej mieszcz\u0105 si\u0119 czary i uroki jako praktyki magiczne na szkod\u0119 bli\u017anich (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 341<\/span>). Przegl\u0105d ten rozpoczynaj\u0105 fakty<br \/>\nfrazeologiczne odnosz\u0105ce si\u0119 do ludzi pono\u0107 szczeg\u00f3lnie predysponowanych do<br \/>\nuprawiania magii, nast\u0119pnie za\u015b przedstawione b\u0119d\u0105 fakty dotycz\u0105ce r\u00f3\u017cnych<br \/>\npraktyk i \u015brodk\u00f3w magicznych.<\/p>\n<p>3. 3. 1. Najpierw wszak<br \/>\nwypada si\u0119 zorientowa\u0107, co Kaszubi na ten temat w og\u00f3le wiedz\u0105. Wyrazu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">magia<\/span><\/i> nie znaj\u0105, a wyraz <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&#244;g<\/span><\/i> znaczy &#8216;rozum, pami\u0119\u0107, umys\u0142&#8217; (Gdynia, K\u0119pa<br \/>\nOksywska i K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 36<\/span>,<br \/>\npochodzi od <span style=\"color: #993300\">(<i>do<\/i>)<i>magac<br \/>\ns&atilde;<\/i><\/span> &#8216;domy\u015bli\u0107 si\u0119, zrozumie\u0107 co&#8217;. W powszechnym obiegu,<br \/>\npodobnie jak w polszczy\u017anie, s\u0105 wyrazy <i><span style=\"color: #993300\">czar&#235;<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">g&ugrave;slarstw&ograve;<\/span><\/i>, a ponadto:<br \/>\narchaiczne <i><span style=\"color: #993300\">czarostw&ograve;<\/span><\/i> (Zabory i<br \/>\nKociewie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 159<\/span> i np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">czarzba<\/span><\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 159<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">czarz&#235;celstw&ograve;<\/span><\/i><br \/>\n(ok. Wejherowa, Redy i Rumi), <i><span style=\"color: #993300\">czarz&#235;noga<\/span><\/i><br \/>\n(Sobie\u0144czyce), <i><span style=\"color: #993300\">czarzi\u0144stw&ograve;<\/span><\/i> (ok.<br \/>\nBorucina) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 160<\/span>. Powszechnie znany jest <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;rok<\/span><\/i> &#8216;szkodliwa si\u0142a magiczna, jak\u0105<br \/>\nposiadaj\u0105 pewni ludzie w s\u0142owie lub spojrzeniu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n27-28<\/span> obok archaicznego <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;rzek<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;rodzaj uroku wywo\u0142ywany szczeg\u00f3lnie podziwianiem lub chwaleniem, uchodz\u0105cy za<br \/>\ngorszy od zwyczajnego uroku, poniewa\u017c mo\u017ce go odczyni\u0107 tylko cz\u0142owiek obcy&#8217;<br \/>\n(W\u0119siory, Sianowo, Puzdrowo, Strzepcz, \u017barnowiec) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 32<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;dz&#235;w&ograve;wani&#233;<\/span><\/i>,<br \/>\nte\u017c <i><span style=\"color: #993300\">zadz&#235;w&ograve;wani&#233;<\/span><\/i> &#8216;urok wywo\u0142any<br \/>\nza pomoc\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">krz&#235;wich<\/span><\/i>, czyli zazdrosnych<br \/>\noczu&#8217; (Chwaszczyno, Chmielno, Cieszenie, Pomieczyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 268<\/span>, przy czym wed\u0142ug wierze\u0144 z Cieszenia pod Chmielnem istnieje<br \/>\ntrojaki urok: poza <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;dz&#235;w&ograve;wanim<\/span><\/i><br \/>\njest jeszcze <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;roczeni&#233; <\/span><\/i>objawiaj\u0105ce<br \/>\nsi\u0119 obfitym potem lub nawet pian\u0105 i <i><span style=\"color: #993300\">zam\u00f3wieni&#233;<\/span><\/i><br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">zad&#244;wani&#233;<\/span><\/i> komu\u015b z\u0142ego ducha w<br \/>\nczym\u015b. Wyrazy te wchodz\u0105 w sk\u0142ad zwrot\u00f3w, np. oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec co <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>&ugrave;rok<\/i>)<i> zad&#244;ny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram<br \/>\n238, 259<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">zadac k&ograve;m&ugrave; czar&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;uroczy\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 124<\/span> (por\u00f3wnaj polskie<br \/>\n\u017cartobliwe <i><span style=\"color: #993300\">zada\u0107 komu urok<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 729<\/span>), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;miec<br \/>\nzadawac czar&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 20, 22<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zdjimac &ugrave;rok<\/span><\/i> &#8216;odczynia\u0107&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ber 179<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">(z Hilf) Kolb 383<\/span><br \/>\n(=polskiemu) i oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">do<br \/>\n&ugrave;rok&ugrave; zrobic<\/span><\/i> &#8216;zdj\u0105\u0107 urok, odczyni\u0107&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">RamD 288, 289, Sy VI 30<\/span>. Og\u00f3lniej i eufemistycznie<br \/>\nm\u00f3wi o tym zreszt\u0105 oryginalny zwrot z innym komponentem: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zrobic k&ograve;m&ugrave;s zle<\/span><\/i> &#8216;uroczy\u0107&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 332<\/span>.<\/p>\n<p>Lud zna odpowiednie<br \/>\nczasowniki, np. <i><span style=\"color: #993300\">czarowac<\/span><\/i> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">czarz&#235;c<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">g&ugrave;slarz&#235;c<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">rocz&#235;c<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;rzekac<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;w&ograve;wac<\/span><\/i>, a tak\u017ce nazwy<br \/>\ntrudni\u0105cych si\u0119 tym procederem, np. <i><span style=\"color: #993300\">czarownik<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">czarownica<\/span><\/i> czy <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rnoks&atilde;\u017cnik<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">g&ugrave;sl&#244;rz<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">g&ugrave;sl&#244;rka<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">zad&#244;wajk<\/span><\/i><span style='color:maroon;\nMBFS:ITALIC'>(<i>a<\/i>)<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">zam&#244;wi&#244;cz<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>ka<\/i>)<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zam&#244;wiajka<\/span><\/i> oraz archaiczny <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;rzecznik<\/span><\/i>.<\/p>\n<p>Czarowanie i urzekanie<br \/>\nnie jest dziedzin\u0105 zastrze\u017con\u0105 dla wybranej i zamkni\u0119tej grupy ludzi, niemniej<br \/>\njednak lud uwa\u017ca, i\u017c pewne osoby maj\u0105 do tego specjalne predyspozycje, a z<br \/>\nczego wyp\u0142ywa oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">znac s&atilde; na<br \/>\nps&#235;cym<\/span><\/i> &#8216;umie\u0107 rzuca\u0107 urok&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 209<\/span>.<br \/>\nOpr\u00f3cz przyk\u0142adowo wy\u017cej wymienionych nazw jednowyrazowych istniej\u0105 dla nich<br \/>\nokre\u015blenia dwu- i wielowyrazowe z pogranicza frazeologii i zestawie\u0144<br \/>\ns\u0142owotw\u00f3rczych, np. <i><span style=\"color: #993300\">m\u0105dr&#244; baba<\/span><\/i> &#8216;znachorka&#8217;<br \/>\n(\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 121<\/span>, te\u017c che\u0142mi\u0144skie <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 289<\/span> i obok wielkopolskiego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">baba m\u0105dra<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SGP I 209<\/span>,<br \/>\nmalborskie <i><span style=\"color: #993300\">m\u0105dra kobi&#233;ta<\/span><\/i> (Mirany) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 131<\/span>, g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span style=\"color: #993300\">mudry<br \/>\nmu&#382;<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">mudra &#382;ona<\/span><\/i> oraz<br \/>\ndolno\u0142u\u017cyckie <i><span style=\"color: #993300\">mudry c\u0142ojek<\/span><\/i> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mudra baba<\/span><\/i> &#8216;znachorka nieszkodliwa&#8217; obok<br \/>\ng\u00f3rno\u0142u\u017cyckiego <i><span style=\"color: #993300\">mudra (zelowa) &#382;ona<\/span><\/i> i<br \/>\ndolno\u0142u\u017cyckiego <i><span style=\"color: #993300\">zelowa baba<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">FischEtn 106<\/span>. Oryginalne jest kaszubskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cota-psota<\/span><\/i> &#8216;czarownica&#8217; (pn) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 210<\/span> (por\u00f3wnaj samo <i><span style=\"color: #993300\">cota<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 140<\/span>), \u015bwiadcz\u0105ce o negatywnej, ale i<br \/>\npob\u0142a\u017cliwej ocenie ludzi tej profesji. Nazwy ich podkre\u015blaj\u0105 kontakty ze z\u0142ymi<br \/>\nmocami, np. <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#244; cotka<\/span><\/i> &#8216;pierwsza z<br \/>\nczarownic&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 155, 214<\/span>; por\u00f3wnaj typ <i><span\nstyle=\"color: #993300\">di&#244;bl&#244; starka<\/span><\/i> &#8216;babka diab\u0142a&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 214, V 154<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">ap&ograve;sto\u0142ka<br \/>\nw&#235;znani&#244; di&#244;belscz&#233;g&ograve;<\/span><\/i> &#8216;czarownica&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram<br \/>\n2<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Rydz I 271<\/span>, w kt\u00f3rym widoczne jest<br \/>\nzmieszanie wyobra\u017ce\u0144 ludowych z katolickimi, por\u00f3wnaj bowiem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ap&ograve;szt\u00f3\u0142ka now&#233; wiar&#235;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Lor I 7, III 907<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.1.<\/span>),<br \/>\nz czego co nieco zachowa\u0142o si\u0119 mo\u017ce w oryginalnym wyra\u017ceniu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">czarowiesczi nar\u00f3d<\/span><\/i> &#8216;ludzie zabobonni&#8217; jako<br \/>\nantonimiczne do <i><span style=\"color: #993300\">szlachetn&#233; l&#235;dze<\/span><\/i> &#8216;o\u015bwieceni&#8217;<br \/>\n(Rekowo w Bytowskiem) <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 235<\/span>.<\/p>\n<p>Niezmiernie interesuj\u0105ce<br \/>\ns\u0105 frazeologizmy, w kt\u00f3rych utrwalone zosta\u0142y powszechnie znane lub mniej<br \/>\npopularne cechy i atrybuty czarownicy. Oryginalne jest <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec sl&#233;pia jak czarownica<\/span><\/i> &#8216;o \u015bpi\u0105cych lub<br \/>\npodbitych oczach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 75<\/span>, a czarownica<i><span\nstyle=\"color: #993300\"> m&#244; dz&#235;w&#233; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>czerwion&#233;<\/i>)<i> &ograve;cz&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVIII 111<\/span>. Wariantem jest natomiast zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nw &ograve;czach <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>zamiast<br \/>\npanienk\u00f3w<\/i>]<i> k&ograve;z\u0142a z rogami na g\u0142owie<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 154<\/span>, por\u00f3wnaj bowiem polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ma koz\u0142a na oczach<\/span><\/i> (1856 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Gluzi\u0144ski, te\u017c Kolb<\/span>) &#8211; wed\u0142ug wierze\u0144 ludowych w<br \/>\n\u017arenicy czarownicy odbija si\u0119 diabe\u0142 w postaci koz\u0142a <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nII 182, MG I 158<\/span>, a por\u00f3wnaj te\u017c polskie historyczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kozica mu patrzy z oczu<\/span><\/i> &#8211; o prostaku (1599) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 180<\/span>. Rzucaj\u0105ce urok oczy wesz\u0142y do wyra\u017ce\u0144 i<br \/>\nzwrot\u00f3w: <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142&#233; &ograve;cz&#235;<\/span><\/i> (Kartuskie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Lor III1098<\/span> (= polskiemu), posiadaj\u0105ce wariant<br \/>\ngwarowy <i><span style=\"color: #993300\">krz&#235;w&#233; &ograve;cz&#235;<\/span><\/i><br \/>\n(Wejherowskie)<span style=\"color: #00CCFF\"> Sy II 273<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">l&#235;ch&#233; &ograve;cz&#235;<\/span><\/i> (pd, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 347, III 311<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">pask&ugrave;dn&#233;<br \/>\n&ograve;cz&#235;<\/span><\/i> (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 311, IV 38<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">czarown&#233; &ograve;cz&#235;<\/span><\/i> (Piaszno), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;roczn&#233; &ograve;cz&#235;<\/span><\/i> (Parchowo), te\u017c <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;roczon&#233; &ograve;cz&#235;<\/span><\/i> (Brze\u017ano<br \/>\nSzlacheckie), <i><span style=\"color: #993300\">zaczarow\u00f3n&#233; &ograve;cz&#235;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 311<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">c&#235;down&#233;<br \/>\n&ograve;cz&#235;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 16<\/span>, a tak\u017ce <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>miec<\/i>)<i> &ograve;str&#233; <\/i>(<i>l&#235;ch&#233;<\/i>)<i><br \/>\nwezdrzeni&#233;<\/i><\/span>,<i><span style=\"color: #993300\"> &ograve;stri wzrok<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 28, 87<\/span> = wielkopolskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mie\u0107 takie ostre wejrzenie<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Wyb 202<\/span>. Z nimi wi\u0105\u017ce si\u0119 zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">krz&#235;wo s&atilde; na co prz&#235;zdrzec<\/span><\/i> &#8216;uroczy\u0107&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 100<\/span> (por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">spojrze\u0107 krzywym okiem na kogo<\/span><\/i> &#8216;wrogo&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 173<\/span>) oraz oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zazdrzec w k&ograve;\u0142o<\/span><\/i> (Hel) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 205<\/span>, nawi\u0105zuj\u0105ce do praktyk magicznych<br \/>\nzamykania (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.2.<\/span>), z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zazdrzec k&ograve;m&ugrave; w rz&#235;c<\/span><\/i> &#8216;uroczy\u0107&#8217;<br \/>\n(K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 379<\/span>, zapewne w<br \/>\nrezultacie kontaminacji ze zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;sznij<br \/>\nmie w rz&#235;c<\/span><\/i> &#8216;odczep si\u0119&#8217;. To pod\u0142o\u017ce posiada r\u00f3wnie\u017c oryginalny zwrot<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">miec zdrow&#233; wezdrzeni&#233;<\/span><\/i> &#8216;z oczu<br \/>\nwygl\u0105da\u0107 zdrowym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 202<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">krz&#235;w&ograve; zdrzec<\/span><\/i> &#8216;mie\u0107 zeza&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Drze 14<\/span>.<\/p>\n<p>Atrybutem czarownicy<br \/>\nkaszubskiej s\u0105 wielkie chodaki, sk\u0105d oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\ntacz&#233; wiald\u017c&#233; k&ograve;rczi jak czarownica<\/span><\/i> (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 207<\/span>, a w zwi\u0105zku z tym, i\u017c wyobra\u017cano j\u0105 sobie<br \/>\njako star\u0105 i n\u0119dznie ubran\u0105 bab\u0119 (\u017cebraczk\u0119), poszed\u0142 oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;klutac s&atilde;<\/span><\/i> (=niedbale si\u0119<br \/>\nubra\u0107) <i><span style=\"color: #993300\">jak tak&#244; czarownica<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 173<\/span> = czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">b&#253;t<br \/>\n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>rozcuchan&#225;<\/i>)<i><br \/>\njako <\/i>(<i>stara<\/i>)<i> &#269;arod&#283;jnice<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI<br \/>\n67<\/span>.<\/p>\n<p>Z przypisywanych<br \/>\nczarownicy w\u0142a\u015bciwo\u015bci nadprzyrodzonych wywodz\u0105 si\u0119 oryginalne zwroty: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u0142iwac jak czarownica <\/span><\/i>&#8216;o dobrym p\u0142ywaku&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 154<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">f&ugrave;rgac<br \/>\n<\/span><\/i>(=fruwa\u0107) <i><span style=\"color: #993300\">jak czarownica<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 288<\/span>, przy czym do pierwszego uzasadnieniem<br \/>\njest wierzenie, zwi\u0105zane chyba z s\u0105dami bo\u017cymi, \u017ce czarownica nie mo\u017ce uton\u0105\u0107,<br \/>\nbo diabe\u0142 j\u0105 utrzymuje na wodzie, do drugiego za\u015b powszechne przekonanie o<br \/>\nlataniu czarownic (na miotle) na \u0141ys\u0105 G\u00f3r\u0119, do czego por\u00f3wnaj oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jezdz&#235;c na \u0142&#235;s\u0105 g\u00f3r&atilde;<\/span><\/i> &#8216;uprawia\u0107 czary&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 16<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;j na<br \/>\n\u0142&#235;s\u0105 g\u00f3r&atilde;<\/span><\/i> &#8216;odczep si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 17<\/span>.<br \/>\nOd owych nadziemskich mo\u017cliwo\u015bci czarownic posz\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;trafic<br \/>\nwi&atilde;cy jak chl&#233;b jesc<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 154<\/span>,<br \/>\nznane te\u017c w Borach i na Kociewiu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 56<\/span>, do<br \/>\nkt\u00f3rego por\u00f3wnaj nadto polskie <i><span style=\"color: #993300\">umie wi\u0119cej jak<br \/>\nchleb je\u015b\u0107<\/span><\/i> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 588<\/span>.<br \/>\nNajpospoliciej przypisywan\u0105 czarownicy dzia\u0142alno\u015bci\u0105 jest ta wyra\u017cona w dwu<br \/>\nzwrotach: <i><span style=\"color: #993300\">zas&#235;sz&#235;c ml&#233;k&ograve; w krowach<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;debrac ml&#233;k&ograve; krowom<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 154, 155<\/span>, z czym mog\u0105 pozostawa\u0107 w zwi\u0105zku <i><span\nstyle=\"color: #993300\">s&#235;ch&ograve; stojec<\/span><\/i>: a) &#8216;o krowie lub kozie<br \/>\nci\u0119\u017carnej: przesta\u0107 dawa\u0107 mleko&#8217;; b) &#8216;w beczce, kropielnicy zabrak\u0142o wody&#8217; (te\u017c<br \/>\nKociewie i Bory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 146<\/span> (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 177<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 225<\/span>),<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 93<\/span>, w znaczeniu a) te\u017c kraje\u0144skie <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">BrzezUst<\/span> i s\u0142owackie ludowe <i><span\nstyle=\"color: #993300\">stat&#8217; nasucho<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SSJ IV<br \/>\n231<\/span>, ale ponadto por\u00f3wnaj tu malborskie <i><span style=\"color: #993300\">sucho<br \/>\nstoji\u0107<\/span><\/i> &#8216;jaki\u015b czas nie p\u0142ywa\u0107&#8217; (o ptakach p\u0142ywaj\u0105cych) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">G\u00f3r II 2, 156<\/span> i ponadto wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;stawic krow&atilde; stoj\u0105c&#235;<\/span><\/i> (pn) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 300<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">dostac<br \/>\nkrow&atilde; na zas&#235;ch<\/span><\/i> (Kartuskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII<br \/>\n369<\/span>. Z p\u00f3\u0142nocy znany jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zadac<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; k&#244;\u0142tun<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">(z Hilf) Kolb 382<br \/>\n<\/span>=lubawskie <span style=\"color: #00CCFF\">Wyb 333<\/span> i malborskie <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 132<\/span> oraz <i><span style=\"color: #993300\">zasadz&#235;c<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; k&#244;\u0142tun<\/span><\/i> &#8216;oczarowa\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n154, II 125<\/span> =kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 81<\/span><br \/>\ni lubawskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Wyb 333<\/span>, do czego por\u00f3wnaj<br \/>\npospolite <i><span style=\"color: #993300\">za\u017cegna\u0107 komu ko\u0142tuna<\/span><\/i> &#8216;zbi\u0107 kogo&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 336<\/span> i kaszubskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&#244;\u0142tunica<\/span><\/i> &#8216;czarownica rzucaj\u0105ca uroki i czary<br \/>\nza pomoc\u0105 ko\u0142tuna&#8217; (\u0141ubiana, Skorzewo, Szarlota, Sul\u0119czyno, Puzdrowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 111<\/span>.<\/p>\n<p>Nie tylko kaszubska<br \/>\nczarownica ma co\u015b ze znachora, wobec czego oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">czarami &ugrave;rz&atilde;dowac <\/span><\/i>&#8216;zajmowa\u0107 si\u0119<br \/>\nczarami&#8217; (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 153<\/span> posiada wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">z czar\u00f3ma &ugrave;rz&atilde;dowac<\/span><\/i> &#8216;zajmowa\u0107 si\u0119<br \/>\nmagi\u0105, znachorstwem&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 391<\/span>, a oba pozostaj\u0105<br \/>\npod wp\u0142ywem oryginalnego <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;rz&atilde;dowac<br \/>\nzelami<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 391, VI 209<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.4.<\/span>). Silniej jednak lud podkre\u015bla, jak ju\u017c<br \/>\nwskazywano, powi\u0105zania czarownic z si\u0142ami nieczystymi, sk\u0105d oryginalne<br \/>\nwyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">czar<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>&#235;<\/i>)-<i>mar<\/i>(<i>&#235;<\/i>)<\/span> &#8216;gus\u0142a,<br \/>\nczary&#8217; (Szemud), wyst\u0119puj\u0105ce m.in. w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Czar&#235;-mar&#235; nie nale\u017c\u0105 do wiar&#235;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 153<\/span>. Poza tym oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny p&#244;curz<\/span><\/i> &#8216;czary, gus\u0142a&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151, IV 5<\/span> przeciwstawia si\u0119 wyra\u017ceniu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ograve;\u017cy p&#244;curz<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 151<\/span>. Dla cel\u00f3w magicznych <i><span style=\"color: #993300\">czarnoks&atilde;\u017cnik<\/span><\/i><br \/>\npos\u0142uguje si\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn\u0105 ks&atilde;g\u0105<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, co znane te\u017c sk\u0105din\u0105d, np. &#8222;formu\u0142y czytane<br \/>\nz czernej ksi\u0105\u017cki przywo\u0142a\u0107 mog\u0142y czorta&#8220; <span style=\"color: #00CCFF\">Gorl 281<\/span>;<br \/>\nchodzi zwykle o tzw. 7 Ks. Moj\u017cesza. Czary okre\u015blane s\u0105 te\u017c oryginalnym<br \/>\nwyra\u017ceniem <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#233; sztuczi<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">DerdCz 42<\/span> (to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 524<\/span>)<br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">czartowscz&#233; fif&#235;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ram 20<\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj nadto oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">di&#244;chli\u0144scz&#233; spraw&#235;<\/span><\/i> &#8216;nieczyste&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 217<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">judaszowa<br \/>\nsprawa<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">PiepHan 128<\/span>. Oryginalne jest<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Czarz&#235;celstw&ograve; to di&#244;bl&#233;<br \/>\nprz&#235;jacelstw&ograve;<\/span><\/i> (Reda, Wejherowo, Gowino, Rekowo, Bia\u0142a Rzeka,<br \/>\nZbychowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 160<\/span>, do kt\u00f3rego doda\u0107 by mo\u017cna<br \/>\ndalsze, np. <i><span style=\"color: #993300\">Di&#244;chlin<\/span><\/i> (=z\u0142y duch)<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">mieszk&#244; wiedno kr\u00f3tk&ograve; star&#233; bab&#235;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 217<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Miedz&#235;<br \/>\nstar&#235;ma babami kr\u0105cy s&atilde; di&#244;be\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n9<\/span> (a por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">&Ugrave;rocz&#235;c sec to b&#235;le<br \/>\nst&#244;r&#244; baba m&ograve;\u017ce<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 44<\/span>),<br \/>\nwskazuj\u0105ce na to, \u017ce zwykle czarownicami s\u0105 stare kobiety, maj\u0105ce konszachty z<br \/>\ndiab\u0142em, co utrwalaj\u0105 bezpo\u015brednio oryginalne zwroty: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">z czartami s&atilde; k&atilde;trac<\/span><\/i> &#8211; o<br \/>\nfotografowaniu si\u0119 <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 59<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec spraw&atilde; z kadukami z piek\u0142a<\/span><\/i> &#8216;by\u0107<br \/>\nczarownic\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 108<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec cos z diab\u0142em wesp&ograve;le<\/span><\/i> &#8216;o kim\u015b, komu<br \/>\ndiabe\u0142 pomaga&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lab III 30<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">nar&#244;biac z di&#244;b\u0142ami<\/span><\/i> &#8216;zadawa\u0107 si\u0119 z diab\u0142em&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/span>, a sam czarownik <i><span style=\"color: #993300\">g&ograve;sp&ograve;darzi<br \/>\nz di&#244;b\u0142em jak czarownica<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 158<\/span>.<\/p>\n<p>Wierzy si\u0119 bowiem, \u017ce<br \/>\nczarownica zadaje z\u0142e duchy, np. <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#233;g&ograve;<br \/>\nb\u0105ka <\/span><\/i>&#8216;z\u0142y duch zadany przez czarownic\u0119 w po\u017cywieniu&#8217;: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zadac k&ograve;m&ugrave; cz&#244;rn&#233;g&ograve; b\u0105ka <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>w chlebie<\/i>]<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny b\u0105k wl&#244;z\u0142 n\u00f3m w jadra<\/span><\/i> &#8216;nic nie u\u0142owi\u0107&#8217;<br \/>\n(Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 150<\/span> (por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#233;da wlaz\u0142a w jadra <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>w \u017carna<\/i>)<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 130, 277<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>), a dlatego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b\u0105czk w kim grab&ograve;li<\/span><\/i> &#8216;kto\u015b si\u0119 z\u0142o\u015bci&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 62<\/span> (por\u00f3wnaj polskie potoczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">giez kogo uk\u0105si\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nI 237<\/span>) &#8211; czy <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny mich&#244;\u0142<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>k<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151, III 165<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">p\u00f3n<br \/>\nmich&#244;\u0142 <\/span><\/i>&#8216;z\u0142y duch w postaci robaka lub w\u0142osa w po\u017cywieniu i tabace&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 112, III 165<\/span>: <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nm&#235;cha\u0142ka <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>zad\u00f3ny<\/i>]<\/span><br \/>\n&#8216;mie\u0107 diab\u0142a&#8217; (pd-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 165<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 3, 32<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">z<br \/>\nm&#235;ch&#244;\u0142czim gadac<\/span><\/i> &#8216;rozmawia\u0107 z diab\u0142em&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 165<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">wszepn\u0105c k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\nmich&#244;\u0142ka<\/span><\/i> &#8216;zada\u0107 diab\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 165<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 3, 32<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;ch&#244;\u0142k m&#244;<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s na sw&ograve;j&#233; &ugrave;zdze<\/span><\/i> &#8216;kto\u015b ca\u0142kowicie<br \/>\nuleg\u0142 diab\u0142u&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 165<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 3, 32<\/span>. Temu ostatniemu z\u0142emu duchowi r\u00f3wny jest <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jurk<\/span><\/i>: <i><span style=\"color: #993300\">wsadz&#235;c<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; jurka<\/span><\/i> &#8216;zada\u0107 komu czary&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 112<\/span>, a por\u00f3wnaj te\u017c: <i><span style=\"color: #993300\">miec m&ograve;szka<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">zadac k&ograve;m&ugrave; m&ograve;szka<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;oczarowa\u0107&#8217; (Wdzydze, Karsin, Wiele) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 117<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">zadac k&ograve;m&ugrave;s M&#235;tka <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>w ml&#233;k&ugrave;<\/i>]<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 3, 33<\/span> (por. z Goch\u00f3w <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 79<\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">zadac k&ograve;m&ugrave;s Pik\u00f3na<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">miec w se Pik\u00f3na<\/span><\/i> &#8211; o g\u0142upim <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 4, 53<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">zadac<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; pikasa<\/span><\/i> (Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 271<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">zadac k&ograve;m&ugrave; k&ugrave;k&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n(Strzebielino, Luzino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 289<\/span>, te\u017c <i\nstyle='MBFS:normal'>zadac<\/i> <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;<br \/>\n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>w<br \/>\nm&ugrave;c&atilde;<\/i>]<i> pieczeln&#233;g&ograve; m&ugrave;la<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">DerdCz 99<\/span>, a por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nw m&ugrave;c&#235; M&ugrave;la<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">LabN 3, 34<\/span>.<br \/>\nOryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zadac k&ograve;m&ugrave; di&#244;b\u0142a<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 154<\/span>, posiadaj\u0105cy wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017c&#235;cz&#235;c k&ograve;m&ugrave; di&#244;b\u0142a<\/span><\/i> &#8216;rzuci\u0107 na<br \/>\nkogo\u015b czary&#8217; (Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211, VI 283<\/span>, traktowa\u0107<br \/>\nzreszt\u0105 mo\u017cna jako uog\u00f3lnienie powy\u017cszych, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj kociewskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zada\u0107 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>wsadzi\u0107<\/i>)<i> binka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 61<\/span>.<\/p>\n<p>Zwi\u0105zek z diab\u0142em wynika<br \/>\ntak\u017ce z formu\u0142y: <i><span style=\"color: #993300\">J&#244; wierz&atilde; w gr\u00f3nk<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> a sraj&atilde; na<br \/>\nB&ograve;ga<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 96<\/span> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Sraj&atilde; w B&ograve;g&atilde;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> wierz&atilde; w gr\u00f3nk<\/i><\/span><br \/>\n(K\u0119pa Pucka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 158<\/span>, kt\u00f3r\u0105 wystarczy<br \/>\nwypowiedzie\u0107, aby wyrzec si\u0119 Boga i wej\u015b\u0107 w kontakt z diab\u0142em i sta\u0107 si\u0119<br \/>\nczarownic\u0105. O ludziach zaprzedanych diab\u0142u mowa ni\u017cej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.2.2.<\/span>), tu za\u015b wymieni\u0107 trzeba oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">spal&#235;c k&ograve;g&ograve; jak czarownic&atilde; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Lor I 605<\/span>, nawi\u0105zuj\u0105cy do dawnych s\u0105d\u00f3w bo\u017cych, i<br \/>\noryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto czarownic&atilde;<br \/>\nbr\u00f3ni<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> je<br \/>\ntaczi s\u00f3m jak &ograve;na<\/i><\/span> &#8211; niebezpiecznie broni\u0107 czarownicy <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 321<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Cz&#233;j<br \/>\npl&#235;niesz babie w &ograve;cz&#235;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>to c&atilde; nie &ugrave;roczi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<br \/>\nNKP I 34<\/span>. Cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">czarownica<\/span><\/i> tkwi<br \/>\npoza tym w ciekawych zwrotach o zjawiskach atmosferycznych (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>) i o ogniu (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>).<\/p>\n<p>3. 3. 2. We frazeologii przetrwa\u0142y \u015blady r\u00f3\u017cnych dawnych praktyk<br \/>\nmagicznych. Liczne praktyki oszukiwania z\u0142ych mocy (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 275<\/span>) znalaz\u0142y wyraz w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;sz&#235;kac<br \/>\nz\u0142&#233;<\/span><\/i> (np. o wpuszczeniu czarnego kota przez okno przy przenosinach) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 219<\/span>. Z magi\u0105 otwarcia wi\u0105\u017ce si\u0119 oryginalny<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">rozplesc wark&ograve;cz bia\u0142ce<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;odby\u0107 pierwszy stosunek p\u0142ciowy po \u015blubie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 54<\/span>,<br \/>\ngdy\u017c &#8220;w niekt\u00f3rych okolicach S\u0142owia\u0144szczyzny dla u\u0142atwienia rozwi\u0105zania nie<br \/>\ntylko rozwi\u0105zuje si\u0119 na rodz\u0105cej wszelkie w\u0119z\u0142y w odzie\u017cy i rozpuszcza jej<br \/>\nw\u0142osy, lecz opr\u00f3cz tego odmyka si\u0119&#8230;&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 292<\/span>)<br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.3.<\/span>). Wida\u0107 w tym do\u015b\u0107 daleko id\u0105ce<br \/>\nprzekszta\u0142cenia, podobnie zreszt\u0105 jak w s\u0142owackim <i><span style=\"color: #993300\">ploty<br \/>\nplies&#357; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>zapleta&#357;<\/i>)<i><br \/>\ns niek&#253;m<\/i><\/span>, potocznie &#8216;mie\u0107 z kim\u015b stosunek&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sm<br \/>\n189<\/span> (por\u00f3wnaj kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">Dz&#233;wcz&atilde;<br \/>\nm&ugrave;szi przesk&ograve;cz&#235;c s&#233;tme p\u0142ot\u00f3w za jednym razem<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 26<\/span>, zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.3.<\/span>),<br \/>\nz kt\u00f3rym wi\u0105za\u0142bym kaszubskie oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">dzura w<br \/>\np\u0142oce<\/span><\/i> &#8216;defloracja&#8217; (K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n270<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;dz&#235;c z dzur\u0105 w p\u0142oce<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;o dziewczynie niezam\u0119\u017cnej maj\u0105cej stosunek p\u0142ciowy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIV 90<\/span>, mo\u017ce i z przyj\u0119cia wierzeniowego faktu zakazuj\u0105cego w pewnych<br \/>\nokresach, gdy ziemia jest brzemienna, grodzenia p\u0142otu (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 510<\/span>). Mo\u017ce te\u017c si\u0119 to \u0142\u0105czy\u0107 z zakazami przekraczania, bo jest<br \/>\n&#8220;wierzenie, \u017ce ktokolwiek by przest\u0105pi\u0142 przez umy\u015blnie podrzucony przedmiot, na<br \/>\ntego przechodz\u0105 r\u00f3\u017cne niemi\u0142e w\u0142a\u015bciwo\u015bci owego przedmiotu&#8221; (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 284<\/span>), z kt\u00f3rymi mog\u0105 mie\u0107 co\u015b wsp\u00f3lnego<br \/>\noryginalne zwroty <i><span style=\"color: #993300\">wlezc w groch&ograve;win&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zaj\u015b\u0107 w ci\u0105\u017c\u0119&#8217; (\u0141ubiana) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 365<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prze\u0144sc bez kap&ugrave;st&atilde; <\/span><\/i>(\u0141ubiana) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 134<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.3.<\/span>).<br \/>\nZ om\u00f3wionymi faktami pozostaje w zwi\u0105zku oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">skakac przez p&ograve;str\u00f3nk<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>-czi<\/i>)<\/span> &#8216;coire&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 147, V 53<\/span>, cho\u0107 mog\u0105 tu w gr\u0119 wchodzi\u0107 inne<br \/>\nfakty, np. tego rodzaju, jak przerzucanie przez chaty weselne bijak\u00f3w od cep\u00f3w<br \/>\ndla wywo\u0142ania bijatyki czy sworzni przez kle\u0107, w kt\u00f3rej nowo\u017ce\u0144cy sp\u0119dzali noc<br \/>\npo\u015blubn\u0105 dla udaremnienia defloracji (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 288,<br \/>\n342<\/span>), a por\u00f3wnaj zakazy w okresie ci\u0105\u017cy, np. skakania przez sznur, bo<br \/>\nb\u0119dzie ci\u0119\u017cki por\u00f3d (Bu\u0142garia)<sup><small><a href=\"#6\">6<\/a><\/sup><\/small>. Mo\u017ce fakty te dotykaj\u0105 p\u0142otu i<br \/>\nokna, odgrywaj\u0105cych wa\u017cn\u0105 rol\u0119 jako granica w magii, bo por\u00f3wnaj oryginalne<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">K\u0142op&ograve;t w&#235;rz&#235;c za p\u0142ot<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 175<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Magiczne praktyki<br \/>\nzamykania przez zamkni\u0119cie k\u0142\u00f3dki, zamka itp. W celu zamkni\u0119cia paszczy wilka<br \/>\nna nadchodz\u0105ce lato (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 291<\/span>) mo\u017ce<br \/>\nznajdowa\u0107 potwierdzenie w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">wilk&ograve;wi<br \/>\nzamkn\u0105c p&#235;sk <\/span><\/i>&#8211; o pasterzu p\u0119dz\u0105cym byd\u0142o na pierwszy wypas: &#8216;mie\u0107<br \/>\nzamkni\u0119te usta&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 154<\/span>, aby wilki nie<br \/>\nszkodzi\u0142y stadu; por\u00f3wnaj zabaw\u0119 pasterzy <i><span style=\"color: #993300\">wilka<br \/>\nwn&#235;kac<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">5.4.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Obok zamkni\u0119cia istnieje<br \/>\nw magii praktyka zaszycia, np. w Bu\u0142garii w celu unieszkodliwienia wilk\u00f3w<br \/>\nzaszywaj\u0105 im magicznie uszy, oczy i paszcze (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II<br \/>\n1, 291<\/span>). Z podobnych praktyk wywodzi si\u0119 zapewne zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prz&#235;sz&#235;c sobie roz&#235;m<\/span><\/i> &#8216;przyszywa\u0107 guzik bez<br \/>\nrozbierania odzie\u017cy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 347<\/span>, znany szerzej: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Nie szyj nic na sobie, bo zaszyjesz rozum<\/span><\/i> (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">S.J.S.<\/span>) obok <i><span style=\"color: #993300\">zaszywo ci<br \/>\nrozum<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">Derlich<\/span>) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 420<\/span>, wcze\u015bniej (1886) notowane w Ma\u0142opolsce (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Udz 12<\/span>), a z Mazowsza znany jest wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zaszy\u0107 dziecku pami\u0119\u0107<\/span><\/i> &#8211; gdy si\u0119 co\u015b szyje na<br \/>\nnoworodku przed chrztem <span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 34<\/span>, te\u017c bia\u0142oruskie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">pamja\u0107 zaszyjecsa<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Piet 288<\/span>. Czy z tym i poni\u017cszym \u0142\u0105czy\u0107 zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zawi\u0105za\u0107 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>zrobi\u0107<\/i>)<i> supe\u0142ek <\/i>(<i>dla pami\u0119ci<\/i>)<i> <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 245<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">zawi\u0105za\u0107<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">zrobi\u0107 sobie w\u0119ze\u0142ek na czym<\/span><\/i> (np. na<br \/>\nchustce) <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 533<\/span> = kaszubskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zrobic sobie w&atilde;ze\u0142<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>w szn&#235;ptuchu<\/i>,<i> \u017ceb&#235;<br \/>\nnie zabacz&#235;c<\/i>]<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 63<\/span>?<\/p>\n<p>Z magicznymi praktykami<br \/>\nzamykania wi\u0105\u017ce si\u0119 w\u0119ze\u0142 magiczny: &#8220;Wi\u0105\u017c\u0105c mianowicie w\u0119z\u0142y na czymkolwiek<br \/>\nb\u0105d\u017a, mo\u017cna &#187;zawi\u0105za\u0107&#171; komu\u015b szcz\u0119\u015bcie, \u017cycie, pami\u0119\u0107 etc.&#8221; &#8211; praktyka powszechna<br \/>\nu S\u0142owian wschodnich i w dalekich krajach (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1,<br \/>\n292<\/span>). Tutaj chyba nale\u017cy kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bli<br \/>\nw&atilde;ze\u0142<\/span><\/i>: a) &#8216;powstaj\u0105cy mimo woli podczas szycia z powodu<br \/>\nzapl\u0105tania si\u0119 nitki&#8217;; b) archaiczne w budownictwie: &#8216;w\u0119gie\u0142 w dawnej chacie<br \/>\ndrewnianej, spos\u00f3b zaw\u0119g\u0142owania ociosanych belek na zamek&#8217; (Przyjezierze \u017barnowieckie)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 215, VI 63<\/span>; drugie znaczenie wydaje si\u0119<br \/>\nby\u0107 wt\u00f3rne, cho\u0107 w\u0119gie\u0142 domu uznawany by\u0142 za miejsce magiczne (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 342<\/span>), ale mo\u017cliwe te\u017c, i\u017c wt\u00f3rne jest<br \/>\nznaczenie pierwsze, wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 niew\u0105tpliwie z oryginalnym zwrotem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wilka &ugrave;motac<\/span><\/i> &#8216;\u017ale nawin\u0105\u0107 we\u0142n\u0119 na<br \/>\nmotowid\u0142o&#8217; (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 196<\/span> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ograve;nia &ugrave;motac<\/span><\/i> (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 196, III 117<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;nie<br \/>\nrobic<\/span><\/i> &#8216;pl\u0105ta\u0107 we\u0142n\u0119 podczas tzw. sukania&#8217; (\u0141ubiana) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 196<\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj wierzenie, \u017ce od<br \/>\ngwiazdki do Trzech Kr\u00f3li \u017cadna kobieta nie mota we\u0142ny, gdy\u017c mog\u0142aby <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ograve;nia &ugrave;motac<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 117<\/span>. Z Lubawskiego i Brodnickiego wiadomo, \u017ce<br \/>\nw okresie God\u00f3w kobiety nie prz\u0119d\u0142y, poniewa\u017c byd\u0142o mog\u0142oby okule\u0107 (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Stel 57-58<\/span>), te\u017c zakaz prz\u0119dzenia we\u0142ny w okresie<br \/>\nadwentu w Kartuskiem i Ko\u015bcierskiem (<span style=\"color: #00CCFF\">Stel 48, 50-51<\/span>).<br \/>\nZwyczaj to stary: &#8220;aby wilka nie zamota\u0107 do wsi: Do nowego lata prz\u0119dze nigdy<br \/>\nnie motaj\u0105&#8221; &#8211; w <i><span style=\"color: #993300\">Sejmie piekielnym<\/span><\/i> z<br \/>\n1622 r. (<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 300<\/span>), przy czym &#8220;wicie si\u0119&#8221; czy<br \/>\n&#8220;kr\u0119cenie&#8221; wichru ma wyja\u015bnia\u0107 zakazy dotycz\u0105ce prz\u0119dzenia w czasie burzy i w<br \/>\npewne dnie roku, kiedy szczeg\u00f3lnie gro\u017c\u0105 demony (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 477<\/span>). W Ma\u0142opolsce (Kieleckie), gdy zapl\u0105cze si\u0119 prz\u0119dza przy nawijaniu nici<br \/>\nna krosno, w\u0119ze\u0142 ten nazywa si\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">ogier<\/span><\/i><br \/>\nlub <i><span style=\"color: #993300\">ko\u0144<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Szym<br \/>\n715<\/span>. W Puckiem znany jest jeszcze jeden wariant: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zaszam&ograve;tac same sarni&#233; n\u00f3\u017cczi<\/span><\/i> &#8216;\u017ale<br \/>\nnawin\u0105\u0107 we\u0142n\u0119 na motowid\u0142o&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 18<\/span>, kt\u00f3ry<br \/>\nprzemawia za istnieniem zakazu ze wzgl\u0119du na okulawienie zwierz\u0105t. O ta\u0144cu czy<br \/>\nskakaniu jako zabiegu magicznym, m.in. dla pomy\u015blno\u015bci w urodzajach, pisze si\u0119<br \/>\nprzy zwyczajach dorocznych (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.3.<\/span>).<\/p>\n<p>3. 3. 3. S\u0142owo i liczba odgrywaj\u0105 w praktykach magicznych ogromn\u0105 rol\u0119,<br \/>\nzw\u0142aszcza w zamawianiach i zakl\u0119ciach, por\u00f3wnaj np. <i><span style=\"color: #993300\">sedzec<br \/>\njak zakl&atilde;ti<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Cey Rozpr III 38<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 404<\/span>, te\u017c kujawskie i cieszy\u0144skie <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 821<\/span>, a pami\u0119ta\u0107 trzeba, i\u017c uroki czy czary<br \/>\npoza z\u0142ym spojrzeniem maj\u0105 te\u017c swoj\u0105 przyczyn\u0119 w zbytnim chwaleniu, a st\u0105d<br \/>\ns\u0142owny \u015brodek apotropeiczny przeciw urokowi w postaci powiedzenia <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ugrave;sznij to w rz&#235;c<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, wypowiadanego g\u0142o\u015bno lub w my\u015bli, gdy kto\u015b chwali<br \/>\nco przesadnie, zachwyca si\u0119 czym\u015b, a por\u00f3wnaj do\u0144 <i><span style=\"color: #993300\">zazdrzec<br \/>\nczem&ugrave; w rz&#235;c<\/span><\/i> &#8216;zada\u0107 urok&#8217; (K\u0119pa Swarzewska) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 379<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>).<br \/>\nUroczeniu przez zbytnie podziwianie zapobiega si\u0119 te\u017c wypowiedzeniem formu\u0142y <i><span\nstyle=\"color: #993300\">na psa &ugrave;rok<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">!<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 28<\/span><br \/>\n(= polskiemu), kt\u00f3ra wesz\u0142a do oryginalnego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">to<br \/>\nle je tacz&#233; na psy &ugrave;rok<\/span><\/i> &#8216;o rzeczy bezwarto\u015bciowej&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 30<\/span>, tj. tylko dla przelotnego podziwu, a tak\u017ce<br \/>\ntrzykrotne spluni\u0119cie (za siebie), do czego por\u00f3wnaj ni\u017cej <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;pl&#235;ni to <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>s\u0142ow&ograve;<\/i>)<\/span>.<\/p>\n<p>Zamawiania bywaj\u0105<br \/>\nnajcz\u0119\u015bciej szeptane i st\u0105d oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nszepce<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> m&#244;<br \/>\ndi&#244;b\u0142a w krzebce<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku ob\u0142udnym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 270, V 251<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 391<\/span>), ale<br \/>\n&#8220;poza tym w ustnej tradycji ludowej S\u0142owian \u017cyje jeszcze tu i \u00f3wdzie<br \/>\nwspomnienie, czy te\u017c w\u0119drowne podanie, o zaklinaniach \u015bpiewanych, tj.<br \/>\nw\u0142a\u015bciwych inkantacjach&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 301<\/span>) i<br \/>\nzamodleniach na \u015bmier\u0107 (<span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 101<\/span>), kt\u00f3re<br \/>\nprzetrwa\u0142y w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;spiewac<br \/>\nk&ograve;g&ograve; na smierc<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 239<\/span><br \/>\n(czy che\u0142mi\u0144skim <i><span style=\"color: #993300\">po\u015bpiewa\u0107 kogo na \u015bmier\u0107<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 270<\/span>) z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zaspiewac k&ograve;g&ograve;s dzeck&ograve;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">DerdCz 109<\/span>, gdy jest oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#235;tac <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>spiewac<\/i>)<i> psalm&#235; na k&ograve;g&ograve;<\/i><\/span> &#8216;\u017cyczy\u0107<br \/>\nkomu\u015b \u017ale&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 208<\/span> jako echo dawnych s\u0105d\u00f3w<br \/>\nbo\u017cych i og\u00f3lnopomorskich wierze\u0144, te\u017c w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">ps&#233;<br \/>\ng\u0142os&#235; nie jid\u0105 w niebios&#235;<\/span><\/i> &#8211; aluzja do \u015bpiewania psalm\u00f3w,<br \/>\npowoduj\u0105cych czyj\u0105\u015b \u015bmier\u0107 <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 110<\/span> (=<br \/>\npolskiemu) i <i><span style=\"color: #993300\">szczekac jak pies na mies\u0105c<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 232<\/span>, znacz\u0105cym to samo, znanym z cieszy\u0144skiego<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">szczeko jak pies na miesi\u00f3nczek<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 376<\/span>.<\/p>\n<p>Z praktyk magicznych<br \/>\ntransmisyjnych, m.in. posy\u0142ania z wiatrem s\u0142ownego z\u0142orzeczenia (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 288<\/span>) wywodzi si\u0119 formu\u0142a przy puszczaniu<br \/>\nna wiatr ochwatu: <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;chw&#244;t na wiater<\/span><\/i>,<br \/>\na z zamawia\u0144 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zapsis&#235;wac r\u00f3\u017cu<\/span><\/i><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.4.<\/span>). Stwierdzi\u0107 te\u017c nale\u017cy, i\u017c w<br \/>\nniekt\u00f3rych formu\u0142ach zamawia\u0144 tkwi\u0105 frazeologizmy znane sk\u0105din\u0105d, np. w<br \/>\nzamawianiu ran i wrzod\u00f3w: <i><span style=\"color: #993300\">Leca\u0142&#235; \u0142ab&atilde;dze,<br \/>\nt&#233; n\u00f3\u017cce nic nie b&atilde;dze<\/span><\/i>; <i><span style=\"color: #993300\">Cebie<br \/>\nb&ograve;li, mie nie b&ograve;li, do wesela s&atilde; zag&ograve;ji<\/span><\/i><br \/>\n(\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 55, VI 180<\/span> i polski zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">do wesela si\u0119 zagoi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nII 526<\/span>; za\u017cegnanie brodawki na nowiu: <i><span style=\"color: #993300\">Sej\u0105,<br \/>\nsej\u0105, a nie \u017cniwi\u0105<\/span><\/i> &#8211; z ruchem r\u0119ki, jakby siali zbo\u017ce (Mi\u0142oszewo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 19<\/span>, a por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Kto nie sieje, nie zbiera<\/span><\/i> (od 1620 i tylko<br \/>\ngwarowe) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 171<\/span>; formu\u0142ka <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Co ni&#233; &ugrave;rok, to sraczka, a jak ni&#233; sraczka, to<br \/>\n&ugrave;rok<\/span><\/i> (Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 29<\/span>, a<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Jak ni&#233; &ugrave;rok, to sraczka<\/span><\/i><br \/>\n&#8211; m\u00f3wi\u0105, gdy do czego\u015b niemi\u0142ego do\u0142\u0105cza co\u015b nast\u0119pnego przykrego <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>: <i><span style=\"color: #993300\">Jak nie<br \/>\n&ugrave;rok, to sraczka <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>lataczka<\/i>)<\/span> &#8211; m\u00f3wi\u0105, gdy kto\u015b stale narzeka, t\u0142umaczy si\u0119<br \/>\n(Red.) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 599<\/span> i eufemistyczne nowsze: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Jak nie &ugrave;rok<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> to przemarsz w&ograve;jska<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>; zamawianie b\u00f3lu: <i><span style=\"color: #993300\">Szed\u0142<br \/>\npies bez wies<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i><br \/>\ns&#235;ka bez tatark&atilde;<\/i>,<i> wst\u0105pi\u0142 pies na piw&ograve;<\/i>,<i> s&#235;ka na<br \/>\ng&ograve;rza\u0142k&atilde;<\/i>,<i> dzys b\u00f3l<\/i>,<i> witro b\u00f3l<\/i>, <i>p&ograve;witrze<br \/>\ns&atilde; zg\u00f3j <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 55, VI 180<\/span> a<br \/>\ndrobna ludowa tw\u00f3rczo\u015b\u0107 (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 372<\/span>) czy<br \/>\nuprzys\u0142owione (<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 25<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Derd 17<\/span>) lub w m\u0119towaniu (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh<br \/>\n211<\/span>). Z magi\u0105 na\u015bladowcz\u0105 o czarownicy, kt\u00f3ra chc\u0105c odebra\u0107 krowom mleko,<br \/>\nwychodzi na pole i czyni\u0105c ruch podobny do siania zbo\u017ca, m\u00f3wi: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">M\u00f3j p&ograve;\u017c&#235;tk je wsz&#235;tk<\/span><\/i> (Kazimierz) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 84<\/span> &#8211; \u0142\u0105czy si\u0119 znane z polskiego gwarowego: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Bier\u0119 po\u017cytek<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> ale nie wszytek<\/i><\/span> (1867 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>) obok <i><span style=\"color: #993300\">Mas pozytek<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>ale nie wsystek<\/i><\/span><br \/>\n(1901 Milewska) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 1048<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Mnie na u\u017cytek<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> tobie na ubytek<\/i><\/span> (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span> z okolic Ko\u0144skiego) <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 303<\/span>.<\/p>\n<p>Z magi\u0105 s\u0142owa wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119<br \/>\nzakazy dotycz\u0105ce wymawiania w pewnych okoliczno\u015bciach niekt\u00f3rych s\u0142\u00f3w czy nazw,<br \/>\nczyli tzw. tabu, np. oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Nie<br \/>\nwrzeszcz hej<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i><br \/>\nb&ograve; przi\u0144dze wej<\/i><\/span> &#8216;nie wywo\u0142uj wilka z lasu&#8217; (K\u0119pa \u017barnowiecka)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 10<\/span>. St\u0105d te\u017c zast\u0119powanie pewnych wyraz\u00f3w<br \/>\nzaimkami, np. o diable <i><span style=\"color: #993300\">ten a nen<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 342<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>)<br \/>\nczy o \u015bmierci <i><span style=\"color: #993300\">ta z k&ograve;s\u0105<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 129<\/span> lub w odniesieniu do tych\u017ce desygnat\u00f3w<br \/>\nzast\u0119powanie nazw w\u0142a\u015bciwych eufemizmami, np. <i><span style=\"color: #993300\">nen<br \/>\ncz&#244;rny z rogami<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 321<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; na k&ograve;g&ograve; klepie<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 99<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span><br \/>\ni <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>). W tym kr\u0119gu tkwi te\u017c oryginalne<br \/>\nporzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">Zaklep zar&#244;z na st\u00f3\u0142<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">!<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Rydz I 252<\/span>, odpowiadaj\u0105cy polskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">odpukaj w niemalowane drzewo<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor I 567<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">3.1.<\/span>)<br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;pl&#235;ni to <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>s\u0142ow&ograve;<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = cieszy\u0144skiemu i polskiemu potocznemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 956<\/span>.<\/p>\n<p>Opr\u00f3cz s\u0142\u00f3w znaczenie<br \/>\nmagiczne przypisywane jest tak\u017ce liczbom, szczeg\u00f3lnie &#8220;3&#8221; i &#8220;9&#8221;, np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">gadac trz&#235; p&ograve; trz&#235;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 181, III 256<\/span> (= polskiemu) z licznymi<br \/>\nwariantami: <i><span style=\"color: #993300\">gadac trz&#235; nie do, trz&#235;<\/span><\/i><br \/>\n(Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 401<\/span> lub <i><span\nstyle=\"color: #993300\">gadac trz&#235; p&ograve; trz&#235;, a szter&#235; p&ograve; szter&#235; nic<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 256<\/span>. Liczby te odgrywaj\u0105 wielk\u0105 rol\u0119 w<br \/>\nmedycynie ludowej (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 343<\/span>), ale i poza ni\u0105,<br \/>\nnp. oryginalne archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">trojak&#244; bi&#233;da <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>ja\u017c p&ograve; k&ograve;lana<\/i>]<\/span><br \/>\n&#8216;wielka n\u0119dza&#8217; (Przymorze) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 403<\/span> i czeskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">t&#345;ikr&#225;t b&#283;da<\/span><\/i>, nadto wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">dzewi&atilde;corak&#244; bieda<\/span><\/i> &#8216;wielka n\u0119dza&#8217; &#8211; jak<br \/>\ndziewi\u0119cioraka jest r\u00f3\u017ca (M\u015bciszewice, Skoczkowo, B\u0119bny) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 103<\/span>, a &#8220;9&#8221; pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w podwojeniach<br \/>\ntypu <i><span style=\"color: #993300\">Czej wilk sedzy na &ograve;g\u00f3nie, to<br \/>\n&ograve;n m&#244; dzewi&atilde;cdzes\u0105t dzewi&atilde;c m&#235;sl\u00f3w<\/span><\/i> (Wyszecino,<br \/>\nCz\u0119stkowo, Bar\u0142omino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 154<\/span>. Cz\u0119sto\u015b\u0107<br \/>\nwyst\u0119powania we frazeologii liczby &#8220;7&#8221; zdaje si\u0119 \u015bwiadczy\u0107 te\u017c o jej wielkiej<br \/>\nroli (por <span style=\"color: #00CCFF\">Giey 106<\/span>), np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">s&#233;tme razi przem\u0105drza\u0142i<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Budz 29<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">spac za s&#233;tme<br \/>\nr&#233;m&ugrave;s\u00f3w <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>dz&#233;wk\u00f3w<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 319, V 26<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nczeg&ograve;s s&#233;tme razy s&#233;tme<\/span><\/i> &#8216;du\u017co&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V<br \/>\n26<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">powiedzec sobie &ograve; s&#233;tme<br \/>\npr&#244;wdach<\/span><\/i> &#8216;opowiada\u0107 o starych dziejach&#8217; (R\u0105b) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 26<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">przekl\u0105c<br \/>\nk&ograve;g&ograve; do s\u00f3dm&#233;g&ograve; p&ograve;k&ograve;leni&#233;g&ograve;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 170<\/span> = cieszy\u0144skiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 73<\/span> &#8211; czeskie <i><span style=\"color: #993300\">prokl&#237;nat<br \/>\ndo sedm&#233;ho kolena<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">miec s&#233;tme<br \/>\nk\u0142op&ograve;t\u00f3w<\/span><\/i> &#8216;wiele zmartwie\u0144&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 26<\/span><br \/>\njako wariant gwarowy z kontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">miec z kims<br \/>\ntrz&#235; swiat&#235;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 194<\/span> (= polskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 472<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nczeg&ograve;s s&#233;tme razy s&#233;tme z miec s&#235;chi k\u0142op&ograve;t<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 175<\/span>; por\u00f3wnaj do &#8220;7&#8221; ewangeli\u0119 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mt 18, 21-22<\/span>.<\/p>\n<p>Ciekawe jest r\u00f3wnie\u017c to,<br \/>\ni\u017c same wr\u00f3\u017cby powtarzano zwykle do trzech razy, sk\u0105d wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">do trzec&#233;g&ograve; razu <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>cos robic<\/i>)<i> <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 298<\/span> jako wariant wobec <i><span\nstyle=\"color: #993300\">do trzech raz\u00f3w<\/span><\/i> (okolice Rozwadowa) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Gaj 15<\/span> i polskie <i><span style=\"color: #993300\">do<br \/>\ntrzech razy sztuka<\/span><\/i>.<\/p>\n<p>3. 3. 4. Magia s\u0142owa i liczby we frazeologii wyros\u0142ej z medycyny ludowej<br \/>\nporuszona zosta\u0142a w ust\u0119pie wy\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.3.<\/span>),<br \/>\ntutaj za\u015b om\u00f3wiono kilkana\u015bcie frazeologizm\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 z medycznych<br \/>\npraktyk magicznych.<\/p>\n<p>Istnia\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107<br \/>\nmagicznego przenoszenia choroby z pacjenta na obiekt (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 208, 283, 287<\/span>), m.in. przez przewi\u0105zywanie drzewa nici\u0105 (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">BrMit 266<\/span>), co przechowa\u0142o si\u0119 w porzekadle na widok<br \/>\nusychaj\u0105cego drzewa: <i><span style=\"color: #993300\">To pewnie such&ograve;tnik<br \/>\nm&ugrave;sz&#244;\u0142 to drzew&ograve; &ograve;bwi\u0105zac nitk\u0105<\/span><\/i> (pd) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 263<\/span> i oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">drzew&ograve; &ograve;bwi\u0105zac nitk\u0105<\/span><\/i> &#8216;leczy\u0107<br \/>\nsuchoty, gru\u017alic\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, a por\u00f3wnaj<br \/>\nkaszubsko-kociewskie przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Such&ograve;t&#235; na<br \/>\np\u0142ot&#235;<\/span><\/i> (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 28<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK III 83<\/span> z szerszym wariantem kociewskim <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Suchoty na trzy p\u0142oty, a cia\u0142ko na moje dziecko<\/span><\/i><br \/>\n(Zdroje) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g\u015a 135<\/span>. Z zabieg\u00f3w magicznych<br \/>\nS\u0142owian pospolite m.in. bywa\u0142o zako\u0142kowywanie chor\u00f3b w dziurach umy\u015blnie<br \/>\nwywierconych w drzewach (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 701<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Gorl 98<\/span>; por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>),<br \/>\nutrwalone w oryginalnym zwrocie archaicznym <i><span style=\"color: #993300\">zawirceni&#233;<br \/>\nz&#235;mn&#235;<\/span><\/i> (tj. zawiercenie febry w wierzbie) <span style=\"color: #00CCFF\">Ram<br \/>\n265<\/span> (to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor III 1040<\/span>); o praktyce tej<br \/>\nwiemy z Kociewia (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 272, 280<\/span>) i Ma\u0142opolski<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Udz 22<\/span>). Inn\u0105 magiczn\u0105 praktyk\u0105 jest posy\u0142anie<br \/>\nczego\u015b na wiatr, przy czym posy\u0142a\u0142o si\u0119 zwykle z wiatrem samo tylko s\u0142owne<br \/>\nz\u0142orzeczenie (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 288<\/span>), co zosta\u0142o w<br \/>\noryginalnym <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;chw&#244;t na wiater<\/span><\/i> &#8211;<br \/>\nformu\u0142a zamawiania (Zatoka Pucka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 304<\/span>,<br \/>\nzw\u0142aszcza za\u015b oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;sc&#235;c na<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s sw&#244;rb<\/span><\/i> &#8216;obm\u00f3wi\u0107&#8217; (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nV 190<\/span>.<\/p>\n<p>Z magii zamawia\u0144 s\u0142ownych<br \/>\nwywodzi si\u0119 oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zapsis&#235;wac r\u00f3\u017cu<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;spisywa\u0107 formu\u0142k\u0119 zamawiania i przyk\u0142ada\u0107 j\u0105 do rany&#8217; (B\u00f3r) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 362<\/span>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">przemierzac<br \/>\ndzeck&ograve;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, odnosz\u0105cy si\u0119 do<br \/>\npraktyki ustalania, czy dziecko jest prze\u0142amane, a zarazem \u015brodek naprawiaj\u0105cy,<br \/>\nznane z Kociewia i Bor\u00f3w = kieleckiemu <span style=\"color: #993300\">(<i>psze<\/i>)<i>mje\u017cy\u0107 dziecioka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Szym<br \/>\n575, 849<\/span>, pozornie tylko mo\u017ce si\u0119 \u0142\u0105czy\u0107 z praktykami magicznymi, a z<br \/>\nsamego sposobu owego przemierzania widoczna jest przewaga, jak\u0105 posiada w magii<br \/>\n( i wr\u00f3\u017cbach) prawa strona nad lew\u0105 <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 32, IV 187<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>), por\u00f3wnaj te\u017c mazowieckie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wyda\u0107 miare<\/span><\/i> &#8211; o przemierzaniu dziecka<br \/>\np\u0142aczliwego <span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 52<\/span>.<\/p>\n<p>Wypalanie ran jest<br \/>\nzabiegiem racjonalnym, ale zabiegi rzucania ognia na schorowane miejsce cia\u0142a<br \/>\nujawniaj\u0105 dawne przes\u0105dy rozpowszechnione w Europie i Afryce (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 207<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Tb 11, 8, 11<\/span>),<br \/>\na por\u00f3wnaj tu oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;rob&atilde;<br \/>\n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>s<\/i>)<i>pal&#235;c<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;leczenie suchot i zapalenia p\u0142uc w\u0105trob\u0105 rybn\u0105 przez palenie ryby&#8217; (Rewa,<br \/>\nMechelinki) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 305<\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">BysE<br \/>\n158<\/span>). Miotanie iskier na chor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cia\u0142a znane z Rosji czy Mazowsza (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 207<\/span>), utrwali\u0142o si\u0119 w oryginalnym zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">krzosac kam &ograve; kam <\/span><\/i>i<i><span\nstyle=\"color: #993300\"> strzeli\u0144<\/span><\/i> (=zapalenie ropne policzka<br \/>\npaznokciowego) <i><span style=\"color: #993300\">przen&#235;kac<\/span><\/i> (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 185<\/span>, przy czym w gr\u0119 mo\u017ce wchodzi\u0107 wystraszenie<br \/>\nchoroby (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 205, 312<\/span>), bo o<br \/>\nwystraszeniu demona r\u00f3\u017cy m\u00f3wi\u0105 Kaszubi (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 49, 361<\/span>),<br \/>\na por\u00f3wnaj oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">sztr&#235;chac r\u00f3\u017c&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;leczy\u0107 r\u00f3\u017c\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 301, VI 361<\/span> &#8211; o krzesaniu na<br \/>\noczach chorego ognia przez uderzanie krzemienia o krzemie\u0144 tak, \u017ceby iskry<br \/>\npada\u0142y na chore miejsce (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 361<\/span>); por\u00f3wnaj o<br \/>\nspalaniu r\u00f3\u017cy <span style=\"color: #00CCFF\">Kot 87<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wystrzeli\u0107 na sucho<\/span><\/i> &#8211; przy chorobie zwanej<br \/>\npostrza\u0142 <span style=\"color: #00CCFF\">Ste 68<\/span>. Iskra z krzemienia odstrasza,<br \/>\nniszczy z\u0142o, a niekt\u00f3rzy S\u0142owianie to samo znaczenie przypisuj\u0105 samym<br \/>\nkrzemieniom (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 312<\/span>), czym t\u0142umaczy\u0107 by<br \/>\nmo\u017cna wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">zdr\u00f3w jak krzem<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 272, VI 202<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Laj 167<\/span><br \/>\n=\u015bl\u0105skiemu <i><span style=\"color: #993300\">zdrowy jak krzemie\u0144<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Wal 131<\/span> =s\u0142owackiemu <i><span style=\"color: #993300\">zdrawy ako kreme\u0144<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 282<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj czeskie <i><span style=\"color: #993300\">b&#253;t <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>jako<\/i>)<i> z k&#345;emene<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Scz 188<\/span>.<\/p>\n<p>Wplatanie obcych w\u0142os\u00f3w w<br \/>\nswoje znane jest jako spos\u00f3b na dolegliwo\u015bci (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II<br \/>\n1, 230<\/span>) i st\u0105d zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zap&ugrave;szczeni&#233;<br \/>\nk&#244;\u0142tuna<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 124<\/span> = wielkopolskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 83<\/span>, a tak\u017ce zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nk&#244;\u0142t\u00f3n na g\u0142owie<\/span><\/i> &#8216;mie\u0107 k\u0142opot&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 125<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">miec k&#244;\u0142t\u00f3n z g\u0142ow&#235; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>ze \u0142ba<\/i>)<\/span> &#8216;pozby\u0107<br \/>\nsi\u0119 k\u0142opotu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 327, II 125<\/span> jako wariant<br \/>\npolskiego mie\u0107 k\u0142opot z g\u0142owy; zreszt\u0105 ko\u0142tun mo\u017cna by\u0142o za\u017cegna\u0107, por\u00f3wnaj<br \/>\nbowiem polskie <i><span style=\"color: #993300\">za\u017cegna\u0107 komu ko\u0142tuna<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zbi\u0107 kogo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 336<\/span>. Ta praktyka mia\u0142a<br \/>\nszersze zastosowanie, jak \u015bwiadcz\u0105 zwroty <i><span style=\"color: #993300\">za\u017cegnani&#233;<br \/>\nz\u0142&#233;g&ograve;<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">za\u017cegnani&#233; ren<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 266<\/span> (to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor III<br \/>\n1042<\/span>) (por\u00f3wnaj w og\u00f3le <i><span style=\"color: #993300\">za\u017cegnac<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 285<\/span>), znane i z polskiego gwarowego, np. w<br \/>\ngwarze che\u0142mi\u0144skiej i malborskiej <i><span style=\"color: #993300\">za\u017cegna\u0107<br \/>\nchorob\u0119<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 270<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 130<\/span>.<\/p>\n<p>Oryginalny jest zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">z\u0142apac <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>schw&#244;c&#235;c<\/i>)<i> s&atilde; za &ugrave;ch&ograve;<\/i><\/span>,<br \/>\nu\u017cywany zwykle w formie \u017cartobliwej rady wtedy, gdy komu\u015b co\u015b bardzo smakuje<br \/>\nlub gdy kto\u015b pierwszy raz w danym roku je co\u015b \u015bwie\u017cego, wt\u00f3rnie te\u017c, kiedy co\u015b<br \/>\nparzy kogo w r\u0119ce, w palce <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>. Pierwsza sytuacja<br \/>\nsugeruje, i\u017c mo\u017ce to by\u0107 os\u0142abienie zabiegu wyra\u017caj\u0105cego si\u0119 w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">nac\u0105c &ugrave;ch&ograve;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> w odniesieniu do leczenia ochwatu, wariant<br \/>\nche\u0142mi\u0144ski <i><span style=\"color: #993300\">narzyna\u0107 ucho<\/span><\/i> &#8216;puszcza\u0107<br \/>\nkrew&#8217; (przy ochwacie) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 288<\/span> i malborskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">naci\u0105\u0107 uszy<\/span><\/i> (przy czerwonce u \u015bwi\u0144) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 138<\/span>, a por\u00f3wnaj bia\u0142oruskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">tabie wucha razreza\u0107<\/span><\/i> (jak przy ko\u0142owaci\u017anie) &#8211; m\u00f3wi<br \/>\nsi\u0119 do cz\u0142owieka rozsierdzonego <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 130<\/span> =<br \/>\nkaszubskiemu <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;sz&#235; k&ograve;m&ugrave;<br \/>\nnarzn\u0105c<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Drze 24<\/span>.<\/p>\n<p>Do oryginalnych zwrot\u00f3w<br \/>\nnale\u017cy <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;rz&atilde;dowac <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>g&ograve;sp&ograve;darz&#235;c<\/i>)<i><br \/>\nzelami<\/i><\/span> &#8216;zajmowa\u0107 si\u0119 zbieraniem i warzeniem zi\u00f3\u0142; zajmowa\u0107 si\u0119<br \/>\nznachorstwem&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 346, VI 209<\/span> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ze zelami &ugrave;rz&atilde;dowac<\/span><\/i> &#8216;zajmowa\u0107 si\u0119<br \/>\nmagi\u0105, znachorstwem&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 391<\/span>, do kt\u00f3rych<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">czarami &ugrave;rz&atilde;dowac <\/span><\/i>&#8216;zajmowa\u0107<br \/>\nsi\u0119 czarami&#8217; (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 153<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>).<\/p>\n<p>Osobliwa jest te\u017c<br \/>\npraktyka zdejmowania <i>zadzywowani&#244;<\/i> za<br \/>\npomoc\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;miw&#244;ka<\/span><\/i>, czyli \u015bcierki,<br \/>\ni to <i><span style=\"color: #993300\">wiedno p&ograve;d s\u0142\u00f3\u0144ce<\/span><\/i> (Lipusz)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 268, VI 29<\/span> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">&ugrave;rok<\/span><\/i>,<br \/>\ndo czego por\u00f3wnaj kultowy kierunek <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>za<\/i>)<i> s\u0142\u00f3\u0144cu <\/i>(<i>-&atilde;<\/i>)<\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.1.3.<\/span>).<\/p>\n<p>3. 3. 5. Nale\u017cy jeszcze<br \/>\nom\u00f3wi\u0107 we frazeologii wyst\u0119puj\u0105ce \u015brodki magiczne, zwykle apotropeiczne, ale i<br \/>\ndaj\u0105ce \u017cycie czy szcz\u0119\u015bcie oraz rozbudzaj\u0105ce mi\u0142o\u015b\u0107. Przypomnie\u0107 mo\u017ce trzeba<br \/>\nby, i\u017c pewne ro\u015bliny czy zwierz\u0119ta uj\u0119te we wr\u00f3\u017cbach (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.2.3.<\/span> i <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>) mog\u0105<br \/>\nw tej roli si\u0119 pojawia\u0107.<\/p>\n<p>\nZacz\u0105\u0107 mo\u017cna od wytwor\u00f3w r\u0105k ludzkich w funkcji \u015brodk\u00f3w magicznych. Miot\u0142a,<br \/>\nb\u0119d\u0105c nosicielk\u0105 funkcji wymiatania, cz\u0119sto u S\u0142owian chroni\u0107 ma przed zmor\u0105,<br \/>\nwied\u017am\u0105 czy czarownic\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1,<span\nstyle=\"mso-spacerun: yes\">&#160; <\/span>317<\/span>) z tym, \u017ce musi &#8211; jak i k\u0142\u0119bek nici<br \/>\n&#8211; mie\u0107 dusz\u0119, tj. trzonek (k\u0142\u0119bek za\u015b papierek) (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 175<\/span>), a z faktem tym \u0142\u0105czy\u0107 mo\u017cna oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miotlny chrzest<\/span><\/i>, dawny zabieg magiczny:<br \/>\nmiotlarz zwi\u0105zawszy miot\u0142\u0119 dwukrotnie spluwa\u0142 w jej <i><span style=\"color: #993300\">mia\u0142czi<br \/>\nk&ugrave;\u0144c<\/span><\/i>, kt\u00f3rym si\u0119 wymiata i m\u00f3wi\u0142: <i><span style=\"color: #993300\">Ter&#244;<br \/>\ns&atilde; b\u0105dzesz zwa miot\u0142a<\/span><\/i> (G\u0142azica) lub: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Daj&atilde; tobie troje mi\u00f3n, b\u0105dzesz w&#235;mi&#244;ta<br \/>\njizb&atilde;, k&ugrave;chni&atilde; i d\u00f3m<\/span><\/i> (Reda) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 56, III 175<\/span>; chroni ona przed upiorem.<\/p>\n<p>O zwi\u0105zanej z magi\u0105<br \/>\n\u015brodka k\u0142uj\u0105cego igle mowa ni\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.5.3.<\/span>).<br \/>\nOryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">to d&#244; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>mdze<\/i>) <i>trz&#244;sk <\/i>[<i>w<br \/>\nch&#235;czach<\/i>]<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> wypowiada si\u0119, gdy kto\u015b<br \/>\npostawi\u0142 lub chce postawi\u0107 na stole buty, co wi\u0105\u017ce si\u0119 ze czci\u0105 dla sto\u0142u i<br \/>\nzakazem stawiania na nim trzewik\u00f3w (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 216<\/span>).<br \/>\nPowy\u017cszy zwrot znany jest te\u017c w odniesieniu do rozsypanej soli. Grzebie\u0144<br \/>\nwyst\u0119puje w tej samej funkcji atropeicznej jak ro\u015bliny kol\u0105ce czy brony (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 309, 333<\/span>), z czym &#8211; by\u0107 mo\u017ce &#8211; pozostaje w<br \/>\n\u0142\u0105czno\u015bci zagadkowy oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">grzebi&#233;\u0144<br \/>\nwp&#244;d\u0142 w beczk&atilde;<\/span><\/i> &#8216;zabrak\u0142o wody w beczce&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 30, 375<\/span>, chocia\u017c widoczne tu r\u00f3wnie\u017c mo\u017ce<br \/>\nspl\u0105tanie i przesuni\u0119cie znaczeniowe z powodu znanego z opowie\u015bci ludowych: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Czarownica c&#235;sn&atilde; grzebi&#233;\u0144 i tej b&#233;\u0142 las<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 375<\/span>. Mo\u017ce chodzi po prostu o nieczysto\u015bci i<br \/>\nw\u0142osy na grzebieniu.<\/p>\n<p>Trudny do<br \/>\nzinterpretowania jest oryginalny zwrot \u017cartobliwy lub z\u0142o\u015bliwy o po\u0142o\u017cnicy: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;br&atilde;cz w beczce p&atilde;k\u0142a<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 276<\/span> (por\u00f3wnaj \u015bl\u0105skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Ju\u017c ostatnia obr\u0105czka z niego spad\u0142a<\/span><\/i> &#8216;schud\u0142&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Wal 58<\/span> i od Redakcji <i><span style=\"color: #993300\">spad\u0142y<br \/>\nz niej obr\u0119cze<\/span><\/i> &#8211; o po\u0142o\u017cnicy po rozwi\u0105zaniu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nII 674<\/span>), kt\u00f3ry jest chyba pog\u0142osem znanego jeszcze z Bu\u0142garii zabiegu<br \/>\nakuszeryjnego: &#8220;Gdy mianowicie kobieta maj\u0105ca by\u0107 matk\u0105 poczuje ju\u017c pierwsze<br \/>\nb\u00f3le porodowe, natenczas przeci\u0105gaj\u0105 j\u0105 czy przewlekaj\u0105 przez p\u0119kni\u0119t\u0105 obr\u0119cz z<br \/>\npierwszej lepszej beczki&#8221; dla u\u0142atwienia porodu (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 272<\/span>), aczkolwiek znane s\u0105 te\u017c wr\u00f3\u017cby z p\u0119kni\u0119cia obr\u0105czki (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">BysE 136<\/span>). Od razu przypomnie\u0107 by trzeba te\u017c z magii<br \/>\nprofilaktycznej fakt sypania siemienia brukwi przez ucho klucza (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 170, VI 14<\/span>),a z nim wi\u0105za\u0107 si\u0119 mo\u017ce po\u015brednio<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">c&#235;sn\u0105c klucz<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>e<\/i>)<i> w m&ograve;rze<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;wyj\u015b\u0107 za m\u0105\u017c, straci\u0107 dziewictwo&#8217; (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 170<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">zam&#235;kac krew w \u017c&#235;\u0142ach<\/span><\/i><br \/>\n&#8211; o tamowaniu krwi z nosa przez po\u0142o\u017cenie klucza na karku <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 218<\/span>, cho\u0107 mo\u017cliwe, i\u017c tkwi w tych faktach co\u015b<br \/>\nz ko\u0142a magicznego z funkcj\u0105 zamykania, w kt\u00f3rej wyst\u0119puje przecie\u017c i k\u0142\u00f3dka (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 286, 291, 323<\/span>) (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.1.3.<\/span>). Wspomnijmy ponadto o naprawianiu zepsutego w<br \/>\nwyniku czar\u00f3w mleka przez odpowiednie cedzenie: <span style=\"color: #993300\">(<i>prze<\/i>)<i>cedz&#235;c ml&#233;k&ograve; przez trz&#235;<br \/>\nwin&#244;szczi<\/i><\/span> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 84<\/span>, a wieniec<br \/>\njako forma ko\u0142a magicznego jest siln\u0105 broni\u0105 magiczn\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 286, 314, 319-320, 328, 386<\/span>), wzmocnion\u0105 tu jeszcze przez<br \/>\nwykonanie wie\u0144ca z zi\u00f3\u0142 po\u015bwi\u0119conych w ko\u015bciele, a do czego por\u00f3wnaj tak\u0105\u017c rol\u0119<br \/>\nklucza (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 170<\/span>).<\/p>\n<p>Mi\u0119dzy innymi z Kaszub i<br \/>\nwschodnich Niemiec znany jest profilaktyczny zabieg przywdziewania przez<br \/>\npo\u0142o\u017cnic\u0119 cz\u0119\u015bci odzie\u017cy m\u0119skiej dla oszukania z\u0142a (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 276<\/span>) czy jej odwracanie w tym celu (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 317<\/span>), a z tych przes\u0105dnych zwyczaj\u00f3w (por. <span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 93<\/span>) wywodz\u0105 si\u0119 frazeologizmy: <i><span style=\"color: #993300\">przez<br \/>\n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>ch\u0142opscz&#233;<\/i>]<i><br \/>\nb&ugrave;ks&#235; <\/i>(<i>przez b&ugrave;ks\u00f3wk&atilde;) przep&ugrave;szczac <\/i><\/span>&#8216;zapobiega\u0107<br \/>\newentualnemu uroczeniu drobiu przed pierwszym wypuszczeniem na podw\u00f3rze&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 86-87, II 118<\/span> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">kadz&#235;c<\/span><\/i><br \/>\n= mazowieckiemu <i><span style=\"color: #993300\">pszeci\u00f3nga\u0107 pszez portki<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Wyb 282<\/span>; w odniesieniu do drobiu<br \/>\nog\u00f3lnopomorskie (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 133<\/span>), bo na Bia\u0142orusi<br \/>\nprzetacza si\u0119 jaja przed w\u0142o\u017ceniem pod kwok\u0119 przez lewy r\u0119kaw koszuli (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Piet 60<\/span>); por\u00f3wnaj tu: polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Przel\u0119k\u0142a si\u0119, trzeba portki nad tob\u0105 przetrz\u0105\u015b<\/span><\/i><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">\u015awi\u0119tek<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 301<\/span>;<br \/>\nkaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;blec k&ograve;szl&atilde; na<br \/>\nr&atilde;b&#235;<\/span><\/i> &#8216;nie by\u0107 w humorze&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 215,<br \/>\nIV 299<\/span> = cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 453<\/span> z<br \/>\nwariantem <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;blec k&ograve;szul&atilde; na<br \/>\nlew\u0105 stron&atilde;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 364<\/span> to<br \/>\nekwiwalentny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wstac lew\u0105 nog\u0105 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>z \u0142\u00f3\u017cka<\/i>]<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Budz 29<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 363, III 212<\/span><br \/>\n(= polskiemu), przy czym na Kaszubach oznacza te\u017c \u015brodek na b\u00f3l z\u0119ba z lewej<br \/>\nstrony, bo przy b\u00f3lu z prawej wsta\u0107 trzeba praw\u0105 nog\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 248<\/span>). Zwrot malborski <i><span style=\"color: #993300\">na lew\u0105 stron\u0119<br \/>\nco\u015b ubra\u0107<\/span><\/i> odnosi si\u0119 do ochrony przed omamieniem, co te\u017c litewskie (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 134<\/span>), a do wstawania lew\u0105 nog\u0105 por\u00f3wnaj:<br \/>\nkieleckie <i><span style=\"color: #993300\">pszes pruk przej\u017a lewom nogom<\/span><\/i><br \/>\n&#8211; dla odczynienia choroby <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 426<\/span>, litewskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wsta\u0107 rakiem<\/span><\/i> &#8211; o kim\u015b bez humoru <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Tyl 416<\/span>, a wstanie do g\u00f3ry grzbietem o tym\u017ce i o<br \/>\nbraku szcz\u0119\u015bcia w pracy<sup><small><a href=\"#7\">7<\/a><\/sup><\/small>. Pod\u0142o\u017ce magiczne ma om\u00f3wiony przy<br \/>\nzwyczajach rodzinnych (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.1.<\/span>) zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">nos&#235;c b&ugrave;ks&#235;<\/span><\/i>.<\/p>\n<p>Zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">lew\u0105 nog\u0105 s&atilde; \u017cegnac<\/span><\/i> &#8216;oznaka zdziwienia&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 363, III 211<\/span> jest wariantem wobec polskiego <br \/>\n<span style=\"color: #993300\">(<i>prze<\/i>)<i>\u017cegna\u0107<br \/>\nsi\u0119 lew\u0105 r\u0119k\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 384<\/span>. Z<br \/>\n\u017cegnaniem kojarzy si\u0119 znak krzy\u017ca, \u015bwi\u0119ty i magiczny, chroni\u0105cy przed z\u0142em (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 315, 332<\/span>), czyniony zwyczajowo przed<br \/>\nudaniem si\u0119 w drog\u0119, zw\u0142aszcza biczem przed ko\u0144mi (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM<br \/>\n114<\/span>), co lec mog\u0142o u pod\u0142o\u017ca polskiego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">krzy\u017cyk na drog\u0119<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 224<\/span><br \/>\ni oryginalnego kaszubskiego <span style=\"color: #993300\">(<i>z<\/i>)<i>robic<br \/>\nza kims <\/i>[<i>trz&#235;<\/i>]<i> krzi\u017c<\/i>(<i>e<\/i>)<\/span> &#8216;odprawi\u0107 kogo\u015b&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, kt\u00f3re mo\u017cna by rozpatrywa\u0107 szerzej w kontek\u015bcie<br \/>\nzwrotu <i><span style=\"color: #993300\">k\u0142asc na k&ograve;g&ograve;s znaczi<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;obmawia\u0107 za plecami&#8217;: <i><span style=\"color: #993300\">Chto na jinszich k\u0142adze<br \/>\nznaczi, s\u00f3m taczi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 244<\/span> =polskiemu<br \/>\n(1845) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 499<\/span>, aczkolwiek ten drugi m\u00f3g\u0142<br \/>\nwyrosn\u0105\u0107 z ornamentyki stosowanej przy grzebaniu zmar\u0142ych.<sup><small><a href=\"#8\">8<\/a><\/sup><\/small><\/p>\n<p>S\u00f3l i chleb u\u017cywane by\u0142y<br \/>\njako \u015brodki ochronne (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 314-315, 332<\/span>)<br \/>\ni z nimi \u0142\u0105czy\u0107 trzeba oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Dze<br \/>\nna stole chl&#233;b i s\u00f3l, tam przist&atilde;p&ugrave; ni m&#244; b\u00f3l<\/span><\/i> &#8211; aluzja do skromnego po\u017cywienia &#8211; i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Chl&#233;b i s\u00f3l stroj\u0105 st\u00f3\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 121<\/span>. S\u00f3l wyst\u0119powa\u0142a nadto jako bro\u0144 magiczna (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 287-289, 314<\/span>), a sypie si\u0119 j\u0105 np. w ogie\u0144<br \/>\npo wyj\u015bciu Cyganki z domu, aby nie mog\u0142a uroczy\u0107 (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIV 332<\/span>). W tym kontek\u015bcie rozpatrywa\u0107 nale\u017cy rad\u0119 dawan\u0105 dzieciom: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ograve;s&#235;p m&ugrave; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>zajcowi<\/i>)<i> sol&#235; na p&#235;t&atilde; <\/i>(<i>t&#235;p&atilde;<\/i>),<i><br \/>\ntej &ograve;n stanie<\/i><\/span>, tj. da si\u0119 z\u0142apa\u0107 <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 172<\/span> = malborskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 219<\/span> (jako<br \/>\nprzys\u0142owie), a por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">jakby komu\u015b soli na ogon<br \/>\nnasypa\u0142<\/span><\/i> &#8211; o pop\u0119dliwym, narwanym (w dialogu filmu &#8220;Niespotykanie<br \/>\nspokojny cz\u0142owiek&#8221;) (por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.<\/span>) i &#8211; by\u0107 mo\u017ce<br \/>\n&#8211; zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c k&ograve;m&ugrave; sol\u0105 w<br \/>\n&ograve;czach<\/span><\/i> &#8216;budzi\u0107 zawi\u015b\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 121<\/span><br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c sol\u0105 w &ograve;k&ugrave;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;nie znosi\u0107 kogo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 271<\/span>, m.in. w<br \/>\nprzys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Pr&#244;wda je jem&ugrave; sol\u0105 w<br \/>\n&ograve;k&ugrave;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 6<\/span> (od 1676 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 1066<\/span>) i polskie gwarowe <i><span\nstyle=\"color: #993300\">s\u00f3l tobie w oczy<\/span><\/i> &#8216;z\u0142e \u017cyczenie&#8217; 1924 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 273<\/span>, wymieniaj\u0105cy si\u0119 ze zwrotem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&#235;c k&ograve;m&ugrave;s c&#233;rzni&atilde; w &ograve;czach<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 129<\/span> = polskiemu (w tym cieszy\u0144skiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 320<\/span>) = czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">b&#253;t<br \/>\nn&#283;komu trnem v o&#269;ich<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Scz 303<\/span> i<br \/>\ns\u0142owackiemu <i><span style=\"color: #993300\">by&#357; t&#341;\u0144om v oku niekomu<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sm 252<\/span> i wariant g\u00f3rno\u0142u\u017cycki <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u0107er\u0144 by\u0107 n&#283;komu<\/span><\/i><span style=\"mso-spacerun:\nyes\">&#160; <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Trof 335<\/span> oraz niemiecki <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Dorn im Augen sein<\/span><\/i>, a przecie\u017c cier\u0144 jako<br \/>\nkolec, czyli co\u015b k\u0142uj\u0105cego jest broni\u0105 magiczn\u0105, zw\u0142aszcza u S\u0142owian<br \/>\npo\u0142udniowych, ale i gdzie indziej, m.in. na Kaszubach (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 307<\/span>).<\/p>\n<p>Chleb pojawia si\u0119 te\u017c<br \/>\nw\u015br\u00f3d \u015brodk\u00f3w rozbudzaj\u0105cych mi\u0142o\u015b\u0107, zapewne jednak jako po\u015brednik, jak ka\u017c\u0105<br \/>\nprzyjmowa\u0107 oryginalne przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">Kr\u00f3mka dl&#244; T\u00f3mka<br \/>\n<\/span><\/i>&#8211; mawiaj\u0105 dziewcz\u0119ta, zachowuj\u0105c kromk\u0119 dla siebie, gdy\u017c jedzenie<br \/>\nich w du\u017cych ilo\u015bciach ma im zapewni\u0107 rych\u0142e zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 258<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Zj&#233;dz<br \/>\n&ograve;bierzk&atilde;, a mdzesz stark&atilde; <\/span><\/i>(=te\u015bciow\u0105) <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ograve;ch&#244;\u0142<\/span><\/i> (Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 285<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.2.<\/span>); r\u00f3wnie\u017c na<br \/>\nBia\u0142orusi zjadanie przylepek chlebowych utrwala\u0107 ma wzajemne uczucia<br \/>\nzakochanych (<span style=\"color: #00CCFF\">Piet 226<\/span>), notowane z Che\u0142mskiego<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">SLSJ 113<\/span>). W nich naj\u0142atwiej by\u0142o zada\u0107 co\u015b<br \/>\nkomu w po\u017cywieniu, np. krecie serce (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>).<br \/>\n\u017bmija tak\u017ce wyst\u0119puje w magii mi\u0142osnej (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 306<\/span>),<br \/>\nczym przynajmniej cz\u0119\u015bciowo t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna oryginalny zwrot o zaj\u015bciu w ci\u0105\u017c\u0119<br \/>\ntypu <i><span style=\"color: #993300\">\u017cnija j&atilde; k\u0105s&#235;\u0142a<\/span><\/i> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.1.3.<\/span>). Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">z<br \/>\nk&ograve;lana cos &ugrave;drapac k&ograve;m&ugrave;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> rejestruje inny \u015brodek rozbudzaj\u0105cy mi\u0142o\u015b\u0107, do<br \/>\nkt\u00f3rego por\u00f3wnaj o pyle uskrobanym z podeszwy buta po\u017c\u0105danego przez dziewcz\u0119<br \/>\njunaka (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 294<\/span>). Ekstrementy zwierz\u0119ce<br \/>\ni ludzkie w Chorwacji nosz\u0105 po wsiach jako rodzaj amuletu (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 316<\/span>), a to mo\u017ce posiada\u0107 odbicie na<br \/>\nKaszubach w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">swinim g\u00f3wn&atilde;<br \/>\np&ugrave;szczac<\/span><\/i> &#8216;zaleca\u0107 si\u0119&#8217; (o ch\u0142opcu) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 348<\/span>, o czym zobacz przy wirach powietrznych (<span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.<\/span>)<br \/>\ni do czego por\u00f3wnaj kieleckie <i><span style=\"color: #993300\">loto aby po wsi ji<br \/>\ngnuj gubi<\/span><\/i>, \u017cartobliwie o m\u0142odym ch\u0142opcu <span style=\"color: #00CCFF\">Szym<br \/>\n280<\/span>. Kolberg w Che\u0142mskiem zanotowa\u0142 zwyczaj ciskania piaskiem w oczy w<br \/>\ncelu pozyskania ch\u0142opc\u00f3w (<span style=\"color: #00CCFF\">SLSJ 113<\/span>).<br \/>\nEkstrementy wr\u00f3\u017c\u0105 szcz\u0119\u015bcie: <i><span style=\"color: #993300\">wpadn\u0105c w szczesc&#233;<br \/>\njak sl&#235;wa w g\u00f3wno<\/span><\/i> &#8216;powodzi\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 237<\/span><br \/>\n= ma\u0142opolskiemu i cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 438<\/span>,<br \/>\ngdy <i><span style=\"color: #993300\">wpa\u015b\u0107 jak \u015bliwka w kompot<\/span><\/i> &#8216;skompromitowa\u0107<br \/>\nsi\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 303<\/span>.<\/p>\n<p>Jajko jako symbol \u017cycia i<br \/>\np\u0142odno\u015bci jest znanym narz\u0119dziem magicznym (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1,<br \/>\n280-281, 286, 316, 333<\/span>) i z tym faktem \u0142\u0105czy\u0107 trzeba oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zniesc jaje<\/span><\/i> &#8216;zosta\u0107 star\u0105 pann\u0105, uko\u0144czy\u0107 30.<br \/>\nrok \u017cycia&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 73<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;stac sedzec na jajach<\/span><\/i> &#8216;nie wyj\u015b\u0107 za m\u0105\u017c&#8217;<br \/>\n(Dar\u017clubie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 73<\/span> wobec polskiego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zosta\u0107 na koszu<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 50<\/span>.<\/p>\n<p>Kamie\u0144 to \u015brodek na uroki<br \/>\ni pewne demony (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 323-324<\/span>), na<br \/>\nKaszubach zapobiegaj\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">g&ugrave;czi<\/span><\/i> &#8216;obrzmienie<br \/>\npo uderzeniu&#8217; przyk\u0142adaniem zimnego kamienia, kt\u00f3ry potem rzucaj\u0105 do wody, aby<br \/>\npo st\u0142uczeniu &#8211; jak po kamieniu &#8211; wszelki \u015blad zagin\u0105\u0142 (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 283<\/span>, do czego przyda\u0107 mo\u017cna zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jakb&#235; kam w w&ograve;d&atilde; wrzucy\u0142<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 125<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 315<\/span>).<\/p>\n<p>R\u00f3wnie\u017c \u015bmieci s\u0105<br \/>\nprzedmiotem magicznym (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 290<\/span>),<br \/>\ntraktowanym jako istotna cz\u0119\u015b\u0107 domu i dlatego si\u0119 ich nie wymiata przez pr\u00f3g (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">FischLud 131<\/span>), z czym wi\u0105\u017ce si\u0119 zwrot siedzie\u0107 na<br \/>\nswoich \u015bmieciach <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 216<\/span> (te\u017c <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 447<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;r&#233;<br \/>\nsmiec&#235;<\/span><\/i> &#8216;strony rodzinne&#8217;, m.in. w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">wr\u00f3c&#235;c na st&#244;r&#233; smiec&#235;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 107<\/span><br \/>\n= polskiemu potocznemu <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 306<\/span>.<\/p>\n<p><b>4.WIERZENIA<br \/>\nCZ\u0141OWIEKA<\/p>\n<p><\/b><\/p>\n<p>Wiele spo\u015br\u00f3d<br \/>\nwsp\u00f3\u0142cze\u015bnie znanych Kaszubom wierze\u0144 i przes\u0105d\u00f3w tkwi swymi korzeniami w<br \/>\npoga\u0144skiej przesz\u0142o\u015bci, b\u0119d\u0105c swoist\u0105 interpretacj\u0105 trudnych do zrozumienia<br \/>\nzjawisk otaczaj\u0105cego cz\u0142owieka \u015bwiata (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">Rozdz. 2.<\/span>)<br \/>\nlub tkwi\u0105cych w samym cz\u0142owieka. Na Zachodzie i na ca\u0142ym Pomorzu poga\u0144stwo<br \/>\ntrwa\u0142o d\u0142u\u017cej, do ko\u0144ca XII w. (<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 235<\/span>),<br \/>\nwobec czego istnia\u0142y warunki do lepszego przechowania dawnych wierze\u0144, nawet<br \/>\nje\u015bli zesz\u0142y one z czasem li tylko do funkcji zabobonu. Chrze\u015bcija\u0144stwo d\u0142ugo<br \/>\nmusia\u0142o je zwalcza\u0107, nigdy jednak nie zanik\u0142y one ca\u0142kowicie, ulegaj\u0105c<br \/>\nradykalnemu przetworzeniu. W rezultacie mitologia poga\u0144ska przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w<br \/>\ndemonologi\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 218<\/span>).<\/p>\n<p>W pierwszej cz\u0119\u015bci<br \/>\nniniejszego rozdzia\u0142u (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.<\/span>) om\u00f3wiono wierzenia<br \/>\ntzw. ludowe, w drugiej za\u015b chrze\u015bcija\u0144skie (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.<\/span>),<br \/>\npami\u0119taj\u0105c wszak o tym, i\u017c ostrych granic nie da si\u0119 czasem przeprowadzi\u0107, np.<br \/>\npod <i><span style=\"color: #00CCFF\">B\u00f3g<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1.<\/span>)<br \/>\nczy <i><span style=\"color: #00CCFF\">diabe\u0142<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>),<br \/>\nze wzgl\u0119du na zasz\u0142e tu wymieszanie (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">6.1.3.<\/span>).<br \/>\nPierwsze s\u0105 mo\u017ce w og\u00f3le bardziej interesuj\u0105ce z uwagi na dokumentowanie<br \/>\nodleg\u0142ej przecie\u017c epoki poga\u0144skiej, drugie jednak r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 zaciekawi\u0107,<br \/>\nm.in. dla w\u0119\u017cszego lub szerszego spo\u017cytkowania przez Kaszub\u00f3w pewnych motyw\u00f3w<br \/>\nko\u015bcielnych, zw\u0142aszcza biblijnych.<\/p>\n<p><b>4.1. Wierzenia ludowe<br \/>\ncz\u0142owieka<\/p>\n<p><\/b><\/p>\n<p>4.1.1. Ludowe wierzenia w legendarne olbrzymy nie s\u0105, oczywi\u015bcie, w\u0142asno\u015bci\u0105<br \/>\nwy\u0142\u0105cznie Kaszub\u00f3w (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 608, 610, 613<\/span>),<br \/>\nale posiadaj\u0105 oni swoistych olbrzym\u00f3w, kt\u00f3re wp\u0142ywa\u0142y na kszta\u0142towanie si\u0119<br \/>\nmiejscowego krajobrazu i zlewa\u0142y si\u0119 z bujn\u0105 i z\u0142o\u017con\u0105 histori\u0105 tych ziem.<\/p>\n<p>Wed\u0142ug szcz\u0105tkowych wierze\u0144 ludowych na Kaszubach \u017cyli ongi\u015b olbrzymi zwani <i><span\nstyle=\"color: #993300\">stol&#235;mami<\/span><\/i>, kt\u00f3rych przeciwstawia si\u0119 zreszt\u0105<br \/>\nkra\u015bniakom (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 165<\/span>). Obocznymi nazwami<br \/>\nkaszubskiego olbrzyma by\u0142y: <i><span style=\"color: #993300\">rugan<\/span><\/i><br \/>\n(Chmielno, Parchowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 365<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ric&#233;rz<\/span><\/i> (Gor\u0119czyno, S\u0142awki) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 328<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">krz&#235;\u017c&#244;k<\/span><\/i><br \/>\n(p\u00f3\u0142noc) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 278<\/span>, poniewa\u017c na p\u00f3\u0142nocy Kaszub<br \/>\nzlewaj\u0105 si\u0119 oni z historycznymi Krzy\u017cakami (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 166<\/span>),<br \/>\nczego \u015bladem prawdopodobnie jest r\u00f3wnie\u017c lokalna w centrum Kaszub nazwa <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ric&#233;rz<\/span><\/i>. Dodajmy jeszcze, i\u017c na K\u0119pie Oksywskiej<br \/>\nznano nawet imi\u0119 jednego z owych stolem\u00f3w, mianowicie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&Ograve;nufri<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n322<\/span>.<\/p>\n<p>Te ludowe wyobra\u017cenia o olbrzymach dzisiaj podtrzymywane s\u0105 przede wszystkim<br \/>\nprzez fakty j\u0119zykowe, szczeg\u00f3lnie frazeologiczne z wymienionymi wy\u017cej nazwami owych<br \/>\nmocarzy jako sk\u0142adnikami, przy czym wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;soczi<br \/>\njak stol&#235;m<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 249<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch\u0142op jak stolim<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn<br \/>\n82<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 227<\/span> i <i><span style='color:\nmaroon'>ch\u0142opiszcze jak sztolem<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 365<\/span><br \/>\npod <i><span style=\"color: #00CCFF\">rugan<\/span><\/i> (z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch\u0142opisk&ograve; stolemn&#233;g&ograve; rostu<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Lab II 48<\/span>) uzna\u0107 trzeba za r\u00f3wne polskiemu<br \/>\nhistorycznemu i gwarowemu <i><span style=\"color: #993300\">wysoki jak olbrzym<\/span><\/i><br \/>\n(1830 <span style=\"color: #00CCFF\">W\u00f3jcicki<\/span>, te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 806<\/span> oraz wielkopolskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch\u0142op jak olbrzym <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>wielkolud<\/i>)<\/span> (1864 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Chociszewski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 261<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">wigl\u00f3nda\u0107 jak rugan<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 62<\/span>, pozosta\u0142e natomiast s\u0105 oryginalne: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">baba jak stolem<\/span><\/i> &#8216;olbrzymia&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 9<\/span> (por\u00f3wnaj polskie i kaszubskie gwarowe <i><span\nstyle=\"color: #993300\">baba jak stodo\u0142a<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n3<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 9<\/span>); <i><span style=\"color: #993300\">wielki<br \/>\nch\u0142op<\/span><\/i> &#8216;stolem&#8217; (Przymorze) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 131<\/span>;<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">krewny ze stolemem<\/span><\/i> &#8216;o wysokim&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 165<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;cny<br \/>\njak stol&#235;m<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 16<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyS I 9<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 105, 203<\/span><br \/>\n(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 513<\/span>); <i><span style=\"color: #993300\">gier&#235;<br \/>\njak cz&#233;j &ugrave; stol&#235;ma<\/span><\/i> &#8216;o d\u0142ugich nogach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 35<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">sus jak stol&#235;mi krok<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;skok&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 205<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">stolem&ograve;wi krok<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn<br \/>\n30<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">stolemi&#244; s&#235;\u0142a<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ram 203<\/span> (to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 368<\/span>);<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">stol&#235;mi czas&#235;<\/span><\/i> &#8216;legendarne&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ram 203<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">\u017cr&#233;c jak<br \/>\nstolim<\/span><\/i> &#8216;du\u017co je\u015b\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 50<\/span>; <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wie\u017ca jak stolim<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn<br \/>\n80<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">miec ducha jak stolim<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Karn 81<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">chtos<br \/>\n&ograve;d Krz&#235;\u017c&#244;k\u00f3w sztam&ugrave;je<\/span><\/i> &#8216;o cz\u0142owieku krzepkim mimo lat&#8217;<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Bystro\u0144<\/span><sup><small><a href=\"#9\">9<\/a><\/sup><\/small>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 227<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;ch&ograve;dz&#235;c &ograve;d Krz&#235;\u017c&#244;k\u00f3w<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;o wysokim m\u0119\u017cczy\u017anie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 278<\/span>; <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>m&ograve;cn&#233;g&ograve;<\/i>)<i><br \/>\nricerza prz&#235;trz&#235;mac<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 odpornym na choroby&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 94<\/span><span style=\"color: #00CC00\"> [zob. Aneks<br \/>\n4.1.1.P.1. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span>. Aktualne jest zdanie: &#8222;&#8230;S\u0142owianie nie<br \/>\nzapomnieli mo\u017ce jeszcze, \u017ce kar\u0142y, o kt\u00f3rych m\u00f3wi\u0105 w swych podaniach, byli<br \/>\npotomkami dawnych krajowc\u00f3w, kt\u00f3rych staro\u017cytni Prusacy zastali w kraju.&#8221; (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Tyl 318<\/span>). Oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch\u0142op jak p&ograve;g\u00f3n<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 263<\/span> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">krowa<\/span><\/i>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> dowodzi\u0107 mo\u017ce, i\u017c Kaszubi sw\u0105 pami\u0119ci\u0105 si\u0119gaj\u0105<br \/>\nbardzo g\u0142\u0119boko w przesz\u0142o\u015b\u0107, cho\u0107 mo\u017ce to by\u0107 tylko prawda zastyg\u0142a we<br \/>\nfrazeologii, a wi\u0119c inaczej np. jak w cieszy\u0144skim <i><span style=\"color: #993300\">klnie<br \/>\njak pogan<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 106 <\/span>= czeskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Bas 193<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 274<\/span>.<\/p>\n<p><\/span><br \/>\n4.1.2. Mi\u0119dzy \u015bwiatem<br \/>\nludzi a \u015bwiatem demon\u00f3w nie ma jasnej granicy, &#8220;przestrze\u0144 dziel\u0105c\u0105 demony od<br \/>\nludzi wype\u0142niaj\u0105 bowiem istoty p\u00f3\u0142demoniczne&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II<br \/>\n1, 598<\/span>), do kt\u00f3rych nale\u017c\u0105 czarownice, zmory i upiory, a poza tym<br \/>\nistniej\u0105 jeszcze bli\u017csze \u015bwiatu ludzi tzw. strachy (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 644<\/span>). Tutaj om\u00f3wiono najpierw frazeologizmy zwi\u0105zane ze strachami,<br \/>\npotem upiorami i zmorami, o czarownicy za\u015b mowa w innym miejscu (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>).<\/p>\n<p>Strachy obejmuj\u0105 rozmaite duchy, mary i widma o bli\u017cej nieokre\u015blonej<br \/>\ncharakterystyce, ujmowane na Kaszubach og\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">str&#244;szk\u00f3w<\/span><\/i>,<br \/>\ndo kt\u00f3rych po cz\u0119\u015bci zalicza si\u0119 upiory i dusze pokutuj\u0105ce, zw\u0142aszcza jednak<br \/>\npierwotne demony zepchni\u0119te do roli strach\u00f3w, przewa\u017cnie s\u0142u\u017c\u0105cych do<br \/>\nstraszenia dzieci, np. <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;macz<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">marchewka<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">marchewny<br \/>\nstr&#235;ch<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 172<\/span>. Og\u00f3lnie ze<br \/>\nstrachami wi\u0105\u017ce si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec str&#244;szka<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;ba\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 173<\/span> = polskiemu potocznemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mie\u0107 stracha<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II<br \/>\n222<\/span>, konkretne za\u015b strachy na dzieci pojawiaj\u0105 si\u0119 w zwrotach typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ugrave;macz p&ograve; cebie przi\u0144dze<\/span><\/i> (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 92<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;macz<br \/>\nza tob\u0105 przi\u0144dze<\/span><\/i> (Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 138<\/span><br \/>\ni typu <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;macz waju weznie<\/span><\/i><br \/>\n(Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 138<\/span> czy <i><span\nstyle=\"color: #993300\">marchiewka z marchiewnyma z&atilde;boma ce weznie<\/span><\/i><br \/>\n(Miechucino, Chmielno, Bukowo, Mrozy, B\u0105cka Huta) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 50<\/span>, a wi\u0119c jak w potocznej polszczy\u017anie <i><span style=\"color: #993300\">baba<br \/>\njaga przyjdzie<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">baba jaga ci\u0119<br \/>\nwe\u017amie <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> albo \u0142\u0105cznie: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">straszulk przi\u0144dze i c&atilde; weznie<\/span><\/i> (Rewa,<br \/>\nMechelinki, Rumia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 173<\/span>. Zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">strasz&#235;c k&ograve;g&ograve; m&ugrave;macz&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;grozi\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 138<\/span> jest wariantem wobec<br \/>\n\u015bl\u0105skiego <i><span style=\"color: #993300\">straszy\u0107 kogo bebokim<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Wal 76<\/span>, a oba reprezentuj\u0105 struktur\u0119 <i><span\nstyle=\"color: #993300\">straszy\u0107 bab\u0105 jag\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nII 225<\/span>. Kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;macz<\/span><\/i><br \/>\nma z\u0119by z marchwi (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 138<\/span>), a wi\u0119c jest<br \/>\nidentyczny z oryginalnym <i><span style=\"color: #993300\">str&#244;szk z marchiewnyma<br \/>\nz&atilde;boma<\/span><\/i> &#8216;demon zbo\u017cowy z z\u0119bami marchwianymi mieszkaj\u0105cy w<br \/>\nlesie&#8217; (\u015br) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">marchwiewny str&#235;ch<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;demon w postaci dziada z marchwi&#8217; (Z\u0119blewo, \u0141ebno, B\u0119dargowo, Sma\u017cyno) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 50<\/span>, cho\u0107 troch\u0119 tu r\u00f3\u017cnic semantycznych.<br \/>\nOdnotowa\u0107 tu nale\u017cy nadto w\u015br\u00f3d przys\u0142\u00f3w umieszczane: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">W st&#235;dni sedzy m&ugrave;m&#244;cz<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyObr 7<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Rop NKP III 342<\/span>.<br \/>\n\u015alady po strachach tkwi\u0105 te\u017c w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">gadac<br \/>\njakb&#235; str&#244;sza\u0142o<\/span><\/i> &#8216;m\u00f3wi\u0107 o niestworzonych rzeczach, bajdurzy\u0107&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 171<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;rk<\/span><\/i><br \/>\n(=straszyd\u0142o ma\u0142e i grube z marchwianymi z\u0119bami) <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nzj&#233;<\/span><\/i> (Sianowo, Barwik, Szemud, Wielki Kack, Z\u0119blewo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 73<\/span>. <i><span style=\"color: #993300\">Str&#244;szce<br \/>\nprz&#235;ch&ograve;dz\u0105 we dw&ugrave;ch widach ab&ograve; &ograve; dwan&#244;st&#233; w noc&#235;<\/span><\/i><br \/>\n(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 173<\/span>, a zatem o porze w\u0142a\u015bciwej w<br \/>\nog\u00f3le duchom, te\u017c duszom pokutuj\u0105cym.<\/p>\n<p>Jeszcze w okresie mi\u0119dzywojennym \u017cywe by\u0142y na Kaszubach wierzenia o upiorach,<br \/>\ndzi\u015b prawie zupe\u0142nie wygas\u0142y (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 332<\/span>),<br \/>\nkostniej\u0105c w sporej liczbie frazeologizm\u00f3w, ze znaczenia kt\u00f3rych cz\u0119sto nie<br \/>\nzdajemy sobie sprawy. Nazwa <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;pi\u00f3r <\/span><\/i>wyst\u0119puje<br \/>\nna p\u00f3\u0142nocy (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 24<\/span>), ale Hel, K\u0119pa Oksywska i<br \/>\npo cz\u0119\u015bci centrum Kaszub znaj\u0105 nazw\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">wieszczi<\/span><\/i>,<br \/>\nu\u017cywanej te\u017c na Kociewiu i w Borach Tucholskich, gdy natomiast po\u0142udnie Kaszub<br \/>\nstosuje nazw\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi <\/span><\/i>w r\u00f3\u017cnych<br \/>\nodmianach (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 332<\/span>), przy czym najcz\u0119\u015bciej<br \/>\nuto\u017csamia si\u0119 go z upiorem, gdzieniegdzie uznaje si\u0119 go za gorszego, gdy\u017c<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;n ju cygnie<\/span><\/i> &#8216;o<br \/>\nzmar\u0142ym, po zgonie kt\u00f3rego nast\u0105pi\u0142y inne zgony, zw\u0142aszcza w rodzinie&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 133<\/span> przybiera gro\u017aniejsz\u0105 w skutkach tre\u015b\u0107, jako<br \/>\n\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi<\/span><\/i> ci\u0105gnie tak\u017ce obcych,<br \/>\nnieraz ca\u0142e rodziny, wioski, a zatem w jego dzia\u0142aniu bardziej sprawdza si\u0119<br \/>\noryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;pi ludzy tropi<\/span><\/i><br \/>\n(Lipusz) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 330<\/span> lub zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">spi<\/span><\/i><span style='color:maroon;MBFS:\nITALIC'>, <i>jakb&#235; g&ograve; &ograve;pi zam\u00f3wi\u0142<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 330<\/span>, bo zgodnie z wierzeniem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;pi<\/span><\/i> chodzi noc\u0105 od domu do domu, puka w<br \/>\nokno i pyta: <i><span style=\"color: #993300\">Hej<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>spita wa<\/i>?<\/span>, a<br \/>\nje\u015bli us\u0142yszy odpowied\u017a: <i><span style=\"color: #993300\">Spim&#235;<\/span><\/i>,<br \/>\nw\u00f3wczas odpowiada: <i><span style=\"color: #993300\">Spita na wieczi<\/span><\/i>, po<br \/>\nczym wszyscy w chacie umieraj\u0105.<\/p>\n<p>Kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;pi\u00f3r<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wieszczi<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi<\/span><\/i><br \/>\nto zmar\u0142y opuszczaj\u0105cy mogi\u0142\u0119 i b\u0142\u0105dz\u0105cy po ziemi w zamiarze przyprawienia<br \/>\ninnych o \u015bmier\u0107, ale zanotowano, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">to le nen<br \/>\njeg&ograve; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>jeden<\/i>]<i><br \/>\nd&#235;ch prawie ch&ograve;dzy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 654<\/span>). Nie zaznaj\u0105c spokoju w grobie, budzi<br \/>\nsi\u0119 i zjada swoje \u015bmiertelne ubranie, po czym noc\u0105 wstaje z mogi\u0142y, aby sia\u0107<br \/>\n\u015bmier\u0107, szczeg\u00f3lnie przez wysysanie krwi z ofiary. Oryginalne przys\u0142owie m\u00f3wi: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&Ugrave;mar\u0142i m&ugrave;szi miec rob&ograve;t&atilde;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> tej &ograve;n nie wst\u00f3nie<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 331<\/span> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">&ograve;pi<\/span><\/i><br \/>\ni zwrot <i><span style=\"color: #993300\">trz&#235;mac co jak &ugrave;mar\u0142i w<br \/>\nz&atilde;bach<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 330<\/span> =<br \/>\ncieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">trzym&#225; jak m&#225;rtwy w z\u0119bach<\/span><\/i><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Cincia\u0142a<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 546<\/span><br \/>\ni oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; z nieg&ograve;<br \/>\nwieszczi wsz&#235;tk\u0105 krew w&#235;c&#235;c&#244;\u0142<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku chudym, bladym&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 118<\/span> (por\u00f3wnaj ni\u017cej o zmorze), a mo\u017ce te\u017c <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;zdrzi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; z grob&ugrave; wst&#244;\u0142<\/i><\/span> &#8216;o chudym&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">wigl\u00f3nda<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>jakbi z grobu wsta\u0142<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 47<\/span> (por\u00f3wnaj nawi\u0105zuj\u0105ce do Ewangelii \u015bl\u0105skie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">wygl\u0105da<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakby trzy dni w grobie le\u017ca\u0142 <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Wal 126<\/span>). Najwi\u0119cej ludzi umiera, gdy za spraw\u0105<br \/>\nupiora <i><span style=\"color: #993300\">zw&ograve;n&#235; same jid\u0105 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 330, VI 25<\/span> (por\u00f3wnaj g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zwony du<\/span><\/i> &#8216;dzwoni&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Trof<br \/>\n455<\/span>), poniewa\u017c jak daleko s\u0142ycha\u0107 ich g\u0142os, tak daleko ludzie umieraj\u0105.<br \/>\nWed\u0142ug wierze\u0144 umar\u0142emu odrastaj\u0105 paznokcie, wobec czego cech\u0105 upiora jest<br \/>\nposiadanie pazur\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 atrybutem demona (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II<br \/>\n1, 614, 640, 682<\/span>) i czym dyktowany jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec tacz&#233; pazur&#235;<\/i>, <i>\u017ceb&#235; nimi &ugrave;mar\u0142&#233;g&ograve;<br \/>\nw&#235;grzeb&#244;\u0142 z grob&ugrave;<\/span><\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 46<\/span> =<br \/>\nkociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">knikcie<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>\u017cebi m\u00f3g niami eszcze<br \/>\nbabka z grobu wigrzeba\u0107<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 74<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj wszak przes\u0105d: &#8220;Doro\u015bli nie powinni nosi\u0107 d\u0142ugich paznokci, <i>\u017ceb&#235;<br \/>\nnie w&#235;k&ograve;pac nimi &ugrave;mar\u0142&#235;ch z grob&ugrave;<\/i><span\nstyle='MBFS:ITALIC'>.<\/span>&#8221; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n215<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;n m&#244; nokce<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>\u017ceb&#235; sw&ograve;jich<br \/>\nstarsz&#235;ch z grob&ugrave; w&#235;grzeb&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I<br \/>\n14<\/span>.<\/p>\n<p>Przed tragicznymi skutkami dzia\u0142alno\u015bci upiora mo\u017cna si\u0119 zabezpieczy\u0107, a \u015blady<br \/>\ntzw. magii rezurekcyjnej utrwali\u0142y si\u0119 np. we wk\u0142adaniu zmar\u0142emu do trumny<br \/>\nkartki z ksi\u0105\u017ceczki do nabo\u017ce\u0144stwa bez s\u0142owa <i style='MBFS:\nnormal'>amen<\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4<\/span>), wapna w usta,<br \/>\nutartej ceg\u0142y, drobnej monety, maku, sieci itp., a zabiegi te ujmuj\u0105 oryginalne<br \/>\nzwroty <i><span style=\"color: #993300\">zabezpiecz&#235;c <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>&ograve;patrz&#235;c<\/i>)<i><br \/>\n&ugrave;mar\u0142&#233;g&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 332<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zrobic &ugrave;mar\u0142&#233;m&ugrave; do wieszb&#235;<\/span><\/i> &#8216;unieszkodliwi\u0107<br \/>\nzmar\u0142ego przed ewentualnym wstaniem z grobu w charakterze upiora&#8217; (Hel) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 358<\/span>. \u015arodki te oraz inne znane s\u0105 te\u017c sk\u0105din\u0105d<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 656-658<\/span>), a czy je nale\u017cy<br \/>\nzastosowa\u0107, o tym przekonuj\u0105 si\u0119, obserwuj\u0105c zmar\u0142ego podczas tzw. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ugrave;st&#233; noc&#235; <\/span><\/i>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.4.<\/span>), mo\u017ce on bowiem &#8211; jak po\u015bwiadcza oryginalny zwrot <i>&#8211;<span\nstyle=\"color: #993300\"> robic s&atilde; wieszczi<\/span><\/i> &#8216;nabiera\u0107 cech<br \/>\nupiora, zw\u0142aszcza przybiera\u0107 rumie\u0144ce na twarzy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n143<\/span>, przy czym posiada zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>robic s&atilde;, stawac<br \/>\ns&atilde;<\/i>)<i> wieszczi<\/i><\/span> wt\u00f3rne znaczenie: &#8216;by\u0107, robi\u0107 si\u0119 dziki,<br \/>\ngwa\u0142towny&#8217; &#8211; aluzja do czerwonego koloru twarzy cz\u0142owieka gwa\u0142townego (pn-zach)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 143<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>.<br \/>\nNie wiadomo, z kt\u00f3rym znaczeniem \u0142\u0105czy\u0107 <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;n<br \/>\nje wieszczi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12<\/span>, por\u00f3wnaj<br \/>\nbowiem nadto znaczenie: &#8216;by\u0107 jasnowidzem&#8217; (Zabory i Kociewie) i &#8216;widywa\u0107 duchy&#8217;<br \/>\n(Zabory i Kociewie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 144<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.1.<\/span>). Do<br \/>\npierwotnego znaczenia nawi\u0105zuje bez w\u0105tpienia wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">czerwony jak wieszczi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 169, VI 144<\/span> (=polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">czerwony jak<br \/>\nupi\u00f3r<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 153<\/span> i bu\u0142garskiemu, te\u017c<br \/>\nserbochorwackiemu <i><span style=\"color: #993300\">crven kao vampir<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 605<\/span>) z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec czerwon&#233; r\u00f3\u017ce jak wieszczi<\/span><\/i> (Hel) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 144<\/span>, tj. z \u017cywienia si\u0119 krwi\u0105 ludzk\u0105, do<br \/>\ndrugiego za\u015b oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;bartniec<\/span><\/i><br \/>\n(=zg\u0142upie\u0107) <i><span style=\"color: #993300\">jak wieszczi<\/span><\/i> (pn-zach) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 7<\/span>, w kt\u00f3rym wszak wida\u0107 przesuni\u0119cie<br \/>\nznaczeniowe ujawniaj\u0105ce si\u0119 w pe\u0142ni w wariancie <i><span style=\"color: #993300\">latac<br \/>\njak wieszczi<\/span><\/i> (sporadycznie \u015br, pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n143<\/span>, zestawionym z <i><span style=\"color: #993300\">latac jak sz&#244;lony<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #993300\">(<i>&ugrave;tr&#244;piony<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 341<\/span> czy <i><span style=\"color: #993300\">n&#235;kac<br \/>\njak szolony<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 482<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">szarwasowac jak szela\u0142i<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 129<\/span> = polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">lata\u0107 jak<br \/>\nnawiedzony <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>op\u0119tany<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 279<\/span>.<\/p>\n<p>Kaszubi potencjalnego upiora rozpoznawali ju\u017c w noworodku, umiej\u0105c rozr\u00f3\u017cni\u0107 <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wieszcz&#233;g&ograve;<\/span><\/i> od <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi&#233;g&ograve;<\/span><\/i>, na co wskazuj\u0105 oryginalne zwroty: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prz&#235;niesc sobie z&atilde;b&#235;<\/span><\/i> &#8216;urodzi\u0107 si\u0119 z<br \/>\nz\u0119bami&#8217; [jako zapowiedzi\u0105, \u017ce dziecko b\u0119dzie <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pim<\/span><\/i>]<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 247<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj powszechne w\u015br\u00f3d<br \/>\nPolak\u00f3w wierzenie, i\u017c upiory zaopatrzone s\u0105 w dwa rz\u0119dy z\u0119b\u00f3w albo si\u0119 z nimi<br \/>\nnawet rodz\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 611<\/span>), i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">chtos so<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>bie<\/i>]<i> cz&#244;pk <\/i>(<i>cz&#244;peczk&atilde;<\/i>)<i> prz&#235;ni\u00f3s\u0142<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;urodzi\u0142 si\u0119 w czepku, czyli b\u0119dzie <i><span style=\"color: #993300\">wieszczim<\/span><\/i>&#8217;<br \/>\n(pd, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 148<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prz&#235;niesc sobie wieszb&atilde;<\/span><\/i> (=czepek)<br \/>\n(Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 144<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj<br \/>\nwariant <i><span style=\"color: #993300\">nalezc s&atilde; w czepk&ugrave;<\/span><\/i>:<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">To dzeck&ograve; s&atilde; nalaz\u0142o w<br \/>\nczepk&ugrave;&#8230; <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">LabN 7, 48<\/span>,<br \/>\ndokumentuj\u0105ce pewne zamieszanie w tej materii. Drugi zwrot jest chyba wt\u00f3rny i<br \/>\np\u00f3\u017aniejszy, zapewne pod wp\u0142ywem og\u00f3lniejszego <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;niesc<br \/>\ncos ze sob\u0105 na swiat<\/span><\/i> &#8216;urodzi\u0107 si\u0119 z pewnymi odchyleniami od normy&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 195<\/span> (=polskiemu), a w zwi\u0105zku z tym, \u017ce odnosi<br \/>\nsi\u0119 do &#8220;\u0142agodniejszego&#8221; <i><span style=\"color: #993300\">wieszcz&#233;g&ograve;<\/span><\/i>,<br \/>\nwnosi\u0107 mo\u017cna, i\u017c <i><span style=\"color: #993300\">wieszczi<\/span><\/i>, pierwotnie &#8216;wieszcz\u0105cy,<br \/>\nwr\u00f3\u017c, czarownik&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 658<\/span>), wszed\u0142<br \/>\nw sw\u0105 dzisiejsz\u0105 rol\u0119 p\u00f3\u017aniej od <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi&#233;g&ograve;<\/span><\/i>.<\/p>\n<p>Poza tymi dwoma zwrotami jest jeszcze jeden, mianowicie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;rodz&#235;c s&atilde; w cz&#244;pk&ugrave;<\/span><\/i> (pn) (<i><span\nstyle=\"color: #993300\">w cz&#244;peczce<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>cz&#244;p&ugrave;szk&ugrave;<\/i><\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ugrave;cce<\/span><\/i> (Puckie), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pajicz&#235;nie<\/span><\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">plech&ugrave;<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">win&#244;szk&ugrave;<\/span><\/i><br \/>\n(Zatoka Pucka), <i><span style=\"color: #993300\">wieszbie <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>na g\u0142owie<\/i>]<\/span> &#8216;oznaka,<br \/>\n\u017ce dziecko b\u0119dzie po \u015bmierci upiorem&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 148, III<br \/>\n133, IV 10, VI 143, 159<\/span>, przy czym wymieniaj\u0105ce si\u0119 rzeczowniki maj\u0105<br \/>\nznaczenie: anatomiczne &#8216;cz\u0119\u015b\u0107 b\u0142ony p\u0142odowej na g\u0142\u00f3wce noworodka&#8217;, a wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;rodz&#235;c s&atilde; w czepcu<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>kapce<\/i>, <i>m&ugrave;cy<\/i>) <\/span>notowa\u0142 ju\u017c<br \/>\nHilferding (<span style=\"color: #00CCFF\">Hilf 71<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb<br \/>\n378<\/span>), co znane ma by\u0107 z Krakowskiego, podczas gdy w Rosji i w Polsce<br \/>\njest to oznak\u0105 osobliwego szcz\u0119\u015bcia, co musia\u0142o pierwotnie oznacza\u0107 tak\u017ce na<br \/>\nKaszubach (<span style=\"color: #00CCFF\">Kolb III 249, 65, t. VII<\/span><sup><small><a href=\"#10\">10<\/a><\/sup><\/small>),<br \/>\ndo czego por\u00f3wnaj zreszt\u0105: <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;rodz&#235;c<br \/>\ns&atilde; w kapce<\/span><\/i> (=z\u0142otog\u0142owie) &#8216;mie\u0107 wyj\u0105tkowe szcz\u0119\u015bcie w \u017cyciu&#8217;<br \/>\n(K\u0119pa Swarzewska i \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 133<\/span> jako<br \/>\nwariant: polskie <span style=\"color: #993300\">urodzi\u0107 si\u0119 w czepku<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 466<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">urodzi\u0107<br \/>\nsi\u0119 w czepcu<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Glog I 289<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">urodzi\u0107 si\u0119 w czepku<\/span><\/i> &#8211; u Potockiego zapowied\u017a<br \/>\nszubienicy; serbskie <i><span style=\"color: #993300\">sretna ko&#353;uljica<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;szcz\u0119\u015bliwa koszulka&#8217;, niemieckie <i><span style=\"color: #993300\">Gl&#252;ckshaube<\/span><\/i>,<br \/>\nw\u0142oskie <i><span style=\"color: #993300\">la camisa &agrave; la Madama<\/span><\/i>,<br \/>\ntj. koszulka Matki Boskiej<sup><small><a href=\"#11\">11<\/a><\/sup><\/small>; rosyjskie potoczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w soroczke<\/span><\/i> (=koszulce) <i><span\nstyle=\"color: #993300\">rodi\u0142sja<\/span><\/i>. Znaczenie tego zwrotu uleg\u0142o na<br \/>\nKaszubach (i np. u Potockiego) przesuni\u0119ciu pod wp\u0142ywem zwrotu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prz&#235;niesc sobie z&atilde;b&#235;<\/span><\/i>, po\u015brednio <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prz&#235;niesc sobie cz&#244;pk<\/span><\/i> przy po\u015brednictwie<br \/>\nwspomnianego <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;niesc cos ze sob\u0105 na swiat<\/span><\/i>.<\/p>\n<p>Etnograficzne dane o zmorze zebra\u0142a J. Cherek<sup><small><a href=\"#12\">12<\/a><\/sup><\/small>. Wed\u0142ug wierze\u0144<br \/>\nkaszubskich <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i> to dusza<br \/>\nwychodz\u0105ca z cia\u0142a pogr\u0105\u017conego we \u015bnie cz\u0142owieka, przyjmuj\u0105ca zwykle r\u00f3\u017cne<br \/>\npostaci (np. jab\u0142ka, kota, w\u0119\u017ca, \u0107my), pod kt\u00f3rymi gn\u0119bi bli\u017anich, dusi ciernie<br \/>\ni wod\u0119 czy uje\u017cd\u017ca konie (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 551,<br \/>\n627-628, 637<\/span>), wobec czego o cz\u0142owieku i o koniu w pewnych sytuacjach<br \/>\nm\u00f3wi si\u0119, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra g\u00f3 m&ograve;rz&#235;\u0142a <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>d&#235;sz&#235;\u0142a<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyS IX 141<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 106<\/span>,<br \/>\n(z <span style=\"color: #00CCFF\">Hilf<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb 280-281<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 102<\/span>, te\u017c w przekl\u0119ciu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">niech g&ograve; m&ograve;ra m&ograve;rzi <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>d&#235;szi<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span>. Wierzenie o zmorach jako istotach<br \/>\ndemonicznych dr\u0119cz\u0105cych ludzi we \u015bnie by\u0142o ongi\u015b u ludu powszechne, ale od<br \/>\njakiego\u015b czasu na plan pierwszy wysun\u0119\u0142a si\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;uosobienie ci\u0119\u017ckiego snu&#8217;, co ju\u017c w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;ra<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s d&#235;sz&#235;\u0142a<\/span><\/i> (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 71<\/span><br \/>\n=kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">mora kogo morzi<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK II 132<\/span>, kieleckiemu <i><span style=\"color: #993300\">mara<br \/>\nkogo dusi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 537<\/span> i cieszy\u0144skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mory kogo bier\u00f3m<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 907<\/span> oraz inne, np. <i><span style=\"color: #993300\">(z<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">)<i>mora kogo dusi<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 907<\/span>, te\u017c og\u00f3lnopolskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zmora kogo dr\u0119czy<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">dusi<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">gniecie<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">trapi<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;kto\u015b ma ci\u0119\u017cki sen z halucynacjami, z uczuciem duszenia, gniecenia na<br \/>\npiersiach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 858<\/span>, zreszt\u0105 pras\u0142owia\u0144skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mora du&#353;it<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">S\u0142ps V 112<\/span>,<br \/>\ngdzie m.in. laskie, s\u0142owe\u0144skie i bu\u0142garskie, por\u00f3wnaj czeskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">tla&#269;&#237; ho m&#367;ra<\/span><\/i> &#8216;m\u0119cz\u0105 go zmory senne&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Bas 148<\/span>, a na Kaszubach dosz\u0142o nadto do dalszych<br \/>\nprzesuni\u0119\u0107 znaczeniowych w wyniku oddzia\u0142ywania frazeologizm\u00f3w z rozbudowanego<br \/>\npola <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze<\/span><\/i><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>) i st\u0105d uwa\u017ca si\u0119, i\u017c mora dzia\u0142a<br \/>\nte\u017c na wyra\u017ane polecenie owego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzeni<\/span><\/i>,<br \/>\nbo\u017cka snu (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 104<\/span>). \u017bywotno\u015b\u0107 motywu mory<br \/>\nsprawi\u0142a, \u017ce powsta\u0142 frazeologizm <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<br \/>\nrobi mas\u0142o<\/span><\/i> &#8216;pada deszcz i r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwieci s\u0142o\u0144ce&#8217; (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>).<\/p>\n<p>R\u00f3\u017cnorakie przekszta\u0142cenia spowodowa\u0142y pozyskanie przez wyraz <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i> znacze\u0144: zrz\u0119da&#8217; i &#8216;cz\u0142owiek sk\u0105py&#8217;,<br \/>\na st\u0105d nowe zwroty, np. <i><span style=\"color: #993300\">nocn&#244; m&ograve;ra stoji<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #993300\">(<i>ch&ograve;dzy<\/i>, <i>m&ograve;rzi<br \/>\nl&#235;dzy<\/i>)<\/span> &#8211; o cz\u0142owieku zrz\u0119dz\u0105cym (por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">co za nudna zmora<\/span><\/i> 1838, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m\u0119czy mi\u0119 jak zmora<\/span><\/i> 1856 itp. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 907<\/span>) i z w\u0142\u0105czeniem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i> &#8216;motyl nocny, \u0107ma&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> oraz <i><span style=\"color: #993300\">chc&#235;w&#244;<br \/>\nm&ograve;ra d&#235;tczi m&ograve;rzi <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>d&#235;szi<\/i>)<\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 105<\/span> przy udziale <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;sz&#235;c <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>sc&#235;skac<\/i>)<i> pieni\u0105dze<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;sk\u0105pi\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 250<\/span>. Z ostatnim wi\u0105\u017ce si\u0119<br \/>\noryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;rsk&#244; m&ograve;ra<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;rybak zach\u0142anny, nie\u015bwi\u0119tuj\u0105cy w niedziel\u0119&#8217; (Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 105<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj nadto z\u0142o\u015bliwe <i><span style=\"color: #993300\">misj\u00f3n&#244;rz<br \/>\nm&ograve;rsczi<\/span><\/i> (Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 172<\/span> w<br \/>\ntym\u017ce znaczeniu. Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">nordow&#244;<br \/>\nm&ograve;ra<\/span><\/i> &#8216;\u0107ma zwiastuj\u0105ca wiatr p\u00f3\u0142nocny&#8217; (Przymorze) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 216<\/span>, wskazuj\u0105ce na wyj\u015bcie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;ry<\/span><\/i> &#8216;\u0107my nocnej&#8217; poza pierwotne zakresy<br \/>\n\u0142\u0105czliwo\u015bci, mo\u017ce przez analogi\u0119 do wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">michaln&#244;<br \/>\ncma<\/span><\/i> &#8216;ciemne wieczory oko\u0142o \u015bw. Micha\u0142a&#8217; (K\u0119pa Oksywska) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 165<\/span>).<\/p>\n<p>Zmorami bywa\u0142y przewa\u017cnie<br \/>\nkobiety, zw\u0142aszcza stare panny, rzadko za\u015b m\u0119\u017cczy\u017ani (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 103<\/span>), a rozpozna\u0107 je w otoczeniu mo\u017cna albo po ranie, kt\u00f3ra<br \/>\npozosta\u0142a w wyniku nadgryzienia przez duszonego jab\u0142ka-zmory, albo po czyim\u015b<br \/>\nwygl\u0105dzie zewn\u0119trznym lub usposobieniu, ale pami\u0119ta\u0107 trzeba, i\u017c mog\u0105 to by\u0107<br \/>\nofiary zmory. &#8220;W og\u00f3le ludzie pokaleczeni, bladzi i chudzi, nudni, nigdy nie<br \/>\nwyspani, wci\u0105\u017c zgry\u017aliwi i nerwowi uchodz\u0105 za niebezpiecznych, bo <i><span\nstyle=\"color: #993300\">to m&ograve;g\u0105 b&#235;c m&ograve;r&#235;<\/span><\/i>&#8221; (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span>), sk\u0105d <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bladi jak m&ograve;ra<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 105<\/span> = ma\u0142opolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">blady jak zmora<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 110<\/span> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bladi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; g&ograve; m&ograve;ra d&#235;sz&#235;\u0142a<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 40<\/span> : cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">blady<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>jakby go wszystki mory po<br \/>\nnockach cycka\u0142y<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 294<\/span> (o<br \/>\nwysysaniu piersi ofiar <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 192, 629<\/span> lub<br \/>\nkrwi <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 628-629<\/span>, co obce wierzeniom<br \/>\nkaszubskim), oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">ch&ugrave;di jak<br \/>\nm&ograve;ra<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 105, II 58<\/span> (przez<br \/>\nkojarzenie z <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra <\/span><\/i>&#8216;\u0107ma&#8217;), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ograve;kaleczony jak m&ograve;ra<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> (ze \u015bladem po nadgryzieniu), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;szlap\u00f3ny jak m&ograve;ra<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> (morzony cz\u0142owiek si\u0119 poci, ale mory dusz\u0105<br \/>\nwod\u0119), <i><span style=\"color: #993300\">mark&ograve;tny jak m&ograve;ra<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> (Poleszuk o spotkaniu z t\u0105 zjaw\u0105<br \/>\npowiada, \u017ce w\u00f3wczas na duszy ci\u0119\u017ckim kamieniem le\u017cy smutek <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 91<\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105cy <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>niew&#235;sp\u00f3ny<\/i>)<i> jak<br \/>\nm&ograve;ra<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> (cz\u0142owiek<br \/>\nmorzony nie \u015bpi dobrze, ale i \u017ale \u015bpi cz\u0142owiek-zmora), a do ostatnich nawi\u0105zuj\u0105<br \/>\nzwroty <i><span style=\"color: #993300\">lezc<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>sedzec jak m&ograve;ra<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span>, do kt\u00f3rych zobacz \u015bl\u0105skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">siedzi\u0107 cz\u0142owiekowi na karku ani mora<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ste 107<\/span>, ale por\u00f3wnaj te\u017c wy\u017cej o morze-zrz\u0119dzie.<\/p>\n<p>Polszczyzna historyczna i potoczna zna zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wygl\u0105da<br \/>\njak <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>z<\/i>)<i>mora<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 794<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SJP X<br \/>\n1200<\/span> o kim\u015b mizernym, syntetycznie jakby oddaj\u0105cym przedstawione fakty.<br \/>\nOdpowiada mu kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; g&ograve;<br \/>\nm&ograve;ra d&#235;sz&#235;\u0142a<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku obdartym, zabiedzonym, niewyspanym<br \/>\nitp.&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 205<\/span> = cieszy\u0144skiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wygl\u00f3ndo<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakby go mora <\/i>(<i>ca\u0142\u00f3m noc<\/i>)<i> cycka\u0142a <\/i>(<i>dusi\u0142a<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 797<\/span> i serbochorwackie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">malaksao<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> kao da su ga svu no\u0107 karakond&#382;ule jale<\/i><\/span> &#8216;os\u0142ab\u0142, jak<br \/>\ngdyby na nim ca\u0142\u0105 noc karakond\u017cu\u0142y je\u017adzi\u0142y&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II<br \/>\n1, 625<\/span>, do czego por\u00f3wnaj wy\u017cej o upiorze wysysaj\u0105cym krew.<\/p>\n<p>Na koniec warto chyba zasygnalizowa\u0107 jeszcze jedn\u0105 kwesti\u0119. Ot\u00f3\u017c zwrot<br \/>\nprzys\u0142owiowy <i><span style=\"color: #993300\">t\u0142uc si\u0119 by <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>jak<\/i>)<i> Marek po piekle<\/i><\/span><br \/>\n(od 1618) z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w\u0142\u00f3czy\u0107 si\u0119 jak Marek po piekle<\/span><\/i> (od 1855),<br \/>\nznanym te\u017c z Kaszub od 1852 r. (<span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 6<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyS I 2<\/span>) i np. cieszy\u0144skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">loce <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>g\u00f3ni<\/i>, <i>chodzi<\/i>)<i> jak Marek po piekle<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 391<\/span> = kaszubskiemu <i><span style=\"color: #993300\">latac<br \/>\njak Mark p&ograve; piekle<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 259<\/span><br \/>\npod <i><span style=\"color: #00CCFF\">doma<\/span><\/i>, <span style=\"color: #00CCFF\">II<br \/>\n335, IV 247<\/span> (por\u00f3wnaj jak <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve; piekle<br \/>\nMarek<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>wiedno<br \/>\nt\u0142uc s&atilde; b&atilde;dze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 95<\/span>)<br \/>\n&#8211; mo\u017ce pochodzi\u0107, jak sugeruje Kolberg, po\u015brednio z dialogu scenicznego<br \/>\n&#8220;Przygody Marka pijaka&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 391<\/span>), ale<br \/>\nwydaje si\u0119 niew\u0105tpliwy jego ostateczny i genetyczny zwi\u0105zek z <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;r\u0105 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>zm&ograve;r\u0105<\/i>)<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mar\u0105<\/span><\/i>, na co wskazuj\u0105 inne fakty frazeologiczne,<br \/>\nnp. <i><span style=\"color: #993300\">chodzi by jak mara<\/span><\/i> (1681) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 277<\/span> i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">lezc<br \/>\njak <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>tak&#244;<\/i>]<i><br \/>\nm&ograve;ra<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 365, III 105<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">snuje si\u0119 jak nocna mara<\/span><\/i> (1856) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 262<\/span>, do czego<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">nocny Marek<\/span><\/i> (od 1922) &#8211; o<br \/>\ncz\u0142owieku, kt\u00f3ry lubi czyta\u0107, pracowa\u0107 w nocy NKP II 390, co znane z Kaszub,<br \/>\ngdzie te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">nocn&#244; m&ograve;ra<\/span><\/i> &#8216;zrz\u0119da&#8217; i<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;rsk&#244; m&ograve;ra<\/span><\/i> &#8216;rybak<br \/>\nnie\u015bwi\u0119tuj\u0105cy w niedziel\u0119&#8217; (zob. Wy\u017cej); nadto polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w\u0142\u00f3czy si\u0119 jak zmora<\/span><\/i> (1856 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Gluzi\u0144ski<\/span> i 1884 <span style=\"color: #00CCFF\">Kolberg<\/span>)<br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">w\u0142\u00f3czy si\u0119 jak mara po nocy<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>po polach i lasach<\/i>)<\/span><br \/>\n(1875 i 1888 <span style=\"color: #00CCFF\">Orzeszkowa<\/span>) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 720<\/span>. Ani <i><span style=\"color: #993300\">mara<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zjawa, widziad\u0142o&#8217;, ani jaki\u015b <i><span style=\"color: #993300\">Marek <\/span><\/i>nie<br \/>\nbardzo pasuj\u0105 do piek\u0142a, do kt\u00f3rego przynale\u017cy diabe\u0142, jak w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">t\u0142uc si\u0119 jak diabe\u0142 po piekle<\/span><\/i> (1806) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 516<\/span>, gdzie od razu <i><span style=\"color: #993300\">\u0142azi\u0107 jak mara po piekle<\/span><\/i> (1888 <span style=\"color: #00CCFF\">Orzeszkowa<\/span>)<br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">t\u0142uc si\u0119 jak mara po piekle<\/span><\/i> (1896).<br \/>\nCz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">mara <\/span><\/i>pochodzi z twor\u00f3w typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w\u0142\u00f3czy si\u0119 jak mara po polach<\/span><\/i>, potem za\u015b pod<br \/>\nwp\u0142ywem <i><span style=\"color: #993300\">t\u0142uc si\u0119 jak diabe\u0142 po piekle<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">mara<\/span><\/i> &#8220;znalaz\u0142a si\u0119&#8221; w piekle, a\u017c<br \/>\nwreszcie zast\u0105pi\u0142 j\u0105 bliskobrzmi\u0105cy <i><span style=\"color: #993300\">Marek<\/span><\/i>,<br \/>\npodobnie zreszt\u0105 jak <i><span style=\"color: #993300\">nocna \u0107ma<\/span><\/i> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">nocna <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>z<\/i>)<i>mora<\/i><\/span> = <i><span style=\"color: #993300\">nocna mara<\/span><\/i><br \/>\nprzesz\u0142a w <i><span style=\"color: #993300\">nocny Marek<\/span><\/i>, a por\u00f3wnaj<br \/>\nfrazeologizmy typu <i><span style=\"color: #993300\">i\u015b\u0107<\/span><\/i>,<i><span\nstyle=\"color: #993300\"> lecie\u0107 jak \u0107ma do \u015bwiecy <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>\u015bwiat\u0142a<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 399<\/span>. W ka\u017cdym razie <i><span style=\"color: #993300\">Marek<br \/>\n<\/span><\/i>jest tu do\u015b\u0107 przypadkowy<sup><small><a href=\"#13\">13<\/a><\/sup><\/small>. Zachodzi tu tylko pytanie,<br \/>\nczy w gr\u0119 wchodzi <i><span style=\"color: #993300\">mara <\/span><\/i>czy <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>z<\/i>)<i>mora<\/i><\/span> z<br \/>\ndo\u015b\u0107 niejasn\u0105 etymologi\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Br 655<\/span> od<br \/>\nniemieckiego <i><span style=\"color: #993300\">Mahr<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Nachtmahr<\/span><\/i><sup><small><a href=\"#14\">14<\/a><\/sup><\/small>). Pami\u0119ta\u0107 tu trzeba, \u017ce<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">mora<\/span><\/i> to motyl, za kt\u00f3rym stoi dusza (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 551<\/span>) czy cie\u0144 nieboszczyka na Bia\u0142orusi (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 587<\/span>), te\u017c dusza pokutuj\u0105ca (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 104<\/span>). Nik\u0142y \u015blad powi\u0105za\u0144 (z)mory z piek\u0142em<br \/>\nzawiera: <i><span style=\"color: #993300\">mi&atilde; ta diabl&#244; m&ograve;ra wiedno<br \/>\nd&#235;szi<\/span><\/i> (pd-zach okolice Kartuz) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g 115<\/span>.<\/p>\n<p>4.1.3. Kaszubi znaj\u0105 wiele demon\u00f3w (duch\u00f3w), lecz nie wszystkie zachowa\u0142y si\u0119<br \/>\nczy wesz\u0142y do idiomatyki<sup><small><a href=\"#15\">15<\/a><\/sup><\/small>. Demonologia to resztki dawnych bog\u00f3w<br \/>\ns\u0142owia\u0144skich zachowanych w pami\u0119ci ludu, r\u00f3j drobnych istot mitycznych, stare<br \/>\nwierzenia pokryte p\u00f3\u017aniejszym nalotem chrze\u015bcija\u0144skim i obcym (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Giey 215, 216<\/span>).<\/p>\n<p>\nZacz\u0105\u0107 mo\u017cna od demon\u00f3w zbo\u017cowych. Powiedziano wy\u017cej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.1.<\/span>), \u017ce przeciwie\u0144stwem stolem\u00f3w w mniemaniu<br \/>\nKaszub\u00f3w s\u0105 kra\u015bniaki, mo\u017ce i zwykle \u017cyczliwe demony domowe, podobne niemal we<br \/>\nwszystkim do ludzi, ale najcz\u0119\u015bciej niewidzialne, z du\u017c\u0105 brod\u0105 i czerwono<br \/>\nubrane, zajmuj\u0105ce si\u0119 szczeg\u00f3lnie piel\u0119gnowaniem koni i zaplataniem ich grzyw<br \/>\nlub ogon\u00f3w oraz porywaj\u0105ce i odmieniaj\u0105ce niemowl\u0119ta, co po cz\u0119\u015bci wsp\u00f3lne z<br \/>\n\u0141u\u017cycami (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 236-238<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 608,623, 634-638<\/span>), znane z utworu M.<br \/>\nKonopnickiej. Nazywa si\u0119 je przewa\u017cnie <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&#244;k<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;tk&ograve;<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">karze\u0142<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">skrzat<\/span><\/i><br \/>\nza\u015b przyj\u0119ty zosta\u0142 z polszczyzny. Oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ograve;\u017ci l&#235;dze<\/span><\/i> (pd-zach) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 156<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 290<\/span><br \/>\njest archaiczne i nawi\u0105zuje do wielkopolskiego <i><span style=\"color: #993300\">mali<br \/>\nludzie<\/span><\/i> (XV wiek) i \u0142u\u017cyckiego <i><span style=\"color: #993300\">ludki<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 208<\/span>, a por\u00f3wnaj tu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">krasnoludki<\/span><\/i> tj. <i><span style=\"color: #993300\">kra\u015bni<br \/>\nludzie<\/span><\/i> &#8216;dobrzy, pi\u0119kni ludzie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">S\u0142 III 64<\/span>.<\/p>\n<p>Z cech przypisywanym kra\u015bniakom bior\u0105 pocz\u0105tek frazeologizmy: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">maluszczi jak kr&#244;sni&#244;czk<\/span><\/i> &#8216;ma\u0142y&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ram 96<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">m&#244;\u0142i jak<br \/>\nkarze\u0142 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>kr&#244;sni&atilde;tk&ograve;<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 143, 238<\/span> = wielkopolskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ma\u0142y jak krasnoludek<\/span><\/i> (1864 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Chociszewski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 380<\/span>;<br \/>\noryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">czerwiony jak kr&#244;sni&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 169, II 194, 236; <\/span><i><span\nstyle=\"color: #993300\">szadi jak kr&#244;sni&#244;k<\/span><\/i> (Sul\u0119czyno, Augustowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 208<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c brz&#235;dk&#244;<br \/>\njak skrzat&#235;<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">S\u0119dzicki<\/span>) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Lor II 258<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">chtos<br \/>\nw&#235;zdrzi jak kr&#244;sni&atilde;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">RamD 284<\/span><br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c cali jak no kr&#244;sni&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Drze 15<\/span> odnosi si\u0119 do cz\u0142owieka niskiego,<br \/>\nosobliwie wygl\u0105daj\u0105cego, ubranego. O dziecku z mocno kr\u0119conymi w\u0142osami m\u00f3wi<br \/>\nsi\u0119, i\u017c <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde; m&ugrave; w\u0142os&#235; kr\u0105cy<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, co nawi\u0105zuje do zaplatania przez nie grzyw<br \/>\nko\u0144skich i zapewne podmieniania niemowl\u0105t. Znany z Kaszub zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;ta cos <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>z<\/i>)<i>robi\u0105<\/i><\/span> &#8216;o robocie<br \/>\nodk\u0142adanej, zw\u0142aszcza na noc&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> wyst\u0119puje w<br \/>\npotocznej polszczy\u017anie jako <i><span style=\"color: #993300\">krasnoludki to <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>mo\u017ce<\/i>]<i> zrobi\u0105 <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>. \u0141\u0105czy si\u0119 z nim oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde; cos wz&atilde;\u0142o<\/span><\/i> &#8216;co\u015b zgin\u0119\u0142o,<br \/>\nczego\u015b nie mo\u017cna znale\u017a\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 118<\/span>, kra\u015bniaki<br \/>\nbowiem niego\u015bcinnej gospodyni lub nieostro\u017cnej i leniwej dziewczynie p\u0142ataj\u0105<br \/>\nr\u00f3\u017cne figle (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 237<\/span>). O pi\u0119knym i t\u0142ustym<br \/>\nkoniu Kaszubi m\u00f3wi\u0105<i><span style=\"color: #993300\">: teg&ograve; ch&ograve;ba<br \/>\nkr&#244;sni&atilde;ta doz&#233;raj\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 236<\/span>.<br \/>\nOryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;ta<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s szczesc&#233; prz&#235;n&#244;sz\u0105<\/span><\/i> &#8216;komu\u015b si\u0119 powodzi&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ram 208<\/span>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;ta<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s p&ograve;m&#244;gaj\u0105<\/span><\/i> (por\u00f3wnaj \u015bl\u0105skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">skrza\u0142tek komu nasra\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ste<br \/>\n128<\/span> i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s pieni&atilde;dze sr&#244;<\/span><\/i>, zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>), a oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jeh&ograve; kr&#244;sni&atilde;ta &ograve;szcza\u0142&#235;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyS I 14<\/span>, chyba o kim\u015b ze sw\u0119dz\u0105c\u0105 wysypk\u0105 sk\u00f3rn\u0105,<br \/>\nwywodzi si\u0119 z tego, \u017ce kra\u015bniaki mszcz\u0105 si\u0119 za oddanie przez dzieci lub<br \/>\ndoros\u0142ych moczu w miejscu ulubionym przez te demony, np. pod krzakiem bzu (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>), a z niego m\u00f3g\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017caba k&ograve;g&ograve;s &ograve;szcza\u0142a<\/span><\/i> &#8216;noga<br \/>\nkomu\u015b \u015bcierp\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 129<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj<br \/>\nte\u017c <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3wczi<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s w nog&atilde;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\"> (<i>w r&atilde;k&atilde;<\/i>) <i>wlaz\u0142&#235;<\/i><\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec mr\u00f3wczi w nodze <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>w r&atilde;ce<\/i>)<\/span> &#8216;o \u015bcierpni\u0119tej<br \/>\nnodze, r\u0119ce i uczuciu, jakby k\u0142u\u0142y ig\u0142y&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>). Psoty wyrz\u0105dzane ludziom<br \/>\nprzyczyni\u0142y si\u0119 do powstania zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;ta<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s zada\u0142&#235; co<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 30<\/span>,<br \/>\nwed\u0142ug typu <i><span style=\"color: #993300\">zadac k&ograve;m&ugrave; czar&#235;<\/span><\/i><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>).<span style='color:#00CC00'><br \/>\n[zob. Aneks 4.1.3.P.1. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span> <\/p>\n<p>Z duch\u00f3w domowych ostrzegaj\u0105cych domownik\u00f3w przed nieszcz\u0119\u015bciem notowana jest<br \/>\nniejasna <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c&#244; w&ograve;sc<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LorZ 110<\/span>, kt\u00f3ra przypomina mo\u017ce staropolskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ubo\u017c\u0119<\/span><\/i>, aczkolwiek por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wygl\u0105da jak bo\u017ca \u0142o\u015b\u0107<\/span><\/i> &#8211; o rudych kobietach<br \/>\n(1903 <span style=\"color: #00CCFF\">Goldstein<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 792<\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">\u0142o\u015b\u0107<\/span><\/i>, staropolskie<br \/>\n&#8216;\u0142osica&#8217;, pogardliwie o kobiecie <span style=\"color: #00CCFF\">NKP IV 207<\/span>, a<br \/>\ntak\u017ce por\u00f3wnaj \u0142u\u017cyckie <i><span style=\"color: #993300\">bo&#382;e sedle&#353;ko<\/span><\/i><br \/>\n= dolno\u0142u\u017cyckiemu <i><span style=\"color: #993300\">bo&#382;a \u0142os\u0107<\/span><\/i> &#8211;<br \/>\nprzepowiadaj\u0105ca \u015bmier\u0107 lub nieszcz\u0119\u015bcie, pierwsze w postaci p\u0142acz\u0105cego dziecka,<br \/>\ndruga w postaci niewiasty z d\u0142ugimi i jasnymi w\u0142osami oraz bia\u0142ych szatach (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">FischEtn 101<\/span>).<\/p>\n<p>Znane dzi\u015b przez Kaszub\u00f3w<br \/>\ndemony polne spad\u0142y do rz\u0119du strach\u00f3w na dzieci (por. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>),<br \/>\nprzed kt\u00f3rymi strzeg\u0105 upraw. Demon zbo\u017cowy \u017ce\u0144ski ma posta\u0107 starej baby i zwany<br \/>\njest <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;tn&#244; baba <\/span><\/i>(Sul\u0119czyno, Chmielno,<br \/>\nBrodnica) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 293<\/span> (por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017c&#235;tn&#244; baba<\/span><\/i> &#8216;dzwo\u0144ce&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">FenZap<br \/>\n46<\/span>) = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 8<\/span> =<br \/>\nmalborskiemu (Mirany) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 126<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">r\u017cana matka<\/span><\/i> &#8216;baba j\u0119dza&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">FischLud 157<\/span> z wariantami <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;tn&#244;<br \/>\n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>r\u017can&#244;<\/i>)<i><br \/>\nmac<\/i><\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 32<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017carn&#244; mac<\/span><\/i> (Rozewie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 32<\/span>. Z nimi wi\u0105\u017ce si\u0119 zapewne archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">groch&ograve;w&#244;<br \/>\nmac<\/span><\/i> &#8216;demon w postaci baby, strzeg\u0105cy grochu przed dzie\u0107mi&#8217;<br \/>\n(Przyjezierze \u017barnowieckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 159<\/span>.<br \/>\nPrzedstawionemu demonowi \u017ce\u0144skiemu odpowiada m\u0119ski w postaci dziada: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017c&#235;tny <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>r\u017cany<\/i>)<i> d\u017c&#244;d <\/i>(<i>str&#235;ch<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 372, VI 294<\/span> = kociewskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK I 113<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;tny<br \/>\nmack<\/span><\/i> &#8216;bli\u017cej nie okre\u015blony demon zbo\u017cowy&#8217; (Sul\u0119czyno, Kistowo,<br \/>\nPuszcza Dar\u017clubska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 34, VI 294<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">r\u017cany &ograve;jc<\/span><\/i> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 305<\/span>, por\u00f3wnaj ma\u0142opolskie <i><span style=\"color: #993300\">stary dziad<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Zaw IX 549<\/span>. Nazwy tych demon\u00f3w mog\u0105 wchodzi\u0107 w<br \/>\nsk\u0142ad zwrot\u00f3w typu <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;tn&#244; baba ce weznie<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 293<\/span>, a zatem jak w przypadku innych<br \/>\nstrach\u00f3w (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>).<\/p>\n<p>Ze wzgl\u0119du na frazeologi\u0119 interesuj\u0105cy jest <i><span style=\"color: #993300\">wilk<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;demon zbo\u017cowy&#8217;, gdy\u017c wchodzi do zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">wilk<br \/>\n&ograve;wce n&#235;k&#244;<\/span><\/i> &#8216;zbo\u017ce faluje&#8217; (Puzdrowo, Sierakowice) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 155<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 106<\/span> =<br \/>\nkociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">wilk goni owce<\/span><\/i><br \/>\n(Ma\u0142ociechowo) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g\u015a 94<\/span>, Prusy Zachodnie i<br \/>\nKutnowskie <span style=\"color: #00CCFF\">Zaw IX 548<\/span>, gdzie te\u017c wariant<br \/>\nma\u0142opolski <i><span style=\"color: #993300\">wilki chodz\u0105<\/span><\/i> (Krak\u00f3w) oraz<br \/>\nkieleckie <i><span style=\"color: #993300\">owce chodz\u0105 po zbo\u017cu<\/span><\/i><br \/>\n(Pi\u0144cz\u00f3w) i <i><span style=\"color: #993300\">\u015bwinki si\u0119 goni\u0105<\/span><\/i>. Na<br \/>\nGochach znaj\u0105 demona zbo\u017cowego w postaci zaj\u0105ca: <i><span style=\"color: #993300\">z&#244;jk<br \/>\nw \u017c&#235;ce<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">VI 173<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.2.5.1.<\/span>). Pami\u0119ta\u0107 by tu trzeba o nazwach<br \/>\npojedynczych k\u0142os\u00f3w nieskoszonych przez nieuwag\u0119, np. wielkopolskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">koza<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">k\u00f3zka<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">wilki<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">\u017cyd<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>y<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">AJKLW III<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">134<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.2.2.<\/span>). Dzieci straszy si\u0119 te\u017c <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;wsnym k&ograve;ni&atilde;<\/span><\/i> &#8216;w dawnych<br \/>\nwierzeniach ludowych demon zbo\u017cowy w postaci konia z ogonem i grzyw\u0105 podobnymi<br \/>\ndo k\u0142os\u00f3w dojrza\u0142ego owsa&#8217; (Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 198<\/span>,<br \/>\nz kt\u00f3rym mo\u017ce mie\u0107 zwi\u0105zek <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;czi k\u00f3\u0144<\/span><\/i> &#8216;widmo<br \/>\nw postaci rozjuszonego konia, kt\u00f3rym strasz\u0105 dzieci&#8217; (Puzdrowo, Mojusz, B\u0105cka<br \/>\nHuta) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 261<\/span>, mo\u017ce te\u017c po\u015brednio <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u00f3wsny k\u00f3\u0144<\/span><\/i> &#8216;ko\u0144 wypasiony&#8217; (K\u0119pa Swarzewska,<br \/>\nHel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 350<\/span>, co innego za\u015b oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">slepi k\u00f3\u0144<\/span><\/i> &#8216;duch zdech\u0142ego konia, kt\u00f3ry wraca<br \/>\nnoc\u0105 do zagrody&#8217; (Pomieczyno, Przodkowo, \u017bukowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V<br \/>\n73<\/span>. Demony zbo\u017cowe jako przyczyn\u0119 chor\u00f3b wspomniano wcze\u015bniej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>), tutaj jednak wymieni\u0107 mo\u017cna <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ugrave;l&atilde;<\/span><\/i> (=byk), funkcjonuj\u0105cego w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">b&ugrave;la k&ograve;g&ograve;s<br \/>\np&ograve;b\u00f3d\u0142 <\/span><\/i>&#8216;o sztywno\u015bci karku po pierwszym koszeniu&#8217; (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 88<\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">bik<br \/>\nkogo\u015b pob\u00f3d\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 25<\/span> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ograve;ze\u0142 mie p&ograve;b\u00f3d\u0142<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 224<\/span> jako z kolei wariant kociewskiego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kosa mnie pobod\u0142a<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n39<\/span>, a por\u00f3wnaj informacj\u0119: &#8220;Za sztywno\u015b\u0107 karku w krzy\u017cach podczas<br \/>\npierwszych dni \u017cniw robi si\u0119 odpowiedzialnym demona w postaci <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ugrave;li<\/span><\/i> &#8216;byka&#8217;&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 49<\/span>), a kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">bik<\/span><\/i>,<br \/>\nmedyczne &#8216;postrza\u0142, lumbago&#8217;: <i><span style=\"color: #993300\">pob\u00f3d\u0142 cia bik, \u017ce<br \/>\nni mo\u017cesz chodzi\u0107<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 25<\/span> odpowiada<br \/>\nkaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">wilk<\/span><\/i>: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec, dostac wilka<\/span><\/i> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 155<\/span>, por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142apa\u0107 wilka<\/span><\/i>,<br \/>\ntzn. odparzy\u0107 si\u0119 podczas jazdy konnej lub przezi\u0119bi\u0107 siedzenie, siadaj\u0105c na<br \/>\nkamieniu lub wilgotnej ziemi (<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 704<\/span>). O<br \/>\nwilku jako demonie atmosferycznym by\u0142a ju\u017c mowa (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>),<br \/>\na o czarnej krowie jako uosobieniu przedn\u00f3wka ni\u017cej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>).<\/p>\n<p>W zapomnienie poszed\u0142 demon polny w postaci nagiej dziewczyny z wie\u0144cem kwiat\u00f3w<br \/>\nna g\u0142owie, posiadaj\u0105cy si\u0142\u0119 przysparzania urodzajno\u015bci (Puzdrowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 122<\/span>, w pi\u015bmiennictwie kaszubskim utrwalony w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">p\u00f3lnica k&ograve;g&ograve;s<br \/>\n&ugrave;rzek\u0142a<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">latac za kims jak za<br \/>\ntak\u0105 p\u00f3lnic\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">LabN 4, 53<\/span>.<\/p>\n<p>Pami\u0119\u0107 Kaszub\u00f3w przechowa\u0142a nazwy kilku demon\u00f3w le\u015bnych. Na czele ich stoi <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ograve;rowy<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;ruta<\/span><\/i>,<br \/>\nserbochorwacka <i><span style=\"color: #993300\">&#353;umina mati<\/span><\/i> &#8216;le\u015bna matka&#8217;,<br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">Baba Jaga<\/span><\/i> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">dziad<\/span><\/i> &#8216;pan lasu&#8217; (<span style=\"color: #00CCFF\">Giey<br \/>\n228<\/span>), por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Baba J\u0119dza<\/span><\/i><br \/>\n(Mazury, Pi\u0144cz\u00f3w) <span style=\"color: #00CCFF\">Zaw IX 549<\/span>. Najpierw wymieni\u0107<br \/>\nmo\u017cna historycznego demona zwanego <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;lszewi<br \/>\nM&#244;rc&#235;n<\/span><\/i> &#8216;ch\u0142opiec wyci\u0119ty z drzewa, o\u017cywiony i pomagaj\u0105cy drwalom<br \/>\njako duch opieku\u0144czy las\u00f3w olszynowych&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 318<\/span><br \/>\n= polskiemu historycznemu <i><span style=\"color: #993300\">Olszowy Marcin<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;niezdara, nieokrzesany g\u0142upiec&#8217; (od 1632-1875) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n386<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Osikowy Maciek<\/span><\/i> (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">Olszowy Maciek<\/span><\/i><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Konopnicka<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n362<\/span>, por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Olszowy Piotr<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mrong 294<\/span>, przy czym na Kaszubach znane s\u0105 warianty <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Ch&ograve;jnowi M&#244;rc&#235;n<\/span><\/i> &#8216;duch opieku\u0144czy lasu&#8217;<br \/>\n(Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 49<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch&ograve;jnowi ch\u0142op<\/span><\/i> &#8216;duch opieku\u0144czy,<br \/>\nmieszkaj\u0105cy w lesie sosnowym&#8217; (pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 46<\/span>,<br \/>\nsynchronicznie bior\u0105c, mo\u017ce i osobne frazeologizmy ze wzgl\u0119du na ich semantyk\u0119.<\/p>\n<p>Duch opieku\u0144czy las\u00f3w i bor\u00f3w przyjmuje posta\u0107 mi\u0142ej staruszki i nazywany jest <i><span\nstyle=\"color: #993300\">B&ograve;row\u0105 Cotk\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 57<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">LabN I 29<\/span> = kociewskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK I 34<\/span> lub wariant <i><span style=\"color: #993300\">cotka<br \/>\nz lasu<\/span><\/i> (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 140<\/span>, kt\u00f3ry<br \/>\npojawia si\u0119 te\u017c w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">cos je &ograve;d cotczi<br \/>\nz lasu<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.1.<\/span>); por\u00f3wnaj<br \/>\nwt\u00f3rne <i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;rowa Cotka<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;biedronka&#8217;. Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">lesn&#244; baba<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;stara baba z jednym z\u0119bem, mieszkaj\u0105ca w lesie, podobna do czarownicy&#8217;<br \/>\n(Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 334, V 221<\/span> pod <i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">szarucha<\/span><\/i>, idzie w zapomnienie i straszy si\u0119 ni\u0105<br \/>\nju\u017c tylko dzieci.<\/p>\n<p>Archaiczne jest oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">lesn&#244;<br \/>\nkr\u00f3lew&#244;<\/span><\/i> &#8216;kr\u00f3lowa zamieszkuj\u0105ca niegdy\u015b Puszcz\u0119 Dar\u017clubsk\u0105&#8217; (Puckie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 334<\/span>. Nale\u017cy ona w\u0142a\u015bciwie do \u015bwiata<br \/>\nlegendarnego, aczkolwiek wyr\u00f3\u015b\u0107 mog\u0142a z dawnych wierze\u0144, analogicznie jak<br \/>\narchaiczne <i><span style=\"color: #993300\">lesn&#244; panna<\/span><\/i> &#8216;nimfa le\u015bna&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 334<\/span> (=polskiemu).<\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;rsk&#244; panna<\/span><\/i> &#8216;syrena&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 113<\/span> zna te\u017c Kociewie (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK II 133<\/span>), lecz zwrot <i><span style=\"color: #993300\">spiewac<br \/>\njak m&ograve;rsk&#244; panna<\/span><\/i> &#8216;pi\u0119knie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n113<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 22<\/span> jest oryginalne, cho\u0107<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">\u015bpiewa\u0107 jak syrena<\/span><\/i> (1912 Gomulicki) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 466<\/span>,<br \/>\nnawi\u0105zuj\u0105ce do \u015bpiewu syren w &#8220;Odysei&#8221; Homera, a w og\u00f3le &#8220;morskie kobiety&#8221;<br \/>\npi\u0119knie \u015bpiewaj\u0105 (z Ukrainy <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 638<\/span>).<\/p>\n<p>Przy sposobno\u015bci wspomnie\u0107 trzeba oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">spi\u0105c&#233; w&ograve;jsk&ograve;<\/span><\/i> &#8216;wed\u0142ug poda\u0144<br \/>\n\u015bpi\u0105ce wojsko czekaj\u0105ce na chwil\u0119, kiedy ocknie si\u0119 ze snu i pomo\u017ce Kaszubom w<br \/>\nwywalczeniu niepodleg\u0142ej Polski&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 128<\/span>,<br \/>\ncz\u0119sto w pi\u015bmiennictwie kaszubskim wspominane i lokowane w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach<br \/>\nKaszub, zwykle pod jak\u0105\u015b g\u00f3r\u0105. Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">w&ograve;jsk&ograve;<br \/>\nFara&ograve;na<\/span><\/i> &#8216;legendarne syreny \u017cyj\u0105ce w morzu&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 97<\/span> jest pog\u0142osem biblijnej zag\u0142ady wojsk<br \/>\negipskich w Morzu Czerwonym w czasie po\u015bcigu za Izraelitami (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Wj 14<\/span>), por\u00f3wnaj wmawianie naiwnym ko\u015bcierzakom, \u017ce <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ograve;ch&ograve;dz\u0105<br \/>\n&ograve;d t&#235;ch<\/i>, <i>co przez<br \/>\nM&ograve;rze Czerwon&#233; przeszl&#235;<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 212<\/span>)<br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.<\/span>).<\/p>\n<p>Do zaprezentowanych przed chwil\u0105 demon\u00f3w le\u015bnych nawi\u0105zuj\u0105 duchy le\u015bne<br \/>\nwywodz\u0105ce si\u0119 od ludzi zmar\u0142ych, przewa\u017cnie o z\u0142ej reputacji i zmar\u0142ych<br \/>\ngwa\u0142townie. Na Kaszubach dosz\u0142o do znacznego przetworzenia pierwotnych w\u0105tk\u00f3w<br \/>\npod wp\u0142ywem wolnomularstwa, chodzi bowiem najcz\u0119\u015bciej o ludzi posiadaj\u0105cych &#8211;<br \/>\nna mocy kontraktu z diab\u0142em (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>) &#8211;<br \/>\nswojego sobowt\u00f3ra.<\/p>\n<p>Nale\u017cy tu przede wszystkim <i><span style=\"color: #993300\">borowiec<\/span><\/i>,<br \/>\nznany w swej pierwotnej wersji na Kaszubach (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 58<\/span>)<br \/>\ni gdzie indziej (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 683-684<\/span>). W<br \/>\ndawniejszym uj\u0119ciu widzimy go pod nazw\u0105 archaiczn\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">zab&ograve;rowi<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;z\u0142y duch w postaci le\u015bniczego, strzeg\u0105cy boru tych, kt\u00f3rzy zapisali mu sw\u0105<br \/>\ndusz\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 166<\/span>, co w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wi\u0144c na czim jak &ugrave; Zab&ograve;row&#233;g&ograve;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 7, 48<\/span>, utworzonym wed\u0142ug schematu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wyj\u015b\u0107 na czym jak Zab\u0142ocki na mydle<\/span><\/i>. Na p\u00f3\u0142nocy<br \/>\nKaszub \u017cyje on jednak w wersji przekszta\u0142conej, np. w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec k&ograve;g&ograve;s strach jak jacht&#244;rz<br \/>\nB&ograve;r\u00f3wca<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">LabN 1, 28<\/span>, zw\u0142aszcza<br \/>\nza\u015b w obocznych nazwach: <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 pa\u0144sczi<\/span><\/i><br \/>\n(Strzebielino, G\u00f3ra) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 58, 212, IV 21<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny p\u00f3n<\/span><\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">p\u00f3n w<br \/>\np\u00f3\u0142k&ograve;szulk&ugrave;<\/span><\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka<span style=\"color: #00CCFF\">)<br \/>\nSy I 133<\/span> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">cygara<\/span><\/i>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, przy czym pierwsza nawi\u0105zuje do jego<br \/>\nkontakt\u00f3w z diab\u0142em, pozosta\u0142e do charakterystycznego stroju masona. Do innej<br \/>\njego w\u0142a\u015bciwo\u015bci nawi\u0105zuj\u0105 nazwy <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;mana<\/span><\/i><br \/>\n(\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 319<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;stacj&#244;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zjawa-sobowt\u00f3r, zw\u0142aszcza pracownik\u00f3w le\u015bnych, ogrodowych i ludzi, kt\u00f3rzy<br \/>\nzapisali diab\u0142u sw\u0105 dusz\u0119, strzeg\u0105c\u0105 ich mienia w czasie ich nieobecno\u015bci&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 146<\/span>, do czego por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch&ograve;dzec jak P&ograve;stacj&#244; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>p&ograve; nocach<\/i>]<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 4, 53<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>).<br \/>\nWy\u017cej by\u0142a mowa o <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;czi jachce<\/span><\/i> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Demony chor\u00f3b i uosobienia stan\u00f3w fizjologicznych om\u00f3wiono w innym miejscu<br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2. <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>),<br \/>\ntutaj zatem przedstawione b\u0119d\u0105 frazeologizmy zwi\u0105zane z demonami i uosobieniami<br \/>\n\u015bmierci.<\/p>\n<p>Kaszubi po cz\u0119\u015bci zachowali dawne og\u00f3lnos\u0142owia\u0144skie wyobra\u017cenie o \u015bmierci jako<br \/>\nchudej i bladej kobiecie (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">bladi jak<br \/>\nsmierc<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 40<\/span> = polskiemu), okrytej<br \/>\nnajcz\u0119\u015bciej bia\u0142ym prze\u015bcierad\u0142em i chodz\u0105cej od chaty do chaty, ale dodali do<br \/>\ntego element nowszy, tj. ostr\u0105 kos\u0119, kt\u00f3r\u0105 \u015bcina cz\u0142owiekowi g\u0142ow\u0119 (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 110<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 701<\/span>).<br \/>\nJako taka pojawia si\u0119 ona we frazeologii, przy czym zwie si\u0119 j\u0105 zwykle<br \/>\neufemistycznie <i>bi&#244;\u0142&#244;<\/i>, np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; wnetk za kims przi\u0144dze<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 99<\/span> (: polskie <i><span style=\"color: #993300\">\u015bmier\u0107&#8230;<\/span><\/i>)<br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>smierc<\/i>)<i> k&ograve;s\u0105 klepie <\/i>(<i>na<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s<\/i>)<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 99, 316<\/span>, z<br \/>\ntabu za\u015b wynika oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">ta z t\u0105<br \/>\nk&ograve;s\u0105<\/span><\/i> &#8216;uosobienie \u015bmierci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 129<\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.3.<\/span>). Gdzieniegdzie wyobra\u017cenie to<br \/>\njednoznaczniej oddaje frazeologia, np. <i><span style=\"color: #993300\">bia\u0142a baba<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;\u015bmier\u0107&#8217; (okolice Rozwadowa) <span style=\"color: #00CCFF\">Gaj 249<\/span>.<\/p>\n<p>Eufemistyczna nazwa <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; <\/span><\/i>nawi\u0105zuje do<br \/>\nprze\u015bcierad\u0142a, jakim si\u0119 zas\u0142ania, lecz jego barwa mo\u017ce pozostawa\u0107 w zwi\u0105zku z<br \/>\ndawnym kolorem szat \u017ca\u0142obnych, do czego por\u00f3wnaj oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;bl&#233;c k&ograve;g&ograve;s w bi&#244;\u0142\u0105<br \/>\nk&ograve;szulk&atilde;<\/span><\/i> &#8216;przysposobi\u0107 do pogrzebu&#8217; (K\u0119pa Oksywska) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 215<\/span>, w kt\u00f3rym wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; k&ograve;szulka<\/span><\/i> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">smierteln&#244; k&ograve;szla<\/span><\/i> &#8216;bia\u0142a koszula, w<br \/>\nkt\u00f3r\u0105 dawniej ubierano trupa&#8217; (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 113 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu), a zreszt\u0105 por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">bia\u0142a p\u0142achta<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\"> <\/span>&#8216;\u015bwi\u0105teczny i \u017ca\u0142obny str\u00f3j&#8217; (\u0141u\u017cyce) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">FischEtn 66<\/span>. Upostaciowana \u015bmier\u0107 musia\u0142a chyba<br \/>\nchodzi\u0107 boso, jak na to wskazuje oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">smiercy<br \/>\nb\u00f3t&#235; k&ugrave;pic<\/span><\/i> &#8216;nie umrze\u0107, wyzdrowie\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 61, V 112<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Rop NKP III 454<\/span>, a do dzi\u015b<br \/>\n&#8211; ju\u017c w \u017cartach &#8211; zachowa\u0142 si\u0119 przes\u0105d o wystawianiu but\u00f3w przed drzwi<br \/>\nmieszkania, w kt\u00f3rym jest kto\u015b chory; por\u00f3wnaj tu o butach w senniku (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.2.1.<\/span>). O wyzdrowieniu, uj\u015bciu \u015bmierci m\u00f3wi<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">dac smierc&#235; w p&#235;sk<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 108<\/span>, wykorzystuj\u0105cym wzorzec <i><span\nstyle=\"color: #993300\">dac k&ograve;m&ugrave; w p&#235;sk<\/span><\/i> (=polskiemu),<br \/>\ndowodz\u0105c chyba &#8220;osobowo\u015bci&#8221; \u015bmierci.<\/p>\n<p>Nazwa <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244;<\/span><\/i> tkwi r\u00f3wnie\u017c w oryginalnym<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;\u017cenic s&atilde; z bi&#244;\u0142\u0105<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 290<\/span>, a ten zwrot z kolei da\u0142<br \/>\nasumpt do narodzin nowego oryginalnego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;\u017cenic<br \/>\ns&atilde; ze zelon\u0105 <\/span><\/i><span style='color:maroon;MBFS:\nITALIC'>(<i>ze zeli\u0144sczim<\/i>)<\/span> &#8216;umrze\u0107&#8217;, &#8216;by\u0107 pochowanym&#8217; (pd, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 211, VI 290<\/span> i jego wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;\u017cenic s&atilde; z m&ugrave;raw\u0105 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>z m&ugrave;rawsk\u0105<\/i>)<\/span><br \/>\n(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 142, VI 290<\/span>. Powsta\u0142y one w wyniku<br \/>\nkontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;\u017cenic s&atilde; z bi&#244;\u0142\u0105<\/span><\/i><br \/>\nz typem <i><span style=\"color: #993300\">jic p&ograve;d dzarn&atilde;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 257<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">jic<br \/>\np&ograve;d m&ugrave;raw&atilde;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jic p&ograve;d <\/span><\/i><span style='color:maroon;\nMBFS:ITALIC'>(<i>na<\/i>)<i> zelon\u0105<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 211<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">jachac<br \/>\ndo m&ugrave;rawscz&#233;g&ograve;<\/span><\/i> (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 142<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">jachac do zeli\u0144scz&#233;g&ograve;<\/span><\/i> (pd) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 211<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">jachac do<br \/>\nzel\u00f3nczi<\/span><\/i> (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 212<\/span>, tu z<br \/>\n\u017cartobliwym nawi\u0105zaniem do autentycznych nazwisk <i><span style=\"color: #993300\">Murawski<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">Zieli\u0144ski<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">Zielonka<\/span><\/i><br \/>\njako uosobie\u0144 cmentarza lub \u015bmierci. Ko\u0142o ewolucji zamykaj\u0105 frazeologizmy typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zeli\u0144sczi<\/span><\/i> (pd), <i><span style=\"color: #993300\">zel\u00f3nka<\/span><\/i><br \/>\n(Gochy) <i><span style=\"color: #993300\">wnet za nami <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>p&ograve; nas<\/i>)<i><br \/>\nprzi\u0144dze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 211-212<\/span>, kt\u00f3re s\u0105<br \/>\nwariantami <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>smierc<\/i>)<i> wnet za kim<br \/>\nprzi\u0144dze<\/i><\/span>. Polski gwarowy zna podobne uosobienia, np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Pani Piasecka<\/span><\/i> (1874), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u00f3j\u015b\u0107 za Piaseckiego <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>za Murawskiego<\/i>)<\/span> (1890 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 164<\/span>.<\/p>\n<p>O g\u0142\u00f3wnym z\u0142ym demonie czy demonie z\u0142a, czyli diable postanowiono m\u00f3wi\u0107 w innym<br \/>\nmiejscu (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>), a o demonach z\u0142a<br \/>\nzadawanych, zwykle w pokarmie, przez czarownice, np. <i><span style='color:\nmaroon'>cz&#244;rny b\u0105k<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny mich&#244;\u0142<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>k<\/i>)<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u00f3n mich&#244;\u0142<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;tk<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;szk<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jurk<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;l<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">pikas<\/span><\/i> &#8211; pisano wy\u017cej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>). Demon\u00f3w z\u0142a znaj\u0105 Kaszubi sporo, przy czym<br \/>\nwi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich pojawia si\u0119 w zwrotach typu <i><span style=\"color: #993300\">cos<br \/>\nje na k\u00f3bla<\/span><\/i> (Cha\u0142upy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 181<\/span>,<br \/>\ncho\u0107 sam <i><span style=\"color: #993300\">k\u00f3bel<\/span><\/i> ma bogatsz\u0105<br \/>\nfrazeologi\u0119, np. oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c chitri jak k\u00f3bel<\/span><\/i><br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">miec k\u00f3bl&#235;c&#233;g&ograve; gripsa do szachr\u00f3w<\/span><\/i>,<br \/>\nw kt\u00f3rym jawi si\u0119 on jako duch oszuka\u0144stwa (<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 2, 43<\/span>).<br \/>\nA oto frazeologizmy okre\u015blonych innych z\u0142ych duch\u00f3w: <i><span style=\"color: #993300\">Stari Klink&ugrave;sz<\/span><\/i> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">Tr&#235;pati Klink&ugrave;sz<\/span><\/i> &#8216;z\u0142y duch podsycaj\u0105cy w ludziach<br \/>\nciekawo\u015b\u0107 przez szeptanie do ucha r\u00f3\u017cnych plotek, nowinek&#8217; (S\u0142awoszyno) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 328<\/span>; archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">Stari<br \/>\nPi\u0144del<\/span><\/i> &#8216;z\u0142y duch&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 275<\/span>; <i><span\nstyle=\"color: #993300\">stari &ugrave;tr&#244;p<\/span><\/i> &#8216;z\u0142y duch cz\u0142ekokszta\u0142tny,<br \/>\nkt\u00f3rego wierzenia ludowe czyni\u0105 odpowiedzialnym za op\u0119tanie cz\u0142owieka&#8217; i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cos je na st&#244;r&#233;g&ograve; &ugrave;tr&#244;pa<\/span><\/i> &#8216;o<br \/>\ntrudnym po\u0142o\u017ceniu&#8217; (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 39<\/span><br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">latac jak &ugrave;tr\u00f3piony<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 7, 48<\/span>; &#8220;nazwa <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;tr&#244;p<\/span><\/i><br \/>\npochodzi niew\u0105tpliwie z tych czas\u00f3w, kiedy uto\u017csamiano chorob\u0119 psychiczn\u0105 z<br \/>\nop\u0119taniem przez diab\u0142a&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 39<\/span>). Do<br \/>\nostatniego zwrotu, odnosz\u0105cego si\u0119 przewa\u017cnie do krowy id\u0105cej w szkod\u0119,<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">latac jak roczitnik<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 339<\/span> o tym\u017ce, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">roczitnik<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;z\u0142y duch, diabe\u0142 wywo\u0142uj\u0105cy silny wiatr&#8217;, zamieszkuj\u0105cy rokicin\u0119 i dlatego<br \/>\nzwie si\u0119 go <i><span style=\"color: #993300\">roczitnik z Rokic&#235;na<\/span><\/i> (K\u0119pa<br \/>\nOksywska), <i><span style=\"color: #993300\">roczitnik z Roczitk<\/span><\/i> (K\u0119pa<br \/>\n\u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 339<\/span>, przy czym <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Roczitczi<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">Roczic&#235;na<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;piek\u0142o jakby to by\u0142a jaka\u015b miejscowo\u015b\u0107&#8217;, a por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Roczitczi<\/span><\/i> &#8211; miejscowo\u015b\u0107 pod<br \/>\nGowidlinem <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 339<\/span>. W kaszubskiej literaturze<br \/>\npojawia si\u0119 on w zwrotach <i><span style=\"color: #993300\">wierz&#235;c w co jak<br \/>\nczarzb\u00f3n w Roczitnika<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c tajemny jak<br \/>\nRoczitnik<\/span><\/i>, przy czym czyni si\u0119 go nadto opiekunem czarodziejskich<br \/>\nro\u015blin (<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 5, 56<\/span>). O diable jako sprawcy<br \/>\nwiatr\u00f3w, zw\u0142aszcza wir\u00f3w ju\u017c pisano (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span><br \/>\ni <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;lawi zajc<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;z\u0142y duch w postaci kulawego zaj\u0105ca, ukazuj\u0105cy si\u0119 wisielcom przed zamierzonym<br \/>\nsamob\u00f3jstwem&#8217; (pn, \u015br), przy czym na K\u0119pie \u017barnowieckiej strasz\u0105 nim dzieci: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ugrave;lawi zajc za tob\u0105 przi\u0144dze<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 295, VI 173<\/span>, a por\u00f3wnaj bia\u0142oruskiego kulawego<br \/>\ndemona le\u015bnego, a u \u0141u\u017cyczan i Niemc\u00f3w wierzenie, \u017ce kulawy zaj\u0105c jest<br \/>\nniew\u0105tpliwym wcieleniem wied\u017amy (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 620<\/span>),<br \/>\nte\u017c zoomorficzn\u0105 cech\u0119 diab\u0142a (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">sm&atilde;tk<\/span><\/i> to bli\u017cej<br \/>\nnieokre\u015blona posta\u0107, b\u0119d\u0105ca zapewne prze\u017cytkiem wierze\u0144 poga\u0144skich, a<br \/>\nzepchni\u0119ta do roli diab\u0142a, dawne b\u00f3stwo Pomorzan do nich \u017cyczliwie<br \/>\nustosunkowane, opieku\u0144cze, np. <i><span style=\"color: #993300\">sm&atilde;tk<\/span><\/i><br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve; &ograve;sam&atilde;t&#244;\u0142<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;o zakochanym po uszy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 94<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cos je na sm&atilde;tka<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 95<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">LabN 6, 50<\/span>. W literaturze<br \/>\nkaszubskiej od Derdowskiego, te\u017c potem u \u017beromskiego jako demon z\u0142a<sup><small><a href=\"#16\">16<\/a><\/sup><\/small>,<br \/>\na por\u00f3wnaj tu <i><span style=\"color: #993300\">sm&atilde;tk<\/span><\/i>, polski <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sm\u0119tek<\/span><\/i>, zestawiony z \u0142otewskim <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sm&ucirc;ts<\/span><\/i> &#8216;duch powoduj\u0105cy, \u017ce cz\u0142owiek<br \/>\nb\u0142\u0105dzi po r\u00f3\u017cnych miejscach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 704<\/span>.<\/p>\n<p>4.1.4. Osobno warto rozpatrzy\u0107 niekt\u00f3re uosobienia, szczeg\u00f3lnie biedy i<br \/>\nprzedn\u00f3wka, pewnych zjawisk przyrodniczych i stan\u00f3w fizjologicznych, przy<br \/>\nokazji odsy\u0142aj\u0105c do niekt\u00f3rych analogicznych fakt\u00f3w, mianowicie dotycz\u0105cych<br \/>\nchor\u00f3b (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>) i \u015bmierci (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Interesuj\u0105ce s\u0105<br \/>\nuosobienia biedy i przedn\u00f3wka. We frazeologii kaszubskiej przys\u0142owiowa bieda i<br \/>\nprzedn\u00f3wek reprezentowane s\u0105 wieloma faktami, cz\u0119\u015bciowo motywowanymi tre\u015bciami<br \/>\nwierzeniowymi. Oryginalne w tym znaczeniu wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244;<br \/>\nswinia<\/span><\/i>, te\u017c w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s w&#235;b&ograve;d\u0142a <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>k&ograve;m&ugrave;s s&atilde; &ograve;bjawi\u0142a<\/i>)<\/span><br \/>\n&#8216;zazna\u0107 biedy&#8217; (Przodkowo, Pomieczyno) i <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244;<br \/>\nswinia do k&ograve;g&ograve;s zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i> &#8216;bieda zagl\u0105da do kogo\u015b&#8217;<br \/>\n(Pob\u0142ocie, Lewino, Strzepcz) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 150<\/span> &#8211;<br \/>\nzajmuje, jak wida\u0107, obszar niewielki na pograniczu p\u00f3\u0142nocnych i \u015brodkowych<br \/>\nKaszub i okre\u015blone jest jako archaiczne, gdy jest to raczej znaczenie nowe,<br \/>\nwt\u00f3rne wobec <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia<\/span><\/i> (\u015br) = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny k&ograve;t<\/span><\/i> &#8216;obrazowe wyra\u017cenie na<br \/>\nwyga\u015bni\u0119cie ognia w piecu&#8217;, wt\u00f3rnie te\u017c: &#8216;miejsce nienagrzane w piecu<br \/>\nchlebowym&#8217;, a o tych faktach by\u0142a mowa (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>).<br \/>\n\u017bywotno\u015b\u0107 frazeologizm\u00f3w tej grupy i jej zderzenie z interesuj\u0105cymi tutaj nas<br \/>\nfaktami spowodowa\u0142o skrzy\u017cowania i w rezultacie wyj\u015bcie poza pierwotny zakres.<br \/>\nRozpatrywane pole znaczeniowe reprezentuje przede wszystkim wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; krowa<\/span><\/i> &#8216;bieda, opa\u0142y, ci\u0119\u017ckie po\u0142o\u017cenie&#8217;<br \/>\nw zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; krowa k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nw&#235;b&ograve;dze <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>w&#235;depce<\/i>)<\/span><br \/>\n&#8216;kto\u015b dozna biedy&#8217; (Wejherowo, Wielki Kack, Strzepcz, Szemud) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, \u015bl\u0105skie <i><span style=\"color: #993300\">jeszcze<br \/>\nmu czarna krowa nie wybod\u0142a<\/span><\/i> (1858 i 1960) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nII 208<\/span>, (por\u00f3wnaj struktur\u0119: <i><span style=\"color: #993300\">Kto ma<br \/>\nksi\u0119dza w rodzie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i><br \/>\ntego bieda nie dobodzie <\/i>(<i>nie ubodzie<\/i>)<\/span>), maj\u0105cym wsparcie w<br \/>\npolskim historycznym <i><span style=\"color: #993300\">Domy\u015blisz si\u0119<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> kiedy czarny w\u00f3\u0142 na nog\u0119<br \/>\nnast\u0105pi<\/i><\/span> &#8216;gdy nast\u0105pi bieda, niebezpiecze\u0144stwo&#8217; (1618) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 761<\/span>, te\u017c bia\u0142oruskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">tahdy poznajesz \u017cycie, jak czorny wo\u0142 nastupi\u0107 na nohu<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;jak przyjd\u0105 k\u0142opoty \u017cyciowe&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 77<\/span><br \/>\n(analogicznie <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 350<\/span>, jak nadto: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">haruje jak czorny wo\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Piet<br \/>\n369<\/span>), a wydaje si\u0119, \u017ce nale\u017cy tu zwrot <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nb&ugrave;la &ugrave;b\u00f3d\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 234<\/span>,<br \/>\ncho\u0107 por\u00f3wnaj demony polne (<span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>).<\/p>\n<p>I to wyra\u017cenie wysz\u0142o poza pierwotny zakres w wyniku na\u0142o\u017cenia si\u0119 na fakty z<br \/>\npola znaczeniowego <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;<br \/>\nt\u0142&#235;cze<\/span><\/i>, o kt\u00f3rych mowa ni\u017cej, tu za\u015b por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">teg&ograve; cz&#244;rn&#244; krowa t\u0142&#235;cze<\/span><\/i>, o kt\u00f3rych mowa<br \/>\nni\u017cej, tu za\u015b por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">teg&ograve; cz&#244;rn&#244; krowa<br \/>\nt\u0142&#235;cze<\/span><\/i> &#8216;jest w biedzie, ci\u0119\u017ckim po\u0142o\u017ceniu&#8217; (St\u0119\u017cyca, Kamienica<br \/>\nSzlachecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 357<\/span>. Bogatsze wszak we<br \/>\nfrazeologi\u0119 jest oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny<br \/>\nch\u0142op<\/span><\/i> &#8216;przys\u0142owiowa bieda, przedn\u00f3wek&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n151<\/span>, raczej na po\u0142udniu Kaszub, a ze \u015brodkowych Kaszub znane we wt\u00f3rnym<br \/>\nznaczeniu: &#8216;b\u0142\u0119dny ognik&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>).<br \/>\nWyst\u0119puje ono w zwrocie: <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s ju m&#244; <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op &ugrave; k&ograve;g&ograve;s je<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 39<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op<br \/>\ntrzim&#244; k&ograve;nie<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151, II 39<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op prz&#235;szed\u0142 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>zaz&#233;r&#244;<\/i>)<i> do<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151, II 39<\/span>,<br \/>\nprzy czym do ostatniego por\u00f3wnaj cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">us&#225;r<br \/>\nprzyjech&#225;\u0142<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">us&#225;r wl&#225;z do g&#225;rk\u00f3w<\/span><\/i><br \/>\n(1893 <span style=\"color: #00CCFF\">\u015awi\u0119tek<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n791<\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">us&#225;r<\/span><\/i> &#8216;bieda, g\u0142\u00f3d,<br \/>\nprzedn\u00f3wek&#8217;, pierwotnie <i><span style=\"color: #993300\">husarz<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;rozb\u00f3jnik&#8217; czy &#8216;s\u0142u\u017c\u0105cy w husarii&#8217;, a wi\u0119c \u017co\u0142nierz i wojna zwiastowa\u0142y bied\u0119,<br \/>\ng\u0142\u00f3d. Ponadto z Kaszub znane oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#233;g&ograve;<br \/>\nch\u0142opa w&#235;gnac<\/span><\/i> &#8216;wwie\u017a\u0107 pierwsze snopy do stodo\u0142y&#8217; (Brze\u017ano<br \/>\nSzlacheckie) i <i><span style=\"color: #993300\">zes\u0142ac k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\ncz&#244;rn&#233;g&ograve; ch\u0142opa<\/span><\/i> &#8216;zem\u015bci\u0107 si\u0119, spowodowa\u0107 n\u0119dz\u0119 u kogo\u015b, np.<br \/>\nprzez rzucenie uroku na byd\u0142o, pod\u0142o\u017cenie ognia&#8217; (Pr\u0105dzona) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, przy czym ostatni dowodzi ju\u017c wychodzenia<br \/>\npoza swoje pierwotne pole znaczeniowe. Czarna barwa przypisywana jest z\u0142u i<br \/>\ndemonom z\u0142a w og\u00f3le (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 553, 555<\/span>), do<br \/>\nczego por\u00f3wnaj mo\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;wies&#235;c cz&#244;rn\u0105<br \/>\nch&ograve;r\u0105d\u017cew<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">zjic cz&#244;rn\u0105<br \/>\nch&ograve;r\u0105d\u017cew<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">5.1.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Om\u00f3wione dwa frazeologizmy z tego pola, maj\u0105c analogie w polskich gwarach lub w<br \/>\nfaktach historycznych, nie wyczerpuj\u0105 wszak bogactwa kaszubskiej frazeologii w<br \/>\ntym zakresie. Wydaje si\u0119, i\u017c bardzo stare mo\u017ce by\u0107 takie znaczenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#233;da<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;dka<\/span><\/i>,<br \/>\nwyst\u0119puj\u0105ce w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;da k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\nzaz&#233;r&#244; w &ograve;cz&#235;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 103<\/span><br \/>\n(=polskiemu), a tak\u017ce w oryginalnym <span style=\"color: #993300\">[<i>wieczn&#244;<\/i>]<i> bi&#233;da wlaz\u0142a w jadra<\/i><\/span> &#8216;po nieudanym<br \/>\npo\u0142owie&#8217; (Cha\u0142upy, Rozewie, Wielka Wie\u015b) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 130<\/span><br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;da wlaz\u0142a k&ograve;m&ugrave;s w \u017carna<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zabrak\u0142o zbo\u017ca na m\u0105k\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 277<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#233;da &ugrave;c&#233;k&#244;<\/span><\/i> &#8211; m\u00f3wi\u0105, gdy z pierwszym<br \/>\nzbo\u017cem wje\u017cd\u017caj\u0105 do stodo\u0142y (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 103<\/span>.<br \/>\nWariantem <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;da wlaz\u0142a w jadra<\/span><\/i> jest<br \/>\nrybackie <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;rsczi k&ugrave;r<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>k<\/i>)<\/span> (=kurek<br \/>\nszary, <i>Trigla quarnardus<\/i>) <i><span style=\"color: #993300\">wl&#244;z\u0142 w jadra<\/span><\/i><br \/>\n(Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 150<\/span>, przy czym o owym b\u0105ku<br \/>\nwspomniano wy\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span> i <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>). One leg\u0142y z kolei u podstaw zwrotu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;so\u0142 je do k&ograve;g&ograve; wlaz\u0142i<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;\u017cyje w n\u0119dzy&#8217; (Ku\u017anica) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 338<\/span>.<\/p>\n<p>Przytoczona wy\u017cej frazeologia prowadzi te\u017c do powstania apelatyw\u00f3w <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jak&ugrave;bnik<\/span><\/i> &#8216;przedn\u00f3wek&#8217; i &#8216;uosobienie<br \/>\nprzys\u0142owiowej biedy na przedn\u00f3wku&#8217;, wyst\u0119puj\u0105cym w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;n&#235;kac jak&ugrave;bnika ze stodo\u0142&#235;<\/span><\/i> &#8216;wwie\u017a\u0107<br \/>\npierwsze zbo\u017ce do stodo\u0142y&#8217; (K\u0119pa Swarzewska i \u017barnowiecka) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 77<\/span>, wed\u0142ug wcze\u015bniej przypominanych zwrot\u00f3w <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#233;g&ograve; ch\u0142opa w&#235;gnac<\/span><\/i>, a ponadto<br \/>\npor\u00f3wnaj te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">jak&ugrave;bnik<\/span><\/i>&#8211;<i><span\nstyle=\"color: #993300\">sk&ugrave;bnik<\/span><\/i> (= przys\u0142owiowa bieda na<br \/>\nprzedn\u00f3wku) <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;szed\u0142 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>na g&atilde;s&#235;<\/i>]<\/span> (Ch\u0142apowo)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 77<\/span>. Przyczyni\u0142y si\u0119 do tego przys\u0142owia<br \/>\nzwi\u0105zane ze \u015bwi\u0119tym Jakubem (1861 <span style=\"color: #00CCFF\">Chociszewski<\/span>)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 822<\/span>, a wydaje si\u0119, i\u017c blisko\u015b\u0107 brzmieniowa<br \/>\nJakuba z cz\u0119stym na Kaszubach nazwiskiem <i><span style=\"color: #993300\">Labuda<\/span><\/i><br \/>\ndoprowadzi\u0142a do narodzin apelatywu <i><span style=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;uosobienie n\u0119dzy, biedy&#8217;, tkwi\u0105cym w wariancie <i><span style=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da<br \/>\nju do k&ograve;g&ograve; zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i> (pn-zach), a w znaczeniu &#8216;uosobienie<br \/>\nniepowodzenia podczas gry w karty&#8217; w zwrocie oryginalnym <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">do<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s prz&#235;jach&#244;\u0142<\/span><\/i> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da &ugrave; k&ograve;g&ograve;s je<\/span><\/i><br \/>\n(pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 328<\/span>, a wi\u0119c jak np. w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op prz&#235;szed\u0142<\/span><\/i>. Doda\u0107 by mo\u017cna, i\u017c<br \/>\nbardzo szeroko rozpowszechniony jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">jic w<br \/>\nLab&ugrave;dow&atilde;<\/span><\/i> &#8216;doznawa\u0107 niepowodzenia&#8217; (pn-\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 328<\/span>.<\/p>\n<p>Powy\u017csze frazeologizmy wraz z ich interpretacj\u0105 umo\u017cliwiaj\u0105 zrozumienie serii<br \/>\nnast\u0119puj\u0105cych fakt\u00f3w: <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;przedn\u00f3wek&#8217;, &#8216;uosobienie biedy na przedn\u00f3wku&#8217; i &#8216;brak pieni\u0119dzy&#8217; (pd)<br \/>\n(por\u00f3wnaj nazwisko <i><span style=\"color: #993300\">Jach<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 72<\/span> i spieszczenie <i><span style=\"color: #993300\">Jach<\/span><\/i><br \/>\nod <i><span style=\"color: #993300\">Jan<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n79<\/span>, zw\u0142aszcza za\u015b <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;ch&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;nieu\u017cytki rolne, figuralne przys\u0142owiowe okolica zapad\u0142a&#8217; (Sianowo, Szemud) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 79<\/span> i zwroty z nim: <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim<br \/>\nzaz&#233;r&#244; w brzuch <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>scysk&#244;<br \/>\nbrzuch<\/i>)<\/span> (Lipusz), <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s do dwi&#233;rzi zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i> (Borowiec), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chim ju do jizb&#235; wl&#244;z\u0142<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chim wl&#244;z\u0142 za pi&#233;ck i tam m&#244; s&#233;dem m\u0142odich<\/span><\/i><br \/>\n(Borzyszkowy), <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chima w&#235;g\u00f3niac<\/span><\/i><br \/>\n(St\u0119\u017cyca) obok <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chima w&#235;p&atilde;dz&#235;c<\/span><\/i><br \/>\n(Wiele), <i><span style=\"color: #993300\">na j&#244;chima &ograve;stawic<\/span><\/i><br \/>\n(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 72<\/span>, przy czym por\u00f3wnaj tu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;stawic cos na cz&#244;rn\u0105 g&ograve;dz&#235;n&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 150, 336<\/span> (= polskiemu), ponadto: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec j&#244;chima w czeszinie<\/span><\/i> (Brze\u017ano Szlacheckie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 73<\/span> jako wariant wobec polskiego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mie\u0107 p\u0142\u00f3tno w kieszeni<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nI 325<\/span>. Warto jeszcze wymieni\u0107 <i><span style=\"color: #993300\">wyp\u0119dza\u0107<br \/>\nJ&#244;chyma<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">wguni\u0105nie<\/span><\/i> [!] <i><span\nstyle=\"color: #993300\">J&#244;chyma<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">wyp\u0119dza\u0107<br \/>\nJ&#244;chyma w d&#233;flach<\/span><\/i> &#8211; o wypieku pierwszego chleba z nowych zbior\u00f3w,<br \/>\nczemu towarzyszy\u0107 mia\u0142y ta\u0144ce (Bytowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 158,<br \/>\n159, 238<\/span>, gdzie nadto przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Na<br \/>\nswianty Jerzy Jochym ju\u017c bie\u017cy<\/span><\/i> (Os\u0142awa D\u0105browa). \u00d3w <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chim<\/span><\/i> pojawia si\u0119 jeszcze we frazeologizmach:<br \/>\noryginalny <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim w d\u0142ud\u017cich d&#235;flach p&atilde;dzy<\/span><\/i><br \/>\nobok eufemistycznego <i><span style=\"color: #993300\">ten w tich d\u0142ud\u017cich d&#235;flach<\/span><\/i><br \/>\n(= pantofel drewniany) <i><span style=\"color: #993300\">p&atilde;dzy <\/span><\/i>&#8216;kto\u015b<br \/>\npo pierwszych om\u0142otach jedzie do m\u0142yna&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 72-73<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim&ograve;w&#233; k&ograve;rczi<\/span><\/i> &#8216;du\u017ce<br \/>\ndrewniane pantofle, niedopasowane do nogi&#8217; (p\u00f3\u0142nocne Zabory) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 73<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nk&ograve;rczi p&ograve; j&#244;chimie<\/span><\/i> (Lipusz) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 72<\/span>, do czego por\u00f3wnaj wyobra\u017cenia Kaszub\u00f3w o czarownicy (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>). Widoczna produktywno\u015b\u0107 tego typu wywo\u0142a\u0142a<br \/>\nwyraz <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chimczik<\/span><\/i> &#8216;uosobienie biedy na<br \/>\nprzedn\u00f3wku&#8217; (Borowy M\u0142yn) i &#8216;uosobienie snu&#8217;, m.in. w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chimczik k&ograve;g&ograve;s &ugrave;rz\u0105dzy\u0142<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;kto\u015b zasn\u0105\u0142&#8217; (Pr\u0105dzonka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 73<\/span>, co ju\u017c pod<br \/>\nwp\u0142ywem typu <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze<\/span><\/i>,<br \/>\no kt\u00f3rym ni\u017cej. Bardzo \u0142atwo zreszt\u0105 w tym stanie rzeczy rodz\u0105 si\u0119 nowe fakty,<br \/>\nnp. <i><span style=\"color: #993300\">M&#235;rk<\/span><\/i> (= duch biedy) <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ju do k&ograve;g&ograve;s zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 3, 32<\/span>.<\/p>\n<p>Dla zobrazowania wszystkich zasz\u0142ych tu proces\u00f3w przypomnie\u0107 trzeba, niejako na<br \/>\nmarginesie, wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142odny czas<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;przedn\u00f3wek&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 161, 325<\/span> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">g\u0142odny zymk<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 216<\/span><br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017ci zymk <\/span><\/i>(pn, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 218<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017ci<br \/>\nj&#244;chim<\/span><\/i> (Parchowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 218<\/span> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017ci Jan<\/span><\/i> (wyobra\u017cany jako wysoki i chudy<br \/>\nm\u0119\u017cczyzna), kt\u00f3ry przed \u017cniwami odwiedza chaty i prosi o schowane dla niego<br \/>\nzapasy \u017cywno\u015bci (pn, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 218<\/span> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch&ugrave;di zymk (prz&#235;szed\u0142)<\/span><\/i> (Wejherowskie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 216<\/span> = <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;miarti<br \/>\nzymk<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 21<\/span>. Owego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chima<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017c&#233;g&ograve;<br \/>\nj&#244;chima<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017c&#233;g&ograve; Jana<\/span><\/i><br \/>\n\u0142\u0105czy\u0107 nale\u017cy ze \u015bw. Janem (24 VI)<sup><small><a href=\"#16a\">16a<\/a><\/sup><\/small>, por\u00f3wnaj bowiem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">chtos je tak d\u0142ud\u017ci jak na swi&atilde;ti Jan dz&#233;\u0144<\/span><\/i><br \/>\n(Lubo\u0144, Pr\u0105dzonka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 79<\/span> (:polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">d\u0142ugi jak dzie\u0144 na przedn\u00f3wku<\/span><\/i>, por\u00f3wnaj<br \/>\nbia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">do\u0142hi jak pietro\u0142\u015bki dzie\u0144<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">Pietro\u0142\u015bki (Kupalny) Iwan<\/span><\/i> (tj. 24<br \/>\nVI) <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 145, 147<\/span> czy kaszubskie przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Swi&atilde;ti Jan wiedno t&atilde; bi&#233;d&atilde; sle<\/span><\/i><br \/>\n(\u0141ebno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 79<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Na<br \/>\nG&#244;chach wiedno j&#244;chim<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 113<\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.5.<\/span>). \u017bywotno\u015b\u0107 tego rodzaju zwrot\u00f3w<br \/>\nodbi\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bciowo na frazeologii w zakresie uosobie\u0144 mrozu (zob. ni\u017cej).<\/p>\n<p>Stosunkowo liczne s\u0105 r\u00f3wnie\u017c uosobienia snu, wchodz\u0105ce w sk\u0142ad wielu zwrot\u00f3w,<br \/>\ndla kt\u00f3rych punktem wyj\u015bcia wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 og\u00f3lne <i><span style=\"color: #993300\">spik<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s m&ograve;rzi <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>gr&atilde;dzy<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 357, III 106, V 129<\/span> (=polskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sen kogo morzy<\/span><\/i>) z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sen k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 357<\/span>, gdzie cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">t\u0142&#235;cze<\/span><\/i><br \/>\nwt\u00f3rny, mo\u017ce pod wp\u0142ywem fakt\u00f3w z pola typu <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244;<br \/>\nkrowa k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze<\/span><\/i>, o czym wy\u017cej przy uosobieniach<br \/>\nbiedy. Za senno\u015b\u0107 Kaszubi, zw\u0142aszcza w Kartuskiem, czyni\u0105 odpowiedzialnym <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzeni&atilde;<\/span><\/i> &#8216;uosobienie snu&#8217; (\u015br) (wt\u00f3rnie:<br \/>\n&#8216;uosobienie biedy&#8217;), zreszt\u0105 autentyczne i cz\u0119ste nazwisko kaszubskie. Oto inne<br \/>\nokre\u015blenia tego uosobienia: <i><span style=\"color: #993300\">Grzesz<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>k<\/i>)<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzenk<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">\u017bu\u017ca<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105cy<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">slepi<\/span><\/i>,<br \/>\nale i <i><span style=\"color: #993300\">Lenca <\/span><\/i>oraz sk\u0105din\u0105d <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chimczik<\/span><\/i>, <span style=\"color: #993300\">kania<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pask&ugrave;da<\/span><\/i> itp.<\/p>\n<p>Za podstawowy przyj\u0105\u0107 mo\u017cna oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s bierze <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>t\u0142&#235;cze, d&#235;szi, nam&#244;wi&#244;<\/i>)<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n378, V 357<\/span>,<span style=\"color: #00CCFF\"> LabN 2, 41<\/span> z wariantem: z<br \/>\njednej strony <i><span style=\"color: #993300\">Grzesz k&ograve;g&ograve;d<br \/>\nm&ograve;rzi <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>t\u0142ucze<\/i>)<\/span><br \/>\n(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 378<\/span> i <i style='MBFS:\nnormal'><span style=\"color: #993300\">grzeszk k&ograve;g&ograve; tr&#244;pi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\"> (<i>m&ograve;rzi<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Maj 92, 391<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 378<\/span><br \/>\nz widocznym wp\u0142ywem typu <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s d&#235;szi<\/span><\/i> <span style=\"color: #993300\">(<i>m&ograve;rzi, tr&#244;pi<\/i>)<\/span>, z drugiej za\u015b <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze mak\u00f3wk\u0105<\/span><\/i><br \/>\n(=g\u0142\u00f3wk\u0105 maku) i <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s<br \/>\n&ograve;bs&#235;p&#244;\u0142 mak&atilde;<\/span><\/i> &#8216;o cz\u0142owieku, kt\u00f3ry podrzemuje lub ju\u017c<br \/>\nzasypia&#8217; (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 38<\/span> (por\u00f3wnaj bia\u0142oruskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u015bpi\u0107<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jak maku naje\u0142szysia<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 393<\/span>,<br \/>\npolskie <i><span style=\"color: #993300\">sypa\u0107 mak na oczy<\/span><\/i> &#8216;powodowa\u0107<br \/>\nszybkie za\u015bni\u0119cie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 417<\/span>; zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.3.1.<\/span>). Do nich przypomnie\u0107 nale\u017cy wierzenie, \u017ce <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzenk to patr\u00f3n spi\u0105c&#235;ch<\/span><\/i> (Strzepcz, Z\u0119blewo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 378<\/span> i \u017ce mak po polach i ogrodach <i><span\nstyle=\"color: #993300\">rozs&#233;w&#244; w adwence Grzenia<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>cz&#233; &ograve;n zemi&atilde;<br \/>\nchce &ugrave;spic na z&#235;m&atilde;&#8230; <\/i><\/span>(Puzdrowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 38<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.1.<\/span>).<br \/>\nR\u00f3wne oryginalnemu zwrotowi podstawowemu jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">\u017bu\u017ca<br \/>\nk&ograve;g&ograve; bierze <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>t\u0142&#235;cze<\/i>)<\/span> (K\u0119pa Swarzewska i Pucka) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 318<\/span>, w kt\u00f3rym uosobienie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017bu\u017ca<\/span><\/i> wywodzi si\u0119 od <i><span style=\"color: #993300\">\u017cu\u017ca<\/span><\/i><br \/>\nw ko\u0142ysance lub czasownika <i><span style=\"color: #993300\">\u017cu\u017cac<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;spa\u0107&#8217;, &#8216;usypia\u0107 dziecko \u015bpiewem i ko\u0142ysaniem&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n318<\/span>, i <i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105cy ju k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nbierz\u0105 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>p&ograve;bi&#233;raj\u0105<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 129<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105cy k&ograve;m&ugrave;s s&atilde; zal&#233;caj\u0105<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 129<\/span> oraz <i><span style=\"color: #993300\">slepi<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s s&atilde; zal&#233;c&#244;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n341<\/span> = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 88<\/span>, zwykle w<br \/>\nliczbie mnogiej <i><span style=\"color: #993300\">slepi k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\ns&atilde; zal&#233;caj\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 74<\/span>.<\/p>\n<p>Za oryginalny zwrot uzna\u0107 te\u017c nale\u017cy <i><span style=\"color: #993300\">Lenca<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s rz&atilde;dzy<\/span><\/i> &#8216;komu\u015b chce si\u0119 spa\u0107, drzemie&#8217;<br \/>\n(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 354<\/span>, gdzie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lenca <\/span><\/i>&#8216;uosobienie snu&#8217;, ale tak\u017ce autentyczne<br \/>\nnazwisko kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">Lenc<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>a<\/i>)<\/span>, r\u00f3wnie\u017c w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">Lenca ju za kims stoji<\/span><\/i> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lenca ju sedzy k&ograve;le pi&#233;cka<\/span><\/i> &#8216;z kim\u015b jest<br \/>\nczas do spania&#8217; (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 354<\/span>, powsta\u0142ych w<br \/>\nwyniku kontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">Lenca k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nrz\u0105dzy<\/span><\/i> ze zwrotem typu <i><span style=\"color: #993300\">cos ju je za<br \/>\nkrzebt&atilde; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>p&ugrave;kl&atilde;<\/i>)<i><br \/>\n<\/i><\/span>&#8216;co\u015b wkr\u00f3tce nast\u0105pi&#8217; (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 137, 253<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">cos je ju za pi&#233;ck&atilde;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 245<\/span>, jak m\u00f3wi si\u0119 np. o zbli\u017caj\u0105cych si\u0119<br \/>\n\u017cniwach czy \u015bmierci. Wariantem zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">Lenca<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s rz\u0105dzy<\/span><\/i> jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chimczik<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s &ugrave;rz\u0105dzy\u0142<\/span><\/i> &#8216;zasn\u0105\u0142&#8217; (Pr\u0105dzonka), przy czym <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chimczik<\/span><\/i> to pierwotnie uosobienie przys\u0142owiowej<br \/>\nbiedy na przedn\u00f3wku (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">wy\u017cej<\/span>). Trzeba tu<br \/>\njeszcze wyja\u015bni\u0107, \u017ce czasownik <span style=\"color: #993300\">(<i>&ugrave;<\/i>)<i>rz&atilde;dz&#235;c<\/i><\/span> &#8216;przyj\u0105\u0107 do s\u0142u\u017cby na<br \/>\npewien okres&#8217;, np. <i><span style=\"color: #993300\">gb&ugrave;r &ugrave;rz\u0105dzy\u0142<br \/>\nsobie parobka<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 391<\/span>, wobec czego<br \/>\nomawiane zwroty wywodz\u0105 si\u0119 z frazeologizm\u00f3w o innym znaczeniu, mianowicie o<br \/>\ngodzeniu s\u0142u\u017cby (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.2.<\/span>).<\/p>\n<p>Kaszubski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">grzeszk k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\n&ograve;cz&#235; zamik&#244;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 194<\/span> odpowiada<br \/>\npolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">sen zamyka komu oczy<\/span><\/i> &#8216;kto\u015b<br \/>\nzasypia&#8217;. Posiada on kilka wariant\u00f3w: 1. <i><span style=\"color: #993300\">Grzenk<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s ju pi&#244;sk w &ograve;czka s&#235;pie<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 2, 41<\/span>, co z <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia<br \/>\nk&ograve;g&ograve; bierze<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">miec pi&#244;sk<br \/>\nw &ograve;czach<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 sennym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 309<\/span><br \/>\n(= polskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SJP VI 293<\/span>) oraz <i><span\nstyle=\"color: #993300\">nas&#235;pac k&ograve;m&ugrave; pi&#244;sk&ugrave; w &ograve;cz&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zamydli\u0107 komu oczy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS XII 188<\/span> (: polskie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">sypa\u0107 komu piaskiem w oczy<\/span><\/i>), kt\u00f3remu<br \/>\nodpowiadaj\u0105: <i><span style=\"color: #993300\">slepi k&ograve;m&ugrave;s s&#235;pi\u0105 w<br \/>\n&ograve;cz&#235; pi&#244;sk<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 74<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017bu\u017ca s&#235;pie k&ograve;m&ugrave; ju pi&#244;sk w &ograve;cz&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;kto\u015b drzemie&#8217; (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 177<\/span>, przy czym w<br \/>\nostatnim widzie\u0107 mo\u017cna wp\u0142yw typu <i><span style=\"color: #993300\">kn&#244;p&#235; za<br \/>\n&ugrave;sz&#235; chw&#244;taj\u0105<\/span><\/i> &#8216;mr\u00f3z szczypie w uszy&#8217; (Gochy) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 177, VI 13<\/span>; 2. <i><span style=\"color: #993300\">pask&ugrave;da<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s zacysk&#244; &ograve;cz&#235; <\/span><\/i>&#8216;kto\u015b drzemie&#8217; (K\u0119pa<br \/>\nSwarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 38<\/span>, gdzie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pask&ugrave;da<\/span><\/i> &#8216;uosobienie snu&#8217;, ale pierwotnie<br \/>\n&#8216;partacz&#8217;, &#8216;cz\u0142owiek brzydki fizycznie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 38<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj wszak polskie gwarowe <i><span style=\"color: #993300\">paskudnik<\/span><\/i><br \/>\nw &#8222;z\u017cynaj\u0105 paskudnika z oka krowy jak j\u0105 pochyci&#8221;<sup><small><a href=\"#17\">17<\/a><\/sup><\/small>), tak\u017ce w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c z pask&ugrave;d\u0105 na jedno<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;nie by\u0107 nic lepszym od kogo\u015b&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 91, VI 59<\/span><br \/>\nz &#8222;wype\u0142nieniem&#8221; owego <i><span style=\"color: #993300\">z kims <\/span><\/i>cz\u0142onem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pask&ugrave;da<\/span><\/i>, co mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 kontaminacj\u0105<br \/>\nze zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">pask&ugrave;da k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\nzacysk&#244; &ograve;cz&#235;<\/span><\/i>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zaciska\u0107 oczy<\/span><\/i> &#8216;trwa\u0107 w ukrywanym gniewie&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 727<\/span>.<\/p>\n<p>Do powy\u017cszych doda\u0107 trzeba oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">Grzena<br \/>\njedze z pi&#244;sk&atilde;<\/span><\/i> &#8211; do kogo\u015b drzemi\u0105cego (Mechelinki, Mi\u0142oszewo,<br \/>\nPrzetoczyno, Pob\u0142ocie, Szemud) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 378<\/span>,<br \/>\naczkolwiek pozostaje on w zale\u017cno\u015bci od typu <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;ti<br \/>\nPioter z ko\u0142&#244;czami jedze<\/span><\/i> &#8216;grzmi&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>).<br \/>\nTo dowodzi zachodzenia na siebie r\u00f3\u017cnych p\u00f3l znaczeniowych we frazeologii.<br \/>\nPodobnie dzieje si\u0119 zreszt\u0105 w <i><span style=\"color: #993300\">przypadku<br \/>\nm&ograve;ra <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>kania<\/i>)<i><br \/>\nk&ograve;g&ograve;s tr&#244;pi <\/i><\/span>&#8216;o cz\u0142owieku sennym&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 379<\/span>, co przeniesione, bo pierwotnie &#8216;dr\u0119czy\u0107 we<br \/>\n\u015bnie&#8217;, tak\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">kania k&ograve;g&ograve;s t\u0142ucze <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>&ugrave;t\u0142uk\u0142a<\/i>)<\/span><br \/>\n&#8211; o kim\u015b drzemi\u0105cym, kto zasn\u0105\u0142 (Le\u015bno, Kaszuba) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n129<\/span>, kt\u00f3re to zwroty uzna\u0107 mo\u017cna za wariantowe z kontaminacji typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>tr&#244;pi<\/i>)<\/span> z typem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;ra k&ograve;g&ograve;s m&ograve;rzi <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>d&#235;szi<\/i>)<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>). Kania wesz\u0142a do tego rodzaju zwrot\u00f3w chyba<br \/>\nbezpo\u015brednio pod wp\u0142ywem widowiska ludowego <i><span style=\"color: #993300\">scynani&#233;<br \/>\nkani<\/span><\/i>, w kt\u00f3rym to w\u0142a\u015bnie kani\u0119 si\u0119 \u015bcina\u0142o, czyli t\u0142uk\u0142o, ale te\u017c<br \/>\nze wzgl\u0119du na du\u017c\u0105 rol\u0119 tego ptaka w wyobra\u017ceniach i wr\u00f3\u017cbach kaszubskich (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span> i <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Na koniec wspomnie\u0107 warto zwrot <i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105c&#233;g&ograve;<br \/>\n&ograve;dn&#235;kac<\/span><\/i> &#8216;przezwyci\u0119\u017cy\u0107 sen&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n203, V 129<\/span>, kt\u00f3ry odpowiada polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">odp\u0119dzi\u0107<br \/>\nsen<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 100<\/span> i oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;n&#235;kac pi&#244;sk z &ograve;czu<\/span><\/i> &#8216;zaj\u0105\u0107 si\u0119 robot\u0105<br \/>\ndla odp\u0119dzenia senno\u015bci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 240<\/span>. Na<br \/>\nprzezwyci\u0119\u017cenie snu nie ma wiele wi\u0119cej zwrot\u00f3w, przy czym ciekawe, \u017ce nie s\u0105<br \/>\nnotowane zwroty typu <i><span style=\"color: #993300\">Grzeni&atilde;<br \/>\n&ograve;dn&#235;kac<\/span><\/i>, ale mo\u017cliwe s\u0105 typu <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s jesz nie bierze<\/span><\/i>.<\/p>\n<p>Moc frazeologizm\u00f3w wype\u0142nia pole znaczeniowe: &#8216;leniuchowa\u0107, pr\u00f3\u017cnowa\u0107, wa\u0142\u0119sa\u0107<br \/>\nsi\u0119&#8217;, np. <i><span style=\"color: #993300\">Panu B&ograve;g&ugrave; dz&#233;\u0144 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>czas<\/i>)<i> krasc <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 50, 161<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1.<\/span>),<br \/>\nprzy czym najliczniejsza jest grupa wyra\u017ce\u0144 typu <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i<br \/>\njak scyrz, k\u00f3\u0144, wesz, w\u00f3\u0142, drewno, k\u0142odz&#235;na<\/span><\/i>, za czym posz\u0142y zapewne<br \/>\nzwroty oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">w kims czas&atilde;<br \/>\ntacz&#233;g&ograve; zgni\u0142&#233;g&ograve; dnia narosce <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 227<\/span> i oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">narosc zgni\u0142&#233;g&ograve;<br \/>\ngn&#244;ta<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 33<\/span> czy <i><span\nstyle=\"color: #993300\">narosc <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>&ograve;brosn\u0105c<\/i>)<i> zgni\u0142im mi&atilde;s&atilde;<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 152<\/span>. To wszystko prawdopodobnie spowodowa\u0142o,<br \/>\ni\u017c kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i<\/span><\/i> poza znaczeniem<br \/>\n&#8216;le\u0144, pr\u00f3\u017cniak&#8217; nabra\u0142 znaczenie &#8216;uosobienie lenistwa&#8217;, wyst\u0119puj\u0105c w zwrotach:<br \/>\n1. <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i k&ograve;g&ograve;s tr&#244;pi<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 227<\/span> = cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">le\u0144<br \/>\ngo tropi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 289<\/span> (por\u00f3wnaj tu typ<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">sny kogo\u015b trapi\u0105<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 385<\/span>) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s &ograve;panow&#244;\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n227<\/span> (por\u00f3wnaj typ <i><span style=\"color: #993300\">senno\u015b\u0107 kogo opanowa\u0142a<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 603<\/span>), do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj czeskie<br \/>\npotoczne <i><span style=\"color: #993300\">dr&#382;i ho lenora<\/span><\/i> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">padla na n&#283;ho lenora<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas<br \/>\n129<\/span>; 2. oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i w kims sedzy<\/span><\/i><br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142ota w k&ograve;g&ograve;s wlaz\u0142a<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 227<\/span> i kociewskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zgni&#233;\u0142i&#8230;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 133<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj typ <i><span style=\"color: #993300\">co\u015b w kim siedzi<\/span><\/i>, np.<br \/>\ndiabe\u0142 <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 113<\/span>); 3. oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zgni\u0142&#233;g&ograve; w&#235;n&#235;kac<\/span><\/i> &#8216;przesta\u0107 leniuchowa\u0107&#8217;<br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142&#233;g&ograve; w&#235;wies&#235;c na p\u0142ot<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 227<\/span>, a to z kontaminacji ze zwrotem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;wies&#235;c brz&#235;ch&#235; na p\u0142ot<\/span><\/i> &#8216;nie je\u015b\u0107&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 77<\/span>, a kto nie pracuje, nie powinien je\u015b\u0107. Do<br \/>\nomawianych zwrot\u00f3w z uosobieniem lenistwa por\u00f3wnaj polskie potoczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mie\u0107 lenia<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SJP IV 91<\/span>.<\/p>\n<p>Do demon\u00f3w nawet zaliczane bywa uosobienie reumatyzmu, mianowicie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grz&#233;szk<\/span><\/i>, pojawiaj\u0105cy si\u0119 w oryginalnym zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec Grz&#233;szka <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>w krzi\u017cach<\/i>]<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grz&#233;szk k&ograve;g&ograve;s \u0142\u00f3mie <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>w k&ograve;lanie<\/i>]<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">w k&ograve;g&ograve;s Grz&#233;szk je wlaz\u0142i<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 2, 41<\/span>, tak\u017ce <span style=\"color: #993300\">[<i>szlaga jidze<\/i>,<i> b&ograve;<\/i>]<i> mie<br \/>\ngrzeszk <\/i>[<i>w nodze<\/i>]<i> tr&#244;pi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj<br \/>\n54<\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nw gn&#244;tach \u0142\u00f3mie<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 6<\/span> i polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u0142amie kogo w ko\u015bciach<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w krzy\u017cu<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">w<br \/>\nnogach <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 401<\/span>.<\/p>\n<p>I na koniec o kilku uosobieniach zjawisk przyrodniczych. Uosobienie echa ma na<br \/>\nKaszubach kilka okre\u015ble\u0144, np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kr&#235;k\u00f3lc<\/span><\/i> (Rewa, Mechelinki, Gdynia) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 246<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;dk&#244;rbk<\/span><\/i><br \/>\n(Puzdrowo, Sul\u0119czyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 100<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ograve;mi\u00f3n<\/span><\/i>, kt\u00f3ry wed\u0142ug najstarszych ludzi<br \/>\nwywo\u0142ywa\u0107 maj\u0105 kra\u015bniaki, przedrze\u017aniaj\u0105c ludzk\u0105 mow\u0119 (Puzdrowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 135<\/span>, a w pi\u015bmiennictwie kaszubskim przewija si\u0119<br \/>\nnadto duch echa i przedrze\u017aniania <i><span style=\"color: #993300\">Ch&ograve;ch&ograve;\u0142k<\/span><\/i>,<br \/>\nm.in. w zwrotach <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;ch&ograve;l&#235;c<\/span><\/i><br \/>\n(= wt\u00f3rowa\u0107) <i><span style=\"color: #993300\">jak Ch&ograve;ch&ograve;\u0142k<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;dk&#244;rbiac jak Ch&ograve;ch&ograve;\u0142k <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 1, 29<\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">powtarza\u0107<\/span><\/i>,<i><span style=\"color: #993300\"><br \/>\nwt\u00f3rowa\u0107 jak echo<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 212<\/span>.<\/p>\n<p>Kaszubi znaj\u0105 te\u017c kilka okre\u015ble\u0144 uosobienia mrozu. Dla szronu jest nim <i><span\nstyle=\"color: #993300\">s&#235;wi staruszk<\/span><\/i> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nV 153<\/span> jako wariant wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">s&#235;wi mr\u00f3z<\/span><\/i><br \/>\n= kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">siwi mr\u00f3z<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 127<\/span>. Inne uosobienia, podobnie jak biedy czy<br \/>\nsenno\u015bci (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">wy\u017cej<\/span>), nawi\u0105zuj\u0105 do<br \/>\nautentycznych nazwisk kaszubskich, mianowicie <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3zk<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">mrozewsczi<\/span><\/i> wobec <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Mr\u00f3zk<\/span><\/i> jako skr\u00f3tu nazwiska <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Mrozewski<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span>,<br \/>\nwchodz\u0105c w sk\u0142ad oryginalnych zwrot\u00f3w: 1. <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3zk<br \/>\nju zaz&#233;r&#244; do ch&#235;czi<\/span><\/i> &#8216;przymrozek si\u0119 zbli\u017ca&#8217; (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span> pod wp\u0142ywem typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da ju do k&ograve;g&ograve;s zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i>;<br \/>\n2. <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3zka g&ograve;nic<\/span><\/i> &#8216;o dzieciach<br \/>\nprzebywaj\u0105cych zim\u0105 wi\u0119cej na dworze ni\u017c w domu (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 128<\/span> jako analogiczne do powszechnego <i><span style=\"color: #993300\">roztr&atilde;barcha<br \/>\ng&ograve;nic<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.4.3.<\/span>); 3. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mrozewsczi je ju tu<\/span><\/i> &#8216;nasta\u0142 mr\u00f3z&#8217; (pn, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span>; 4. <i><span style=\"color: #993300\">mrozewsczi<br \/>\njach&#244;\u0142 na w&ograve;jn&atilde;<\/span><\/i> &#8216;mr\u00f3z zel\u017ca\u0142&#8217; (pn, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span> wobec opozycyjnego 5. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mrozewsczi wr\u00f3cy\u0142 z w&ograve;jn&#235;<\/span><\/i> &#8216;nasta\u0142 mr\u00f3z&#8217;<br \/>\n(pn, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span>; 6. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u00f3n mrozewsczi<\/span><\/i> &#8216;uosobienie mrozu&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 128, IV 19<\/span>, m.in. potwierdzenie \u017cywotno\u015bci<br \/>\narchaicznego typu s\u0142owotw\u00f3rczego <i><span style=\"color: #993300\">pani p\u00f3n<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;dru\u017cba weselny&#8217; (Kartoszyno<span style=\"color: #00CCFF\">) Sy IV 19<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pani gwi&#244;zdka<\/span><\/i>, &#8216;g\u0142\u00f3wna posta\u0107 zespo\u0142u<br \/>\nmaszkarowego&#8217; (Kartuskie, K\u0119pa Oksywska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 392<\/span>,<br \/>\nnawet w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">znajesz t&#235; pana<br \/>\nrzemi\u0144scz&#233;g&ograve;<\/span><\/i> (=pasek) &#8216;chcesz lanie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIV 384<\/span>, co interesuje nas te\u017c ze wzgl\u0119du na oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pani z&#235;ma<\/span><\/i> &#8216;uosobienie srogiej zimy&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 200, VI 222<\/span> i archaicznego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u00f3n czadzewsczi prz&#235;czadzy\u0142<\/span><\/i> &#8211; o zamieci<br \/>\n(Strzebielino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 144<\/span>. Ponadto jest<br \/>\narchaiczne oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;ri mr\u00f3z<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;uosobienie silnego mrozu&#8217; (\u015br) i przeciwstawne przymrozkowi. Do personifikacji<br \/>\nczy animizacji por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z &ugrave;rw&#244;\u0142<br \/>\np&ograve;wr\u00f3z<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 127<\/span> i<br \/>\noryginalne <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z jak p&ograve;wr\u00f3z<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Rop NKP II 543<\/span>, co mo\u017ce i tylko do rymu, ale te\u017c <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mr\u00f3z jak li\u0144cuch<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 128<\/span>.<\/p>\n<p>Najosobliwsze jest wszak wyobra\u017cenie mrozu (i wiatru &#8211; zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>) jako byka, co utrwali\u0142o si\u0119 w powszechnych na<br \/>\nKaszubach zwrotach: <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z dost&#244;\u0142 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>batig&atilde;<\/i>]<i><br \/>\np&ograve; rogach<\/i><\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z sczid\u0142<br \/>\nsobie rod\u017ci (kark) <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 127<\/span> =<br \/>\nkociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z dostaje po rogach<\/span><\/i><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z \u0142amnie sobie kark<\/span><\/i> &#8216;zel\u017ca\u0142&#8217; i<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z pakuje sie <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>wali<\/i>)<i> jak bik<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 133<\/span>, te\u017c polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mr\u00f3z kark skr\u0119ci\u0142<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">Konopka<\/span>)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">KolbDz 156<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142ama\u0107<br \/>\nszyj\u0119<\/span><\/i> (o mrozie) <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 292<\/span>, a<br \/>\npor\u00f3wnaj czeskie <i><span style=\"color: #993300\">dnes je venku po&#345;adn&#253; samec<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;dzi\u015b na dworze jest porz\u0105dny mr\u00f3z&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 230<\/span> i<br \/>\npolskie gwarowe <i><span style=\"color: #993300\">zima kark skr\u0119ci<\/span><\/i> (okolice<br \/>\nRozwadowa) <span style=\"color: #00CCFF\">Gaj 132<\/span>.<\/p>\n<p><\/p>\n<p><b>4.<a name=\"Wierzenia cz\u0142owieka\">WIERZENIA<br \/>\nCZ\u0141OWIEKA<\/a><\/p>\n<p><\/b><\/p>\n<p>Wiele spo\u015br\u00f3d<br \/>\nwsp\u00f3\u0142cze\u015bnie znanych Kaszubom wierze\u0144 i przes\u0105d\u00f3w tkwi swymi korzeniami w<br \/>\npoga\u0144skiej przesz\u0142o\u015bci, b\u0119d\u0105c swoist\u0105 interpretacj\u0105 trudnych do zrozumienia<br \/>\nzjawisk otaczaj\u0105cego cz\u0142owieka \u015bwiata (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">Rozdz. 2.<\/span>)<br \/>\nlub tkwi\u0105cych w samym cz\u0142owieka. Na Zachodzie i na ca\u0142ym Pomorzu poga\u0144stwo<br \/>\ntrwa\u0142o d\u0142u\u017cej, do ko\u0144ca XII w. (<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 235<\/span>),<br \/>\nwobec czego istnia\u0142y warunki do lepszego przechowania dawnych wierze\u0144, nawet<br \/>\nje\u015bli zesz\u0142y one z czasem li tylko do funkcji zabobonu. Chrze\u015bcija\u0144stwo d\u0142ugo<br \/>\nmusia\u0142o je zwalcza\u0107, nigdy jednak nie zanik\u0142y one ca\u0142kowicie, ulegaj\u0105c<br \/>\nradykalnemu przetworzeniu. W rezultacie mitologia poga\u0144ska przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w<br \/>\ndemonologi\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 218<\/span>).<\/p>\n<p>W pierwszej cz\u0119\u015bci<br \/>\nniniejszego rozdzia\u0142u (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.<\/span>) om\u00f3wiono wierzenia<br \/>\ntzw. ludowe, w drugiej za\u015b chrze\u015bcija\u0144skie (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.<\/span>),<br \/>\npami\u0119taj\u0105c wszak o tym, i\u017c ostrych granic nie da si\u0119 czasem przeprowadzi\u0107, np.<br \/>\npod <i><span style=\"color: #00CCFF\">B\u00f3g<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1.<\/span>)<br \/>\nczy <i><span style=\"color: #00CCFF\">diabe\u0142<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>),<br \/>\nze wzgl\u0119du na zasz\u0142e tu wymieszanie (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">6.1.3.<\/span>).<br \/>\nPierwsze s\u0105 mo\u017ce w og\u00f3le bardziej interesuj\u0105ce z uwagi na dokumentowanie<br \/>\nodleg\u0142ej przecie\u017c epoki poga\u0144skiej, drugie jednak r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 zaciekawi\u0107,<br \/>\nm.in. dla w\u0119\u017cszego lub szerszego spo\u017cytkowania przez Kaszub\u00f3w pewnych motyw\u00f3w<br \/>\nko\u015bcielnych, zw\u0142aszcza biblijnych.<\/p>\n<p><b>4.1. <a name=\"Wierzenia ludowe cz\u0142owieka\">Wierzenia ludowe<br \/>\ncz\u0142owieka<\/a><\/p>\n<p><\/b><\/p>\n<p>4.1.1. Ludowe wierzenia w legendarne olbrzymy nie s\u0105, oczywi\u015bcie, w\u0142asno\u015bci\u0105<br \/>\nwy\u0142\u0105cznie Kaszub\u00f3w (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 608, 610, 613<\/span>),<br \/>\nale posiadaj\u0105 oni swoistych olbrzym\u00f3w, kt\u00f3re wp\u0142ywa\u0142y na kszta\u0142towanie si\u0119<br \/>\nmiejscowego krajobrazu i zlewa\u0142y si\u0119 z bujn\u0105 i z\u0142o\u017con\u0105 histori\u0105 tych ziem.<\/p>\n<p>Wed\u0142ug szcz\u0105tkowych wierze\u0144 ludowych na Kaszubach \u017cyli ongi\u015b olbrzymi zwani <i><span\nstyle=\"color: #993300\">stol&#235;mami<\/span><\/i>, kt\u00f3rych przeciwstawia si\u0119 zreszt\u0105<br \/>\nkra\u015bniakom (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 165<\/span>). Obocznymi nazwami<br \/>\nkaszubskiego olbrzyma by\u0142y: <i><span style=\"color: #993300\">rugan<\/span><\/i><br \/>\n(Chmielno, Parchowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 365<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ric&#233;rz<\/span><\/i> (Gor\u0119czyno, S\u0142awki) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 328<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">krz&#235;\u017c&#244;k<\/span><\/i><br \/>\n(p\u00f3\u0142noc) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 278<\/span>, poniewa\u017c na p\u00f3\u0142nocy Kaszub<br \/>\nzlewaj\u0105 si\u0119 oni z historycznymi Krzy\u017cakami (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 166<\/span>),<br \/>\nczego \u015bladem prawdopodobnie jest r\u00f3wnie\u017c lokalna w centrum Kaszub nazwa <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ric&#233;rz<\/span><\/i>. Dodajmy jeszcze, i\u017c na K\u0119pie Oksywskiej<br \/>\nznano nawet imi\u0119 jednego z owych stolem\u00f3w, mianowicie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&Ograve;nufri<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n322<\/span>.<\/p>\n<p>Te ludowe wyobra\u017cenia o olbrzymach dzisiaj podtrzymywane s\u0105 przede wszystkim<br \/>\nprzez fakty j\u0119zykowe, szczeg\u00f3lnie frazeologiczne z wymienionymi wy\u017cej nazwami owych<br \/>\nmocarzy jako sk\u0142adnikami, przy czym wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;soczi<br \/>\njak stol&#235;m<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 249<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch\u0142op jak stolim<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn<br \/>\n82<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 227<\/span> i <i><span style='color:\nmaroon'>ch\u0142opiszcze jak sztolem<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 365<\/span><br \/>\npod <i><span style=\"color: #00CCFF\">rugan<\/span><\/i> (z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch\u0142opisk&ograve; stolemn&#233;g&ograve; rostu<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Lab II 48<\/span>) uzna\u0107 trzeba za r\u00f3wne polskiemu<br \/>\nhistorycznemu i gwarowemu <i><span style=\"color: #993300\">wysoki jak olbrzym<\/span><\/i><br \/>\n(1830 <span style=\"color: #00CCFF\">W\u00f3jcicki<\/span>, te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 806<\/span> oraz wielkopolskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch\u0142op jak olbrzym <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>wielkolud<\/i>)<\/span> (1864 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Chociszewski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 261<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">wigl\u00f3nda\u0107 jak rugan<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 62<\/span>, pozosta\u0142e natomiast s\u0105 oryginalne: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">baba jak stolem<\/span><\/i> &#8216;olbrzymia&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 9<\/span> (por\u00f3wnaj polskie i kaszubskie gwarowe <i><span\nstyle=\"color: #993300\">baba jak stodo\u0142a<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n3<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 9<\/span>); <i><span style=\"color: #993300\">wielki<br \/>\nch\u0142op<\/span><\/i> &#8216;stolem&#8217; (Przymorze) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 131<\/span>;<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">krewny ze stolemem<\/span><\/i> &#8216;o wysokim&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 165<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;cny<br \/>\njak stol&#235;m<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 16<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyS I 9<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 105, 203<\/span><br \/>\n(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 513<\/span>); <i><span style=\"color: #993300\">gier&#235;<br \/>\njak cz&#233;j &ugrave; stol&#235;ma<\/span><\/i> &#8216;o d\u0142ugich nogach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 35<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">sus jak stol&#235;mi krok<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;skok&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 205<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">stolem&ograve;wi krok<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn<br \/>\n30<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">stolemi&#244; s&#235;\u0142a<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ram 203<\/span> (to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 368<\/span>);<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">stol&#235;mi czas&#235;<\/span><\/i> &#8216;legendarne&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ram 203<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">\u017cr&#233;c jak<br \/>\nstolim<\/span><\/i> &#8216;du\u017co je\u015b\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 50<\/span>; <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wie\u017ca jak stolim<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn<br \/>\n80<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">miec ducha jak stolim<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Karn 81<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">chtos<br \/>\n&ograve;d Krz&#235;\u017c&#244;k\u00f3w sztam&ugrave;je<\/span><\/i> &#8216;o cz\u0142owieku krzepkim mimo lat&#8217;<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Bystro\u0144<\/span><sup><small><a href=\"#9\">9<\/a><\/sup><\/small>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 227<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;ch&ograve;dz&#235;c &ograve;d Krz&#235;\u017c&#244;k\u00f3w<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;o wysokim m\u0119\u017cczy\u017anie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 278<\/span>; <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>m&ograve;cn&#233;g&ograve;<\/i>)<i><br \/>\nricerza prz&#235;trz&#235;mac<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 odpornym na choroby&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 94<\/span><span style=\"color: #00CC00\"> [zob. Aneks<br \/>\n4.1.1.P.1. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span>. Aktualne jest zdanie: &#8222;&#8230;S\u0142owianie nie<br \/>\nzapomnieli mo\u017ce jeszcze, \u017ce kar\u0142y, o kt\u00f3rych m\u00f3wi\u0105 w swych podaniach, byli<br \/>\npotomkami dawnych krajowc\u00f3w, kt\u00f3rych staro\u017cytni Prusacy zastali w kraju.&#8221; (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Tyl 318<\/span>). Oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch\u0142op jak p&ograve;g\u00f3n<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 263<\/span> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">krowa<\/span><\/i>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> dowodzi\u0107 mo\u017ce, i\u017c Kaszubi sw\u0105 pami\u0119ci\u0105 si\u0119gaj\u0105<br \/>\nbardzo g\u0142\u0119boko w przesz\u0142o\u015b\u0107, cho\u0107 mo\u017ce to by\u0107 tylko prawda zastyg\u0142a we<br \/>\nfrazeologii, a wi\u0119c inaczej np. jak w cieszy\u0144skim <i><span style=\"color: #993300\">klnie<br \/>\njak pogan<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 106 <\/span>= czeskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Bas 193<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 274<\/span>.<\/p>\n<p><\/span><br \/>\n4.1.2. Mi\u0119dzy \u015bwiatem<br \/>\nludzi a \u015bwiatem demon\u00f3w nie ma jasnej granicy, &#8220;przestrze\u0144 dziel\u0105c\u0105 demony od<br \/>\nludzi wype\u0142niaj\u0105 bowiem istoty p\u00f3\u0142demoniczne&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II<br \/>\n1, 598<\/span>), do kt\u00f3rych nale\u017c\u0105 czarownice, zmory i upiory, a poza tym<br \/>\nistniej\u0105 jeszcze bli\u017csze \u015bwiatu ludzi tzw. strachy (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz<br \/>\nII 1, 644<\/span>). Tutaj om\u00f3wiono najpierw frazeologizmy zwi\u0105zane ze strachami,<br \/>\npotem upiorami i zmorami, o czarownicy za\u015b mowa w innym miejscu (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>).<\/p>\n<p>Strachy obejmuj\u0105 rozmaite duchy, mary i widma o bli\u017cej nieokre\u015blonej<br \/>\ncharakterystyce, ujmowane na Kaszubach og\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">str&#244;szk\u00f3w<\/span><\/i>,<br \/>\ndo kt\u00f3rych po cz\u0119\u015bci zalicza si\u0119 upiory i dusze pokutuj\u0105ce, zw\u0142aszcza jednak<br \/>\npierwotne demony zepchni\u0119te do roli strach\u00f3w, przewa\u017cnie s\u0142u\u017c\u0105cych do<br \/>\nstraszenia dzieci, np. <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;macz<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">marchewka<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">marchewny<br \/>\nstr&#235;ch<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 172<\/span>. Og\u00f3lnie ze<br \/>\nstrachami wi\u0105\u017ce si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec str&#244;szka<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;ba\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 173<\/span> = polskiemu potocznemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mie\u0107 stracha<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II<br \/>\n222<\/span>, konkretne za\u015b strachy na dzieci pojawiaj\u0105 si\u0119 w zwrotach typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ugrave;macz p&ograve; cebie przi\u0144dze<\/span><\/i> (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 92<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;macz<br \/>\nza tob\u0105 przi\u0144dze<\/span><\/i> (Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 138<\/span><br \/>\ni typu <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;macz waju weznie<\/span><\/i><br \/>\n(Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 138<\/span> czy <i><span\nstyle=\"color: #993300\">marchiewka z marchiewnyma z&atilde;boma ce weznie<\/span><\/i><br \/>\n(Miechucino, Chmielno, Bukowo, Mrozy, B\u0105cka Huta) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 50<\/span>, a wi\u0119c jak w potocznej polszczy\u017anie <i><span style=\"color: #993300\">baba<br \/>\njaga przyjdzie<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">baba jaga ci\u0119<br \/>\nwe\u017amie <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> albo \u0142\u0105cznie: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">straszulk przi\u0144dze i c&atilde; weznie<\/span><\/i> (Rewa,<br \/>\nMechelinki, Rumia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 173<\/span>. Zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">strasz&#235;c k&ograve;g&ograve; m&ugrave;macz&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;grozi\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 138<\/span> jest wariantem wobec<br \/>\n\u015bl\u0105skiego <i><span style=\"color: #993300\">straszy\u0107 kogo bebokim<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Wal 76<\/span>, a oba reprezentuj\u0105 struktur\u0119 <i><span\nstyle=\"color: #993300\">straszy\u0107 bab\u0105 jag\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nII 225<\/span>. Kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;macz<\/span><\/i><br \/>\nma z\u0119by z marchwi (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 138<\/span>), a wi\u0119c jest<br \/>\nidentyczny z oryginalnym <i><span style=\"color: #993300\">str&#244;szk z marchiewnyma<br \/>\nz&atilde;boma<\/span><\/i> &#8216;demon zbo\u017cowy z z\u0119bami marchwianymi mieszkaj\u0105cy w<br \/>\nlesie&#8217; (\u015br) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">marchwiewny str&#235;ch<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;demon w postaci dziada z marchwi&#8217; (Z\u0119blewo, \u0141ebno, B\u0119dargowo, Sma\u017cyno) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 50<\/span>, cho\u0107 troch\u0119 tu r\u00f3\u017cnic semantycznych.<br \/>\nOdnotowa\u0107 tu nale\u017cy nadto w\u015br\u00f3d przys\u0142\u00f3w umieszczane: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">W st&#235;dni sedzy m&ugrave;m&#244;cz<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyObr 7<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Rop NKP III 342<\/span>.<br \/>\n\u015alady po strachach tkwi\u0105 te\u017c w oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">gadac<br \/>\njakb&#235; str&#244;sza\u0142o<\/span><\/i> &#8216;m\u00f3wi\u0107 o niestworzonych rzeczach, bajdurzy\u0107&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 171<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;rk<\/span><\/i><br \/>\n(=straszyd\u0142o ma\u0142e i grube z marchwianymi z\u0119bami) <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nzj&#233;<\/span><\/i> (Sianowo, Barwik, Szemud, Wielki Kack, Z\u0119blewo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 73<\/span>. <i><span style=\"color: #993300\">Str&#244;szce<br \/>\nprz&#235;ch&ograve;dz\u0105 we dw&ugrave;ch widach ab&ograve; &ograve; dwan&#244;st&#233; w noc&#235;<\/span><\/i><br \/>\n(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 173<\/span>, a zatem o porze w\u0142a\u015bciwej w<br \/>\nog\u00f3le duchom, te\u017c duszom pokutuj\u0105cym.<\/p>\n<p>Jeszcze w okresie mi\u0119dzywojennym \u017cywe by\u0142y na Kaszubach wierzenia o upiorach,<br \/>\ndzi\u015b prawie zupe\u0142nie wygas\u0142y (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 332<\/span>),<br \/>\nkostniej\u0105c w sporej liczbie frazeologizm\u00f3w, ze znaczenia kt\u00f3rych cz\u0119sto nie<br \/>\nzdajemy sobie sprawy. Nazwa <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;pi\u00f3r <\/span><\/i>wyst\u0119puje<br \/>\nna p\u00f3\u0142nocy (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 24<\/span>), ale Hel, K\u0119pa Oksywska i<br \/>\npo cz\u0119\u015bci centrum Kaszub znaj\u0105 nazw\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">wieszczi<\/span><\/i>,<br \/>\nu\u017cywanej te\u017c na Kociewiu i w Borach Tucholskich, gdy natomiast po\u0142udnie Kaszub<br \/>\nstosuje nazw\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi <\/span><\/i>w r\u00f3\u017cnych<br \/>\nodmianach (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 332<\/span>), przy czym najcz\u0119\u015bciej<br \/>\nuto\u017csamia si\u0119 go z upiorem, gdzieniegdzie uznaje si\u0119 go za gorszego, gdy\u017c<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;n ju cygnie<\/span><\/i> &#8216;o<br \/>\nzmar\u0142ym, po zgonie kt\u00f3rego nast\u0105pi\u0142y inne zgony, zw\u0142aszcza w rodzinie&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 133<\/span> przybiera gro\u017aniejsz\u0105 w skutkach tre\u015b\u0107, jako<br \/>\n\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi<\/span><\/i> ci\u0105gnie tak\u017ce obcych,<br \/>\nnieraz ca\u0142e rodziny, wioski, a zatem w jego dzia\u0142aniu bardziej sprawdza si\u0119<br \/>\noryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;pi ludzy tropi<\/span><\/i><br \/>\n(Lipusz) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 330<\/span> lub zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">spi<\/span><\/i><span style='color:maroon;MBFS:\nITALIC'>, <i>jakb&#235; g&ograve; &ograve;pi zam\u00f3wi\u0142<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 330<\/span>, bo zgodnie z wierzeniem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;pi<\/span><\/i> chodzi noc\u0105 od domu do domu, puka w<br \/>\nokno i pyta: <i><span style=\"color: #993300\">Hej<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>spita wa<\/i>?<\/span>, a<br \/>\nje\u015bli us\u0142yszy odpowied\u017a: <i><span style=\"color: #993300\">Spim&#235;<\/span><\/i>,<br \/>\nw\u00f3wczas odpowiada: <i><span style=\"color: #993300\">Spita na wieczi<\/span><\/i>, po<br \/>\nczym wszyscy w chacie umieraj\u0105.<\/p>\n<p>Kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;pi\u00f3r<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wieszczi<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi<\/span><\/i><br \/>\nto zmar\u0142y opuszczaj\u0105cy mogi\u0142\u0119 i b\u0142\u0105dz\u0105cy po ziemi w zamiarze przyprawienia<br \/>\ninnych o \u015bmier\u0107, ale zanotowano, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">to le nen<br \/>\njeg&ograve; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>jeden<\/i>]<i><br \/>\nd&#235;ch prawie ch&ograve;dzy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (por. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 654<\/span>). Nie zaznaj\u0105c spokoju w grobie, budzi<br \/>\nsi\u0119 i zjada swoje \u015bmiertelne ubranie, po czym noc\u0105 wstaje z mogi\u0142y, aby sia\u0107<br \/>\n\u015bmier\u0107, szczeg\u00f3lnie przez wysysanie krwi z ofiary. Oryginalne przys\u0142owie m\u00f3wi: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&Ugrave;mar\u0142i m&ugrave;szi miec rob&ograve;t&atilde;<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> tej &ograve;n nie wst\u00f3nie<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 331<\/span> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">&ograve;pi<\/span><\/i><br \/>\ni zwrot <i><span style=\"color: #993300\">trz&#235;mac co jak &ugrave;mar\u0142i w<br \/>\nz&atilde;bach<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 330<\/span> =<br \/>\ncieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">trzym&#225; jak m&#225;rtwy w z\u0119bach<\/span><\/i><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Cincia\u0142a<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 546<\/span><br \/>\ni oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; z nieg&ograve;<br \/>\nwieszczi wsz&#235;tk\u0105 krew w&#235;c&#235;c&#244;\u0142<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku chudym, bladym&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 118<\/span> (por\u00f3wnaj ni\u017cej o zmorze), a mo\u017ce te\u017c <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;zdrzi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; z grob&ugrave; wst&#244;\u0142<\/i><\/span> &#8216;o chudym&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">wigl\u00f3nda<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>jakbi z grobu wsta\u0142<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 47<\/span> (por\u00f3wnaj nawi\u0105zuj\u0105ce do Ewangelii \u015bl\u0105skie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">wygl\u0105da<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakby trzy dni w grobie le\u017ca\u0142 <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Wal 126<\/span>). Najwi\u0119cej ludzi umiera, gdy za spraw\u0105<br \/>\nupiora <i><span style=\"color: #993300\">zw&ograve;n&#235; same jid\u0105 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 330, VI 25<\/span> (por\u00f3wnaj g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zwony du<\/span><\/i> &#8216;dzwoni&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Trof<br \/>\n455<\/span>), poniewa\u017c jak daleko s\u0142ycha\u0107 ich g\u0142os, tak daleko ludzie umieraj\u0105.<br \/>\nWed\u0142ug wierze\u0144 umar\u0142emu odrastaj\u0105 paznokcie, wobec czego cech\u0105 upiora jest<br \/>\nposiadanie pazur\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 atrybutem demona (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II<br \/>\n1, 614, 640, 682<\/span>) i czym dyktowany jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec tacz&#233; pazur&#235;<\/i>, <i>\u017ceb&#235; nimi &ugrave;mar\u0142&#233;g&ograve;<br \/>\nw&#235;grzeb&#244;\u0142 z grob&ugrave;<\/span><\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 46<\/span> =<br \/>\nkociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">knikcie<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>\u017cebi m\u00f3g niami eszcze<br \/>\nbabka z grobu wigrzeba\u0107<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 74<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj wszak przes\u0105d: &#8220;Doro\u015bli nie powinni nosi\u0107 d\u0142ugich paznokci, <i>\u017ceb&#235;<br \/>\nnie w&#235;k&ograve;pac nimi &ugrave;mar\u0142&#235;ch z grob&ugrave;<\/i><span\nstyle='MBFS:ITALIC'>.<\/span>&#8221; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n215<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;n m&#244; nokce<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>\u017ceb&#235; sw&ograve;jich<br \/>\nstarsz&#235;ch z grob&ugrave; w&#235;grzeb&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I<br \/>\n14<\/span>.<\/p>\n<p>Przed tragicznymi skutkami dzia\u0142alno\u015bci upiora mo\u017cna si\u0119 zabezpieczy\u0107, a \u015blady<br \/>\ntzw. magii rezurekcyjnej utrwali\u0142y si\u0119 np. we wk\u0142adaniu zmar\u0142emu do trumny<br \/>\nkartki z ksi\u0105\u017ceczki do nabo\u017ce\u0144stwa bez s\u0142owa <i style='MBFS:\nnormal'>amen<\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4<\/span>), wapna w usta,<br \/>\nutartej ceg\u0142y, drobnej monety, maku, sieci itp., a zabiegi te ujmuj\u0105 oryginalne<br \/>\nzwroty <i><span style=\"color: #993300\">zabezpiecz&#235;c <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>&ograve;patrz&#235;c<\/i>)<i><br \/>\n&ugrave;mar\u0142&#233;g&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 332<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zrobic &ugrave;mar\u0142&#233;m&ugrave; do wieszb&#235;<\/span><\/i> &#8216;unieszkodliwi\u0107<br \/>\nzmar\u0142ego przed ewentualnym wstaniem z grobu w charakterze upiora&#8217; (Hel) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 358<\/span>. \u015arodki te oraz inne znane s\u0105 te\u017c sk\u0105din\u0105d<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 656-658<\/span>), a czy je nale\u017cy<br \/>\nzastosowa\u0107, o tym przekonuj\u0105 si\u0119, obserwuj\u0105c zmar\u0142ego podczas tzw. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ugrave;st&#233; noc&#235; <\/span><\/i>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.4.<\/span>), mo\u017ce on bowiem &#8211; jak po\u015bwiadcza oryginalny zwrot <i>&#8211;<span\nstyle=\"color: #993300\"> robic s&atilde; wieszczi<\/span><\/i> &#8216;nabiera\u0107 cech<br \/>\nupiora, zw\u0142aszcza przybiera\u0107 rumie\u0144ce na twarzy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n143<\/span>, przy czym posiada zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>robic s&atilde;, stawac<br \/>\ns&atilde;<\/i>)<i> wieszczi<\/i><\/span> wt\u00f3rne znaczenie: &#8216;by\u0107, robi\u0107 si\u0119 dziki,<br \/>\ngwa\u0142towny&#8217; &#8211; aluzja do czerwonego koloru twarzy cz\u0142owieka gwa\u0142townego (pn-zach)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 143<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>.<br \/>\nNie wiadomo, z kt\u00f3rym znaczeniem \u0142\u0105czy\u0107 <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;n<br \/>\nje wieszczi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12<\/span>, por\u00f3wnaj<br \/>\nbowiem nadto znaczenie: &#8216;by\u0107 jasnowidzem&#8217; (Zabory i Kociewie) i &#8216;widywa\u0107 duchy&#8217;<br \/>\n(Zabory i Kociewie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 144<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.1.<\/span>). Do<br \/>\npierwotnego znaczenia nawi\u0105zuje bez w\u0105tpienia wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">czerwony jak wieszczi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 169, VI 144<\/span> (=polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">czerwony jak<br \/>\nupi\u00f3r<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 153<\/span> i bu\u0142garskiemu, te\u017c<br \/>\nserbochorwackiemu <i><span style=\"color: #993300\">crven kao vampir<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 605<\/span>) z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec czerwon&#233; r\u00f3\u017ce jak wieszczi<\/span><\/i> (Hel) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 144<\/span>, tj. z \u017cywienia si\u0119 krwi\u0105 ludzk\u0105, do<br \/>\ndrugiego za\u015b oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;bartniec<\/span><\/i><br \/>\n(=zg\u0142upie\u0107) <i><span style=\"color: #993300\">jak wieszczi<\/span><\/i> (pn-zach) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 7<\/span>, w kt\u00f3rym wszak wida\u0107 przesuni\u0119cie<br \/>\nznaczeniowe ujawniaj\u0105ce si\u0119 w pe\u0142ni w wariancie <i><span style=\"color: #993300\">latac<br \/>\njak wieszczi<\/span><\/i> (sporadycznie \u015br, pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n143<\/span>, zestawionym z <i><span style=\"color: #993300\">latac jak sz&#244;lony<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #993300\">(<i>&ugrave;tr&#244;piony<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 341<\/span> czy <i><span style=\"color: #993300\">n&#235;kac<br \/>\njak szolony<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 482<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">szarwasowac jak szela\u0142i<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 129<\/span> = polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">lata\u0107 jak<br \/>\nnawiedzony <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>op\u0119tany<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 279<\/span>.<\/p>\n<p>Kaszubi potencjalnego upiora rozpoznawali ju\u017c w noworodku, umiej\u0105c rozr\u00f3\u017cni\u0107 <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wieszcz&#233;g&ograve;<\/span><\/i> od <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi&#233;g&ograve;<\/span><\/i>, na co wskazuj\u0105 oryginalne zwroty: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prz&#235;niesc sobie z&atilde;b&#235;<\/span><\/i> &#8216;urodzi\u0107 si\u0119 z<br \/>\nz\u0119bami&#8217; [jako zapowiedzi\u0105, \u017ce dziecko b\u0119dzie <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pim<\/span><\/i>]<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 247<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj powszechne w\u015br\u00f3d<br \/>\nPolak\u00f3w wierzenie, i\u017c upiory zaopatrzone s\u0105 w dwa rz\u0119dy z\u0119b\u00f3w albo si\u0119 z nimi<br \/>\nnawet rodz\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 611<\/span>), i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">chtos so<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>bie<\/i>]<i> cz&#244;pk <\/i>(<i>cz&#244;peczk&atilde;<\/i>)<i> prz&#235;ni\u00f3s\u0142<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;urodzi\u0142 si\u0119 w czepku, czyli b\u0119dzie <i><span style=\"color: #993300\">wieszczim<\/span><\/i>&#8217;<br \/>\n(pd, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 148<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prz&#235;niesc sobie wieszb&atilde;<\/span><\/i> (=czepek)<br \/>\n(Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 144<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj<br \/>\nwariant <i><span style=\"color: #993300\">nalezc s&atilde; w czepk&ugrave;<\/span><\/i>:<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">To dzeck&ograve; s&atilde; nalaz\u0142o w<br \/>\nczepk&ugrave;&#8230; <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">LabN 7, 48<\/span>,<br \/>\ndokumentuj\u0105ce pewne zamieszanie w tej materii. Drugi zwrot jest chyba wt\u00f3rny i<br \/>\np\u00f3\u017aniejszy, zapewne pod wp\u0142ywem og\u00f3lniejszego <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;niesc<br \/>\ncos ze sob\u0105 na swiat<\/span><\/i> &#8216;urodzi\u0107 si\u0119 z pewnymi odchyleniami od normy&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 195<\/span> (=polskiemu), a w zwi\u0105zku z tym, \u017ce odnosi<br \/>\nsi\u0119 do &#8220;\u0142agodniejszego&#8221; <i><span style=\"color: #993300\">wieszcz&#233;g&ograve;<\/span><\/i>,<br \/>\nwnosi\u0107 mo\u017cna, i\u017c <i><span style=\"color: #993300\">wieszczi<\/span><\/i>, pierwotnie &#8216;wieszcz\u0105cy,<br \/>\nwr\u00f3\u017c, czarownik&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 658<\/span>), wszed\u0142<br \/>\nw sw\u0105 dzisiejsz\u0105 rol\u0119 p\u00f3\u017aniej od <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pi&#233;g&ograve;<\/span><\/i>.<\/p>\n<p>Poza tymi dwoma zwrotami jest jeszcze jeden, mianowicie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;rodz&#235;c s&atilde; w cz&#244;pk&ugrave;<\/span><\/i> (pn) (<i><span\nstyle=\"color: #993300\">w cz&#244;peczce<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>cz&#244;p&ugrave;szk&ugrave;<\/i><\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ugrave;cce<\/span><\/i> (Puckie), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pajicz&#235;nie<\/span><\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">plech&ugrave;<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">win&#244;szk&ugrave;<\/span><\/i><br \/>\n(Zatoka Pucka), <i><span style=\"color: #993300\">wieszbie <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>na g\u0142owie<\/i>]<\/span> &#8216;oznaka,<br \/>\n\u017ce dziecko b\u0119dzie po \u015bmierci upiorem&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 148, III<br \/>\n133, IV 10, VI 143, 159<\/span>, przy czym wymieniaj\u0105ce si\u0119 rzeczowniki maj\u0105<br \/>\nznaczenie: anatomiczne &#8216;cz\u0119\u015b\u0107 b\u0142ony p\u0142odowej na g\u0142\u00f3wce noworodka&#8217;, a wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;rodz&#235;c s&atilde; w czepcu<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>kapce<\/i>, <i>m&ugrave;cy<\/i>) <\/span>notowa\u0142 ju\u017c<br \/>\nHilferding (<span style=\"color: #00CCFF\">Hilf 71<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb<br \/>\n378<\/span>), co znane ma by\u0107 z Krakowskiego, podczas gdy w Rosji i w Polsce<br \/>\njest to oznak\u0105 osobliwego szcz\u0119\u015bcia, co musia\u0142o pierwotnie oznacza\u0107 tak\u017ce na<br \/>\nKaszubach (<span style=\"color: #00CCFF\">Kolb III 249, 65, t. VII<\/span><sup><small><a href=\"#10\">10<\/a><\/sup><\/small>),<br \/>\ndo czego por\u00f3wnaj zreszt\u0105: <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;rodz&#235;c<br \/>\ns&atilde; w kapce<\/span><\/i> (=z\u0142otog\u0142owie) &#8216;mie\u0107 wyj\u0105tkowe szcz\u0119\u015bcie w \u017cyciu&#8217;<br \/>\n(K\u0119pa Swarzewska i \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 133<\/span> jako<br \/>\nwariant: polskie <span style=\"color: #993300\">urodzi\u0107 si\u0119 w czepku<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 466<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">urodzi\u0107<br \/>\nsi\u0119 w czepcu<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Glog I 289<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">urodzi\u0107 si\u0119 w czepku<\/span><\/i> &#8211; u Potockiego zapowied\u017a<br \/>\nszubienicy; serbskie <i><span style=\"color: #993300\">sretna ko&#353;uljica<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;szcz\u0119\u015bliwa koszulka&#8217;, niemieckie <i><span style=\"color: #993300\">Gl&#252;ckshaube<\/span><\/i>,<br \/>\nw\u0142oskie <i><span style=\"color: #993300\">la camisa &agrave; la Madama<\/span><\/i>,<br \/>\ntj. koszulka Matki Boskiej<sup><small><a href=\"#11\">11<\/a><\/sup><\/small>; rosyjskie potoczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w soroczke<\/span><\/i> (=koszulce) <i><span\nstyle=\"color: #993300\">rodi\u0142sja<\/span><\/i>. Znaczenie tego zwrotu uleg\u0142o na<br \/>\nKaszubach (i np. u Potockiego) przesuni\u0119ciu pod wp\u0142ywem zwrotu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prz&#235;niesc sobie z&atilde;b&#235;<\/span><\/i>, po\u015brednio <i><span\nstyle=\"color: #993300\">prz&#235;niesc sobie cz&#244;pk<\/span><\/i> przy po\u015brednictwie<br \/>\nwspomnianego <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;niesc cos ze sob\u0105 na swiat<\/span><\/i>.<\/p>\n<p>Etnograficzne dane o zmorze zebra\u0142a J. Cherek<sup><small><a href=\"#12\">12<\/a><\/sup><\/small>. Wed\u0142ug wierze\u0144<br \/>\nkaszubskich <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i> to dusza<br \/>\nwychodz\u0105ca z cia\u0142a pogr\u0105\u017conego we \u015bnie cz\u0142owieka, przyjmuj\u0105ca zwykle r\u00f3\u017cne<br \/>\npostaci (np. jab\u0142ka, kota, w\u0119\u017ca, \u0107my), pod kt\u00f3rymi gn\u0119bi bli\u017anich, dusi ciernie<br \/>\ni wod\u0119 czy uje\u017cd\u017ca konie (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 551,<br \/>\n627-628, 637<\/span>), wobec czego o cz\u0142owieku i o koniu w pewnych sytuacjach<br \/>\nm\u00f3wi si\u0119, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra g\u00f3 m&ograve;rz&#235;\u0142a <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>d&#235;sz&#235;\u0142a<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyS IX 141<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 106<\/span>,<br \/>\n(z <span style=\"color: #00CCFF\">Hilf<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb 280-281<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 102<\/span>, te\u017c w przekl\u0119ciu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">niech g&ograve; m&ograve;ra m&ograve;rzi <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>d&#235;szi<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span>. Wierzenie o zmorach jako istotach<br \/>\ndemonicznych dr\u0119cz\u0105cych ludzi we \u015bnie by\u0142o ongi\u015b u ludu powszechne, ale od<br \/>\njakiego\u015b czasu na plan pierwszy wysun\u0119\u0142a si\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;uosobienie ci\u0119\u017ckiego snu&#8217;, co ju\u017c w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;ra<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s d&#235;sz&#235;\u0142a<\/span><\/i> (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 71<\/span><br \/>\n=kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">mora kogo morzi<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK II 132<\/span>, kieleckiemu <i><span style=\"color: #993300\">mara<br \/>\nkogo dusi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 537<\/span> i cieszy\u0144skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mory kogo bier\u00f3m<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 907<\/span> oraz inne, np. <i><span style=\"color: #993300\">(z<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">)<i>mora kogo dusi<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 907<\/span>, te\u017c og\u00f3lnopolskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zmora kogo dr\u0119czy<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">dusi<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">gniecie<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">trapi<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;kto\u015b ma ci\u0119\u017cki sen z halucynacjami, z uczuciem duszenia, gniecenia na<br \/>\npiersiach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 858<\/span>, zreszt\u0105 pras\u0142owia\u0144skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mora du&#353;it<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">S\u0142ps V 112<\/span>,<br \/>\ngdzie m.in. laskie, s\u0142owe\u0144skie i bu\u0142garskie, por\u00f3wnaj czeskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">tla&#269;&#237; ho m&#367;ra<\/span><\/i> &#8216;m\u0119cz\u0105 go zmory senne&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Bas 148<\/span>, a na Kaszubach dosz\u0142o nadto do dalszych<br \/>\nprzesuni\u0119\u0107 znaczeniowych w wyniku oddzia\u0142ywania frazeologizm\u00f3w z rozbudowanego<br \/>\npola <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze<\/span><\/i><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>) i st\u0105d uwa\u017ca si\u0119, i\u017c mora dzia\u0142a<br \/>\nte\u017c na wyra\u017ane polecenie owego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzeni<\/span><\/i>,<br \/>\nbo\u017cka snu (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 104<\/span>). \u017bywotno\u015b\u0107 motywu mory<br \/>\nsprawi\u0142a, \u017ce powsta\u0142 frazeologizm <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<br \/>\nrobi mas\u0142o<\/span><\/i> &#8216;pada deszcz i r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwieci s\u0142o\u0144ce&#8217; (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>).<\/p>\n<p>R\u00f3\u017cnorakie przekszta\u0142cenia spowodowa\u0142y pozyskanie przez wyraz <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i> znacze\u0144: zrz\u0119da&#8217; i &#8216;cz\u0142owiek sk\u0105py&#8217;,<br \/>\na st\u0105d nowe zwroty, np. <i><span style=\"color: #993300\">nocn&#244; m&ograve;ra stoji<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #993300\">(<i>ch&ograve;dzy<\/i>, <i>m&ograve;rzi<br \/>\nl&#235;dzy<\/i>)<\/span> &#8211; o cz\u0142owieku zrz\u0119dz\u0105cym (por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">co za nudna zmora<\/span><\/i> 1838, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m\u0119czy mi\u0119 jak zmora<\/span><\/i> 1856 itp. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 907<\/span>) i z w\u0142\u0105czeniem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i> &#8216;motyl nocny, \u0107ma&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> oraz <i><span style=\"color: #993300\">chc&#235;w&#244;<br \/>\nm&ograve;ra d&#235;tczi m&ograve;rzi <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>d&#235;szi<\/i>)<\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 105<\/span> przy udziale <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;sz&#235;c <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>sc&#235;skac<\/i>)<i> pieni\u0105dze<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;sk\u0105pi\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 250<\/span>. Z ostatnim wi\u0105\u017ce si\u0119<br \/>\noryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;rsk&#244; m&ograve;ra<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;rybak zach\u0142anny, nie\u015bwi\u0119tuj\u0105cy w niedziel\u0119&#8217; (Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 105<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj nadto z\u0142o\u015bliwe <i><span style=\"color: #993300\">misj\u00f3n&#244;rz<br \/>\nm&ograve;rsczi<\/span><\/i> (Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 172<\/span> w<br \/>\ntym\u017ce znaczeniu. Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">nordow&#244;<br \/>\nm&ograve;ra<\/span><\/i> &#8216;\u0107ma zwiastuj\u0105ca wiatr p\u00f3\u0142nocny&#8217; (Przymorze) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 216<\/span>, wskazuj\u0105ce na wyj\u015bcie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;ry<\/span><\/i> &#8216;\u0107my nocnej&#8217; poza pierwotne zakresy<br \/>\n\u0142\u0105czliwo\u015bci, mo\u017ce przez analogi\u0119 do wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">michaln&#244;<br \/>\ncma<\/span><\/i> &#8216;ciemne wieczory oko\u0142o \u015bw. Micha\u0142a&#8217; (K\u0119pa Oksywska) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 165<\/span>).<\/p>\n<p>Zmorami bywa\u0142y przewa\u017cnie<br \/>\nkobiety, zw\u0142aszcza stare panny, rzadko za\u015b m\u0119\u017cczy\u017ani (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 103<\/span>), a rozpozna\u0107 je w otoczeniu mo\u017cna albo po ranie, kt\u00f3ra<br \/>\npozosta\u0142a w wyniku nadgryzienia przez duszonego jab\u0142ka-zmory, albo po czyim\u015b<br \/>\nwygl\u0105dzie zewn\u0119trznym lub usposobieniu, ale pami\u0119ta\u0107 trzeba, i\u017c mog\u0105 to by\u0107<br \/>\nofiary zmory. &#8220;W og\u00f3le ludzie pokaleczeni, bladzi i chudzi, nudni, nigdy nie<br \/>\nwyspani, wci\u0105\u017c zgry\u017aliwi i nerwowi uchodz\u0105 za niebezpiecznych, bo <i><span\nstyle=\"color: #993300\">to m&ograve;g\u0105 b&#235;c m&ograve;r&#235;<\/span><\/i>&#8221; (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span>), sk\u0105d <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bladi jak m&ograve;ra<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 105<\/span> = ma\u0142opolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">blady jak zmora<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 110<\/span> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bladi<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; g&ograve; m&ograve;ra d&#235;sz&#235;\u0142a<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 40<\/span> : cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">blady<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>jakby go wszystki mory po<br \/>\nnockach cycka\u0142y<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 294<\/span> (o<br \/>\nwysysaniu piersi ofiar <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 192, 629<\/span> lub<br \/>\nkrwi <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 628-629<\/span>, co obce wierzeniom<br \/>\nkaszubskim), oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">ch&ugrave;di jak<br \/>\nm&ograve;ra<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 105, II 58<\/span> (przez<br \/>\nkojarzenie z <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra <\/span><\/i>&#8216;\u0107ma&#8217;), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ograve;kaleczony jak m&ograve;ra<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> (ze \u015bladem po nadgryzieniu), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ugrave;szlap\u00f3ny jak m&ograve;ra<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> (morzony cz\u0142owiek si\u0119 poci, ale mory dusz\u0105<br \/>\nwod\u0119), <i><span style=\"color: #993300\">mark&ograve;tny jak m&ograve;ra<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> (Poleszuk o spotkaniu z t\u0105 zjaw\u0105<br \/>\npowiada, \u017ce w\u00f3wczas na duszy ci\u0119\u017ckim kamieniem le\u017cy smutek <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 91<\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105cy <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>niew&#235;sp\u00f3ny<\/i>)<i> jak<br \/>\nm&ograve;ra<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span> (cz\u0142owiek<br \/>\nmorzony nie \u015bpi dobrze, ale i \u017ale \u015bpi cz\u0142owiek-zmora), a do ostatnich nawi\u0105zuj\u0105<br \/>\nzwroty <i><span style=\"color: #993300\">lezc<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>sedzec jak m&ograve;ra<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 105<\/span>, do kt\u00f3rych zobacz \u015bl\u0105skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">siedzi\u0107 cz\u0142owiekowi na karku ani mora<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ste 107<\/span>, ale por\u00f3wnaj te\u017c wy\u017cej o morze-zrz\u0119dzie.<\/p>\n<p>Polszczyzna historyczna i potoczna zna zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wygl\u0105da<br \/>\njak <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>z<\/i>)<i>mora<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 794<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SJP X<br \/>\n1200<\/span> o kim\u015b mizernym, syntetycznie jakby oddaj\u0105cym przedstawione fakty.<br \/>\nOdpowiada mu kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>jakb&#235; g&ograve;<br \/>\nm&ograve;ra d&#235;sz&#235;\u0142a<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku obdartym, zabiedzonym, niewyspanym<br \/>\nitp.&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 205<\/span> = cieszy\u0144skiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wygl\u00f3ndo<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jakby go mora <\/i>(<i>ca\u0142\u00f3m noc<\/i>)<i> cycka\u0142a <\/i>(<i>dusi\u0142a<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 797<\/span> i serbochorwackie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">malaksao<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i> kao da su ga svu no\u0107 karakond&#382;ule jale<\/i><\/span> &#8216;os\u0142ab\u0142, jak<br \/>\ngdyby na nim ca\u0142\u0105 noc karakond\u017cu\u0142y je\u017adzi\u0142y&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II<br \/>\n1, 625<\/span>, do czego por\u00f3wnaj wy\u017cej o upiorze wysysaj\u0105cym krew.<\/p>\n<p>Na koniec warto chyba zasygnalizowa\u0107 jeszcze jedn\u0105 kwesti\u0119. Ot\u00f3\u017c zwrot<br \/>\nprzys\u0142owiowy <i><span style=\"color: #993300\">t\u0142uc si\u0119 by <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>jak<\/i>)<i> Marek po piekle<\/i><\/span><br \/>\n(od 1618) z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w\u0142\u00f3czy\u0107 si\u0119 jak Marek po piekle<\/span><\/i> (od 1855),<br \/>\nznanym te\u017c z Kaszub od 1852 r. (<span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 6<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyS I 2<\/span>) i np. cieszy\u0144skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">loce <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>g\u00f3ni<\/i>, <i>chodzi<\/i>)<i> jak Marek po piekle<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP II 391<\/span> = kaszubskiemu <i><span style=\"color: #993300\">latac<br \/>\njak Mark p&ograve; piekle<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 259<\/span><br \/>\npod <i><span style=\"color: #00CCFF\">doma<\/span><\/i>, <span style=\"color: #00CCFF\">II<br \/>\n335, IV 247<\/span> (por\u00f3wnaj jak <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve; piekle<br \/>\nMarek<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>wiedno<br \/>\nt\u0142uc s&atilde; b&atilde;dze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 95<\/span>)<br \/>\n&#8211; mo\u017ce pochodzi\u0107, jak sugeruje Kolberg, po\u015brednio z dialogu scenicznego<br \/>\n&#8220;Przygody Marka pijaka&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 391<\/span>), ale<br \/>\nwydaje si\u0119 niew\u0105tpliwy jego ostateczny i genetyczny zwi\u0105zek z <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;r\u0105 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>zm&ograve;r\u0105<\/i>)<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mar\u0105<\/span><\/i>, na co wskazuj\u0105 inne fakty frazeologiczne,<br \/>\nnp. <i><span style=\"color: #993300\">chodzi by jak mara<\/span><\/i> (1681) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 277<\/span> i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">lezc<br \/>\njak <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>tak&#244;<\/i>]<i><br \/>\nm&ograve;ra<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 365, III 105<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">snuje si\u0119 jak nocna mara<\/span><\/i> (1856) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 262<\/span>, do czego<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">nocny Marek<\/span><\/i> (od 1922) &#8211; o<br \/>\ncz\u0142owieku, kt\u00f3ry lubi czyta\u0107, pracowa\u0107 w nocy NKP II 390, co znane z Kaszub,<br \/>\ngdzie te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">nocn&#244; m&ograve;ra<\/span><\/i> &#8216;zrz\u0119da&#8217; i<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;rsk&#244; m&ograve;ra<\/span><\/i> &#8216;rybak<br \/>\nnie\u015bwi\u0119tuj\u0105cy w niedziel\u0119&#8217; (zob. Wy\u017cej); nadto polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w\u0142\u00f3czy si\u0119 jak zmora<\/span><\/i> (1856 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Gluzi\u0144ski<\/span> i 1884 <span style=\"color: #00CCFF\">Kolberg<\/span>)<br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">w\u0142\u00f3czy si\u0119 jak mara po nocy<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>po polach i lasach<\/i>)<\/span><br \/>\n(1875 i 1888 <span style=\"color: #00CCFF\">Orzeszkowa<\/span>) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 720<\/span>. Ani <i><span style=\"color: #993300\">mara<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zjawa, widziad\u0142o&#8217;, ani jaki\u015b <i><span style=\"color: #993300\">Marek <\/span><\/i>nie<br \/>\nbardzo pasuj\u0105 do piek\u0142a, do kt\u00f3rego przynale\u017cy diabe\u0142, jak w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">t\u0142uc si\u0119 jak diabe\u0142 po piekle<\/span><\/i> (1806) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 516<\/span>, gdzie od razu <i><span style=\"color: #993300\">\u0142azi\u0107 jak mara po piekle<\/span><\/i> (1888 <span style=\"color: #00CCFF\">Orzeszkowa<\/span>)<br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">t\u0142uc si\u0119 jak mara po piekle<\/span><\/i> (1896).<br \/>\nCz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">mara <\/span><\/i>pochodzi z twor\u00f3w typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w\u0142\u00f3czy si\u0119 jak mara po polach<\/span><\/i>, potem za\u015b pod<br \/>\nwp\u0142ywem <i><span style=\"color: #993300\">t\u0142uc si\u0119 jak diabe\u0142 po piekle<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">mara<\/span><\/i> &#8220;znalaz\u0142a si\u0119&#8221; w piekle, a\u017c<br \/>\nwreszcie zast\u0105pi\u0142 j\u0105 bliskobrzmi\u0105cy <i><span style=\"color: #993300\">Marek<\/span><\/i>,<br \/>\npodobnie zreszt\u0105 jak <i><span style=\"color: #993300\">nocna \u0107ma<\/span><\/i> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">nocna <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>z<\/i>)<i>mora<\/i><\/span> = <i><span style=\"color: #993300\">nocna mara<\/span><\/i><br \/>\nprzesz\u0142a w <i><span style=\"color: #993300\">nocny Marek<\/span><\/i>, a por\u00f3wnaj<br \/>\nfrazeologizmy typu <i><span style=\"color: #993300\">i\u015b\u0107<\/span><\/i>,<i><span\nstyle=\"color: #993300\"> lecie\u0107 jak \u0107ma do \u015bwiecy <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>\u015bwiat\u0142a<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP I 399<\/span>. W ka\u017cdym razie <i><span style=\"color: #993300\">Marek<br \/>\n<\/span><\/i>jest tu do\u015b\u0107 przypadkowy<sup><small><a href=\"#13\">13<\/a><\/sup><\/small>. Zachodzi tu tylko pytanie,<br \/>\nczy w gr\u0119 wchodzi <i><span style=\"color: #993300\">mara <\/span><\/i>czy <span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>z<\/i>)<i>mora<\/i><\/span> z<br \/>\ndo\u015b\u0107 niejasn\u0105 etymologi\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Br 655<\/span> od<br \/>\nniemieckiego <i><span style=\"color: #993300\">Mahr<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Nachtmahr<\/span><\/i><sup><small><a href=\"#14\">14<\/a><\/sup><\/small>). Pami\u0119ta\u0107 tu trzeba, \u017ce<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">mora<\/span><\/i> to motyl, za kt\u00f3rym stoi dusza (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 551<\/span>) czy cie\u0144 nieboszczyka na Bia\u0142orusi (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 587<\/span>), te\u017c dusza pokutuj\u0105ca (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 104<\/span>). Nik\u0142y \u015blad powi\u0105za\u0144 (z)mory z piek\u0142em<br \/>\nzawiera: <i><span style=\"color: #993300\">mi&atilde; ta diabl&#244; m&ograve;ra wiedno<br \/>\nd&#235;szi<\/span><\/i> (pd-zach okolice Kartuz) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g 115<\/span>.<\/p>\n<p>4.1.3. Kaszubi znaj\u0105 wiele demon\u00f3w (duch\u00f3w), lecz nie wszystkie zachowa\u0142y si\u0119<br \/>\nczy wesz\u0142y do idiomatyki<sup><small><a href=\"#15\">15<\/a><\/sup><\/small>. Demonologia to resztki dawnych bog\u00f3w<br \/>\ns\u0142owia\u0144skich zachowanych w pami\u0119ci ludu, r\u00f3j drobnych istot mitycznych, stare<br \/>\nwierzenia pokryte p\u00f3\u017aniejszym nalotem chrze\u015bcija\u0144skim i obcym (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Giey 215, 216<\/span>).<\/p>\n<p>\nZacz\u0105\u0107 mo\u017cna od demon\u00f3w zbo\u017cowych. Powiedziano wy\u017cej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.1.<\/span>), \u017ce przeciwie\u0144stwem stolem\u00f3w w mniemaniu<br \/>\nKaszub\u00f3w s\u0105 kra\u015bniaki, mo\u017ce i zwykle \u017cyczliwe demony domowe, podobne niemal we<br \/>\nwszystkim do ludzi, ale najcz\u0119\u015bciej niewidzialne, z du\u017c\u0105 brod\u0105 i czerwono<br \/>\nubrane, zajmuj\u0105ce si\u0119 szczeg\u00f3lnie piel\u0119gnowaniem koni i zaplataniem ich grzyw<br \/>\nlub ogon\u00f3w oraz porywaj\u0105ce i odmieniaj\u0105ce niemowl\u0119ta, co po cz\u0119\u015bci wsp\u00f3lne z<br \/>\n\u0141u\u017cycami (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 236-238<\/span>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 608,623, 634-638<\/span>), znane z utworu M.<br \/>\nKonopnickiej. Nazywa si\u0119 je przewa\u017cnie <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&#244;k<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;tk&ograve;<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">karze\u0142<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">skrzat<\/span><\/i><br \/>\nza\u015b przyj\u0119ty zosta\u0142 z polszczyzny. Oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ograve;\u017ci l&#235;dze<\/span><\/i> (pd-zach) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 156<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 290<\/span><br \/>\njest archaiczne i nawi\u0105zuje do wielkopolskiego <i><span style=\"color: #993300\">mali<br \/>\nludzie<\/span><\/i> (XV wiek) i \u0142u\u017cyckiego <i><span style=\"color: #993300\">ludki<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 208<\/span>, a por\u00f3wnaj tu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">krasnoludki<\/span><\/i> tj. <i><span style=\"color: #993300\">kra\u015bni<br \/>\nludzie<\/span><\/i> &#8216;dobrzy, pi\u0119kni ludzie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">S\u0142 III 64<\/span>.<\/p>\n<p>Z cech przypisywanym kra\u015bniakom bior\u0105 pocz\u0105tek frazeologizmy: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">maluszczi jak kr&#244;sni&#244;czk<\/span><\/i> &#8216;ma\u0142y&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ram 96<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">m&#244;\u0142i jak<br \/>\nkarze\u0142 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>kr&#244;sni&atilde;tk&ograve;<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 143, 238<\/span> = wielkopolskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ma\u0142y jak krasnoludek<\/span><\/i> (1864 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Chociszewski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 380<\/span>;<br \/>\noryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">czerwiony jak kr&#244;sni&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 169, II 194, 236; <\/span><i><span\nstyle=\"color: #993300\">szadi jak kr&#244;sni&#244;k<\/span><\/i> (Sul\u0119czyno, Augustowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 208<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c brz&#235;dk&#244;<br \/>\njak skrzat&#235;<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">S\u0119dzicki<\/span>) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Lor II 258<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">chtos<br \/>\nw&#235;zdrzi jak kr&#244;sni&atilde;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">RamD 284<\/span><br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c cali jak no kr&#244;sni&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Drze 15<\/span> odnosi si\u0119 do cz\u0142owieka niskiego,<br \/>\nosobliwie wygl\u0105daj\u0105cego, ubranego. O dziecku z mocno kr\u0119conymi w\u0142osami m\u00f3wi<br \/>\nsi\u0119, i\u017c <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde; m&ugrave; w\u0142os&#235; kr\u0105cy<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, co nawi\u0105zuje do zaplatania przez nie grzyw<br \/>\nko\u0144skich i zapewne podmieniania niemowl\u0105t. Znany z Kaszub zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;ta cos <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>z<\/i>)<i>robi\u0105<\/i><\/span> &#8216;o robocie<br \/>\nodk\u0142adanej, zw\u0142aszcza na noc&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> wyst\u0119puje w<br \/>\npotocznej polszczy\u017anie jako <i><span style=\"color: #993300\">krasnoludki to <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>mo\u017ce<\/i>]<i> zrobi\u0105 <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>. \u0141\u0105czy si\u0119 z nim oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde; cos wz&atilde;\u0142o<\/span><\/i> &#8216;co\u015b zgin\u0119\u0142o,<br \/>\nczego\u015b nie mo\u017cna znale\u017a\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 118<\/span>, kra\u015bniaki<br \/>\nbowiem niego\u015bcinnej gospodyni lub nieostro\u017cnej i leniwej dziewczynie p\u0142ataj\u0105<br \/>\nr\u00f3\u017cne figle (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 237<\/span>). O pi\u0119knym i t\u0142ustym<br \/>\nkoniu Kaszubi m\u00f3wi\u0105<i><span style=\"color: #993300\">: teg&ograve; ch&ograve;ba<br \/>\nkr&#244;sni&atilde;ta doz&#233;raj\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 236<\/span>.<br \/>\nOryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;ta<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s szczesc&#233; prz&#235;n&#244;sz\u0105<\/span><\/i> &#8216;komu\u015b si\u0119 powodzi&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Ram 208<\/span>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;ta<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s p&ograve;m&#244;gaj\u0105<\/span><\/i> (por\u00f3wnaj \u015bl\u0105skie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">skrza\u0142tek komu nasra\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ste<br \/>\n128<\/span> i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s pieni&atilde;dze sr&#244;<\/span><\/i>, zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>), a oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jeh&ograve; kr&#244;sni&atilde;ta &ograve;szcza\u0142&#235;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">CeyS I 14<\/span>, chyba o kim\u015b ze sw\u0119dz\u0105c\u0105 wysypk\u0105 sk\u00f3rn\u0105,<br \/>\nwywodzi si\u0119 z tego, \u017ce kra\u015bniaki mszcz\u0105 si\u0119 za oddanie przez dzieci lub<br \/>\ndoros\u0142ych moczu w miejscu ulubionym przez te demony, np. pod krzakiem bzu (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>), a z niego m\u00f3g\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017caba k&ograve;g&ograve;s &ograve;szcza\u0142a<\/span><\/i> &#8216;noga<br \/>\nkomu\u015b \u015bcierp\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 129<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj<br \/>\nte\u017c <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3wczi<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s w nog&atilde;<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\"> (<i>w r&atilde;k&atilde;<\/i>) <i>wlaz\u0142&#235;<\/i><\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec mr\u00f3wczi w nodze <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>w r&atilde;ce<\/i>)<\/span> &#8216;o \u015bcierpni\u0119tej<br \/>\nnodze, r\u0119ce i uczuciu, jakby k\u0142u\u0142y ig\u0142y&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>). Psoty wyrz\u0105dzane ludziom<br \/>\nprzyczyni\u0142y si\u0119 do powstania zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;sni&atilde;ta<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s zada\u0142&#235; co<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 30<\/span>,<br \/>\nwed\u0142ug typu <i><span style=\"color: #993300\">zadac k&ograve;m&ugrave; czar&#235;<\/span><\/i><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>).<span style='color:#00CC00'><br \/>\n[zob. Aneks 4.1.3.P.1. &#8211; przyp. D\u017bCz]<\/span> <\/p>\n<p>Z duch\u00f3w domowych ostrzegaj\u0105cych domownik\u00f3w przed nieszcz\u0119\u015bciem notowana jest<br \/>\nniejasna <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c&#244; w&ograve;sc<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LorZ 110<\/span>, kt\u00f3ra przypomina mo\u017ce staropolskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ubo\u017c\u0119<\/span><\/i>, aczkolwiek por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wygl\u0105da jak bo\u017ca \u0142o\u015b\u0107<\/span><\/i> &#8211; o rudych kobietach<br \/>\n(1903 <span style=\"color: #00CCFF\">Goldstein<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 792<\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">\u0142o\u015b\u0107<\/span><\/i>, staropolskie<br \/>\n&#8216;\u0142osica&#8217;, pogardliwie o kobiecie <span style=\"color: #00CCFF\">NKP IV 207<\/span>, a<br \/>\ntak\u017ce por\u00f3wnaj \u0142u\u017cyckie <i><span style=\"color: #993300\">bo&#382;e sedle&#353;ko<\/span><\/i><br \/>\n= dolno\u0142u\u017cyckiemu <i><span style=\"color: #993300\">bo&#382;a \u0142os\u0107<\/span><\/i> &#8211;<br \/>\nprzepowiadaj\u0105ca \u015bmier\u0107 lub nieszcz\u0119\u015bcie, pierwsze w postaci p\u0142acz\u0105cego dziecka,<br \/>\ndruga w postaci niewiasty z d\u0142ugimi i jasnymi w\u0142osami oraz bia\u0142ych szatach (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">FischEtn 101<\/span>).<\/p>\n<p>Znane dzi\u015b przez Kaszub\u00f3w<br \/>\ndemony polne spad\u0142y do rz\u0119du strach\u00f3w na dzieci (por. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>),<br \/>\nprzed kt\u00f3rymi strzeg\u0105 upraw. Demon zbo\u017cowy \u017ce\u0144ski ma posta\u0107 starej baby i zwany<br \/>\njest <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;tn&#244; baba <\/span><\/i>(Sul\u0119czyno, Chmielno,<br \/>\nBrodnica) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 293<\/span> (por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017c&#235;tn&#244; baba<\/span><\/i> &#8216;dzwo\u0144ce&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">FenZap<br \/>\n46<\/span>) = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 8<\/span> =<br \/>\nmalborskiemu (Mirany) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 126<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">r\u017cana matka<\/span><\/i> &#8216;baba j\u0119dza&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">FischLud 157<\/span> z wariantami <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;tn&#244;<br \/>\n<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>r\u017can&#244;<\/i>)<i><br \/>\nmac<\/i><\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 32<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017carn&#244; mac<\/span><\/i> (Rozewie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 32<\/span>. Z nimi wi\u0105\u017ce si\u0119 zapewne archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">groch&ograve;w&#244;<br \/>\nmac<\/span><\/i> &#8216;demon w postaci baby, strzeg\u0105cy grochu przed dzie\u0107mi&#8217;<br \/>\n(Przyjezierze \u017barnowieckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 159<\/span>.<br \/>\nPrzedstawionemu demonowi \u017ce\u0144skiemu odpowiada m\u0119ski w postaci dziada: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017c&#235;tny <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>r\u017cany<\/i>)<i> d\u017c&#244;d <\/i>(<i>str&#235;ch<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 372, VI 294<\/span> = kociewskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK I 113<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;tny<br \/>\nmack<\/span><\/i> &#8216;bli\u017cej nie okre\u015blony demon zbo\u017cowy&#8217; (Sul\u0119czyno, Kistowo,<br \/>\nPuszcza Dar\u017clubska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 34, VI 294<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">r\u017cany &ograve;jc<\/span><\/i> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 305<\/span>, por\u00f3wnaj ma\u0142opolskie <i><span style=\"color: #993300\">stary dziad<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Zaw IX 549<\/span>. Nazwy tych demon\u00f3w mog\u0105 wchodzi\u0107 w<br \/>\nsk\u0142ad zwrot\u00f3w typu <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;tn&#244; baba ce weznie<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 293<\/span>, a zatem jak w przypadku innych<br \/>\nstrach\u00f3w (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>).<\/p>\n<p>Ze wzgl\u0119du na frazeologi\u0119 interesuj\u0105cy jest <i><span style=\"color: #993300\">wilk<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;demon zbo\u017cowy&#8217;, gdy\u017c wchodzi do zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">wilk<br \/>\n&ograve;wce n&#235;k&#244;<\/span><\/i> &#8216;zbo\u017ce faluje&#8217; (Puzdrowo, Sierakowice) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 155<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 106<\/span> =<br \/>\nkociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">wilk goni owce<\/span><\/i><br \/>\n(Ma\u0142ociechowo) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119g\u015a 94<\/span>, Prusy Zachodnie i<br \/>\nKutnowskie <span style=\"color: #00CCFF\">Zaw IX 548<\/span>, gdzie te\u017c wariant<br \/>\nma\u0142opolski <i><span style=\"color: #993300\">wilki chodz\u0105<\/span><\/i> (Krak\u00f3w) oraz<br \/>\nkieleckie <i><span style=\"color: #993300\">owce chodz\u0105 po zbo\u017cu<\/span><\/i><br \/>\n(Pi\u0144cz\u00f3w) i <i><span style=\"color: #993300\">\u015bwinki si\u0119 goni\u0105<\/span><\/i>. Na<br \/>\nGochach znaj\u0105 demona zbo\u017cowego w postaci zaj\u0105ca: <i><span style=\"color: #993300\">z&#244;jk<br \/>\nw \u017c&#235;ce<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">VI 173<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.2.5.1.<\/span>). Pami\u0119ta\u0107 by tu trzeba o nazwach<br \/>\npojedynczych k\u0142os\u00f3w nieskoszonych przez nieuwag\u0119, np. wielkopolskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">koza<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">k\u00f3zka<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">wilki<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">\u017cyd<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>y<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">AJKLW III<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">134<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.2.2.<\/span>). Dzieci straszy si\u0119 te\u017c <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;wsnym k&ograve;ni&atilde;<\/span><\/i> &#8216;w dawnych<br \/>\nwierzeniach ludowych demon zbo\u017cowy w postaci konia z ogonem i grzyw\u0105 podobnymi<br \/>\ndo k\u0142os\u00f3w dojrza\u0142ego owsa&#8217; (Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 198<\/span>,<br \/>\nz kt\u00f3rym mo\u017ce mie\u0107 zwi\u0105zek <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;czi k\u00f3\u0144<\/span><\/i> &#8216;widmo<br \/>\nw postaci rozjuszonego konia, kt\u00f3rym strasz\u0105 dzieci&#8217; (Puzdrowo, Mojusz, B\u0105cka<br \/>\nHuta) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 261<\/span>, mo\u017ce te\u017c po\u015brednio <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u00f3wsny k\u00f3\u0144<\/span><\/i> &#8216;ko\u0144 wypasiony&#8217; (K\u0119pa Swarzewska,<br \/>\nHel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 350<\/span>, co innego za\u015b oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">slepi k\u00f3\u0144<\/span><\/i> &#8216;duch zdech\u0142ego konia, kt\u00f3ry wraca<br \/>\nnoc\u0105 do zagrody&#8217; (Pomieczyno, Przodkowo, \u017bukowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V<br \/>\n73<\/span>. Demony zbo\u017cowe jako przyczyn\u0119 chor\u00f3b wspomniano wcze\u015bniej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>), tutaj jednak wymieni\u0107 mo\u017cna <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ugrave;l&atilde;<\/span><\/i> (=byk), funkcjonuj\u0105cego w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">b&ugrave;la k&ograve;g&ograve;s<br \/>\np&ograve;b\u00f3d\u0142 <\/span><\/i>&#8216;o sztywno\u015bci karku po pierwszym koszeniu&#8217; (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 88<\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">bik<br \/>\nkogo\u015b pob\u00f3d\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 25<\/span> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ograve;ze\u0142 mie p&ograve;b\u00f3d\u0142<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 224<\/span> jako z kolei wariant kociewskiego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kosa mnie pobod\u0142a<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n39<\/span>, a por\u00f3wnaj informacj\u0119: &#8220;Za sztywno\u015b\u0107 karku w krzy\u017cach podczas<br \/>\npierwszych dni \u017cniw robi si\u0119 odpowiedzialnym demona w postaci <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ugrave;li<\/span><\/i> &#8216;byka&#8217;&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 49<\/span>), a kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">bik<\/span><\/i>,<br \/>\nmedyczne &#8216;postrza\u0142, lumbago&#8217;: <i><span style=\"color: #993300\">pob\u00f3d\u0142 cia bik, \u017ce<br \/>\nni mo\u017cesz chodzi\u0107<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 25<\/span> odpowiada<br \/>\nkaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">wilk<\/span><\/i>: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec, dostac wilka<\/span><\/i> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 155<\/span>, por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142apa\u0107 wilka<\/span><\/i>,<br \/>\ntzn. odparzy\u0107 si\u0119 podczas jazdy konnej lub przezi\u0119bi\u0107 siedzenie, siadaj\u0105c na<br \/>\nkamieniu lub wilgotnej ziemi (<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 704<\/span>). O<br \/>\nwilku jako demonie atmosferycznym by\u0142a ju\u017c mowa (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>),<br \/>\na o czarnej krowie jako uosobieniu przedn\u00f3wka ni\u017cej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>).<\/p>\n<p>W zapomnienie poszed\u0142 demon polny w postaci nagiej dziewczyny z wie\u0144cem kwiat\u00f3w<br \/>\nna g\u0142owie, posiadaj\u0105cy si\u0142\u0119 przysparzania urodzajno\u015bci (Puzdrowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 122<\/span>, w pi\u015bmiennictwie kaszubskim utrwalony w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">p\u00f3lnica k&ograve;g&ograve;s<br \/>\n&ugrave;rzek\u0142a<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">latac za kims jak za<br \/>\ntak\u0105 p\u00f3lnic\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">LabN 4, 53<\/span>.<\/p>\n<p>Pami\u0119\u0107 Kaszub\u00f3w przechowa\u0142a nazwy kilku demon\u00f3w le\u015bnych. Na czele ich stoi <i><span\nstyle=\"color: #993300\">b&ograve;rowy<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;ruta<\/span><\/i>,<br \/>\nserbochorwacka <i><span style=\"color: #993300\">&#353;umina mati<\/span><\/i> &#8216;le\u015bna matka&#8217;,<br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">Baba Jaga<\/span><\/i> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">dziad<\/span><\/i> &#8216;pan lasu&#8217; (<span style=\"color: #00CCFF\">Giey<br \/>\n228<\/span>), por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Baba J\u0119dza<\/span><\/i><br \/>\n(Mazury, Pi\u0144cz\u00f3w) <span style=\"color: #00CCFF\">Zaw IX 549<\/span>. Najpierw wymieni\u0107<br \/>\nmo\u017cna historycznego demona zwanego <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;lszewi<br \/>\nM&#244;rc&#235;n<\/span><\/i> &#8216;ch\u0142opiec wyci\u0119ty z drzewa, o\u017cywiony i pomagaj\u0105cy drwalom<br \/>\njako duch opieku\u0144czy las\u00f3w olszynowych&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 318<\/span><br \/>\n= polskiemu historycznemu <i><span style=\"color: #993300\">Olszowy Marcin<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;niezdara, nieokrzesany g\u0142upiec&#8217; (od 1632-1875) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n386<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Osikowy Maciek<\/span><\/i> (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">Olszowy Maciek<\/span><\/i><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Konopnicka<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n362<\/span>, por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Olszowy Piotr<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Mrong 294<\/span>, przy czym na Kaszubach znane s\u0105 warianty <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Ch&ograve;jnowi M&#244;rc&#235;n<\/span><\/i> &#8216;duch opieku\u0144czy lasu&#8217;<br \/>\n(Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 49<\/span> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch&ograve;jnowi ch\u0142op<\/span><\/i> &#8216;duch opieku\u0144czy,<br \/>\nmieszkaj\u0105cy w lesie sosnowym&#8217; (pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 46<\/span>,<br \/>\nsynchronicznie bior\u0105c, mo\u017ce i osobne frazeologizmy ze wzgl\u0119du na ich semantyk\u0119.<\/p>\n<p>Duch opieku\u0144czy las\u00f3w i bor\u00f3w przyjmuje posta\u0107 mi\u0142ej staruszki i nazywany jest <i><span\nstyle=\"color: #993300\">B&ograve;row\u0105 Cotk\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 57<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">LabN I 29<\/span> = kociewskiemu <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK I 34<\/span> lub wariant <i><span style=\"color: #993300\">cotka<br \/>\nz lasu<\/span><\/i> (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 140<\/span>, kt\u00f3ry<br \/>\npojawia si\u0119 te\u017c w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">cos je &ograve;d cotczi<br \/>\nz lasu<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.1.<\/span>); por\u00f3wnaj<br \/>\nwt\u00f3rne <i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;rowa Cotka<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;biedronka&#8217;. Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">lesn&#244; baba<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;stara baba z jednym z\u0119bem, mieszkaj\u0105ca w lesie, podobna do czarownicy&#8217;<br \/>\n(Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 334, V 221<\/span> pod <i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">szarucha<\/span><\/i>, idzie w zapomnienie i straszy si\u0119 ni\u0105<br \/>\nju\u017c tylko dzieci.<\/p>\n<p>Archaiczne jest oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">lesn&#244;<br \/>\nkr\u00f3lew&#244;<\/span><\/i> &#8216;kr\u00f3lowa zamieszkuj\u0105ca niegdy\u015b Puszcz\u0119 Dar\u017clubsk\u0105&#8217; (Puckie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 334<\/span>. Nale\u017cy ona w\u0142a\u015bciwie do \u015bwiata<br \/>\nlegendarnego, aczkolwiek wyr\u00f3\u015b\u0107 mog\u0142a z dawnych wierze\u0144, analogicznie jak<br \/>\narchaiczne <i><span style=\"color: #993300\">lesn&#244; panna<\/span><\/i> &#8216;nimfa le\u015bna&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 334<\/span> (=polskiemu).<\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;rsk&#244; panna<\/span><\/i> &#8216;syrena&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 113<\/span> zna te\u017c Kociewie (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">SyK II 133<\/span>), lecz zwrot <i><span style=\"color: #993300\">spiewac<br \/>\njak m&ograve;rsk&#244; panna<\/span><\/i> &#8216;pi\u0119knie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n113<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 22<\/span> jest oryginalne, cho\u0107<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">\u015bpiewa\u0107 jak syrena<\/span><\/i> (1912 Gomulicki) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 466<\/span>,<br \/>\nnawi\u0105zuj\u0105ce do \u015bpiewu syren w &#8220;Odysei&#8221; Homera, a w og\u00f3le &#8220;morskie kobiety&#8221;<br \/>\npi\u0119knie \u015bpiewaj\u0105 (z Ukrainy <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 638<\/span>).<\/p>\n<p>Przy sposobno\u015bci wspomnie\u0107 trzeba oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">spi\u0105c&#233; w&ograve;jsk&ograve;<\/span><\/i> &#8216;wed\u0142ug poda\u0144<br \/>\n\u015bpi\u0105ce wojsko czekaj\u0105ce na chwil\u0119, kiedy ocknie si\u0119 ze snu i pomo\u017ce Kaszubom w<br \/>\nwywalczeniu niepodleg\u0142ej Polski&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 128<\/span>,<br \/>\ncz\u0119sto w pi\u015bmiennictwie kaszubskim wspominane i lokowane w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach<br \/>\nKaszub, zwykle pod jak\u0105\u015b g\u00f3r\u0105. Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">w&ograve;jsk&ograve;<br \/>\nFara&ograve;na<\/span><\/i> &#8216;legendarne syreny \u017cyj\u0105ce w morzu&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 97<\/span> jest pog\u0142osem biblijnej zag\u0142ady wojsk<br \/>\negipskich w Morzu Czerwonym w czasie po\u015bcigu za Izraelitami (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Wj 14<\/span>), por\u00f3wnaj wmawianie naiwnym ko\u015bcierzakom, \u017ce <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ograve;ch&ograve;dz\u0105<br \/>\n&ograve;d t&#235;ch<\/i>, <i>co przez<br \/>\nM&ograve;rze Czerwon&#233; przeszl&#235;<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 212<\/span>)<br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.<\/span>).<\/p>\n<p>Do zaprezentowanych przed chwil\u0105 demon\u00f3w le\u015bnych nawi\u0105zuj\u0105 duchy le\u015bne<br \/>\nwywodz\u0105ce si\u0119 od ludzi zmar\u0142ych, przewa\u017cnie o z\u0142ej reputacji i zmar\u0142ych<br \/>\ngwa\u0142townie. Na Kaszubach dosz\u0142o do znacznego przetworzenia pierwotnych w\u0105tk\u00f3w<br \/>\npod wp\u0142ywem wolnomularstwa, chodzi bowiem najcz\u0119\u015bciej o ludzi posiadaj\u0105cych &#8211;<br \/>\nna mocy kontraktu z diab\u0142em (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>) &#8211;<br \/>\nswojego sobowt\u00f3ra.<\/p>\n<p>Nale\u017cy tu przede wszystkim <i><span style=\"color: #993300\">borowiec<\/span><\/i>,<br \/>\nznany w swej pierwotnej wersji na Kaszubach (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 58<\/span>)<br \/>\ni gdzie indziej (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 683-684<\/span>). W<br \/>\ndawniejszym uj\u0119ciu widzimy go pod nazw\u0105 archaiczn\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">zab&ograve;rowi<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;z\u0142y duch w postaci le\u015bniczego, strzeg\u0105cy boru tych, kt\u00f3rzy zapisali mu sw\u0105<br \/>\ndusz\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 166<\/span>, co w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wi\u0144c na czim jak &ugrave; Zab&ograve;row&#233;g&ograve;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 7, 48<\/span>, utworzonym wed\u0142ug schematu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">wyj\u015b\u0107 na czym jak Zab\u0142ocki na mydle<\/span><\/i>. Na p\u00f3\u0142nocy<br \/>\nKaszub \u017cyje on jednak w wersji przekszta\u0142conej, np. w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec k&ograve;g&ograve;s strach jak jacht&#244;rz<br \/>\nB&ograve;r\u00f3wca<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">LabN 1, 28<\/span>, zw\u0142aszcza<br \/>\nza\u015b w obocznych nazwach: <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 pa\u0144sczi<\/span><\/i><br \/>\n(Strzebielino, G\u00f3ra) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 58, 212, IV 21<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny p\u00f3n<\/span><\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">p\u00f3n w<br \/>\np\u00f3\u0142k&ograve;szulk&ugrave;<\/span><\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka<span style=\"color: #00CCFF\">)<br \/>\nSy I 133<\/span> pod <i><span style=\"color: #00CCFF\">cygara<\/span><\/i>, <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, przy czym pierwsza nawi\u0105zuje do jego<br \/>\nkontakt\u00f3w z diab\u0142em, pozosta\u0142e do charakterystycznego stroju masona. Do innej<br \/>\njego w\u0142a\u015bciwo\u015bci nawi\u0105zuj\u0105 nazwy <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;mana<\/span><\/i><br \/>\n(\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 319<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;stacj&#244;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zjawa-sobowt\u00f3r, zw\u0142aszcza pracownik\u00f3w le\u015bnych, ogrodowych i ludzi, kt\u00f3rzy<br \/>\nzapisali diab\u0142u sw\u0105 dusz\u0119, strzeg\u0105c\u0105 ich mienia w czasie ich nieobecno\u015bci&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 146<\/span>, do czego por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch&ograve;dzec jak P&ograve;stacj&#244; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>p&ograve; nocach<\/i>]<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 4, 53<\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>).<br \/>\nWy\u017cej by\u0142a mowa o <i><span style=\"color: #993300\">dz&#235;czi jachce<\/span><\/i> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Demony chor\u00f3b i uosobienia stan\u00f3w fizjologicznych om\u00f3wiono w innym miejscu<br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2. <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>),<br \/>\ntutaj zatem przedstawione b\u0119d\u0105 frazeologizmy zwi\u0105zane z demonami i uosobieniami<br \/>\n\u015bmierci.<\/p>\n<p>Kaszubi po cz\u0119\u015bci zachowali dawne og\u00f3lnos\u0142owia\u0144skie wyobra\u017cenie o \u015bmierci jako<br \/>\nchudej i bladej kobiecie (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">bladi jak<br \/>\nsmierc<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 40<\/span> = polskiemu), okrytej<br \/>\nnajcz\u0119\u015bciej bia\u0142ym prze\u015bcierad\u0142em i chodz\u0105cej od chaty do chaty, ale dodali do<br \/>\ntego element nowszy, tj. ostr\u0105 kos\u0119, kt\u00f3r\u0105 \u015bcina cz\u0142owiekowi g\u0142ow\u0119 (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 110<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 701<\/span>).<br \/>\nJako taka pojawia si\u0119 ona we frazeologii, przy czym zwie si\u0119 j\u0105 zwykle<br \/>\neufemistycznie <i>bi&#244;\u0142&#244;<\/i>, np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; wnetk za kims przi\u0144dze<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 99<\/span> (: polskie <i><span style=\"color: #993300\">\u015bmier\u0107&#8230;<\/span><\/i>)<br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>smierc<\/i>)<i> k&ograve;s\u0105 klepie <\/i>(<i>na<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s<\/i>)<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 99, 316<\/span>, z<br \/>\ntabu za\u015b wynika oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">ta z t\u0105<br \/>\nk&ograve;s\u0105<\/span><\/i> &#8216;uosobienie \u015bmierci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 129<\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.3.<\/span>). Gdzieniegdzie wyobra\u017cenie to<br \/>\njednoznaczniej oddaje frazeologia, np. <i><span style=\"color: #993300\">bia\u0142a baba<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;\u015bmier\u0107&#8217; (okolice Rozwadowa) <span style=\"color: #00CCFF\">Gaj 249<\/span>.<\/p>\n<p>Eufemistyczna nazwa <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; <\/span><\/i>nawi\u0105zuje do<br \/>\nprze\u015bcierad\u0142a, jakim si\u0119 zas\u0142ania, lecz jego barwa mo\u017ce pozostawa\u0107 w zwi\u0105zku z<br \/>\ndawnym kolorem szat \u017ca\u0142obnych, do czego por\u00f3wnaj oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;bl&#233;c k&ograve;g&ograve;s w bi&#244;\u0142\u0105<br \/>\nk&ograve;szulk&atilde;<\/span><\/i> &#8216;przysposobi\u0107 do pogrzebu&#8217; (K\u0119pa Oksywska) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 215<\/span>, w kt\u00f3rym wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; k&ograve;szulka<\/span><\/i> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">smierteln&#244; k&ograve;szla<\/span><\/i> &#8216;bia\u0142a koszula, w<br \/>\nkt\u00f3r\u0105 dawniej ubierano trupa&#8217; (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 113 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu), a zreszt\u0105 por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">bia\u0142a p\u0142achta<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\"> <\/span>&#8216;\u015bwi\u0105teczny i \u017ca\u0142obny str\u00f3j&#8217; (\u0141u\u017cyce) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">FischEtn 66<\/span>. Upostaciowana \u015bmier\u0107 musia\u0142a chyba<br \/>\nchodzi\u0107 boso, jak na to wskazuje oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">smiercy<br \/>\nb\u00f3t&#235; k&ugrave;pic<\/span><\/i> &#8216;nie umrze\u0107, wyzdrowie\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 61, V 112<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Rop NKP III 454<\/span>, a do dzi\u015b<br \/>\n&#8211; ju\u017c w \u017cartach &#8211; zachowa\u0142 si\u0119 przes\u0105d o wystawianiu but\u00f3w przed drzwi<br \/>\nmieszkania, w kt\u00f3rym jest kto\u015b chory; por\u00f3wnaj tu o butach w senniku (<span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.2.1.<\/span>). O wyzdrowieniu, uj\u015bciu \u015bmierci m\u00f3wi<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">dac smierc&#235; w p&#235;sk<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 108<\/span>, wykorzystuj\u0105cym wzorzec <i><span\nstyle=\"color: #993300\">dac k&ograve;m&ugrave; w p&#235;sk<\/span><\/i> (=polskiemu),<br \/>\ndowodz\u0105c chyba &#8220;osobowo\u015bci&#8221; \u015bmierci.<\/p>\n<p>Nazwa <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244;<\/span><\/i> tkwi r\u00f3wnie\u017c w oryginalnym<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;\u017cenic s&atilde; z bi&#244;\u0142\u0105<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 290<\/span>, a ten zwrot z kolei da\u0142<br \/>\nasumpt do narodzin nowego oryginalnego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;\u017cenic<br \/>\ns&atilde; ze zelon\u0105 <\/span><\/i><span style='color:maroon;MBFS:\nITALIC'>(<i>ze zeli\u0144sczim<\/i>)<\/span> &#8216;umrze\u0107&#8217;, &#8216;by\u0107 pochowanym&#8217; (pd, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 211, VI 290<\/span> i jego wariant <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;\u017cenic s&atilde; z m&ugrave;raw\u0105 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>z m&ugrave;rawsk\u0105<\/i>)<\/span><br \/>\n(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 142, VI 290<\/span>. Powsta\u0142y one w wyniku<br \/>\nkontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;\u017cenic s&atilde; z bi&#244;\u0142\u0105<\/span><\/i><br \/>\nz typem <i><span style=\"color: #993300\">jic p&ograve;d dzarn&atilde;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 257<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">jic<br \/>\np&ograve;d m&ugrave;raw&atilde;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jic p&ograve;d <\/span><\/i><span style='color:maroon;\nMBFS:ITALIC'>(<i>na<\/i>)<i> zelon\u0105<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 211<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">jachac<br \/>\ndo m&ugrave;rawscz&#233;g&ograve;<\/span><\/i> (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 142<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">jachac do zeli\u0144scz&#233;g&ograve;<\/span><\/i> (pd) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 211<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">jachac do<br \/>\nzel\u00f3nczi<\/span><\/i> (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 212<\/span>, tu z<br \/>\n\u017cartobliwym nawi\u0105zaniem do autentycznych nazwisk <i><span style=\"color: #993300\">Murawski<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">Zieli\u0144ski<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">Zielonka<\/span><\/i><br \/>\njako uosobie\u0144 cmentarza lub \u015bmierci. Ko\u0142o ewolucji zamykaj\u0105 frazeologizmy typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zeli\u0144sczi<\/span><\/i> (pd), <i><span style=\"color: #993300\">zel\u00f3nka<\/span><\/i><br \/>\n(Gochy) <i><span style=\"color: #993300\">wnet za nami <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>p&ograve; nas<\/i>)<i><br \/>\nprzi\u0144dze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 211-212<\/span>, kt\u00f3re s\u0105<br \/>\nwariantami <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>smierc<\/i>)<i> wnet za kim<br \/>\nprzi\u0144dze<\/i><\/span>. Polski gwarowy zna podobne uosobienia, np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Pani Piasecka<\/span><\/i> (1874), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u00f3j\u015b\u0107 za Piaseckiego <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>za Murawskiego<\/i>)<\/span> (1890 <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 164<\/span>.<\/p>\n<p>O g\u0142\u00f3wnym z\u0142ym demonie czy demonie z\u0142a, czyli diable postanowiono m\u00f3wi\u0107 w innym<br \/>\nmiejscu (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>), a o demonach z\u0142a<br \/>\nzadawanych, zwykle w pokarmie, przez czarownice, np. <i><span style='color:\nmaroon'>cz&#244;rny b\u0105k<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny mich&#244;\u0142<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>k<\/i>)<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u00f3n mich&#244;\u0142<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;tk<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;szk<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jurk<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">m&ugrave;l<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">pikas<\/span><\/i> &#8211; pisano wy\u017cej (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>). Demon\u00f3w z\u0142a znaj\u0105 Kaszubi sporo, przy czym<br \/>\nwi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich pojawia si\u0119 w zwrotach typu <i><span style=\"color: #993300\">cos<br \/>\nje na k\u00f3bla<\/span><\/i> (Cha\u0142upy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 181<\/span>,<br \/>\ncho\u0107 sam <i><span style=\"color: #993300\">k\u00f3bel<\/span><\/i> ma bogatsz\u0105<br \/>\nfrazeologi\u0119, np. oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c chitri jak k\u00f3bel<\/span><\/i><br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">miec k\u00f3bl&#235;c&#233;g&ograve; gripsa do szachr\u00f3w<\/span><\/i>,<br \/>\nw kt\u00f3rym jawi si\u0119 on jako duch oszuka\u0144stwa (<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 2, 43<\/span>).<br \/>\nA oto frazeologizmy okre\u015blonych innych z\u0142ych duch\u00f3w: <i><span style=\"color: #993300\">Stari Klink&ugrave;sz<\/span><\/i> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">Tr&#235;pati Klink&ugrave;sz<\/span><\/i> &#8216;z\u0142y duch podsycaj\u0105cy w ludziach<br \/>\nciekawo\u015b\u0107 przez szeptanie do ucha r\u00f3\u017cnych plotek, nowinek&#8217; (S\u0142awoszyno) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VII 328<\/span>; archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">Stari<br \/>\nPi\u0144del<\/span><\/i> &#8216;z\u0142y duch&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 275<\/span>; <i><span\nstyle=\"color: #993300\">stari &ugrave;tr&#244;p<\/span><\/i> &#8216;z\u0142y duch cz\u0142ekokszta\u0142tny,<br \/>\nkt\u00f3rego wierzenia ludowe czyni\u0105 odpowiedzialnym za op\u0119tanie cz\u0142owieka&#8217; i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cos je na st&#244;r&#233;g&ograve; &ugrave;tr&#244;pa<\/span><\/i> &#8216;o<br \/>\ntrudnym po\u0142o\u017ceniu&#8217; (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 39<\/span><br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">latac jak &ugrave;tr\u00f3piony<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 7, 48<\/span>; &#8220;nazwa <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;tr&#244;p<\/span><\/i><br \/>\npochodzi niew\u0105tpliwie z tych czas\u00f3w, kiedy uto\u017csamiano chorob\u0119 psychiczn\u0105 z<br \/>\nop\u0119taniem przez diab\u0142a&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 39<\/span>). Do<br \/>\nostatniego zwrotu, odnosz\u0105cego si\u0119 przewa\u017cnie do krowy id\u0105cej w szkod\u0119,<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">latac jak roczitnik<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 339<\/span> o tym\u017ce, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">roczitnik<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;z\u0142y duch, diabe\u0142 wywo\u0142uj\u0105cy silny wiatr&#8217;, zamieszkuj\u0105cy rokicin\u0119 i dlatego<br \/>\nzwie si\u0119 go <i><span style=\"color: #993300\">roczitnik z Rokic&#235;na<\/span><\/i> (K\u0119pa<br \/>\nOksywska), <i><span style=\"color: #993300\">roczitnik z Roczitk<\/span><\/i> (K\u0119pa<br \/>\n\u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 339<\/span>, przy czym <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Roczitczi<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">Roczic&#235;na<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;piek\u0142o jakby to by\u0142a jaka\u015b miejscowo\u015b\u0107&#8217;, a por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Roczitczi<\/span><\/i> &#8211; miejscowo\u015b\u0107 pod<br \/>\nGowidlinem <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 339<\/span>. W kaszubskiej literaturze<br \/>\npojawia si\u0119 on w zwrotach <i><span style=\"color: #993300\">wierz&#235;c w co jak<br \/>\nczarzb\u00f3n w Roczitnika<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c tajemny jak<br \/>\nRoczitnik<\/span><\/i>, przy czym czyni si\u0119 go nadto opiekunem czarodziejskich<br \/>\nro\u015blin (<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 5, 56<\/span>). O diable jako sprawcy<br \/>\nwiatr\u00f3w, zw\u0142aszcza wir\u00f3w ju\u017c pisano (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span><br \/>\ni <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;lawi zajc<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;z\u0142y duch w postaci kulawego zaj\u0105ca, ukazuj\u0105cy si\u0119 wisielcom przed zamierzonym<br \/>\nsamob\u00f3jstwem&#8217; (pn, \u015br), przy czym na K\u0119pie \u017barnowieckiej strasz\u0105 nim dzieci: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">k&ugrave;lawi zajc za tob\u0105 przi\u0144dze<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 295, VI 173<\/span>, a por\u00f3wnaj bia\u0142oruskiego kulawego<br \/>\ndemona le\u015bnego, a u \u0141u\u017cyczan i Niemc\u00f3w wierzenie, \u017ce kulawy zaj\u0105c jest<br \/>\nniew\u0105tpliwym wcieleniem wied\u017amy (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 620<\/span>),<br \/>\nte\u017c zoomorficzn\u0105 cech\u0119 diab\u0142a (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">sm&atilde;tk<\/span><\/i> to bli\u017cej<br \/>\nnieokre\u015blona posta\u0107, b\u0119d\u0105ca zapewne prze\u017cytkiem wierze\u0144 poga\u0144skich, a<br \/>\nzepchni\u0119ta do roli diab\u0142a, dawne b\u00f3stwo Pomorzan do nich \u017cyczliwie<br \/>\nustosunkowane, opieku\u0144cze, np. <i><span style=\"color: #993300\">sm&atilde;tk<\/span><\/i><br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve; &ograve;sam&atilde;t&#244;\u0142<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;o zakochanym po uszy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 94<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cos je na sm&atilde;tka<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 95<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">LabN 6, 50<\/span>. W literaturze<br \/>\nkaszubskiej od Derdowskiego, te\u017c potem u \u017beromskiego jako demon z\u0142a<sup><small><a href=\"#16\">16<\/a><\/sup><\/small>,<br \/>\na por\u00f3wnaj tu <i><span style=\"color: #993300\">sm&atilde;tk<\/span><\/i>, polski <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sm\u0119tek<\/span><\/i>, zestawiony z \u0142otewskim <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sm&ucirc;ts<\/span><\/i> &#8216;duch powoduj\u0105cy, \u017ce cz\u0142owiek<br \/>\nb\u0142\u0105dzi po r\u00f3\u017cnych miejscach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 704<\/span>.<\/p>\n<p>4.1.4. Osobno warto rozpatrzy\u0107 niekt\u00f3re uosobienia, szczeg\u00f3lnie biedy i<br \/>\nprzedn\u00f3wka, pewnych zjawisk przyrodniczych i stan\u00f3w fizjologicznych, przy<br \/>\nokazji odsy\u0142aj\u0105c do niekt\u00f3rych analogicznych fakt\u00f3w, mianowicie dotycz\u0105cych<br \/>\nchor\u00f3b (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>) i \u015bmierci (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Interesuj\u0105ce s\u0105<br \/>\nuosobienia biedy i przedn\u00f3wka. We frazeologii kaszubskiej przys\u0142owiowa bieda i<br \/>\nprzedn\u00f3wek reprezentowane s\u0105 wieloma faktami, cz\u0119\u015bciowo motywowanymi tre\u015bciami<br \/>\nwierzeniowymi. Oryginalne w tym znaczeniu wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244;<br \/>\nswinia<\/span><\/i>, te\u017c w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s w&#235;b&ograve;d\u0142a <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>k&ograve;m&ugrave;s s&atilde; &ograve;bjawi\u0142a<\/i>)<\/span><br \/>\n&#8216;zazna\u0107 biedy&#8217; (Przodkowo, Pomieczyno) i <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244;<br \/>\nswinia do k&ograve;g&ograve;s zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i> &#8216;bieda zagl\u0105da do kogo\u015b&#8217;<br \/>\n(Pob\u0142ocie, Lewino, Strzepcz) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 150<\/span> &#8211;<br \/>\nzajmuje, jak wida\u0107, obszar niewielki na pograniczu p\u00f3\u0142nocnych i \u015brodkowych<br \/>\nKaszub i okre\u015blone jest jako archaiczne, gdy jest to raczej znaczenie nowe,<br \/>\nwt\u00f3rne wobec <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; swinia<\/span><\/i> (\u015br) = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny k&ograve;t<\/span><\/i> &#8216;obrazowe wyra\u017cenie na<br \/>\nwyga\u015bni\u0119cie ognia w piecu&#8217;, wt\u00f3rnie te\u017c: &#8216;miejsce nienagrzane w piecu<br \/>\nchlebowym&#8217;, a o tych faktach by\u0142a mowa (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>).<br \/>\n\u017bywotno\u015b\u0107 frazeologizm\u00f3w tej grupy i jej zderzenie z interesuj\u0105cymi tutaj nas<br \/>\nfaktami spowodowa\u0142o skrzy\u017cowania i w rezultacie wyj\u015bcie poza pierwotny zakres.<br \/>\nRozpatrywane pole znaczeniowe reprezentuje przede wszystkim wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; krowa<\/span><\/i> &#8216;bieda, opa\u0142y, ci\u0119\u017ckie po\u0142o\u017cenie&#8217;<br \/>\nw zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244; krowa k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nw&#235;b&ograve;dze <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>w&#235;depce<\/i>)<\/span><br \/>\n&#8216;kto\u015b dozna biedy&#8217; (Wejherowo, Wielki Kack, Strzepcz, Szemud) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, \u015bl\u0105skie <i><span style=\"color: #993300\">jeszcze<br \/>\nmu czarna krowa nie wybod\u0142a<\/span><\/i> (1858 i 1960) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nII 208<\/span>, (por\u00f3wnaj struktur\u0119: <i><span style=\"color: #993300\">Kto ma<br \/>\nksi\u0119dza w rodzie<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">,<i><br \/>\ntego bieda nie dobodzie <\/i>(<i>nie ubodzie<\/i>)<\/span>), maj\u0105cym wsparcie w<br \/>\npolskim historycznym <i><span style=\"color: #993300\">Domy\u015blisz si\u0119<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">,<i> kiedy czarny w\u00f3\u0142 na nog\u0119<br \/>\nnast\u0105pi<\/i><\/span> &#8216;gdy nast\u0105pi bieda, niebezpiecze\u0144stwo&#8217; (1618) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">NKP III 761<\/span>, te\u017c bia\u0142oruskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">tahdy poznajesz \u017cycie, jak czorny wo\u0142 nastupi\u0107 na nohu<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;jak przyjd\u0105 k\u0142opoty \u017cyciowe&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 77<\/span><br \/>\n(analogicznie <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 350<\/span>, jak nadto: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">haruje jak czorny wo\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Piet<br \/>\n369<\/span>), a wydaje si\u0119, \u017ce nale\u017cy tu zwrot <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nb&ugrave;la &ugrave;b\u00f3d\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 234<\/span>,<br \/>\ncho\u0107 por\u00f3wnaj demony polne (<span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>).<\/p>\n<p>I to wyra\u017cenie wysz\u0142o poza pierwotny zakres w wyniku na\u0142o\u017cenia si\u0119 na fakty z<br \/>\npola znaczeniowego <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;<br \/>\nt\u0142&#235;cze<\/span><\/i>, o kt\u00f3rych mowa ni\u017cej, tu za\u015b por\u00f3wnaj <i><span\nstyle=\"color: #993300\">teg&ograve; cz&#244;rn&#244; krowa t\u0142&#235;cze<\/span><\/i>, o kt\u00f3rych mowa<br \/>\nni\u017cej, tu za\u015b por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">teg&ograve; cz&#244;rn&#244; krowa<br \/>\nt\u0142&#235;cze<\/span><\/i> &#8216;jest w biedzie, ci\u0119\u017ckim po\u0142o\u017ceniu&#8217; (St\u0119\u017cyca, Kamienica<br \/>\nSzlachecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 357<\/span>. Bogatsze wszak we<br \/>\nfrazeologi\u0119 jest oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny<br \/>\nch\u0142op<\/span><\/i> &#8216;przys\u0142owiowa bieda, przedn\u00f3wek&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n151<\/span>, raczej na po\u0142udniu Kaszub, a ze \u015brodkowych Kaszub znane we wt\u00f3rnym<br \/>\nznaczeniu: &#8216;b\u0142\u0119dny ognik&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>).<br \/>\nWyst\u0119puje ono w zwrocie: <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s ju m&#244; <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op &ugrave; k&ograve;g&ograve;s je<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 39<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op<br \/>\ntrzim&#244; k&ograve;nie<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151, II 39<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op prz&#235;szed\u0142 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>zaz&#233;r&#244;<\/i>)<i> do<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151, II 39<\/span>,<br \/>\nprzy czym do ostatniego por\u00f3wnaj cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">us&#225;r<br \/>\nprzyjech&#225;\u0142<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">us&#225;r wl&#225;z do g&#225;rk\u00f3w<\/span><\/i><br \/>\n(1893 <span style=\"color: #00CCFF\">\u015awi\u0119tek<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n791<\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">us&#225;r<\/span><\/i> &#8216;bieda, g\u0142\u00f3d,<br \/>\nprzedn\u00f3wek&#8217;, pierwotnie <i><span style=\"color: #993300\">husarz<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;rozb\u00f3jnik&#8217; czy &#8216;s\u0142u\u017c\u0105cy w husarii&#8217;, a wi\u0119c \u017co\u0142nierz i wojna zwiastowa\u0142y bied\u0119,<br \/>\ng\u0142\u00f3d. Ponadto z Kaszub znane oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#233;g&ograve;<br \/>\nch\u0142opa w&#235;gnac<\/span><\/i> &#8216;wwie\u017a\u0107 pierwsze snopy do stodo\u0142y&#8217; (Brze\u017ano<br \/>\nSzlacheckie) i <i><span style=\"color: #993300\">zes\u0142ac k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\ncz&#244;rn&#233;g&ograve; ch\u0142opa<\/span><\/i> &#8216;zem\u015bci\u0107 si\u0119, spowodowa\u0107 n\u0119dz\u0119 u kogo\u015b, np.<br \/>\nprzez rzucenie uroku na byd\u0142o, pod\u0142o\u017cenie ognia&#8217; (Pr\u0105dzona) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, przy czym ostatni dowodzi ju\u017c wychodzenia<br \/>\npoza swoje pierwotne pole znaczeniowe. Czarna barwa przypisywana jest z\u0142u i<br \/>\ndemonom z\u0142a w og\u00f3le (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 553, 555<\/span>), do<br \/>\nczego por\u00f3wnaj mo\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;wies&#235;c cz&#244;rn\u0105<br \/>\nch&ograve;r\u0105d\u017cew<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">zjic cz&#244;rn\u0105<br \/>\nch&ograve;r\u0105d\u017cew<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">5.1.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Om\u00f3wione dwa frazeologizmy z tego pola, maj\u0105c analogie w polskich gwarach lub w<br \/>\nfaktach historycznych, nie wyczerpuj\u0105 wszak bogactwa kaszubskiej frazeologii w<br \/>\ntym zakresie. Wydaje si\u0119, i\u017c bardzo stare mo\u017ce by\u0107 takie znaczenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#233;da<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;dka<\/span><\/i>,<br \/>\nwyst\u0119puj\u0105ce w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;da k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\nzaz&#233;r&#244; w &ograve;cz&#235;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 103<\/span><br \/>\n(=polskiemu), a tak\u017ce w oryginalnym <span style=\"color: #993300\">[<i>wieczn&#244;<\/i>]<i> bi&#233;da wlaz\u0142a w jadra<\/i><\/span> &#8216;po nieudanym<br \/>\npo\u0142owie&#8217; (Cha\u0142upy, Rozewie, Wielka Wie\u015b) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 130<\/span><br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;da wlaz\u0142a k&ograve;m&ugrave;s w \u017carna<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zabrak\u0142o zbo\u017ca na m\u0105k\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 277<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">bi&#233;da &ugrave;c&#233;k&#244;<\/span><\/i> &#8211; m\u00f3wi\u0105, gdy z pierwszym<br \/>\nzbo\u017cem wje\u017cd\u017caj\u0105 do stodo\u0142y (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 103<\/span>.<br \/>\nWariantem <i><span style=\"color: #993300\">bi&#233;da wlaz\u0142a w jadra<\/span><\/i> jest<br \/>\nrybackie <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;rsczi k&ugrave;r<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>k<\/i>)<\/span> (=kurek<br \/>\nszary, <i>Trigla quarnardus<\/i>) <i><span style=\"color: #993300\">wl&#244;z\u0142 w jadra<\/span><\/i><br \/>\n(Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 150<\/span>, przy czym o owym b\u0105ku<br \/>\nwspomniano wy\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span> i <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>). One leg\u0142y z kolei u podstaw zwrotu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;so\u0142 je do k&ograve;g&ograve; wlaz\u0142i<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;\u017cyje w n\u0119dzy&#8217; (Ku\u017anica) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 338<\/span>.<\/p>\n<p>Przytoczona wy\u017cej frazeologia prowadzi te\u017c do powstania apelatyw\u00f3w <i><span\nstyle=\"color: #993300\">jak&ugrave;bnik<\/span><\/i> &#8216;przedn\u00f3wek&#8217; i &#8216;uosobienie<br \/>\nprzys\u0142owiowej biedy na przedn\u00f3wku&#8217;, wyst\u0119puj\u0105cym w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;n&#235;kac jak&ugrave;bnika ze stodo\u0142&#235;<\/span><\/i> &#8216;wwie\u017a\u0107<br \/>\npierwsze zbo\u017ce do stodo\u0142y&#8217; (K\u0119pa Swarzewska i \u017barnowiecka) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 77<\/span>, wed\u0142ug wcze\u015bniej przypominanych zwrot\u00f3w <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#233;g&ograve; ch\u0142opa w&#235;gnac<\/span><\/i>, a ponadto<br \/>\npor\u00f3wnaj te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">jak&ugrave;bnik<\/span><\/i>&#8211;<i><span\nstyle=\"color: #993300\">sk&ugrave;bnik<\/span><\/i> (= przys\u0142owiowa bieda na<br \/>\nprzedn\u00f3wku) <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;szed\u0142 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>na g&atilde;s&#235;<\/i>]<\/span> (Ch\u0142apowo)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 77<\/span>. Przyczyni\u0142y si\u0119 do tego przys\u0142owia<br \/>\nzwi\u0105zane ze \u015bwi\u0119tym Jakubem (1861 <span style=\"color: #00CCFF\">Chociszewski<\/span>)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 822<\/span>, a wydaje si\u0119, i\u017c blisko\u015b\u0107 brzmieniowa<br \/>\nJakuba z cz\u0119stym na Kaszubach nazwiskiem <i><span style=\"color: #993300\">Labuda<\/span><\/i><br \/>\ndoprowadzi\u0142a do narodzin apelatywu <i><span style=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;uosobienie n\u0119dzy, biedy&#8217;, tkwi\u0105cym w wariancie <i><span style=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da<br \/>\nju do k&ograve;g&ograve; zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i> (pn-zach), a w znaczeniu &#8216;uosobienie<br \/>\nniepowodzenia podczas gry w karty&#8217; w zwrocie oryginalnym <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da<\/span><\/i> <i><span style=\"color: #993300\">do<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s prz&#235;jach&#244;\u0142<\/span><\/i> z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da &ugrave; k&ograve;g&ograve;s je<\/span><\/i><br \/>\n(pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 328<\/span>, a wi\u0119c jak np. w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">cz&#244;rny ch\u0142op prz&#235;szed\u0142<\/span><\/i>. Doda\u0107 by mo\u017cna, i\u017c<br \/>\nbardzo szeroko rozpowszechniony jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">jic w<br \/>\nLab&ugrave;dow&atilde;<\/span><\/i> &#8216;doznawa\u0107 niepowodzenia&#8217; (pn-\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 328<\/span>.<\/p>\n<p>Powy\u017csze frazeologizmy wraz z ich interpretacj\u0105 umo\u017cliwiaj\u0105 zrozumienie serii<br \/>\nnast\u0119puj\u0105cych fakt\u00f3w: <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;przedn\u00f3wek&#8217;, &#8216;uosobienie biedy na przedn\u00f3wku&#8217; i &#8216;brak pieni\u0119dzy&#8217; (pd)<br \/>\n(por\u00f3wnaj nazwisko <i><span style=\"color: #993300\">Jach<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 72<\/span> i spieszczenie <i><span style=\"color: #993300\">Jach<\/span><\/i><br \/>\nod <i><span style=\"color: #993300\">Jan<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n79<\/span>, zw\u0142aszcza za\u015b <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;ch&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;nieu\u017cytki rolne, figuralne przys\u0142owiowe okolica zapad\u0142a&#8217; (Sianowo, Szemud) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 79<\/span> i zwroty z nim: <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim<br \/>\nzaz&#233;r&#244; w brzuch <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>scysk&#244;<br \/>\nbrzuch<\/i>)<\/span> (Lipusz), <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s do dwi&#233;rzi zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i> (Borowiec), <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chim ju do jizb&#235; wl&#244;z\u0142<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chim wl&#244;z\u0142 za pi&#233;ck i tam m&#244; s&#233;dem m\u0142odich<\/span><\/i><br \/>\n(Borzyszkowy), <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chima w&#235;g\u00f3niac<\/span><\/i><br \/>\n(St\u0119\u017cyca) obok <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chima w&#235;p&atilde;dz&#235;c<\/span><\/i><br \/>\n(Wiele), <i><span style=\"color: #993300\">na j&#244;chima &ograve;stawic<\/span><\/i><br \/>\n(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 72<\/span>, przy czym por\u00f3wnaj tu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">&ograve;stawic cos na cz&#244;rn\u0105 g&ograve;dz&#235;n&atilde;<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 150, 336<\/span> (= polskiemu), ponadto: <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec j&#244;chima w czeszinie<\/span><\/i> (Brze\u017ano Szlacheckie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 73<\/span> jako wariant wobec polskiego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mie\u0107 p\u0142\u00f3tno w kieszeni<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nI 325<\/span>. Warto jeszcze wymieni\u0107 <i><span style=\"color: #993300\">wyp\u0119dza\u0107<br \/>\nJ&#244;chyma<\/span><\/i> obok <i><span style=\"color: #993300\">wguni\u0105nie<\/span><\/i> [!] <i><span\nstyle=\"color: #993300\">J&#244;chyma<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">wyp\u0119dza\u0107<br \/>\nJ&#244;chyma w d&#233;flach<\/span><\/i> &#8211; o wypieku pierwszego chleba z nowych zbior\u00f3w,<br \/>\nczemu towarzyszy\u0107 mia\u0142y ta\u0144ce (Bytowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 158,<br \/>\n159, 238<\/span>, gdzie nadto przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Na<br \/>\nswianty Jerzy Jochym ju\u017c bie\u017cy<\/span><\/i> (Os\u0142awa D\u0105browa). \u00d3w <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chim<\/span><\/i> pojawia si\u0119 jeszcze we frazeologizmach:<br \/>\noryginalny <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim w d\u0142ud\u017cich d&#235;flach p&atilde;dzy<\/span><\/i><br \/>\nobok eufemistycznego <i><span style=\"color: #993300\">ten w tich d\u0142ud\u017cich d&#235;flach<\/span><\/i><br \/>\n(= pantofel drewniany) <i><span style=\"color: #993300\">p&atilde;dzy <\/span><\/i>&#8216;kto\u015b<br \/>\npo pierwszych om\u0142otach jedzie do m\u0142yna&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 72-73<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim&ograve;w&#233; k&ograve;rczi<\/span><\/i> &#8216;du\u017ce<br \/>\ndrewniane pantofle, niedopasowane do nogi&#8217; (p\u00f3\u0142nocne Zabory) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 73<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nk&ograve;rczi p&ograve; j&#244;chimie<\/span><\/i> (Lipusz) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 72<\/span>, do czego por\u00f3wnaj wyobra\u017cenia Kaszub\u00f3w o czarownicy (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>). Widoczna produktywno\u015b\u0107 tego typu wywo\u0142a\u0142a<br \/>\nwyraz <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chimczik<\/span><\/i> &#8216;uosobienie biedy na<br \/>\nprzedn\u00f3wku&#8217; (Borowy M\u0142yn) i &#8216;uosobienie snu&#8217;, m.in. w zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chimczik k&ograve;g&ograve;s &ugrave;rz\u0105dzy\u0142<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;kto\u015b zasn\u0105\u0142&#8217; (Pr\u0105dzonka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 73<\/span>, co ju\u017c pod<br \/>\nwp\u0142ywem typu <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze<\/span><\/i>,<br \/>\no kt\u00f3rym ni\u017cej. Bardzo \u0142atwo zreszt\u0105 w tym stanie rzeczy rodz\u0105 si\u0119 nowe fakty,<br \/>\nnp. <i><span style=\"color: #993300\">M&#235;rk<\/span><\/i> (= duch biedy) <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ju do k&ograve;g&ograve;s zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 3, 32<\/span>.<\/p>\n<p>Dla zobrazowania wszystkich zasz\u0142ych tu proces\u00f3w przypomnie\u0107 trzeba, niejako na<br \/>\nmarginesie, wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142odny czas<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;przedn\u00f3wek&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 161, 325<\/span> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">g\u0142odny zymk<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 216<\/span><br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017ci zymk <\/span><\/i>(pn, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 218<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017ci<br \/>\nj&#244;chim<\/span><\/i> (Parchowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 218<\/span> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017ci Jan<\/span><\/i> (wyobra\u017cany jako wysoki i chudy<br \/>\nm\u0119\u017cczyzna), kt\u00f3ry przed \u017cniwami odwiedza chaty i prosi o schowane dla niego<br \/>\nzapasy \u017cywno\u015bci (pn, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 218<\/span> = <i><span\nstyle=\"color: #993300\">ch&ugrave;di zymk (prz&#235;szed\u0142)<\/span><\/i> (Wejherowskie) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 216<\/span> = <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;miarti<br \/>\nzymk<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 21<\/span>. Owego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chima<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017c&#233;g&ograve;<br \/>\nj&#244;chima<\/span><\/i> czy <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017c&#233;g&ograve; Jana<\/span><\/i><br \/>\n\u0142\u0105czy\u0107 nale\u017cy ze \u015bw. Janem (24 VI)<sup><small><a href=\"#16a\">16a<\/a><\/sup><\/small>, por\u00f3wnaj bowiem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">chtos je tak d\u0142ud\u017ci jak na swi&atilde;ti Jan dz&#233;\u0144<\/span><\/i><br \/>\n(Lubo\u0144, Pr\u0105dzonka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 79<\/span> (:polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">d\u0142ugi jak dzie\u0144 na przedn\u00f3wku<\/span><\/i>, por\u00f3wnaj<br \/>\nbia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">do\u0142hi jak pietro\u0142\u015bki dzie\u0144<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">Pietro\u0142\u015bki (Kupalny) Iwan<\/span><\/i> (tj. 24<br \/>\nVI) <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 145, 147<\/span> czy kaszubskie przys\u0142owie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Swi&atilde;ti Jan wiedno t&atilde; bi&#233;d&atilde; sle<\/span><\/i><br \/>\n(\u0141ebno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 79<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Na<br \/>\nG&#244;chach wiedno j&#244;chim<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 113<\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.5.<\/span>). \u017bywotno\u015b\u0107 tego rodzaju zwrot\u00f3w<br \/>\nodbi\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bciowo na frazeologii w zakresie uosobie\u0144 mrozu (zob. ni\u017cej).<\/p>\n<p>Stosunkowo liczne s\u0105 r\u00f3wnie\u017c uosobienia snu, wchodz\u0105ce w sk\u0142ad wielu zwrot\u00f3w,<br \/>\ndla kt\u00f3rych punktem wyj\u015bcia wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 og\u00f3lne <i><span style=\"color: #993300\">spik<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s m&ograve;rzi <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>gr&atilde;dzy<\/i>)<\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 357, III 106, V 129<\/span> (=polskiemu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sen kogo morzy<\/span><\/i>) z wariantem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">sen k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 357<\/span>, gdzie cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">t\u0142&#235;cze<\/span><\/i><br \/>\nwt\u00f3rny, mo\u017ce pod wp\u0142ywem fakt\u00f3w z pola typu <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244;<br \/>\nkrowa k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze<\/span><\/i>, o czym wy\u017cej przy uosobieniach<br \/>\nbiedy. Za senno\u015b\u0107 Kaszubi, zw\u0142aszcza w Kartuskiem, czyni\u0105 odpowiedzialnym <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzeni&atilde;<\/span><\/i> &#8216;uosobienie snu&#8217; (\u015br) (wt\u00f3rnie:<br \/>\n&#8216;uosobienie biedy&#8217;), zreszt\u0105 autentyczne i cz\u0119ste nazwisko kaszubskie. Oto inne<br \/>\nokre\u015blenia tego uosobienia: <i><span style=\"color: #993300\">Grzesz<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>k<\/i>)<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzenk<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">\u017bu\u017ca<\/span><\/i>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105cy<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">slepi<\/span><\/i>,<br \/>\nale i <i><span style=\"color: #993300\">Lenca <\/span><\/i>oraz sk\u0105din\u0105d <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chimczik<\/span><\/i>, <span style=\"color: #993300\">kania<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pask&ugrave;da<\/span><\/i> itp.<\/p>\n<p>Za podstawowy przyj\u0105\u0107 mo\u017cna oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s bierze <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>t\u0142&#235;cze, d&#235;szi, nam&#244;wi&#244;<\/i>)<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n378, V 357<\/span>,<span style=\"color: #00CCFF\"> LabN 2, 41<\/span> z wariantem: z<br \/>\njednej strony <i><span style=\"color: #993300\">Grzesz k&ograve;g&ograve;d<br \/>\nm&ograve;rzi <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>t\u0142ucze<\/i>)<\/span><br \/>\n(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 378<\/span> i <i style='MBFS:\nnormal'><span style=\"color: #993300\">grzeszk k&ograve;g&ograve; tr&#244;pi<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\"> (<i>m&ograve;rzi<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Maj 92, 391<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 378<\/span><br \/>\nz widocznym wp\u0142ywem typu <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;ra<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s d&#235;szi<\/span><\/i> <span style=\"color: #993300\">(<i>m&ograve;rzi, tr&#244;pi<\/i>)<\/span>, z drugiej za\u015b <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze mak\u00f3wk\u0105<\/span><\/i><br \/>\n(=g\u0142\u00f3wk\u0105 maku) i <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s<br \/>\n&ograve;bs&#235;p&#244;\u0142 mak&atilde;<\/span><\/i> &#8216;o cz\u0142owieku, kt\u00f3ry podrzemuje lub ju\u017c<br \/>\nzasypia&#8217; (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 38<\/span> (por\u00f3wnaj bia\u0142oruskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u015bpi\u0107<\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">, <i>jak maku naje\u0142szysia<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 393<\/span>,<br \/>\npolskie <i><span style=\"color: #993300\">sypa\u0107 mak na oczy<\/span><\/i> &#8216;powodowa\u0107<br \/>\nszybkie za\u015bni\u0119cie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 417<\/span>; zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">5.3.1.<\/span>). Do nich przypomnie\u0107 nale\u017cy wierzenie, \u017ce <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzenk to patr\u00f3n spi\u0105c&#235;ch<\/span><\/i> (Strzepcz, Z\u0119blewo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 378<\/span> i \u017ce mak po polach i ogrodach <i><span\nstyle=\"color: #993300\">rozs&#233;w&#244; w adwence Grzenia<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">, <i>cz&#233; &ograve;n zemi&atilde;<br \/>\nchce &ugrave;spic na z&#235;m&atilde;&#8230; <\/i><\/span>(Puzdrowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 38<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.1.<\/span>).<br \/>\nR\u00f3wne oryginalnemu zwrotowi podstawowemu jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">\u017bu\u017ca<br \/>\nk&ograve;g&ograve; bierze <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>t\u0142&#235;cze<\/i>)<\/span> (K\u0119pa Swarzewska i Pucka) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 318<\/span>, w kt\u00f3rym uosobienie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017bu\u017ca<\/span><\/i> wywodzi si\u0119 od <i><span style=\"color: #993300\">\u017cu\u017ca<\/span><\/i><br \/>\nw ko\u0142ysance lub czasownika <i><span style=\"color: #993300\">\u017cu\u017cac<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;spa\u0107&#8217;, &#8216;usypia\u0107 dziecko \u015bpiewem i ko\u0142ysaniem&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n318<\/span>, i <i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105cy ju k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nbierz\u0105 <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>p&ograve;bi&#233;raj\u0105<\/i>)<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 129<\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105cy k&ograve;m&ugrave;s s&atilde; zal&#233;caj\u0105<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 129<\/span> oraz <i><span style=\"color: #993300\">slepi<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s s&atilde; zal&#233;c&#244;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n341<\/span> = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 88<\/span>, zwykle w<br \/>\nliczbie mnogiej <i><span style=\"color: #993300\">slepi k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\ns&atilde; zal&#233;caj\u0105<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 74<\/span>.<\/p>\n<p>Za oryginalny zwrot uzna\u0107 te\u017c nale\u017cy <i><span style=\"color: #993300\">Lenca<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s rz&atilde;dzy<\/span><\/i> &#8216;komu\u015b chce si\u0119 spa\u0107, drzemie&#8217;<br \/>\n(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 354<\/span>, gdzie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lenca <\/span><\/i>&#8216;uosobienie snu&#8217;, ale tak\u017ce autentyczne<br \/>\nnazwisko kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">Lenc<\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>a<\/i>)<\/span>, r\u00f3wnie\u017c w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">Lenca ju za kims stoji<\/span><\/i> obok <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lenca ju sedzy k&ograve;le pi&#233;cka<\/span><\/i> &#8216;z kim\u015b jest<br \/>\nczas do spania&#8217; (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 354<\/span>, powsta\u0142ych w<br \/>\nwyniku kontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">Lenca k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nrz\u0105dzy<\/span><\/i> ze zwrotem typu <i><span style=\"color: #993300\">cos ju je za<br \/>\nkrzebt&atilde; <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>p&ugrave;kl&atilde;<\/i>)<i><br \/>\n<\/i><\/span>&#8216;co\u015b wkr\u00f3tce nast\u0105pi&#8217; (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 137, 253<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">cos je ju za pi&#233;ck&atilde;<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 245<\/span>, jak m\u00f3wi si\u0119 np. o zbli\u017caj\u0105cych si\u0119<br \/>\n\u017cniwach czy \u015bmierci. Wariantem zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">Lenca<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s rz\u0105dzy<\/span><\/i> jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chimczik<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s &ugrave;rz\u0105dzy\u0142<\/span><\/i> &#8216;zasn\u0105\u0142&#8217; (Pr\u0105dzonka), przy czym <i><span\nstyle=\"color: #993300\">j&#244;chimczik<\/span><\/i> to pierwotnie uosobienie przys\u0142owiowej<br \/>\nbiedy na przedn\u00f3wku (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">wy\u017cej<\/span>). Trzeba tu<br \/>\njeszcze wyja\u015bni\u0107, \u017ce czasownik <span style=\"color: #993300\">(<i>&ugrave;<\/i>)<i>rz&atilde;dz&#235;c<\/i><\/span> &#8216;przyj\u0105\u0107 do s\u0142u\u017cby na<br \/>\npewien okres&#8217;, np. <i><span style=\"color: #993300\">gb&ugrave;r &ugrave;rz\u0105dzy\u0142<br \/>\nsobie parobka<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 391<\/span>, wobec czego<br \/>\nomawiane zwroty wywodz\u0105 si\u0119 z frazeologizm\u00f3w o innym znaczeniu, mianowicie o<br \/>\ngodzeniu s\u0142u\u017cby (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.2.<\/span>).<\/p>\n<p>Kaszubski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">grzeszk k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\n&ograve;cz&#235; zamik&#244;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 194<\/span> odpowiada<br \/>\npolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">sen zamyka komu oczy<\/span><\/i> &#8216;kto\u015b<br \/>\nzasypia&#8217;. Posiada on kilka wariant\u00f3w: 1. <i><span style=\"color: #993300\">Grzenk<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s ju pi&#244;sk w &ograve;czka s&#235;pie<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 2, 41<\/span>, co z <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia<br \/>\nk&ograve;g&ograve; bierze<\/span><\/i> i <i><span style=\"color: #993300\">miec pi&#244;sk<br \/>\nw &ograve;czach<\/span><\/i> &#8216;by\u0107 sennym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 309<\/span><br \/>\n(= polskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SJP VI 293<\/span>) oraz <i><span\nstyle=\"color: #993300\">nas&#235;pac k&ograve;m&ugrave; pi&#244;sk&ugrave; w &ograve;cz&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;zamydli\u0107 komu oczy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS XII 188<\/span> (: polskie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">sypa\u0107 komu piaskiem w oczy<\/span><\/i>), kt\u00f3remu<br \/>\nodpowiadaj\u0105: <i><span style=\"color: #993300\">slepi k&ograve;m&ugrave;s s&#235;pi\u0105 w<br \/>\n&ograve;cz&#235; pi&#244;sk<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 74<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u017bu\u017ca s&#235;pie k&ograve;m&ugrave; ju pi&#244;sk w &ograve;cz&#235;<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;kto\u015b drzemie&#8217; (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 177<\/span>, przy czym w<br \/>\nostatnim widzie\u0107 mo\u017cna wp\u0142yw typu <i><span style=\"color: #993300\">kn&#244;p&#235; za<br \/>\n&ugrave;sz&#235; chw&#244;taj\u0105<\/span><\/i> &#8216;mr\u00f3z szczypie w uszy&#8217; (Gochy) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 177, VI 13<\/span>; 2. <i><span style=\"color: #993300\">pask&ugrave;da<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s zacysk&#244; &ograve;cz&#235; <\/span><\/i>&#8216;kto\u015b drzemie&#8217; (K\u0119pa<br \/>\nSwarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 38<\/span>, gdzie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pask&ugrave;da<\/span><\/i> &#8216;uosobienie snu&#8217;, ale pierwotnie<br \/>\n&#8216;partacz&#8217;, &#8216;cz\u0142owiek brzydki fizycznie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 38<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj wszak polskie gwarowe <i><span style=\"color: #993300\">paskudnik<\/span><\/i><br \/>\nw &#8222;z\u017cynaj\u0105 paskudnika z oka krowy jak j\u0105 pochyci&#8221;<sup><small><a href=\"#17\">17<\/a><\/sup><\/small>), tak\u017ce w<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c z pask&ugrave;d\u0105 na jedno<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;nie by\u0107 nic lepszym od kogo\u015b&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 91, VI 59<\/span><br \/>\nz &#8222;wype\u0142nieniem&#8221; owego <i><span style=\"color: #993300\">z kims <\/span><\/i>cz\u0142onem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pask&ugrave;da<\/span><\/i>, co mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 kontaminacj\u0105<br \/>\nze zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">pask&ugrave;da k&ograve;m&ugrave;s<br \/>\nzacysk&#244; &ograve;cz&#235;<\/span><\/i>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zaciska\u0107 oczy<\/span><\/i> &#8216;trwa\u0107 w ukrywanym gniewie&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 727<\/span>.<\/p>\n<p>Do powy\u017cszych doda\u0107 trzeba oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">Grzena<br \/>\njedze z pi&#244;sk&atilde;<\/span><\/i> &#8211; do kogo\u015b drzemi\u0105cego (Mechelinki, Mi\u0142oszewo,<br \/>\nPrzetoczyno, Pob\u0142ocie, Szemud) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 378<\/span>,<br \/>\naczkolwiek pozostaje on w zale\u017cno\u015bci od typu <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;ti<br \/>\nPioter z ko\u0142&#244;czami jedze<\/span><\/i> &#8216;grzmi&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>).<br \/>\nTo dowodzi zachodzenia na siebie r\u00f3\u017cnych p\u00f3l znaczeniowych we frazeologii.<br \/>\nPodobnie dzieje si\u0119 zreszt\u0105 w <i><span style=\"color: #993300\">przypadku<br \/>\nm&ograve;ra <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>kania<\/i>)<i><br \/>\nk&ograve;g&ograve;s tr&#244;pi <\/i><\/span>&#8216;o cz\u0142owieku sennym&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy V 379<\/span>, co przeniesione, bo pierwotnie &#8216;dr\u0119czy\u0107 we<br \/>\n\u015bnie&#8217;, tak\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">kania k&ograve;g&ograve;s t\u0142ucze <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>&ugrave;t\u0142uk\u0142a<\/i>)<\/span><br \/>\n&#8211; o kim\u015b drzemi\u0105cym, kto zasn\u0105\u0142 (Le\u015bno, Kaszuba) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n129<\/span>, kt\u00f3re to zwroty uzna\u0107 mo\u017cna za wariantowe z kontaminacji typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grzenia k&ograve;g&ograve;s t\u0142&#235;cze <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>tr&#244;pi<\/i>)<\/span> z typem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">m&ograve;ra k&ograve;g&ograve;s m&ograve;rzi <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>d&#235;szi<\/i>)<\/span> (zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>). Kania wesz\u0142a do tego rodzaju zwrot\u00f3w chyba<br \/>\nbezpo\u015brednio pod wp\u0142ywem widowiska ludowego <i><span style=\"color: #993300\">scynani&#233;<br \/>\nkani<\/span><\/i>, w kt\u00f3rym to w\u0142a\u015bnie kani\u0119 si\u0119 \u015bcina\u0142o, czyli t\u0142uk\u0142o, ale te\u017c<br \/>\nze wzgl\u0119du na du\u017c\u0105 rol\u0119 tego ptaka w wyobra\u017ceniach i wr\u00f3\u017cbach kaszubskich (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span> i <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Na koniec wspomnie\u0107 warto zwrot <i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105c&#233;g&ograve;<br \/>\n&ograve;dn&#235;kac<\/span><\/i> &#8216;przezwyci\u0119\u017cy\u0107 sen&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n203, V 129<\/span>, kt\u00f3ry odpowiada polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">odp\u0119dzi\u0107<br \/>\nsen<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 100<\/span> i oryginalny zwrot <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;n&#235;kac pi&#244;sk z &ograve;czu<\/span><\/i> &#8216;zaj\u0105\u0107 si\u0119 robot\u0105<br \/>\ndla odp\u0119dzenia senno\u015bci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 240<\/span>. Na<br \/>\nprzezwyci\u0119\u017cenie snu nie ma wiele wi\u0119cej zwrot\u00f3w, przy czym ciekawe, \u017ce nie s\u0105<br \/>\nnotowane zwroty typu <i><span style=\"color: #993300\">Grzeni&atilde;<br \/>\n&ograve;dn&#235;kac<\/span><\/i>, ale mo\u017cliwe s\u0105 typu <i><span style=\"color: #993300\">Grzenia<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s jesz nie bierze<\/span><\/i>.<\/p>\n<p>Moc frazeologizm\u00f3w wype\u0142nia pole znaczeniowe: &#8216;leniuchowa\u0107, pr\u00f3\u017cnowa\u0107, wa\u0142\u0119sa\u0107<br \/>\nsi\u0119&#8217;, np. <i><span style=\"color: #993300\">Panu B&ograve;g&ugrave; dz&#233;\u0144 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>czas<\/i>)<i> krasc <\/i><\/span><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 50, 161<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1.<\/span>),<br \/>\nprzy czym najliczniejsza jest grupa wyra\u017ce\u0144 typu <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i<br \/>\njak scyrz, k\u00f3\u0144, wesz, w\u00f3\u0142, drewno, k\u0142odz&#235;na<\/span><\/i>, za czym posz\u0142y zapewne<br \/>\nzwroty oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">w kims czas&atilde;<br \/>\ntacz&#233;g&ograve; zgni\u0142&#233;g&ograve; dnia narosce <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 227<\/span> i oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">narosc zgni\u0142&#233;g&ograve;<br \/>\ngn&#244;ta<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 33<\/span> czy <i><span\nstyle=\"color: #993300\">narosc <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">(<i>&ograve;brosn\u0105c<\/i>)<i> zgni\u0142im mi&atilde;s&atilde;<\/i><\/span> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 152<\/span>. To wszystko prawdopodobnie spowodowa\u0142o,<br \/>\ni\u017c kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i<\/span><\/i> poza znaczeniem<br \/>\n&#8216;le\u0144, pr\u00f3\u017cniak&#8217; nabra\u0142 znaczenie &#8216;uosobienie lenistwa&#8217;, wyst\u0119puj\u0105c w zwrotach:<br \/>\n1. <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i k&ograve;g&ograve;s tr&#244;pi<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy VI 227<\/span> = cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">le\u0144<br \/>\ngo tropi<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 289<\/span> (por\u00f3wnaj tu typ<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">sny kogo\u015b trapi\u0105<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Skor II 385<\/span>) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s &ograve;panow&#244;\u0142<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n227<\/span> (por\u00f3wnaj typ <i><span style=\"color: #993300\">senno\u015b\u0107 kogo opanowa\u0142a<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 603<\/span>), do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj czeskie<br \/>\npotoczne <i><span style=\"color: #993300\">dr&#382;i ho lenora<\/span><\/i> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">padla na n&#283;ho lenora<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas<br \/>\n129<\/span>; 2. oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142i w kims sedzy<\/span><\/i><br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142ota w k&ograve;g&ograve;s wlaz\u0142a<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 227<\/span> i kociewskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zgni&#233;\u0142i&#8230;<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 133<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj typ <i><span style=\"color: #993300\">co\u015b w kim siedzi<\/span><\/i>, np.<br \/>\ndiabe\u0142 <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 113<\/span>); 3. oryginalne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">zgni\u0142&#233;g&ograve; w&#235;n&#235;kac<\/span><\/i> &#8216;przesta\u0107 leniuchowa\u0107&#8217;<br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">zgni\u0142&#233;g&ograve; w&#235;wies&#235;c na p\u0142ot<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 227<\/span>, a to z kontaminacji ze zwrotem <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w&#235;wies&#235;c brz&#235;ch&#235; na p\u0142ot<\/span><\/i> &#8216;nie je\u015b\u0107&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy I 77<\/span>, a kto nie pracuje, nie powinien je\u015b\u0107. Do<br \/>\nomawianych zwrot\u00f3w z uosobieniem lenistwa por\u00f3wnaj polskie potoczne <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mie\u0107 lenia<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">SJP IV 91<\/span>.<\/p>\n<p>Do demon\u00f3w nawet zaliczane bywa uosobienie reumatyzmu, mianowicie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grz&#233;szk<\/span><\/i>, pojawiaj\u0105cy si\u0119 w oryginalnym zwrocie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">miec Grz&#233;szka <\/span><\/i><span style=\"color: #993300\">[<i>w krzi\u017cach<\/i>]<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Grz&#233;szk k&ograve;g&ograve;s \u0142\u00f3mie <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>w k&ograve;lanie<\/i>]<\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">w k&ograve;g&ograve;s Grz&#233;szk je wlaz\u0142i<\/span><\/i><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">LabN 2, 41<\/span>, tak\u017ce <span style=\"color: #993300\">[<i>szlaga jidze<\/i>,<i> b&ograve;<\/i>]<i> mie<br \/>\ngrzeszk <\/i>[<i>w nodze<\/i>]<i> tr&#244;pi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj<br \/>\n54<\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nw gn&#244;tach \u0142\u00f3mie<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 6<\/span> i polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">\u0142amie kogo w ko\u015bciach<\/span><\/i>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">w krzy\u017cu<\/span><\/i>, <i><span style=\"color: #993300\">w<br \/>\nnogach <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 401<\/span>.<\/p>\n<p>I na koniec o kilku uosobieniach zjawisk przyrodniczych. Uosobienie echa ma na<br \/>\nKaszubach kilka okre\u015ble\u0144, np. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">kr&#235;k\u00f3lc<\/span><\/i> (Rewa, Mechelinki, Gdynia) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy II 246<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;dk&#244;rbk<\/span><\/i><br \/>\n(Puzdrowo, Sul\u0119czyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 100<\/span> i <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p&ograve;mi\u00f3n<\/span><\/i>, kt\u00f3ry wed\u0142ug najstarszych ludzi<br \/>\nwywo\u0142ywa\u0107 maj\u0105 kra\u015bniaki, przedrze\u017aniaj\u0105c ludzk\u0105 mow\u0119 (Puzdrowo) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 135<\/span>, a w pi\u015bmiennictwie kaszubskim przewija si\u0119<br \/>\nnadto duch echa i przedrze\u017aniania <i><span style=\"color: #993300\">Ch&ograve;ch&ograve;\u0142k<\/span><\/i>,<br \/>\nm.in. w zwrotach <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;ch&ograve;l&#235;c<\/span><\/i><br \/>\n(= wt\u00f3rowa\u0107) <i><span style=\"color: #993300\">jak Ch&ograve;ch&ograve;\u0142k<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;dk&#244;rbiac jak Ch&ograve;ch&ograve;\u0142k <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #00CCFF\">LabN 1, 29<\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">powtarza\u0107<\/span><\/i>,<i><span style=\"color: #993300\"><br \/>\nwt\u00f3rowa\u0107 jak echo<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 212<\/span>.<\/p>\n<p>Kaszubi znaj\u0105 te\u017c kilka okre\u015ble\u0144 uosobienia mrozu. Dla szronu jest nim <i><span\nstyle=\"color: #993300\">s&#235;wi staruszk<\/span><\/i> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nV 153<\/span> jako wariant wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">s&#235;wi mr\u00f3z<\/span><\/i><br \/>\n= kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">siwi mr\u00f3z<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 127<\/span>. Inne uosobienia, podobnie jak biedy czy<br \/>\nsenno\u015bci (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">wy\u017cej<\/span>), nawi\u0105zuj\u0105 do<br \/>\nautentycznych nazwisk kaszubskich, mianowicie <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3zk<\/span><\/i><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">mrozewsczi<\/span><\/i> wobec <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Mr\u00f3zk<\/span><\/i> jako skr\u00f3tu nazwiska <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Mrozewski<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span>,<br \/>\nwchodz\u0105c w sk\u0142ad oryginalnych zwrot\u00f3w: 1. <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3zk<br \/>\nju zaz&#233;r&#244; do ch&#235;czi<\/span><\/i> &#8216;przymrozek si\u0119 zbli\u017ca&#8217; (\u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span> pod wp\u0142ywem typu <i><span\nstyle=\"color: #993300\">Lab&ugrave;da ju do k&ograve;g&ograve;s zaz&#233;r&#244;<\/span><\/i>;<br \/>\n2. <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3zka g&ograve;nic<\/span><\/i> &#8216;o dzieciach<br \/>\nprzebywaj\u0105cych zim\u0105 wi\u0119cej na dworze ni\u017c w domu (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 128<\/span> jako analogiczne do powszechnego <i><span style=\"color: #993300\">roztr&atilde;barcha<br \/>\ng&ograve;nic<\/span><\/i> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.4.3.<\/span>); 3. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mrozewsczi je ju tu<\/span><\/i> &#8216;nasta\u0142 mr\u00f3z&#8217; (pn, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span>; 4. <i><span style=\"color: #993300\">mrozewsczi<br \/>\njach&#244;\u0142 na w&ograve;jn&atilde;<\/span><\/i> &#8216;mr\u00f3z zel\u017ca\u0142&#8217; (pn, \u015br) <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span> wobec opozycyjnego 5. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mrozewsczi wr\u00f3cy\u0142 z w&ograve;jn&#235;<\/span><\/i> &#8216;nasta\u0142 mr\u00f3z&#8217;<br \/>\n(pn, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 128<\/span>; 6. <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u00f3n mrozewsczi<\/span><\/i> &#8216;uosobienie mrozu&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy III 128, IV 19<\/span>, m.in. potwierdzenie \u017cywotno\u015bci<br \/>\narchaicznego typu s\u0142owotw\u00f3rczego <i><span style=\"color: #993300\">pani p\u00f3n<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;dru\u017cba weselny&#8217; (Kartoszyno<span style=\"color: #00CCFF\">) Sy IV 19<\/span>, <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pani gwi&#244;zdka<\/span><\/i>, &#8216;g\u0142\u00f3wna posta\u0107 zespo\u0142u<br \/>\nmaszkarowego&#8217; (Kartuskie, K\u0119pa Oksywska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 392<\/span>,<br \/>\nnawet w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">znajesz t&#235; pana<br \/>\nrzemi\u0144scz&#233;g&ograve;<\/span><\/i> (=pasek) &#8216;chcesz lanie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIV 384<\/span>, co interesuje nas te\u017c ze wzgl\u0119du na oryginalne wyra\u017cenie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">pani z&#235;ma<\/span><\/i> &#8216;uosobienie srogiej zimy&#8217; <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Sy IV 200, VI 222<\/span> i archaicznego <i><span\nstyle=\"color: #993300\">p\u00f3n czadzewsczi prz&#235;czadzy\u0142<\/span><\/i> &#8211; o zamieci<br \/>\n(Strzebielino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 144<\/span>. Ponadto jest<br \/>\narchaiczne oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;ri mr\u00f3z<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;uosobienie silnego mrozu&#8217; (\u015br) i przeciwstawne przymrozkowi. Do personifikacji<br \/>\nczy animizacji por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z &ugrave;rw&#244;\u0142<br \/>\np&ograve;wr\u00f3z<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 127<\/span> i<br \/>\noryginalne <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z jak p&ograve;wr\u00f3z<\/span><\/i> <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">Rop NKP II 543<\/span>, co mo\u017ce i tylko do rymu, ale te\u017c <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mr\u00f3z jak li\u0144cuch<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 128<\/span>.<\/p>\n<p>Najosobliwsze jest wszak wyobra\u017cenie mrozu (i wiatru &#8211; zob. <span\nstyle=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>) jako byka, co utrwali\u0142o si\u0119 w powszechnych na<br \/>\nKaszubach zwrotach: <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z dost&#244;\u0142 <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">[<i>batig&atilde;<\/i>]<i><br \/>\np&ograve; rogach<\/i><\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z sczid\u0142<br \/>\nsobie rod\u017ci (kark) <\/span><\/i><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 127<\/span> =<br \/>\nkociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z dostaje po rogach<\/span><\/i><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z \u0142amnie sobie kark<\/span><\/i> &#8216;zel\u017ca\u0142&#8217; i<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">mr\u00f3z pakuje sie <\/span><\/i><span\nstyle=\"color: #993300\">(<i>wali<\/i>)<i> jak bik<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 133<\/span>, te\u017c polskie <i><span\nstyle=\"color: #993300\">mr\u00f3z kark skr\u0119ci\u0142<\/span><\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">Konopka<\/span>)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">KolbDz 156<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142ama\u0107<br \/>\nszyj\u0119<\/span><\/i> (o mrozie) <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 292<\/span>, a<br \/>\npor\u00f3wnaj czeskie <i><span style=\"color: #993300\">dnes je venku po&#345;adn&#253; samec<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;dzi\u015b na dworze jest porz\u0105dny mr\u00f3z&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 230<\/span> i<br \/>\npolskie gwarowe <i><span style=\"color: #993300\">zima kark skr\u0119ci<\/span><\/i> (okolice<br \/>\nRozwadowa) <span style=\"color: #00CCFF\">Gaj 132<\/span>.<\/p>\n<p><\/p>\n<p><b>4.2. <a name=\"Wierzenia chrze\u015bcija\u0144skie\">Wierzenia chrze\u015bcija\u0144skie<\/a><\/b><\/p>\n<p>Utrwalone we frazeologii kaszubskiej wyobra\u017cenia i wierzenia<br \/>\nchrze\u015bcija\u0144skie postanowiono om\u00f3wi\u0107 w inny spos\u00f3b ni\u017c analogiczne fakty<br \/>\nj\u0119zykowe wyros\u0142e z wierze\u0144 poga\u0144skich, gdzie mo\u017cliwe by\u0142o przyj\u0119ciew miar\u0119<br \/>\nkonsekwentnego uk\u0142adu systematycznego. Tutaj poza podobnym usystematyzowaniem<br \/>\ncz\u0119\u015bci dotycz\u0105cych trzech os\u00f3b Boskich, \u015bwiata i cz\u0142owieka jako dzie\u0142a Boga,<br \/>\nnieba z anio\u0142ami i \u015bwi\u0119tymi, piek\u0142a i mocy piekielnych oraz \u017cycia po\u015bmiertnego<br \/>\npozostawiono fakty wywodz\u0105ce si\u0119 z Biblii i innych tekst\u00f3w ko\u015bcielnych,<br \/>\nliturgicznych i modlitewnych, aby og\u00f3lnego obrazu tego dzia\u0142u frazeologii nie<br \/>\nzaciemnia\u0107. Od razu zaznaczy\u0107 te\u017c mo\u017cna, i\u017c jest ona w wi\u0119kszym stopniu &#8211; ni\u017c<br \/>\nwcze\u015bniej zaprezentowana &#8211; wsp\u00f3lna z frazeologi\u0105 polsk\u0105. Podkre\u015bli\u0107 nadto si\u0119<br \/>\ngodzi, \u017ce przys\u0142owia wyzyskiwane s\u0105 tu rzadziej, przewa\u017cnie tylko dla<br \/>\npe\u0142niejszego obrazu pewnych wyobra\u017ce\u0144 i wierze\u0144. W og\u00f3lnie znanych przypadkach<br \/>\nzrezygnowano z przytaczania odno\u015bnych cytat\u00f3w biblijnych, zaznaczaj\u0105c tylko<br \/>\n(skr\u00f3tem) odpowiednie miejsce.<\/p>\n<p>4.2.1<\/span>. Z trzech os\u00f3b Boskich do\u015b\u0107 wyra\u017anie we frazeologii wyodr\u0119bnia si\u0119 <a name=\"B\u00f3g Ojciec\">B\u00f3g<br \/>\nOjciec<\/a><sup><small><a href=\"#18\">18<\/a><\/small><\/sup>, nazywany te\u017c Ojcem niebieskim i Panem Bogiem: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>&ograve;jc niebiesczi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO 10\/11 <\/span>(= polskiemu) i<br \/>\noryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">za B&ograve;ga &Ograve;jca<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;dawno&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  26<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">jak za B&ograve;ga<br \/>\n&Ograve;jca<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm  30 <\/span>i polskie <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g Ojciec<\/i><\/span>)<br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">lica stateczn&#233; jak Bog &Ograve;jc we w&#244;\u0142t&#244;rzu<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Maj  204 <\/span>oraz wariant <i><span style=\"color: #993300\">Jesz st&#244;ri B\u00f3g \u017c&#235;je<\/i><\/span> &#8216;nie<br \/>\ntra\u0107my nadziei!&#8217;<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 99 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">nasz<br \/>\nlub&ograve;sertny P\u00f3n B\u00f3g jesz \u017c&#235;je<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lab III 54 <\/span>wobec polskiego<br \/>\nhistorycznego <i><span style=\"color: #993300\">Jeszcze Pan B\u00f3g \u017cyje<\/i><\/span> (1702) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 167<\/span>. Oryginalne wyra\u017cenie kaszubsko-s\u0142owi\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;ri<br \/>\nB\u00f3g<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 416 <\/span>t\u0142umaczy\u0107 trzeba przedstawieniem Boga Ojca w katechizmach<br \/>\nm.in. z d\u0142ug\u0105 brod\u0105. Niemniej wszak niekiedy pod B\u00f3g i Pan B\u00f3g kryje si\u0119 te\u017c<br \/>\nJezus, czego dowodz\u0105 m.in. rozszerzone warianty <i><span style=\"color: #993300\">Niech<br \/>\nc&atilde; prowadzy P\u00f3n B\u00f3g i Matka N&#244;swi&atilde;tsz&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rydz I 112 <\/span>(:<br \/>\npolskie <i><span style=\"color: #993300\">Niech B\u00f3g prowadzi<\/i><\/span>) czy <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ograve;chwal&#235;c Pana B&ograve;ga<\/i><\/span> &#8216;pozdrowi\u0107<br \/>\n(kogo)&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 147<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 284<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 60 <\/span>(= polskiemu).<\/p>\n<p>Owo cz\u0119\u015bciowe cho\u0107by zmieszanie pierwszej i drugiej osoby Boskiej wida\u0107 r\u00f3wnie\u017c<br \/>\nw znanych z polsczyzny zwrotach <i><span style=\"color: #993300\">jic z<br \/>\nB&ograve;g&atilde;<\/i><\/span> &#8216;po\u017cegna\u0107 kogo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">jic<br \/>\nz Pan&atilde; Jez&#235;s&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;stac<br \/>\nz B&ograve;g&atilde; (z B&ograve;\u017cenk&atilde;)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ber 8, 75 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I<br \/>\n109<\/span>) oraz oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">dac z<br \/>\nB&ograve;g&atilde;<\/i><\/span>, &#8216;po\u017cegna\u0107 si\u0119, poda\u0107 r\u0119k\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50 <\/span>= czeskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Meis<br \/>\n215 <\/span>i s\u0142owackiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SSJ V 573<\/span>, kt\u00f3ry mo\u017ce si\u0119 zasadza\u0107 na kontaminacji <i><span\nstyle=\"color: #993300\">da\u0107 komu r\u0119k\u0119<\/i><\/span> z <i><span style=\"color: #993300\">i\u015b\u0107 z<br \/>\nBogiem<\/i><\/span>. Nawi\u0105zuje do nich zwrot <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;cz&#235;nac<br \/>\nco z B&ograve;g&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 114, 414 <\/span>(m.in. w przys\u0142owiu <span\nstyle=\"color: #993300\">Czed&#235; t&#235; co p&ograve;czin&#244;sz, p&ograve;cz&#235;n&#244;j z<br \/>\nB&ograve;g&atilde;<\/i><\/span>), znany te\u017c polskiemu gwarowemu, np. cieszy\u0144skie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>z Bogym zaczynej<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 232<\/span>, a przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chto z B&ograve;g&atilde; zaczin&#244;, ten z<br \/>\nB&ograve;g&atilde; konczi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 20 <\/span>jest wariantem ma\u0142opolskiego <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n179 <\/span>i niejako antonimiczne do przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">Co<br \/>\ns&atilde; z di&#244;b\u0142a p&ograve;cz&atilde;\u0142o, to do di&#244;b\u0142a zdrzi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 23<\/span><br \/>\njako wariant do ma\u0142opolskiego <i><span style=\"color: #993300\">Co od diab\u0142a wysz\u0142o,<br \/>\ndo diab\u0142a powraca<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 426<\/span>. Przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Wsz&#235;tk&ograve;<br \/>\nje w B&ograve;sczich r&atilde;kach<\/i><\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.2.<\/span>) przeciwstawia si\u0119 w<br \/>\ncz\u0119\u015bci zwrotowi <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;s ani<br \/>\nswi&atilde;ti nie p&ograve;m&ograve;\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">PiepHan 106 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu). Z tego kr\u0119gu znaczeniowego wymieni\u0107 nale\u017cy dawne oryginalne zwroty:<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">pisac l&#235;st&#235; do Pana B&ograve;ga<\/i><\/span> &#8216;daremnie si\u0119<br \/>\nskar\u017cy\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 92 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">m\u00f3c s&atilde; &ugrave;dac se<br \/>\nskarg\u0105 do Pana B&ograve;ga<\/i><\/span> &#8216;daremne starania&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 10<\/span>, do kt\u00f3rego<br \/>\npor\u00f3wnaj wariant <i><span style=\"color: #993300\">i\u015b\u0107 do Pana Boga na skarg\u0119<\/i><\/span> &#8211;<br \/>\no sytuacji beznadziejnej (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 162<\/span>.<\/p>\n<p>W cz\u0119\u015bci poni\u017cszych frazeologizm\u00f3w kwestii tej z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 rozstrzygn\u0105\u0107<br \/>\nsi\u0119 nie da, cho\u0107 wydaje si\u0119, i\u017c chodzi w nich zwykle o Boga Ojca, np. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ni&#233; miec B&ograve;ga w sercu<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 bezlitosnym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n50 <\/span>(= polskiemu), od kt\u00f3rego odr\u00f3\u017cni\u0107 trzeba oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>chtos je bez B&ograve;ga<\/i><\/span> &#8216;bez lito\u015bci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50<\/span>.<br \/>\nInteresuj\u0105cy jest oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c teg&ograve;<br \/>\nb&ograve;ga<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 przekonany&#8217; (Puzdrowo, Sierakowice, Gowidlino,<br \/>\nStrzebielino, Luzino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 17<\/span>, por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;l&#235; jesm&#235;<br \/>\nte b&ograve;ga<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lab III 62 <\/span>oraz mie\u0107 do kogo, czego przekonanie <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I<br \/>\n762 <\/span>i ma\u0142opolskie <i><span style=\"color: #993300\">by\u0107 po (Panu) Bogu<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;sprawiedliwie post\u0105pi\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Wyb 167<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 416<\/span>. Tak\u017ce oryginalnym wyra\u017ceniem jest<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">sprawiedl&#235;wim B&ograve;g&atilde;!<\/i><\/span> &#8216;naprawd\u0119&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 135<\/span>, nawi\u0105zuj\u0105cy do <i><span style=\"color: #993300\">Pan B\u00f3g nie rychliwy, ale<br \/>\nsprawiedliwy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 185 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">pr&#244;wd\u0105 a<br \/>\nB&ograve;g&atilde; [jic]<\/i><\/span> &#8216;uczciwie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS XI 173 <\/span>jako wariant polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Bogiem a prawd\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 746<\/span>, cho\u0107 w <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<\/span> te\u017c z<br \/>\nszykiem jak u Ceynowy.<\/p>\n<p>Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">bro\u0144 B&ograve;\u017ce<\/i><\/span> &#8216;absolutnie, nic<br \/>\npodobnego&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyKdP 1<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyZdG 76<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 53<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50 <\/span>(= polskiemu) posiada wariant<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;\u017ce bro\u0144<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50<\/span>, tj. z odmiennym<br \/>\nszykiem. Na wyra\u017cenie \u017calu u\u017cywa si\u0119 zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">(p&ograve;)\u017c&#244;l<br \/>\ns&atilde; B&ograve;\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS XI 172<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 140 <\/span>(= polskiemu) obok wariantu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017c&#244;l s&atilde; Panie B&ograve;\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 11 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017c&#244;l s&atilde; m&ograve;cny B&ograve;\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyZdG 76<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS VII 107<\/span><\/span>. Troch\u0119 niejasne jest oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">przezdrze<br \/>\nB\u00f3g!<\/i><\/span> &#8216;niech pomaga B\u00f3g&#8217; (<span style=\"color: #00CCFF\">Cey<\/span> i <span style=\"color: #00CCFF\">Hilf<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb 502<\/span><\/span>, raczej z archaicznym<br \/>\nczasownikiem <i><span style=\"color: #993300\">przezdrzec<\/i><\/span> &#8216;pom\u00f3c&#8217; (por. <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II<br \/>\n423<\/span>), nie za\u015b jako <i><span style=\"color: #993300\">przebacz B\u00f3g<\/i><\/span>, jak obja\u015bnia<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Hilf 178<\/span>. Z kolei <i><span style=\"color: #993300\">ala B&ograve;g&ugrave;!<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Pob 1<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ber 3<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 2 <\/span>obok wariantu <i><span style=\"color: #993300\">ala Panu<br \/>\nB&ograve;g&ugrave;!<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 3 <\/span>t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna jako wariant dawnego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dla Boga<\/i><\/span><\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dlaboga<\/span><\/i> i cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">na ty bogi<\/i><\/span><br \/>\n(Cincia\u0142a) <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 138 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 176<\/span>). Wykrzyknik podziwu <span style=\"color: \n#993300\"><i>d&#244;j g&ograve; B&ograve;g&ugrave;!<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 71<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50<\/span> obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&ograve;d&#244;j g&ograve; B&ograve;g&ugrave;!<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50<\/span><br \/>\nr\u00f3wny jest polskiemu historycznemu i gwarowemu <i><span style=\"color: #993300\">Daj<br \/>\ngo Bogu! <\/i><\/span>(1758 <span style=\"color: #00CCFF\">Bohomolec<\/span> i np. <span style=\"color: #00CCFF\">Pauli<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 160 <\/span>i uk\u0142ada si\u0119 r\u00f3wnolegle<br \/>\ndo antonimicznego <i><span style=\"color: #993300\">daj g&ograve; di&#244;ble (diachle)<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 124 <\/span>= polskiemu historycznemu (od 1612<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 41 <\/span>i analogicznym, np. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>daj go katu<\/i><\/span>. Formu\u0142a podzi\u0119kowania <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>B&ograve;g&ugrave; dz&atilde;ka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 170 <\/span>=<br \/>\npolskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 418<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 208<\/span>. <\/p>\n<p>Z polsczyzny znany jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">sedzec jak &ugrave;<br \/>\nPana B&ograve;ga za pi&#233;ck&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 10<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 6<\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>&#8230; za piecem<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 27<\/span> <\/span>o powodzeniu, posiadaj\u0105cym<br \/>\nwarianty: <i><span style=\"color: #993300\">mieszkac jak &ugrave; Pana B&ograve;ga za<br \/>\npiecem<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">bezpiecznie jak &ugrave;<br \/>\nPana B&ograve;ga za pi&#233;ck&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 38<\/span>, przy czym ostatni znany jest<br \/>\nz dawnej i gwarowej polskiej paremiografii <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 166<\/span>. Osobliwy zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017c&#235;c so (miec so) jak P\u00f3n B\u00f3g we Francji<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> obok<br \/>\nrozszerzonego (z kontaminacji) wariantu <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;c jak<br \/>\np\u0105czk w masle a Pan B\u00f3g we Fra\u0144c&#235;ji<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Budz   87 <\/span>ma po\u015bwiadczenie historyczne<br \/>\nw j\u0119zyku polskim (1894<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 577<\/span>; czeskie archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">m&#237;t<br \/>\nse (&#382;&#237;t) jako p&#225;nb&#367;h ve Frankrajchu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 57<\/span>, ale jego genezy nie wyja\u015bnia<br \/>\ninformacja: <span style=\"color: #993300\">&#8222;Z v&#253;roku rakousk&#233;ho Maximili&#225;na I. (1459-1519) o domn&#277;l&#233;m<br \/>\nblahobytu bezstarostn&#233; Francie: &#8222;Kdyby to bylo mo&#382;n&#233;, abych mohl b&#253;t b&#367;h a<br \/>\nm&#277;l jsem dva syny, musel by b&#253;t star&#353;&#237; p&#225;nembohem po mn&#277;, a druh&#253;<br \/>\nkr&#225;lem ve Francii &#8211; tam by se m&#277;l taky jako p&#225;nb&#367;h&#8221;<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 251<\/span>.<\/p>\n<p>Jako oryginalny traktowa\u0107 nale\u017cy zwrot <i><span style=\"color: #993300\">chtos pr&#244;c&#235;je<br \/>\n&#235; B&ograve;ga chw&#244;li<\/i><\/span> &#8216;nie narzeka na ci\u0119\u017cki los&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 162<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, do kt\u00f3rego<br \/>\npor\u00f3wnaj chwali\u0107 Pana Boga &#8216;modli\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 109<\/span>. Zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Panu B&ograve;g&ugrave; dz&#233;\u0144 krasc<\/i><\/span> &#8216;pr\u00f3\u017cnowa\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS<br \/>\nI 6<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  351<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 369<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50, 161 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">Panu<br \/>\nB&ograve;g&ugrave; czas krasc<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 50, 161<\/span> <\/span>znany jest z Krajny (<span style=\"color: #00CCFF\">Brzez<\/span>),<br \/>\nze \u015al\u0105ska (<span style=\"color: #00CCFF\">Wal 96<\/span>), zw\u0142aszcza Cieszy\u0144skiego (<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 182<\/span>) i z j\u0119zyka<br \/>\nserbochorwackiego <i><span style=\"color: #993300\">krasti bogu da\u0144e<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Mok 65<\/span>, <\/span>a<br \/>\nmarnotrawienie czasu uwa\u017cane jest za grzech, gdy\u017c czas nale\u017cy do Boga jako<br \/>\nstw\u00f3rcy, por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">ca\u0142i B&ograve;\u017ci dz&#233;\u0144 (dz\u00f3nk)<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 283 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">sam&ugrave;lczi<\/span> = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 77 <\/span>(= polskiemu). W<br \/>\npolskich gwarach po\u015bwiadczone s\u0105 zwroty: <i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;ga<br \/>\ns&atilde; nie b&ograve;jec<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 77<\/span>, do kt\u00f3rego<br \/>\npor\u00f3wnaj ni\u017cej o diable, i <i><span style=\"color: #993300\">czekac (\u017cdac) jak na<br \/>\nb&ograve;\u017c&#233; zmi\u0142owani&#233; <\/i><\/span>&#8216;d\u0142ugo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 242 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 43 <\/span>(por.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 365<\/span>) = czeskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 323<\/span>, a <i><span style=\"color: #993300\">czekac (\u017cdac) na<br \/>\nco jak na zbawieni&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V197 <\/span>wariantem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">czeka\u0107<br \/>\njak zbawienia<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 152<\/span>. <\/p>\n<p>Do drugiej osoby Boskiej odnosi si\u0119 m.in. przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Narodzy\u0142<br \/>\ns&atilde; syn B&ograve;\u017ci, a co rok to g&ograve;rz&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = malborskiemu<sup><small><a href=\"#19\">19<\/a><\/small><\/sup><br \/>\n= wielkopolskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 140<\/span>; ma te\u017c kaszubski wariant <i><span style=\"color: #993300\">Matuszk&ograve;<br \/>\nB&ograve;\u017c&#244;, co dz&#233;\u0144 to g&ograve;rz&#233;<\/i><\/span> (Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 60<\/span>. Pozosta\u0142e<br \/>\nfrazeologizmy z t\u0105 osob\u0105 odnosz\u0105 si\u0119 do m\u0119ki Chrystusa, a wi\u0119c np. oryginalne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ten za Pana Jezusk&atilde; m\u0142otk i gw&ograve;zdze nosy<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;o \u017cyj\u0105cym bez \u015blubu ko\u015bcielnego&#8217; (Ty\u0142owo, Lubocino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 102<\/span>, pierwotnie<br \/>\nchyba w szerszym znaczeniu: &#8216;ci\u0119\u017cko grzeszy\u0107&#8217;, gdy\u017c zgodnie z wierzeniami ka\u017cdy<br \/>\ngrzech ludzki zwi\u0119ksza m\u0119ki Chrystusa. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec z<br \/>\nkims krzi\u017c [Pa\u0144sczi]<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 82<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 82 <\/span>(= polskiemu), zast\u0119puj\u0105cego<br \/>\nmetaforyczne ju\u017c <i><span style=\"color: #993300\">krzi\u017c Pa\u0144sczi<\/i><\/span>, a zatem jest<br \/>\nto wariant ukonkretniaj\u0105cy tre\u015b\u0107, a wi\u0119c powr\u00f3t do pierwotnego znaczenia i<br \/>\nobrazu. W tym kontek\u015bcie wymieni\u0107 trzeba zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\n[sw\u00f3j] krzi\u017c<\/i><\/span> &#8216;mie\u0107 zmartwienie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 174<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> jako znany szerzej, m.in. w<br \/>\nprzys\u0142owiu <span style=\"color: #993300\"><i>Ka\u017cdi cz\u0142owiek m&#244; sw\u00f3j krzi\u017c<\/i><\/span> : polskie <i><span style=\"color: #993300\">Ka\u017cdy<br \/>\nma sw\u00f3j krzy\u017cyk<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Pauli<\/span>) i cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">Ni ma<br \/>\ncz\u0142owieka, \u017ceby ni mio\u0142 krzi\u017ciczka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 225<\/span>, a te\u017c wariant kaszubski <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chto m&#244; krzi\u017c, ten s&atilde; n&#244;pierw&#233; \u017cegn&#244;<\/i><\/span> (Gochy)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 276<\/span>. Z kolei zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c krzi\u017c&atilde; dl&#244;<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyRozK 4 <\/span>to wariant polskiego by\u0107 ci\u0119\u017carem dla kogo<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I n145<\/span>, gdy\u017c krzy\u017c, przeno\u015bnie &#8216;cierpienie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">SJP III 1222<\/span>. Oryginalny zwrot<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">krzi\u017c&#235;czi na k&ograve;g&ograve;s wk\u0142adac<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;do\u015bwiadcza\u0107 kogo&#8217; w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">K&ograve;h&ugrave;<br \/>\nP\u00f3n B\u00f3g k&ograve;ch&#244;, na teh&ograve; krzi\u017c&#235;czi wk\u0142&#244;d&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> i<br \/>\njego \u015bci\u0105gni\u0119ty wariant <i><span style=\"color: #993300\">K&ograve;g&ograve; P\u00f3n B\u00f3g<br \/>\nmni\u0142uje, teg&ograve; i krzi\u017cuje<\/i><\/span> (Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 170 <\/span>(por\u00f3wnaj<br \/>\ncieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">krzi\u017cami kogo\u015b na\u015bladowa\u0107<\/i><\/span> Ond<br \/>\n107<\/span>) r\u00f3wnie\u017c nawi\u0105zuj\u0105 do m\u0119ki krzy\u017cowej, natomiast oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dostac drewniany krzi\u017c<\/i><\/span> &#8216;umrze\u0107&#8217; (pn, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Wy I 240<\/span><br \/>\n\u0142\u0105czy zwyczaj stawiania pogrzebanemu krzy\u017ca z drewna ze struktur\u0105 zwrotu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dostac \u017cel&#244;zny krzi\u017c<\/i><\/span> &#8216;wyr\u00f3\u017cni\u0107 kogo odznaczeniem&#8217;,<br \/>\nm.in. o ma\u0142\u017ce\u0144stwie w tzw. z\u0142ote gody (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.3.<\/span>); jest to raczej nowszy<br \/>\nzwrot.<\/p>\n<p>Z Kaszub znany jest nadto frazeologizm <i><span style=\"color: #993300\">(b&#235;c) w<br \/>\nChristusow&#235;ch latach<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">(w Jezusowim<br \/>\nwiek&ugrave;)<\/i><\/span> &#8216;mie\u0107 ok. 33 <\/span>lat&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> jako wariant wobec polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>panna w jezusowych latkach<\/i><\/span> &#8216;stara panna&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 861<\/span><br \/>\ni s\u0142owackiego potocznego <i><span style=\"color: #993300\">Kristov vek<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SSJ V<br \/>\n47<\/span>. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">przi\u0144c jak taczi jezusk<\/i><\/span>,<br \/>\ngdzie <i><span style=\"color: #993300\">jezusk<\/i><\/span> &#8216;\u015bwi\u0119toszek, ob\u0142udnik&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 102<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">uk\u0142adny jak Jezusek<\/i><\/span> 1806 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Jezuska udaje<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 862<\/span>) wyrasta z wizerunk\u00f3w.<\/p>\n<p>Trzecia osoba Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej, tj. <i><span style=\"color: #993300\">D&#235;ch Swi&atilde;ti<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (= polskiemu) utrwalona zosta\u0142a tylko w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c<br \/>\nd&#235;ch&atilde; swi&atilde;tim<\/i><\/span> &#8216;nie by\u0107 w stanie wszystkiego przewidzie\u0107&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, znanym te\u017c z Prusa i innych, raczej potoczne <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 498<\/span>. <\/p>\n<p>Na koniec wyliczy\u0107 trzeba kilka frazeologizm\u00f3w dotycz\u0105cych wyobra\u017ce\u0144 o Bogu z<br \/>\nczas\u00f3w poga\u0144skich. S\u0142owi\u0144cy i Opolanie znali oryginalne wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bi&#244;\u0142i B\u00f3g<\/i><\/span> &#8216;dobry B\u00f3g&#8217; : <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny<br \/>\nB\u00f3g<\/i><\/span> &#8216;z\u0142y B\u00f3g, szatan&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyRozp II 33<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 66, 71, 118<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 415, 416<\/span>,<br \/>\ndo kt\u00f3rego por\u00f3wnaj s\u0142owe\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">zlego boga u&#382;iva<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;\u017ale mu si\u0119 wiedzie&#8217; i bu\u0142garskie <i><span style=\"color: #993300\">b&#277;\u0142 bog<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 708<\/span>. O tym, \u017ce co\u015b z tego rozr\u00f3\u017cnienia w istocie musia\u0142o istnie\u0107 na<br \/>\nKaszubach, \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142i<br \/>\ndi&#244;be\u0142<\/i><\/span> &#8216;nieszkodliwy diabe\u0142&#8217; (pd-zach, Bytowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 48<\/span>, w opozycji<br \/>\ndo oryginalnego <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny di&#244;che\u0142<\/i><\/span>, u kt\u00f3rego ten<br \/>\npierwszy jest na s\u0142u\u017cbie (Bytowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 298, 302<\/span>, <\/span>a <span style=\"color: #00CCFF\">S\u0142ps II 242 <\/span>ma bu\u0142garskie<br \/>\ndialektalne <i><span style=\"color: #993300\">crni angeli<\/i><\/span> &#8216;diab\u0142y&#8217;. Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bi&#244;\u0142i di&#244;be\u0142<\/i><\/span> wykazuje pomieszanie obu powy\u017cszych<br \/>\nwyra\u017ce\u0144 i wymian\u0119 cz\u0142on\u00f3w. Mo\u017cna tu wspomnie\u0107 nadto rozr\u00f3\u017cnienie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bi&#244;\u0142i &Ograve;rm&ugrave;zd<\/i><\/span> i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>cz&#244;rny Ariman<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  15<\/span>, a por\u00f3wnaj o tym, \u017ce<br \/>\nira\u0144skiej parze <i><span style=\"color: #993300\">Ahura Mazda<\/i><\/span> i <span\nstyle=\"color: #993300\">Aryman <\/i><\/span>odpowiada Helmoldowe <span style=\"color: \n#993300\">bia\u0142y<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">czarny B\u00f3g<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Giey<br \/>\n81-82<\/span>). Helmold rozr\u00f3\u017cnia\u0142 boga dobrego i z\u0142ego, nazywaj\u0105c tego drugiego<br \/>\ndiab\u0142em lub czarnym bogiem, do kt\u00f3rego urobi\u0107 miano potem bia\u0142ego boga; te\u017c<br \/>\nObotryci rozr\u00f3\u017cniali <i><span style=\"color: #993300\">diabo\u0142<\/i><\/span> i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>czarny Bog<\/i><\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj u Po\u0142abian <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Czarnob\u00f3g<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">Bia\u0142ob\u00f3g<\/i><\/span><br \/>\nz ko\u0144ca poga\u0144stwa (<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 35, 63, 198<\/span>), a &#8222;u Kaszub\u00f3w nazwy Bia\u0142oboga i<br \/>\nCzarnoboga do dzi\u015b istniej\u0105, zawdzi\u0119czaj\u0105 to oni nauczycielom wiejskim, co im<br \/>\nte bajdy z w\u0142asnej lektury podsun\u0119li&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 199<\/span>).  Istotnie, opodal tzw.<br \/>\nSzczeliny Lechickiej pod Mirachowem s\u0105 trzy wzg\u00f3rza zwane: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(Grz&#235;pa) Belob&ograve;ga<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">Cz&#244;rnob&ograve;ga<\/i><\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">P\u0142acz&#235;b&ograve;ga<\/i><\/span> (z 1927 r.) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 86<\/span>,<br \/>\ndwie pierwsze nazwy znane te\u017c z okolic Budziszyna. Wydaje si\u0119, i\u017c to nie<br \/>\nnauczyciele wiejscy Kaszubom je podsun\u0119li, ale zachodzi\u0142a tu \u0142\u0105czno\u015b\u0107 &#8211; przez<br \/>\nS\u0142owi\u0144c\u00f3w &#8211; z zachodnimi Lechitami, zreszt\u0105 oba wyra\u017cenia s\u0105 og\u00f3lnos\u0142owia\u0144skie<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">S\u0142ps I 238<\/span>. <\/p>\n<p>Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wierz&#235;c w zmiarz\u0142&#233;g&ograve; wr&#235;ka<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;nie odznacza\u0107 si\u0119 zbytni\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105, ale by\u0107 wierz\u0105cym&#8217; (W\u0142adys\u0142awowo,<br \/>\nCh\u0142apowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 106 <\/span>mo\u017cna uzna\u0107 za pog\u0142os dawnych wierze\u0144, cho\u0107 niekoniecznie w<br \/>\nbrukiew.<\/p>\n<p>4. 2. 2. <a name=\"\u015awiat i cz\u0142owiek jest dzie\u0142em Boga\">\u015awiat i cz\u0142owiek jest dzie\u0142em Boga<\/a>: &#8222;Na pocz\u0105tku<br \/>\nstworzy\u0142 B\u00f3g niebo i ziemi\u0119&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 1, 1<\/span>).  To, co B\u00f3g stworzy\u0142, nazywa si\u0119<br \/>\nstworzeniem, a w religii katolickiej niebo i ziemia stanowi\u0105 \u015bwiat, natomiast<br \/>\ncz\u0142owiek jest najdoskonalszym stworzeniem na ziemi, stworzeniem rozumnym,<br \/>\nz\u0142o\u017conym z cia\u0142a i nie\u015bmiertelnej duszy.<\/p>\n<p>Najpierw przypomnie\u0107 mo\u017cna po cz\u0119\u015bci tu nale\u017c\u0105ce, lecz om\u00f3wione wcze\u015bniej<br \/>\nfrazeologizmy: <i><span style=\"color: #993300\">anio\u0142czine &ograve;czka<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;gwiazdy&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.1.2.<\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017ci pi&#233;ck grzeje<\/i><\/span><br \/>\n&#8211; o s\u0142o\u0144cu (<span style=\"color: #00CCFF\">2.1.3.<\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017ci wid<\/i><\/span> &#8211; o<br \/>\nksi\u0119\u017cycu (<span style=\"color: #00CCFF\">2.1.4.<\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">ten swiat<\/i><\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\">dr&#235;d\u017ci swiat<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;t&#244;<br \/>\nzemia<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">2.1.5.<\/span> i <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.1.<\/span>), przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Na to P\u00f3n<br \/>\nB\u00f3g stw&ograve;rzi\u0142 m&ograve;rze, \u017ceb&#235; w nim ribczi p\u0142&#235;n\u0105c m&ograve;g\u0142&#235;<\/i><\/span><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.3.<\/span>), te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">Czej jidzesz wedle &ograve;sczi,<br \/>\nwsp&ograve;mni sobie na s\u0105d B&ograve;sczi<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>), <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>B&ograve;\u017ce mili\u00f3n&#235; padaj\u0105<\/i><\/span> &#8211; o deszczu, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&ograve;\u017c&#233; (nie)wiodro<\/i><\/span> &#8211; o pogodzie, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&ograve;\u017ci batug<\/i><\/span> &#8211; o gradzie, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>P\u00f3n Jez&#235;s palc&atilde; grozy<\/i><\/span> &#8211; o grzmocie, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&ograve;\u017c&#233; pr\u0105tk&ograve;<\/i><\/span> &#8211; o belemnicie (<span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>), <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&ograve;\u017ci r&#244;z<\/i><\/span> &#8211; o apopleksji (<span style=\"color: #00CCFF\">2.4.2.<\/span>), a tak\u017ce<br \/>\nnieco innych, powi\u0105zanych z wy\u017cej przytoczonymi.<\/p>\n<p>Wierzenie, \u017ce \u015bwiat, a w tym Ziemia, jest dzie\u0142em Boga, utrwali\u0142o si\u0119 w<br \/>\noryginalnym wykrzykniku <i><span style=\"color: #993300\">na swiece (B&ograve;sczim)<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 195<\/span>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">wi\u0144c na swiat B&ograve;sczi<\/i><\/span> &#8216;na<br \/>\ndw\u00f3r&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = wielkopolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">wyj\u015b\u0107 na \u015bwiat bo\u017cy<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 36 <\/span>i zwrotowi <i><span style=\"color: #993300\">&ograve; b&ograve;sczim<br \/>\n(b&ograve;\u017cim) swiece [nic] nie wiedzec<\/i><\/span> &#8216;nie orientowa\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 17<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Maj  403<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 195<\/span> (= polskiemu); na Kaszubach i w \u017barnowcu pod Krosnem odnosi<br \/>\nsi\u0119 on r\u00f3wnie\u017c do cz\u0142owieka pijanego lub mocno \u015bpi\u0105cego (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 412<\/span>),<br \/>\na w ostatnim znaczeniu zna go tak\u017ce Kociewie (<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 103<\/span>).  Nieznaczne r\u00f3\u017cnice<br \/>\nznaczeniowe dotycz\u0105 te\u017c zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">zabacz&#235;c &ograve;<br \/>\nb&ograve;\u017cim swiece<\/i><\/span> &#8216;\u017cy\u0107 beztrosko&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 195 <\/span>i &#8216;spa\u0107 snem sprawiedliwego&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 14<\/span>, wobec polskiego zapomnie\u0107 o bo\u017cym \u015bwiecie &#8216;nie interesowa\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nII 767<\/span>, wydaje si\u0119 jednak przyj\u0119cie szerszego znaczenia: &#8216;by\u0107 czym\u015b ca\u0142kowicie<br \/>\npoch\u0142oni\u0119tym&#8217; &#8211; za poprawne i w\u00f3wczas uzna\u0107 je trzeba za identyczne. Oryginalne<br \/>\njest <i><span style=\"color: #993300\">pan B\u00f3g swiat bi&#233;li<\/i><\/span> &#8211; m\u00f3wi\u0105, gdy pada<br \/>\n\u015bnieg (Kujaty) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 103 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>).<\/p>\n<p>Pod archaicznym <i><span style=\"color: #993300\">stw\u00f3rzba<\/i><\/span>, tj. stworzenie ,<br \/>\nkolektywne: ludzie, zwierz\u0119ta, wszystko, co \u017cyje, \u015bwiat &#8211; Sychta zarejestrowa\u0142<br \/>\nm.in. biblijne <i><span style=\"color: #993300\">Szesc dni p&ograve;swi&atilde;cy\u0142 P\u00f3n<br \/>\nB\u00f3g stw\u00f3rzbie swiata, a s\u00f3dm&#233;g&ograve; dnia &ograve;dp&ograve;cziw&#244;\u0142<\/i><\/span><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 2, 2<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g &ograve;bezdrz&#244;\u0142, \u017ce &ograve;na<br \/>\nb&#235;\u0142a dobr&#244;<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 1, 31<\/span>), a por\u00f3wnaj tu oryginalne przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Co B\u00f3g robi, b&#235;lno robi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 33<\/span>. Do sytuacji i s\u0142\u00f3w<br \/>\nBiblii nawi\u0105zuje: <i><span style=\"color: #993300\">Z \u017cebra ch\u0142opscz&#233;g&ograve;<br \/>\nstw&ograve;rzon&#244;, ch\u0142opom jes namienion&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SzefUst<\/span> obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017bes p&ograve;wsta\u0142a z \u017cebra ch\u0142opscz&#233;g&ograve;,<br \/>\ntem&ugrave; st\u00f3j, bia\u0142k&ograve;, &ugrave; b&ograve;k&ugrave; jeg&ograve;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 79<\/span>. <\/p>\n<p>Wi\u0105\u017ce si\u0119 z nimi wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">stw\u00f3r b&ograve;sczi<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;zwierz\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 188 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c&#233; (b&ograve;scz&#233;)<br \/>\nstw&ograve;rzeni&#233;<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku lub zwierz\u0119ciu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 129<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 188 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu), a nawi\u0105zuje do niego wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">nieb&ograve;scz&#233;<br \/>\nstw&ograve;rzeni&#233;<\/i><\/span> &#8216;\u015bmiertelne&#8217; (z <span style=\"color: #00CCFF\">Bilota<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 574 <\/span>(por. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u015bmiertelny cz\u0142owiek<\/i><\/span>), wyst\u0119puj\u0105ce zwykle w<br \/>\nog\u00f3lniejszym znaczeniu w zwrocie: <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;brechtac<br \/>\ns&atilde; (&ugrave;kluntrac s&atilde;) jak nieb&ograve;scz&#233; stw&ograve;rzeni&#233;<\/i><\/span><br \/>\n(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 67, II 172 <\/span>(= polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">ubrudzi\u0107 si\u0119<br \/>\njak&#8230;<\/i><\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;r\u017cn\u0105c s&atilde;<br \/>\n(&ugrave;\u017cr&#233;c s&atilde;<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">na\u017cgrz&#233;c s&atilde;<\/span><\/i> (\u015br), <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>&ugrave;zupac s&atilde;<\/i><\/span> (pd-zach) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jak nieb&ograve;scz&#233; stw&ograve;rzeni&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 171<\/span>, V<br \/>\n188, VI 240 <\/span>= polskiemu historycznemu i gwarowemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 794<\/span>. Od cz\u0142owieka<br \/>\nr\u00f3\u017cni zwierz\u0119ta brak \u015bwiadomo\u015bci religijnej: <i><span style=\"color: #993300\">rosc<br \/>\njak b&#235;de\u0142k&ograve;<\/i><\/span> &#8216;wzrasta\u0107 bez nauki o Bogu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  54 <\/span>wobec<br \/>\nmazowieckiego <i><span style=\"color: #993300\">chowa\u0107 sie jak bydlacek<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Dwor 55<\/span><br \/>\n: czeskiego potocznego <i><span style=\"color: #993300\">chovat se jako dobytek<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 85<\/span>. Oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Stw&ograve;rzenie<br \/>\nchce b&#235;c m\u0105drz&#233;sz&#233; &ograve;d B&ograve;ga<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>posiada polski<br \/>\nekwiwalent <i><span style=\"color: #993300\">Jajko chce by\u0107 m\u0105drzejsze od kury<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;\u017ci cz\u0142owiek<\/i><\/span> &#8216;cz\u0142owiek<br \/>\npobo\u017cny&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 409 <\/span>jest oryginalne, lecz w zestawieniu z wyra\u017ceniem <span\nstyle=\"color: #993300\">B&ograve;\u017ci Jan<\/i><\/span> &#8216;nieborak, cz\u0142owiek godny<br \/>\npolitowania&#8217; (Strzebielino, Luzino, G\u00f3ra) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 52<\/span>, kt\u00f3re uzna\u0107 mo\u017cna za wariant<br \/>\npolskiego <i><span style=\"color: #993300\">bo\u017ce ciel\u0119<\/i><\/span> &#8217;cz\u0142owiek ograniczony&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 108<\/span>, rodzi si\u0119 podejrzenie co do jego semantyki, je\u015bli si\u0119 pami\u0119ta o<br \/>\nwyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">bo\u017cy cz\u0142owiek<\/i><\/span> &#8216;ob\u0142\u0105kany&#8217; i funkcji<br \/>\nludzi ograniczonych w wieszczeniu (Serbochorwaci, Bu\u0142garzy, Rusini, mniej<br \/>\nPolacy) <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 195 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.5.1.<\/span>).<\/p>\n<p>Przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Przed B&ograve;g&atilde; jesm&#235; wsz&#235;sc&#235;<br \/>\nr\u00f3wny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span>, znane z polskiej paremiografii historycznej i gwary<br \/>\ncieszy\u0144skiej <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 183<\/span>, posiada te\u017c oryginalny odpowiednik: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Przed B&ograve;g&atilde; ch\u0142op z panem robi\u0105 razem amen<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4<\/span>. Kaszubskie przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Pan B\u00f3g wsz&#235;tczich<br \/>\nr\u00f3wno stw&ograve;rzi\u0142, ale jich r\u00f3wno nie p&ograve;malow&#244;\u0142<br \/>\n(&ograve;bsm&ugrave;k&#244;\u0142, sn&#244;\u017ci\u0142) [jedn&#233;g&ograve; p&ograve;m&ugrave;jk&#244;\u0142, a<br \/>\ndr&#235;d\u017c&#233;g&ograve; p&ograve;chlap&#244;\u0142]<\/i><\/span> (\u015br, pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 136, V 103, 114 <\/span>ma<br \/>\nkoneksje w polskim historycznym i gwarze cieszy\u0144skiej <i><span style=\"color: #993300\">Pan<br \/>\nB\u00f3g wyplusn\u0105\u0142, ale nie umusn\u0105\u0142<\/i><\/span> (1894<\/span>) obok <i><span style=\"color: #993300\">Stworzy\u0142<br \/>\nB\u00f3g, jako m\u00f3g\u0142, utrzaska\u0142, jeny nie ug\u0142aska\u0142<\/i><\/span> &#8216;o niezdarze&#8217; (Cincia\u0142a)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 187<\/span>, przy czym por\u00f3wnaj te\u017c: <i><span style=\"color: #993300\">Pluska\u0142, pluska\u0142,<br \/>\nale nie umuska\u0142<\/i><\/span> &#8211; z praktyki murarskiej (1618<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 956<\/span>. W\u0142a\u015bciwie<br \/>\ntylko jeszcze mazurskie i cieszy\u0144skie potwierdzenia posiada przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Jacz&#233;g&ograve;s mie, B&ograve;\u017ce stw&ograve;rzi\u0142,<br \/>\ntacz&#233;g&ograve; mie m&#244;sz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 416<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 166-167<\/span>, podobnie zreszt\u0105 jak<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;d k&ograve;g&ograve;s Pan B\u00f3g<br \/>\nmiar&atilde; zg&ugrave;bi\u0142 (stracy\u0142)<\/i><\/span> &#8211; o cz\u0142owieku wysokim <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 219,<br \/>\n383, III 150 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 79 <\/span>(w tym cieszy\u0144skiemu) i ma\u0142opolskiemu (od 1818)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 439<\/span>, a por\u00f3wnaj zatarte polskie literackie <i><span style=\"color: #993300\">zgubi\u0107<br \/>\nmiar\u0119<\/i><\/span> &#8216;o kim\u015b bardzo wysokim&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 831<\/span>; na Kaszubach posiada wariant <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ograve;m&ugrave;s Pan B\u00f3g zab&#244;czi\u0142 miar&atilde; dac<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 150<\/span>. Oryginalne jest wyra\u017cenie przys\u0142owiowe <i><span style=\"color: #993300\">T&#235;<br \/>\nwier&atilde; nie b&#233;\u0142 doma, czej Pan B\u00f3g wstid rozd&#244;w&#244;\u0142<\/i><\/span> &#8216;o bezwstydnym&#8217;<br \/>\n(\u015br, Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 229, II 43, VI 113 <\/span>i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">przez<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s B\u00f3g g&#244;d&#244;<\/i><\/span> &#8216;o prawdom\u00f3wnym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 193<\/span>. Przys\u0142owie<br \/>\npowiada, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g m&#244; wic&#233;, jak rozd&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>=<br \/>\npolskiemu historycznemu (od 1543<\/span>) i gwarowemu (m.in. cieszy\u0144skiemu) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 150<\/span>. <\/p>\n<p>Zgodnie z religijnymi wierzeniami Pan B\u00f3g kieruje stworzonym przez si\u0119 \u015bwiatem<br \/>\ni cz\u0142owiekiem, wszystko dzieje si\u0119 wed\u0142ug woli bo\u017cej, wyrok\u00f3w boskich, dopustu,<br \/>\na wyra\u017caj\u0105 to m.in. takie frazeologizmy: <i><span style=\"color: #993300\">Nad ca\u0142im<br \/>\nswiat&atilde; jeden B\u00f3g pan&#235;je<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyZdG 67 <\/span>= polskiemu historycznemu (od<br \/>\n1632<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 152<\/span>, oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">P\u00f3czi pora, p\u00f3czi czas,<br \/>\nb&ograve; B\u00f3g wiedno widzy nas <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">CeyKdK 8<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">Przecywk&ograve;<br \/>\nw&ograve;li b&ograve;\u017c&#233; nick s&atilde; stac ni m&ograve;\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">Bez w&ograve;le B&ograve;\u017c&#233; nic s&atilde; nie<br \/>\nst\u00f3nie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 97 <\/span>= polskiemu historycznemu i gwarowemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 187 <\/span>z<br \/>\nwariantem <i><span style=\"color: #993300\">Nic s&atilde; nie dzeje bez<br \/>\nnamieni&#233;g&ograve;<\/i><\/span> (= przeznaczenia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 187<\/span>, gdy\u017c <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Wsz&#235;stk&ograve; je w B&ograve;sczich r&atilde;kach<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>= polskiemu historycznemu (od 1696<\/span>) i gwarowemu (np. Orkan, Krz\u0105szcz)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 187<\/span>, przy czym z ostatniego przys\u0142owia wywodzi si\u0119 zwrot: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&#235;c w B&ograve;sczich r&atilde;kach <\/i><\/span>&#8216;nale\u017cy Bogu zaufa\u0107&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 302<\/span>, kt\u00f3ry mo\u017cna by wywodzi\u0107 z kontaminacji by\u0107 w czyich\u015b r\u0119kach i<br \/>\nzostawi\u0107 kogo na boskiej opatrzno\u015bci. Polsczyzna zna te\u017c zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zdac s&atilde; na &ograve;patrznosc B&ograve;sk\u0105<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;na opiek\u0119, \u0142ask\u0119 bosk\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 324<\/span>, r\u00f3wny zreszt\u0105 takiemu\u017c zwrotowi <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zdac s&atilde; na w&ograve;l&atilde; B&ograve;\u017c\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><br \/>\n(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  55<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Budz   110<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 97<\/span>) = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 118 <\/span>pod<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\"><i>dzieszczk&ograve;<\/span><\/i> (= polskiemu), ale zwrot <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;c na<br \/>\n&ograve;patrznosc&#235;<\/i><\/span> &#8216;\u017cy\u0107 na do\u017cywociu&#8217; (sporadycznie pn, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 324<\/span><br \/>\njest wariantem wy\u017cej przytoczonego i np. <i><span style=\"color: #993300\">\u017cy\u0107 na czyjej\u015b \u0142asce<\/i><\/span>, a por\u00f3wnaj typ <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&#235;c na \u0142askawim chlebie<\/i><\/span> &#8216;na do\u017cywociu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 9 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu) (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.5.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;roczi B&ograve;ga<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyRozp I 15<\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dop&ugrave;st b&ograve;sczi (b&ograve;\u017ci)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 231<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 82 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">za dop&ugrave;szczenim b&ograve;sczim<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 28 <\/span>oraz <i><span style=\"color: #993300\">zrz\u0105dzenie b&ograve;scz&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n250 <\/span>(por. <i><span style=\"color: #993300\">Wsz&#235;tk&ograve; to rz\u0105d&#235; B&ograve;scz&#233;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Maj  292<\/span>) znane s\u0105 r\u00f3wnie\u017c z polszczyzny, a por\u00f3wnaj tu nadto przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>B\u00f3g dop&ugrave;scy, ale nie &ograve;p&ugrave;scy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 51, IV 231 <\/span>= cieszy\u0144skiemu (Cincia\u0142a) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 180<\/span>.<\/p>\n<p> O opiece Boga nad \u015bwiatem i lud\u017ami m\u00f3wi\u0105 liczne przys\u0142owia,<br \/>\nnp. <i><span style=\"color: #993300\">K&ograve;g&ograve; B\u00f3g stw&ograve;rzi\u0142,<br \/>\nteg&ograve; g\u0142odem nie &ugrave;m&ograve;rzi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>(= polskiemu).<br \/>\nOryginalne s\u0105 : <i><span style=\"color: #993300\">P\u00f3n B\u00f3g niczeg&ograve;<br \/>\n&ograve;d\u0142og&atilde; nie &ograve;stawi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51, III 287 <\/span>oraz <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g d&#244;\u0142<br \/>\n\u017c&#235;c&#233;, d&#244; i rad&atilde;<\/i><\/span> (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">D&#244; B\u00f3g<br \/>\ndz&#233;\u0144, d&#244; i rad&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> obok wariantu <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g<br \/>\nd&#244;\u0142 dz&#233;\u0144, b&atilde;dze rada w nien<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 262<\/span>. Z polskiego gwarowego znane<br \/>\ns\u0105 np. <i><span style=\"color: #993300\">Jak B\u00f3g d&#244; g\u0142ow&atilde;, to d&#244; i<br \/>\ncz&#244;peczk&atilde; na g\u0142ow&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 148 <\/span>= cieszy\u0144skiemu (Cincia\u0142a) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nI 163 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">Stw&ograve;rzi\u0142 P\u00f3n B\u00f3g le ni&#233; zaj\u0105czka, ale<br \/>\nzar&#244; dl&#244; nieg&ograve; \u0142\u0105czk&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 416 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">Jak do<br \/>\nPomb\u00f3g zaj\u00f3nczka, do i trawiczke dlo niego<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 163<\/span>. Wariantowe s\u0105 natomiast: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Cze P\u00f3n B\u00f3g zdarzi, ch\u0142op nic nie<br \/>\nw&#235;g&ograve;sp&ograve;darzi<\/i><\/span> (Mieroszyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 346 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Gdze B\u00f3g nie b\u0142og&ograve;s\u0142awi, tam cz\u0142owiek nic nie<br \/>\nsprawi<\/i><\/span> (Przytarnia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 174 <\/span>wobec polskiego historycznego i<br \/>\ncieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">Gdzie B\u00f3g gospodarzy, tam si\u0119 wszystko<br \/>\ndarzy<\/i><\/span> (1894, <span style=\"color: #00CCFF\">Ondrusz<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 161 <\/span>oraz historycznego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Gdy komu B\u00f3g b\u0142ogos\u0142awi, przekle\u0144stwo tam nic nie sprawi<\/i><\/span><br \/>\n(1894<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 161<\/span>. <\/p>\n<p>4. 2. 3. <a name=\"Niebo, anio\u0142owie i \u015bwi\u0119ci\">Niebo, anio\u0142owie i \u015bwi\u0119ci<\/a> cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105 w kaszubskiej frazeologii.<br \/>\nZ dostrzegalnego okiem koloru firmamentu niebieskiego i pod wp\u0142ywem zwrotu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dobrze komu\u015b jak w niebie <\/i><\/span>narodzi\u0142o si\u0119 oryginalne<br \/>\nwyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;dro dze jak w niebie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram<br \/>\n105 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.1.1.<\/span>), kt\u00f3remu jednak przeciwstawia si\u0119 te\u017c oryginalne wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bi&#244;\u0142o <\/i><\/span>(= jasno) <i><span style=\"color: #993300\">jak w<br \/>\nniebie<\/i><\/span>, np. w domu <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 99<\/span>, przy czym wyobra\u017cenie o owej jasno\u015bci<br \/>\nkszta\u0142tuj\u0105 teksty biblijne i liturgiczne, m.in. zawarte tak\u017ce w wyra\u017ceniu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>swiat\u0142osc wiek&ugrave;jist&#244;<\/i><\/span> &#8216;wieczne \u017cycie po<br \/>\n\u015bmierci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 304 <\/span>(= polskiemu) i oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;zdrzec<br \/>\nwnet jasnosc niebiesk\u0105<\/i><\/span> &#8216;wnet umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 60 <\/span>czy przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>N&#244;wiksz&#233; dz&#235;w&#235; swiata s\u0105 niczim napr&#244;cym c&#235;d\u00f3w nieba<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 34<\/span>. Do chrze\u015bcija\u0144skiego nieba odnosi si\u0119 wyra\u017cenie <span style=\"color: \n#993300\"><i>kr\u00f3lewstw&ograve; niebiescz&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 123 <\/span>(= polskiemu) i oryginalna <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wieczn&#244; chwa\u0142osc<\/i><\/span> &#8216;niebo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 102<\/span>, w kt\u00f3rym <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>chwa\u0142osc<\/i><\/span> na pewno pod wp\u0142ywem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>swiat\u0142osc<\/i><\/span> czy <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;sok&ograve;sc<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;niebo&#8217;.<\/p>\n<p>Do szcz\u0119\u015bliwego \u017cycia w niebie (zob. te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.5.<\/span>) odwo\u0142uje si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\ns&atilde; jak w niebie<\/i><\/span> &#8216;powodzi\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 227 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 591 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu) wymieniaj\u0105cy si\u0119 na <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 s&atilde; jak w<br \/>\nraju<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 293 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 591 <\/span>= czeskiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>m&#237;t se jako w r&#225;ji<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 299 <\/span>= s\u0142owackiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SSJ III<br \/>\n689 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;c jak Jadam w raju<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 39<\/span>.<br \/>\nOryginalne s\u0105 zwroty: <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;dzy, jakb&#235; do<br \/>\nnieg&ograve; nieb&ograve; n&#244;le\u017ca\u0142o<\/i><\/span> &#8211; o ksi\u0119dzu katolickim wobec <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w&#235;kr\u0105c&#244; s&atilde;, jakb&#235; mi&#244;\u0142 nieb&ograve; w<br \/>\nhar&atilde;dze<\/i><\/span> &#8211; o pastorze <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS XII 189<\/span>. Oryginalne jest wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>niebiesczi k&ugrave;ch&#244;rz<\/i><\/span> &#8216;m\u0119\u017cczyzna kr\u0119c\u0105cy si\u0119<br \/>\nniepotrzebnie w kuchni&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 228 <\/span>lub &#8216;m\u0119\u017cczyzna odznaczaj\u0105cy si\u0119 zami\u0142owaniem<br \/>\ndo sztuki kulinarnej&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 228<\/span>, w kt\u00f3rym cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">niebiesczi<\/i><\/span><br \/>\nraczej z typu <i><span style=\"color: #993300\">niebieski ptak<\/i><\/span> &#8216;pr\u00f3\u017cniak&#8217;.<\/p>\n<p>O zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c w s\u00f3dmim niebie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 227 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu) mowa ni\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.1.<\/span>), a zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c<br \/>\njedn\u0105 nog\u0105 w niebie<\/i><\/span> &#8216;powodzi\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 227, VII 183 <\/span>powsta\u0142 z<br \/>\nkontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 si\u0119 jak w niebie<\/i><\/span> (te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 227<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">by\u0107 jedn\u0105 nog\u0105 w grobie<\/i><\/span>,<br \/>\nanalogicznie chyba jak <i><span style=\"color: #993300\">chtos s&atilde; chce<br \/>\n\u017ciwc&atilde; do nieba dostac<\/i><\/span> &#8216;o przesadnie pobo\u017cnym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 301<\/span>, por\u00f3wnaj<br \/>\nbowiem polskie <i><span style=\"color: #993300\">jakby go do nieba \u017cywcem brali<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;o zadowolonym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 591 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">chcie\u0107 si\u0119 dosta\u0107 do<br \/>\nnieba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 589 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Kaszubskie wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;trz&#233;bny jak swinia w<br \/>\nniebie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 150 <\/span>jest wariantem \u015bl\u0105skiego (w tym cieszy\u0144skiego) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>po tobie tam tela, jak po \u015bwini w niebie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III<br \/>\n492<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 98<\/span>, analogicznie jak <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;ddac w niebie<br \/>\nna stolik&ugrave;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 227 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;ddac<br \/>\nprz&#235; niebiesczim stolik&ugrave;<\/i><\/span> &#8216;nigdy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 168 <\/span>obok wariantu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>&ograve;ddac w niebie na grz&atilde;dze<\/i><\/span> (Gochy) Sy<br \/>\nI 374 <\/span>wobec \u015bl\u0105skiego (w tym cieszy\u0144skiego) <i><span style=\"color: #993300\">zap\u0142aci\u0107<br \/>\nmu na spotkaniu w niebie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 959<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 130 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">dostaniesz<br \/>\nna spotkaniu w niebie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 474 <\/span>czy <i><span style=\"color: #993300\">ujrzysz<br \/>\nto w niebie na dachu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 582<\/span>. <\/p>\n<p>Kaszubski zwrot przys\u0142owiowy <i><span style=\"color: #993300\">robic dl&#244; chleba i<br \/>\nnieba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 227 <\/span>jako rozszerzony wariant polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>robi\u0107 co dla chleba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 132 <\/span>posiada zwi\u0105zek z<br \/>\npolskim przys\u0142owiem <i><span style=\"color: #993300\">Dla nieba dorabia\u0107 si\u0119 chleba<\/i><\/span><br \/>\n(1862<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 590 <\/span>i polskim zwrotem gwarowym <i><span style=\"color: #993300\">Trzeba<br \/>\nchleba i nieba<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Lompa<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ond<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 258<\/span>, a przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Kl&#235;czny (kl&#235;cz\u0105cy) je bl&#235;\u017c&#233; nieba<\/i><\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 161,<br \/>\nIII 227 <\/span>wariantem cieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">Klenczyncy bli\u017cy do<br \/>\nnieba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 75<\/span>, oryginalne za\u015b jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Do<br \/>\nnieba trzeba prze\u0144sc przez cziszcz<\/i><\/span> &#8216;<i>per aspera ad astra<\/i>&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 173<\/span>, cho\u0107<br \/>\npor\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">przej\u015b\u0107 przez czy\u015bciec<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n398 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.5.<\/span>).<\/p>\n<p>W niebie zamieszkuje Pan B\u00f3g: <i><span style=\"color: #993300\">Widzy B\u00f3g z nieba, co<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; trzeba<\/i><\/span>    <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n227 <\/span>= polskiemu historycznemu (1593<\/span>) i cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 186<\/span>. Stale<br \/>\nprzebywaj\u0105 w nim te\u017c anio\u0142owie (\u015bwiat niewidzialny, duchy z w\u0142asnym rozumem i<br \/>\nwol\u0105, ale bez cia\u0142a), czym t\u0142umaczy si\u0119 oryginalne wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ani\u00f3\u0142czine &ograve;czka<\/i><\/span> &#8216;gwiazdy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 6 <\/span>(zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">2.1.2.<\/span>). Pod wp\u0142ywem malarstwa i rze\u017aby Kaszubi wyobra\u017caj\u0105 sobie anio\u0142\u00f3w w<br \/>\nbieli i st\u0105d wariant historyczny <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; jak anio\u0142<\/i><\/span><br \/>\n(o ubiorze) <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  111 <\/span>z kontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142i jak sni&#233;g<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 99 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">czysty jak anio\u0142<\/i><\/span> (1894<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 397<\/span>.<br \/>\nZwrot <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzec jak mi\u0142i ani\u00f3\u0142k<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 5 <\/span>to<br \/>\nwariant polskiego wygl\u0105da\u0107 jak anio\u0142ek <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 652<\/span>, a oryginalny jest zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>do anio\u0142k\u00f3w s&atilde; smi&#244;c<\/i><\/span> &#8216;o dziecku<br \/>\nu\u015bmiechaj\u0105cym si\u0119 przez sen&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 158 <\/span>pod \u0142ickac, gdy z kolei zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017cu\u017ckac jak ani\u00f3\u0142k<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 319 <\/span>funkcjonuje jako<br \/>\npolskie <i><span style=\"color: #993300\">spa\u0107 jak anio\u0142<\/i><\/span> &#8216;cicho, spokojnie&#8217;.<\/p>\n<p><i><span style=\"color: #993300\">K&ograve;\u017cdi cz\u0142owiek m&#244; sw&ograve;j&#233;g&ograve;<br \/>\nanio\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 5 <\/span>zawiera zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\n[sw&ograve;j&#233;g&ograve;] anio\u0142a<\/i><\/span>, kt\u00f3rym jest zwykle <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>anio\u0142 str\u00f3\u017c<\/i><\/span>: a) &#8216;Anio\u0142 Str\u00f3\u017c&#8217;; b) przeno\u015bnie &#8216;opiekun&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO 16<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 6, V 175 <\/span>(= polskiemu), a zatem pierwszy zwrot jest wariantem<br \/>\npolskiego <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 anio\u0142a str\u00f3\u017ca<\/i><\/span>, podobnie jak<br \/>\nkaszubski <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c k&ograve;m&ugrave;s anio\u0142&atilde;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 5 <\/span>wobec polskiego <i><span style=\"color: #993300\">by\u0107 komu anio\u0142em str\u00f3\u017cem<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 231<\/span>. Doda\u0107 tu mo\u017cna, \u017ce tzw. dola miesza si\u0119 z demonami domowymi i<br \/>\nnabiera niekiedy w opowie\u015bciach ludowych cech sobowt\u00f3ra danej osoby lub jej<br \/>\nchrze\u015bcija\u0144skiego anio\u0142a str\u00f3\u017ca, co mo\u017ce by\u0107 wszak zbie\u017cno\u015bci\u0105 przypadkow\u0105<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 700<\/span>).<\/p>\n<p>W niebie przebywaj\u0105 ponadto \u015bwi\u0119ci, kt\u00f3rzy wed\u0142ug wierze\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich wraz<br \/>\nz duszami czy\u015bccu i wiernymi na ziemi stanowi\u0105 jedn\u0105 rodzin\u0119, wspomagaj\u0105c Boga<br \/>\nw realizacji planu zbawienia ludzi. Cz\u0142owiek uzyska aureol\u0119 \u015bwi\u0119to\u015bci po<br \/>\nzgodnym z przykazaniami \u017cyciu doczesnym, ale oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>miec k&ograve;run&atilde; na swiece<\/i><\/span> &#8216;powodzi\u0107 si\u0119&#8217;<br \/>\n(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 210 <\/span>wyra\u017ca t\u0119sknot\u0119 cz\u0142owieka do owej \u015bwi\u0119to\u015bci ju\u017c tu na ziemi, a<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 powodzenie<\/i><\/span> &#8216;podoba\u0107 si\u0119, osi\u0105ga\u0107 sukces&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 736 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>c&#233;rniow&#244; k&ograve;runa<\/i><\/span> &#8216;cierpienie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> jako wariant<br \/>\npolskiego <i><span style=\"color: #993300\">korona cierniowa<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 736<\/span>. Zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>miec swi&atilde;t&#235;ch w niebie<\/i><\/span> &#8216;nie ba\u0107 si\u0119 piek\u0142a&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 247 <\/span>jest wariantem wobec cieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">mo<br \/>\n\u015bwiyntego w niebie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 487 <\/span>i wyst\u0119puje w przys\u0142owiu kaszubskim i<br \/>\ncieszy\u0144skim (por. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Tak jak ka\u017cdy cz\u0142owiek ma swojego anio\u0142a str\u00f3\u017ca, tak ma te\u017c swojego patrona-imiennika,<br \/>\na niekt\u00f3rzy \u015bwi\u0119ci patronuj\u0105 ca\u0142ym stanom, grupom czy tak\u017ce intencjom, np.<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Barbara swi&atilde;t&#244; &ograve; r&#235;b&#244;kach<br \/>\npami&atilde;t&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 18 <\/span>jako wariant polskiego historycznego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Barbara \u015bwi\u0119ta o wodnych pami\u0119ta<\/i><\/span> (1877<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 61<\/span>, a<br \/>\n\u015bwi\u0119ta Barbara jest patronk\u0105 marynarzy, flisak\u00f3w i rybak\u00f3w. Przys\u0142owie <span style=\"color: #993300\"><i>Na<br \/>\nswi&atilde;t&#233;g&ograve; Jopa<\/span><\/i> (= J\u00f3zefa) <i><span style=\"color: #993300\">gdow&#235; i<br \/>\ndz&#233;wcz&atilde;ta prosz\u0105 &ograve; dobr&#233;g&ograve; ch\u0142opa<\/i><\/span> (Po\u0142czyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n109 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">Do swi&atilde;t&#233;g&ograve; Jopa<br \/>\nm&ograve;dl&#235; s&atilde; &ograve; dobr&#233;g&ograve; ch\u0142opa, a do swi&atilde;t&#233;<br \/>\nEl\u017cbi&#233;t&#235; &ograve; dobr\u0105 k&ograve;bi&#233;t&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span> i wielkopolskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Modli si\u0119 do \u015bwi\u0119tego Jopa, \u017ceby mia\u0142a dobrego ch\u0142opa<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 784<\/span>, bardzo bliskie che\u0142mi\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 173 <\/span>i malborskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 97<\/span>, gdzie<br \/>\nmylnie <i><span style=\"color: #993300\">Job<\/i><\/span> = \u015bw. Jakub; kt\u00f3ry niby mia\u0142<br \/>\nuchodzi\u0107, te\u017c na Warmii, za patrona ma\u0142\u017ce\u0144stw, lecz por\u00f3wnaj \u015awi\u0119ty J\u00f3zef<br \/>\nOblubieniec, kt\u00f3ra panna przypnie wieniec (Brodnickie) Stel 117<\/span>, a zatem z<br \/>\nwyra\u017anym nawi\u0105zaniem do biblijnego J\u00f3zefa, opiekuna Jezusa, i El\u017cbiety, nie za\u015b<br \/>\ndo cierpliwo\u015bci i pokory Hioba, jak w <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 784 <\/span>(por. wszak <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.1.<\/span>).<br \/>\nWykrzyknik <i><span style=\"color: #993300\">Marijo, J\u00f3zefie swi&atilde;ti!<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span><br \/>\nrozwin\u0105\u0142 si\u0119 w oryginalnym <i><span style=\"color: #993300\">mariczny(&#233;)m(&ugrave;)<br \/>\nJ\u00f3zk&ugrave;! <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 1<\/span>, przy czym zatar\u0142y si\u0119 tu pierwotne zwi\u0105zki. W<br \/>\nrybo\u0142\u00f3wstwie u\u017cywa si\u0119 westchnienia: <i><span style=\"color: #993300\">Swi&atilde;ti<br \/>\nAntoni, w&#235;cygni mie z t&#233; toni <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 367<\/span>, co wariantem polskiego<br \/>\nhistorycznego <i><span style=\"color: #993300\">\u015awi\u0119ty Antoni, wybaw nas z tej toni<\/i><\/span><br \/>\n(1717<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 23<\/span>. Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">spi\u0105cy patr\u00f3n<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;cz\u0142owiek niedba\u0142y&#8217; (Jastarnia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 44 <\/span>ukazuje ludowy spos\u00f3b traktowania<br \/>\nowych patron\u00f3w. Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">nab&ograve;\u017cny jak<br \/>\nswi&atilde;t&#233;h&ograve; Jerz&#233;g&ograve; k\u00f3\u0144<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 7 <\/span>= polskiemu<br \/>\nhistorycznemu (1618<\/span>), wywodzi si\u0119 z bia\u0142oruskiego <i><span style=\"color: #993300\">nabo\u017cny<br \/>\njak \u015bw. Jurija ko\u0144; jon da ka\u015bcio\u0142a, a jon da kaby\u0142y<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 846<\/span>. <\/p>\n<p>We frazeologii kaszubskiej szczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119 zajmuje \u015bw. Micha\u0142, w\u00f3dz zast\u0119p\u00f3w<br \/>\nwojska niebieskiego, sk\u0105d zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;garb&ograve;wac<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s sk\u00f3r&atilde; jak swi&atilde;ti Mich&#244;\u0142 di&#244;b\u0142u<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n21, V 35 <\/span>jako wariant polskiego potocznego <i><span style=\"color: #993300\">objecha\u0107<br \/>\njak \u015bwi\u0119ty Micha\u0142 diab\u0142a<\/i><\/span> (Wiech) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 444<\/span>, a por\u00f3wnaj polskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wygarbowa\u0107 komu sk\u00f3r\u0119<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 128 <\/span>czy <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u015awi\u0119ty Micha\u0142 ksi\u0105\u017ce boju, ksi\u0105\u017ce pokoju<\/i><\/span> (1858<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lipi\u0144ski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 446 <\/span>i biblijn\u0105 rozpraw\u0119 archanio\u0142a Micha\u0142a ze zbuntowanymi<br \/>\nanio\u0142ami. Najpopularniejszym ze \u015bwi\u0119tych jest jednak we frazeologii \u015bw. Piotr,<br \/>\nwyst\u0119puj\u0105cy przewa\u017cnie w faktach \u017cartobliwych (zob. te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.1.<\/span>). Oryginalny<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">klepac do swi&atilde;t&#233;g&ograve; Piotra <\/i><\/span>&#8216;by\u0107<br \/>\nbliskim \u015bmierci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 164 <\/span>wyst\u0119puje obok <i><span style=\"color: #993300\">jic<br \/>\n(przi\u0144c) do [swi&atilde;t&#233;g&ograve;] Piotra<\/i><\/span> &#8216;umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = cieszy\u0144skiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>poszo\u0142 do \u015bwiyntego Pietra<\/i><\/span>, a por\u00f3wnaj historyczne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jecha\u0107 z listem od w\u0142odyki do \u015bw. Piotra<\/i><\/span> (1597<\/span>) &#8211; z<br \/>\nprawos\u0142awnego obyczaju zaopatrywania zmar\u0142ych w polecaj\u0105ce listy do \u015bw. Piotra<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 936<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">MG II 256. <\/span>\u015aw. Piotr pojawia si\u0119 te\u017c we frazeologizmach odnosz\u0105cych<br \/>\nsi\u0119 do zjawisk atmosferycznych: oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;ti<br \/>\nPioter kamienie zw&#244;l&#244;<\/i><\/span> (Przyjezierze Wdzydzkie) <i><span style=\"color: #993300\">(kar&#235;je)<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 126, 135 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;ti Pioter becczi<br \/>\nk&ugrave;l&#244;<\/i><\/span> &#8216;grzmi&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 293 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 488 <\/span>i wariantowi <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>swi&atilde;ti Pioter z k&ograve;\u0142&#244;czami jedze<\/i><\/span> (K\u0119pa<br \/>\nOksywska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 190 <\/span>wobec polskiego gwarowego <i><span style=\"color: #993300\">\u015bwi\u0119ti<br \/>\nJacek z pierogami jedzie<\/i><\/span> (1886 <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Niezabitowski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 813 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Pan B\u00f3g ko\u0142acze wiezie<\/i><\/span> (1896 <span style=\"color: #00CCFF\">Brzozowski<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 180<\/span>;<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;ti Pioter w<br \/>\nk&ograve;rkach p&ograve; niebie ch&ograve;dzy<\/i><\/span> (Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 206<\/span><br \/>\nma odpowiednik cieszy\u0144ski <i><span style=\"color: #993300\">\u015awiynci w nieble w kr\u0119gle<br \/>\ngraj\u00f3m<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 488<\/span>, a do tej grupy por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">P\u00f3n<br \/>\nJez&#235;s palc&atilde; grozy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 381, II 102 <\/span><\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 56 <\/span>i<br \/>\nmazowieckie <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g grozi<\/i><\/span> wobec cieszy\u0144skiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>P\u00f3mb\u00f3czek \u0142aje<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 180 <\/span>oraz wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>di&#244;bli p&#244;lc<\/i><\/span> &#8216;belemnit&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>). Do nich<br \/>\nodnosi si\u0119 informacja: &#8222;Na wschodzie i po\u0142udniu [S\u0142owia\u0144szczyzny &#8211; J.T.]<br \/>\nszczeg\u00f3lnie cz\u0119sto s\u0142yszymy o turkocie, sprawianym jakoby przez w\u00f3z, na kt\u00f3rym<br \/>\nje\u017adzi po niebie B\u00f3g, \u015bw. Eliasz lub istoty mityczne [&#8230;] Prymitywniejsze<br \/>\npomys\u0142y t\u0142umacz\u0105 grzmot jako np. odg\u0142os \u017caren, na kt\u00f3rych B\u00f3g miele zbo\u017ce (tak<br \/>\nna Polesiu), odg\u0142os rozrzucanych przez dusze kamieni etc.&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 489<\/span>).<br \/>\nPoza grzmotem \u015bw. Piotr ma zwi\u0105zek ze \u015bniegiem: zwrot <i><span style=\"color: #993300\">Piotrowi<br \/>\ns&atilde; pierzna rozdzar\u0142a<\/i><\/span> &#8216;pada \u015bnieg du\u017cymi p\u0142atami&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 258 <\/span>jako<br \/>\nwariant cieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">Pieter pierzine wytrzepuje<\/i><\/span>,<br \/>\nte\u017c <i><span style=\"color: #993300\">\u015awi\u0119ci pierze dr\u0105<\/i><\/span> (1888<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 594 <\/span>(zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>). Osobliwy jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ze swi&atilde;tim<br \/>\nPiotr&atilde; cos na p\u00f3\u0142 zrobic<\/i><\/span> &#8216;byle jak wykona\u0107&#8217; (Z\u0119blewo) jako<br \/>\nwariant kaszubskiego <i><span style=\"color: #993300\">zrobic co na p\u00f3\u0142 z rz&#235;c\u0105<\/i><\/span><br \/>\n(= ty\u0142ek, dupa) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 381<\/span>, ale dlaczego wszed\u0142 tu \u015bw. Piotr? Oryginalne<br \/>\nporzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">To dl&#244; swi&atilde;t&#233;g&ograve; Piotra<\/i><\/span><br \/>\n&#8211; gdy si\u0119 ma\u0142e ryby z sieci wrzuca\u0142o z powrotem do morza <span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm  35 <\/span>mo\u017ce by\u0107<br \/>\npozosta\u0142o\u015bci\u0105 dawnego zabiegu &#8222;karmienia&#8221; \u017cywio\u0142u wodnego (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 24<\/span>).<\/p>\n<p>O udaj\u0105cym \u015bwi\u0119toszka w Borze na Helu m\u00f3wi\u0105 albo z <i><span style=\"color: #993300\">w&#244;\u0142t&#244;rza<br \/>\nswi&#244;ce &ograve;bgr&#235;zac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 52 <\/span>(por\u00f3wnaj mo\u017ce polskie: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>z o\u0142tarza by brali<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 732<\/span>), albo <span style=\"color: #993300\"><i>swi&atilde;t&#233;m p&#244;lce &ograve;bgr&#235;zac &#235; nokce k&ugrave;szkac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n310<\/span>, a oba uzna\u0107 trzeba za osobne idiomy kaszubskie. Semantycznie \u0142\u0105czy si\u0119 z<br \/>\nnimi zwrot <i><span style=\"color: #993300\">robic s&atilde; swi&atilde;tim<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;udawa\u0107 niewini\u0105tko&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">robi\u0107 si\u0119<br \/>\n\u015bwi\u0119tym<\/i><\/span> (Cincia\u0142a) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 488 <\/span>= s\u0142owackiemu potocznemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>robi&#357; sa svat&#253;m<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 239<\/span>, a por\u00f3wnaj czeskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>d&#283;lat ze sebe and&#283;la<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 10<\/span>, gdy znane jest polskie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">udawa\u0107 \u015bwi\u0119tego<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 332 <\/span>= kaszubskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nV 195<\/span><\/span>, m.in. w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">&Ugrave;daje<br \/>\nswi&atilde;t&#233;g&ograve;, a di&#244;b\u0142a m&#244; za k&ograve;ln&#233;rz&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12<\/span><br \/>\n(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 409<\/span>) (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Z wierze\u0144 religijnych odnosz\u0105cych si\u0119 do \u015bw. Marcina wyrasta zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ze se k&ograve;szul&atilde; scygn\u0105c i dr&#235;d\u017c&#233;m&ugrave; dac <\/i><\/span>&#8216;o<br \/>\ncz\u0142owieku hojnym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 215 <\/span>jako wariant wobec polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ostatni\u0105 koszul\u0119 odda\u0142by biednemu <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 349<\/span>.<br \/>\nWariantem jest te\u017c zwrot <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;s\u0105c na wsz&#235;tcz&#235;ch<br \/>\nswi&atilde;t&#235;ch<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 175<\/span>, mianowicie wzgl\u0119dem <i><span style=\"color: #993300\">zaklina\u0107<br \/>\nna wszystkie \u015bwi\u0119to\u015bci<\/i><\/span> (1855<\/span>) obok <i><span style=\"color: #993300\">przysi\u0119ga\u0107<br \/>\nna wszystkich \u015bwi\u0119tych<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Prus<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 74<\/span>, a oryginalne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Tam jich Swi&atilde;ti Pa\u0144sczi wiedz\u0105<\/i><\/span> &#8216;nie wiadomo&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 196 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">To swi&atilde;ti Pa\u0144sczi wiedz\u0105<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lab II 8<\/span>. Polskiemu gwarowemu znane jest porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">To<br \/>\nb&#235; ch&ograve;c swi&atilde;t&#233;g&ograve; zag&ograve;rz&#235;\u0142o<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = kociewskiemu<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 21 <\/span>z kaszubskim wariantem <i><span style=\"color: #993300\">To b&#235; ch&ograve;c<br \/>\nswi&atilde;t&#233;m&ugrave; do\u017car\u0142o<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 312 <\/span>do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj kieleckie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u015bfintymu by sie s kim spszykszy\u0142o<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 957 <\/span>oraz <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>I \u015bwi\u0119ty straci\u0142by cierpliwo\u015b\u0107<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 486 <\/span>(zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>) i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;b&#244;cz&#235;c wsz&#235;tczich<br \/>\nswi&atilde;tich<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 mocno zbity&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 488 <\/span>i<br \/>\npolsczy\u017anie potocznej <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>. Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">g&ograve;\u0142i jak<br \/>\nt&#235;recczi swi&atilde;ti<\/i><\/span> &#8216;bardzo ubogi&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 344 <\/span>przez zmian\u0119 szyku jest<br \/>\nwariantem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">go\u0142y jak \u015bwi\u0119ty turecki<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 252<\/span>. <\/p>\n<p>Na koniec przytoczmy kilka frazeologizm\u00f3w z cz\u0142onem <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;ti<\/i><\/span>: <i><span style=\"color: #993300\">cos je<br \/>\nswi&atilde;t&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 70 <\/span>(= polskiemu), <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;t&#244;<br \/>\npr&#244;wda<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 160 <\/span>(= polskiemu) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">sprawiedliw&#244;<br \/>\npr&#244;wda<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  33<\/span>, a por\u00f3wnaj kontaminacyjne <i><span style=\"color: #993300\">swenta<br \/>\nsprawjedliwa prawda<\/i><\/span> (z listu w gwarze che\u0142mi\u0144skiej) <span style=\"color: #00CCFF\">Nitsch 207<\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>miec swi&atilde;t\u0105 cerpl&#235;w&ograve;sc<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 267 <\/span>pod<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">rid\u00f3wka<\/span> = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 73 <\/span>(= polskiemu), <i><span style=\"color: #993300\">zrobic<br \/>\ncos dl&#244; swi&atilde;ti zg&ograve;d&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 228 <\/span>(= polskiemu), <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dac k&ograve;m&ugrave;s swi&atilde;ti sp&ograve;k\u00f3j<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 132 <\/span>(= polskiemu) i <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave;s ani<br \/>\nswi&atilde;con&#244; w&ograve;da nie p&ograve;m&ograve;\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ograve;m&ugrave;s ani swi&atilde;con&#233; zel&#233; nie<br \/>\np&ograve;m&ograve;\u017ce<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku niegodziwym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 209<\/span>) jako r\u00f3wne<br \/>\npolskiemu gwarowemu <i><span style=\"color: #993300\">nie pomo\u017ce mu i \u015bwi\u0119cona woda<\/i><\/span><br \/>\n(1825 <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Lompa<\/span>, te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">\u015awi\u0119tek<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ondrusz<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 735<\/span>. <\/p>\n<p>4. 2. 4. <a name=\"Piek\u0142o i moce piekielne\">Piek\u0142o i moce piekielne<\/a> uzyska\u0142y we frazeologii wielki &#8222;rozg\u0142os&#8221;. W<br \/>\nkaszubskich wierzeniach ludowych ponure miejsce zwane piek\u0142em, kt\u00f3re b\u0119dzie<br \/>\ntrwa\u0107 wiecznie (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 130<\/span>) i do kt\u00f3rego nie zagl\u0105da s\u0142o\u0144ce, a gdzie siedzib\u0119<br \/>\nsw\u0105 maj\u0105 diabli i pot\u0119pie\u0144cy, znajduje si\u0119 tak g\u0142\u0119boko pod ziemi\u0105, jak wysoko<br \/>\nnad ni\u0105 roztacza si\u0119 niebo (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 247<\/span>), a zatem w cz\u0119\u015bci zgadzaj\u0105 si\u0119 one z<br \/>\nwierzeniami religijnymi, te bowiem tak\u017ce m\u00f3wi\u0105 o panuj\u0105cych w piekle<br \/>\nciemno\u015bciach (<span style=\"color: #00CCFF\">Mt 22, 13<\/span>) &#8211; mimo ognia (<span style=\"color: #00CCFF\">Mk 9, 43<\/span>) &#8211; i o przebywaniu w nim<br \/>\npot\u0119pionych. Od owego ognia w piekle posz\u0142o wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;d\u017cin<br \/>\npieczelny<\/i><\/span>, med. &#8216;zaka\u017cenie krwi&#8217; = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 300 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.1.<\/span><br \/>\ni polskie <i><span style=\"color: #993300\">ogie\u0144 piekielny<\/i><\/span> &#8216;p\u0142on\u0105cy w piekle&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 577<\/span>).  Do smo\u0142y nawi\u0105zywa\u0107 mo\u017ce zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wsz&#235;tk&ograve;<br \/>\npic pr\u00f3cz sm&ograve;\u0142&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 268 <\/span>jako wariant cieszy\u0144skiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>pije wszystko okr\u00f3m teru i asfaltu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 857<\/span>, bo<br \/>\npor\u00f3wnaj bia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">pjanica pje smo\u0142u (w piekle)<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Piet 155<\/span>. Og\u00f3lnie o warunkach istniej\u0105cych w piekle m\u00f3wi\u0105 przys\u0142owia <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>G&ograve;rz&#233; ju [&#235;] w piekle b&#235;c ni m&ograve;\u017ce<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 8<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 247 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">Ani mu w piekle<br \/>\ngorszy nie bydzie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 865 <\/span>i oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">Tam<br \/>\nje rz\u0105d jak w piekle s\u0105d<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 391 <\/span>(i por. z <span style=\"color: #00CCFF\">Patocka Lor II 192<\/span>).<\/p>\n<p>Do wyobra\u017ce\u0144 o piekle nawi\u0105zuj\u0105 frazeologizmy: <i><span style=\"color: #993300\">baba<br \/>\n(ch\u0142op) jak piek\u0142o<\/i><\/span> &#8216;o kobiecie oty\u0142ej lub silnym m\u0119\u017cczy\u017anie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 38,<br \/>\nIV 247<\/span>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;nie jak piek\u0142o<\/i><\/span> &#8216;silne&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 196<\/span>, przy czym wyra\u017cenie o ch\u0142opie uzna\u0107 nale\u017cy za oryginalne, pozosta\u0142e<br \/>\nza\u015b wariantem polskiego potocznego <i><span style=\"color: #993300\">baba jak piec<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 31 <\/span>(= kaszubskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 244<\/span>), a z Kaszub znane te\u017c por\u00f3wnanie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ograve;nie jak piece<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 26 <\/span>pod &ugrave;r&#235;szcze<br \/>\n= kieleckiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 230 <\/span>= wielkopolskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 31<\/span>. M\u00f3wi\u0105 one o przestronno\u015bci<br \/>\npiek\u0142a, lecz i tak dla niekt\u00f3rych, jak m\u00f3wi oryginalny zwrot przys\u0142owiowy <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dl&#244; nieg&ograve; nie mdze w piekle r&#235;m&ugrave;<\/i><\/span> (=<br \/>\nmiejsca) &#8216;o bardzo z\u0142ym cz\u0142owieku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 247<\/span>, nie b\u0119dzie miejsca, co tak\u017ce<br \/>\nbierze si\u0119 i st\u0105d, i\u017c &#8211; jak powiada kaszubsko-kociewskie przys\u0142owie &#8211; <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>piek\u0142o je ju rozparcelowon&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 34<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 47<\/span>. O<br \/>\npanuj\u0105cym tam gor\u0105cu m\u00f3wi\u0105 po\u015brednio: wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">cep\u0142o<br \/>\njak w piekle<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 128 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 319 <\/span>obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>g&ograve;r\u0105co jak w piekle<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 44 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Wal<br \/>\n47 <\/span>= czeskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 260 <\/span>i oryginalnemu zwrotowi <i><span style=\"color: #993300\">to<br \/>\ns&#235;je<\/i><\/span> (= bucha ciep\u0142em) <i><span style=\"color: #993300\">[z pi&#233;cka] jak z<br \/>\npiek\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 232<\/span>. Ogie\u0144 piekielny podgrzewa smo\u0142\u0119 przeznaczon\u0105 dla<br \/>\npot\u0119pie\u0144c\u00f3w: oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">grzebac jak z\u0142&#233; duch&#235; w<br \/>\npiekle w sm&ograve;le<\/i><\/span> (o dakarzu) <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 45 <\/span>(por. <span style=\"color: \n#993300\"><i>grzeba\u0107 si\u0119 jak mucha w smole<\/i><\/span>). Dlatego to, i\u017c si\u0119 tam smo\u0142\u0119<br \/>\npali i dymi strasznie, jest <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rno jak w piekle<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 47, 79, II 60<\/span>, do czego chyba nawi\u0105zuje<br \/>\neufemistyczna nazwa diab\u0142a: <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny<\/i><\/span> (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">ni\u017cej<\/span>).<\/p>\n<p>W zwi\u0105zku z krzykami pot\u0119pie\u0144c\u00f3w, p\u0142aczem i zgrzytaniem z\u0119b\u00f3w powsta\u0142y: wyra\u017cenie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">rum&ograve;t jak w piekle<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 295 <\/span>wobec<br \/>\npolskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">wrzask jak w piekle<\/i><\/span><br \/>\n(1632) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 867 <\/span>i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;c (wrzeszczec, cerpiec)<br \/>\njak p&ograve;t&atilde;pi&#233;lc<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 148 <\/span>(= polskiemu). Ma piek\u0142o swoje<br \/>\ndno, por\u00f3wnaj bowiem zwrot <i><span style=\"color: #993300\">przekl\u0105c<br \/>\nk&ograve;g&ograve; na dno (gru\u0144t) piek\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 170<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 187 <\/span>jako<br \/>\nwariant cieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">przekl\u00f3n go do gr\u00f3ntu piek\u0142a<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 73<\/span>, a por\u00f3wnaj s\u0142owackie <i><span style=\"color: #993300\">posiela&#357; niekoho na<br \/>\ndno pekla<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SSJ III 52<\/span>. <\/p>\n<p>Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s piek\u0142o p&ograve;ch\u0142onie<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 147 <\/span>= polskiemu, oryginalne za\u015b s\u0105: <i><span style=\"color: #993300\">chtos<br \/>\ns&atilde; &#235; z piek\u0142a w&#235;\u0142\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 14<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 475 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 866<\/span>, gdzie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Z piek\u0142a nikt nie wr\u00f3ci<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 868<\/span>), <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>chtos p&ugrave;dze z ca\u0142&atilde; do piek\u0142\u00f3w<\/i><\/span>, tj. za<br \/>\n\u017cycia <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 15 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span> o niebie) i <i><span style=\"color: #993300\">piek\u0142a<br \/>\ns&atilde; nie b&ograve;jec<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku zdecydowanym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 247 <\/span>(zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1<\/span>. z <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g<\/i><\/span> i ni\u017cej o diable), m.in. w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\n&ograve; nieb&ograve; nie stoji, ten s&atilde; piek\u0142a nie b&ograve;ji<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 13 <\/span>= polskiemu historycznemu (1615) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 335<\/span>. Na zako\u0144czenie tego<br \/>\nfragmentu przytoczy\u0107 mo\u017cna przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Jak m&#244;sz<br \/>\np&ugrave;rtka za &ugrave;ja, to t&#235; s&atilde; letk&ograve; dost\u00f3niesz do piek\u0142a<\/i><\/span><br \/>\n(pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 247 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">Jak m&#225;sz di&#225;b\u0142a<br \/>\nstrykiem, to si\u0119 leko do piek\u0142a dostaniesz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 431 <\/span>(o niebie podobnie<br \/>\npod <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>) i wariant <i><span style=\"color: #993300\">Jak p&ograve;jedzesz wedle<br \/>\npiek\u0142a, to nie gad&#244;j p&ugrave;rtce jinacz&#233;, le &ugrave;ja<\/i><\/span> (Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV<br \/>\n247 <\/span>wobec cieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">Do\u015b\u0107 razy musisz di&#225;b\u0142a<br \/>\nstrykiem nazwa\u0107<\/i><\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">Do\u015b\u0107 ju\u017c je ludzi, co<br \/>\nmusz\u00f3m diob\u0142o powiada\u0107 ujcu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 430 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">Jak<br \/>\nchodzisz kole piek\u0142a, to musisz diab\u0142u powiedzie\u0107: stryku<\/i><\/span> (Wardas\u00f3wna)<br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">Jak idziesz kole piek\u0142a, to i czarta musisz<br \/>\nstrykym nazwa\u0107<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Ond<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 366<\/span>. Przys\u0142owia te po\u015brednio zdradzaj\u0105 fakt<br \/>\numieszczania diab\u0142a w piekle, a o diable mowa b\u0119dzie ni\u017cej; cz\u0142on piek\u0142o<br \/>\nwyst\u0119puje ponadto we frazeologizmach om\u00f3wionych pod <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.1.<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.2.<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2<\/span>. <\/p>\n<p>Przyst\u0119puj\u0105c do om\u00f3wienia frazeologii zwi\u0105zanej bezpo\u015brednio z diab\u0142em,<br \/>\nprzypomnie\u0107 nale\u017cy, i\u017c o z\u0142ych duchach zadawanych przez czarownice by\u0142a mowa<br \/>\nwy\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>), gdzie te\u017c o zwi\u0105zkach diab\u0142\u00f3w z czarownicami (<span style=\"color: #00CCFF\">BysE 12,<br \/>\n144<\/span>).  \u015awiadomie zrezygnowano z umieszczenia cz\u0119\u015bci takich fakt\u00f3w j\u0119zykowych w<br \/>\ndemonologii ludowej (<span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>), gdy\u017c wykazuj\u0105 one znaczne &#8211; wi\u0119ksze ni\u017c w<br \/>\nprzypadku frazeologizm\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do Boga, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wymieniono<br \/>\noryginalne <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142i<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny<br \/>\ndi&#244;be\u0142<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1.<\/span>) &#8211; wymieszanie wyobra\u017ce\u0144 ludowych z chrze\u015bcija\u0144skimi.<br \/>\nPrzyj\u0119te pogrupowanie materia\u0142u nie pretenduje do \u015bcis\u0142ego rozgraniczenia<br \/>\nfakt\u00f3w pozaj\u0119zykowych, tzn. wierzeniowych, te bowiem wykazuj\u0105, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142<br \/>\nwyzyska\u0142 sporo uj\u0119\u0107 ludowych, gdy\u017c w oficjalnych tekstach nie znajdujemy zbyt<br \/>\nwielu informacji o diable czy szatanie (zwykle: odrzuceni anio\u0142owie), ale i lud<br \/>\nprzyswoi\u0142 sobie cz\u0119\u015b\u0107 interpretacji chrze\u015bcija\u0144skich. Nie przydaje si\u0119 na wiele<br \/>\nwiedzaq, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">bies<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">czart<\/i><\/span><br \/>\ns\u0105 pras\u0142owia\u0144skie, a np. <i><span style=\"color: #993300\">lucyper<\/i><\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\">szatan<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">diabe\u0142<\/i><\/span><br \/>\nobce i ko\u015bcielne, na Kaszubach zreszt\u0105 i du\u017co innych, np. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>cz&#244;rny<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">gnoj&#244;rz<\/i><\/span><br \/>\n(Hel), <i><span style=\"color: #993300\">ja\u0144coch<\/i><\/span> (Bytowskie), <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;ch&ograve;<\/i><\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>m&#235;tk<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">m&#235;t&#244;\u0142k<\/i><\/span><br \/>\n(Gochy), <i><span style=\"color: #993300\">niekara<\/i><\/span>, <span style=\"color: #993300\"><i>pieczelnik<\/span><\/i>, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ugrave;rtk(a)<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">sm&atilde;tk<\/i><\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">sermater<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">szwern\u00f3t<\/i><\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">z\u0142i (d&#235;ch)<\/i><\/span>, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych troch\u0119<br \/>\neufemistycznie, a do nich te\u017c np. <i><span style=\"color: #993300\">ten a nen<\/i><\/span>,<br \/>\no czym ni\u017cej. Jakie\u015b tam rozr\u00f3\u017cnienie diab\u0142\u00f3w piekielnych od ziemskich<br \/>\npoku\u015bnik\u00f3w istnieje.<\/p>\n<p>Na pocz\u0105tek wzi\u0119to frazeologizmy, kt\u00f3rych tre\u015b\u0107 podstawowa nie sprzeciwia si\u0119<br \/>\ninterpretacjom chrze\u015bcija\u0144skim, a co pozna\u0107 mo\u017cna lepiej po dalszych ich<br \/>\nsk\u0142adnikach wyrazowych. Ot\u00f3\u017c diab\u0142a odp\u0119dza si\u0119 wod\u0105 \u015bwi\u0119con\u0105, sk\u0105d zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>&ugrave;cekac jak di&#244;be\u0142 przed swi&atilde;con\u0105 w&ograve;d\u0105<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 20 <\/span>(= polskiemu), <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;jec s&atilde;<br \/>\nczeg&ograve; jak di&#244;be\u0142 swi&atilde;con&#233; w&ograve;d&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lab I 9 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu), te\u017c oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">zgadzac s&atilde; jak<br \/>\ndi&#244;be\u0142 ze swi&atilde;con\u0105 w&ograve;d\u0105<\/i><\/span> (np. rozrywka i pobo\u017cno\u015b\u0107) <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 244<\/span><br \/>\nz kontaminacji wymienionych z typem <i><span style=\"color: #993300\">zgadza\u0107 si\u0119 jak<br \/>\nczarne z bia\u0142ym<\/i><\/span>. Sceptycyzm w tej materii zawiera przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>P&ugrave;rtka m&ograve;\u017ce kropic swincon\u0105 w&ograve;d\u0105, a<br \/>\n&ograve;n wiedno p&ugrave;rtk&atilde; &ograve;st\u00f3nie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 197 <\/span>jako<br \/>\nwariant cieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">Diob\u0142a mo\u017ce w dziesiy\u0144ci<br \/>\nko\u015bcio\u0142ach \u015bwiynci\u0107, a dycki diob\u0142em zustanie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 428<\/span>, zgadzaj\u0105ce si\u0119<br \/>\nz tre\u015bci\u0105 oryginalnego przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">Di&#244;be\u0142 kadz&#235;d\u0142a<br \/>\ns&atilde; nie b&ograve;ji<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II<\/span> (to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 427<\/span>).  Tak samo jak \u015bwi\u0119cona<br \/>\nwoda dzia\u0142a na diab\u0142a krzy\u017c, symbol chrze\u015bcija\u0144ski, utrwalony w zwrocie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>&ograve;b\u0142az&#235;c k&ograve;g&ograve; jak di&#244;be\u0142 B&ograve;\u017c\u0105<br \/>\nm&atilde;k&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 219 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 449<\/span>), te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">jic<br \/>\n[wedle k&ograve;g&ograve;] jak di&#244;be\u0142 wedle krzi\u017ca<\/i><\/span> &#8216;unika\u0107&#8217; (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n210, II 276 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">str\u00f3nic &ograve;d k&ograve;g&ograve;<br \/>\njak di&#244;be\u0142 &ograve;d krzi\u017ca<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 276 <\/span>jako wariant do cieszy\u0144skiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>obchodzi z daleka jak diabo\u0142 kole krzi\u017ca<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 661<\/span><br \/>\nlub che\u0142mi\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">boi si\u0119 jak diabe\u0142 krzy\u017ca<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 47 <\/span>(a por\u00f3wnaj polskie historyczne <i><span style=\"color: #993300\">Diabe\u0142 si\u0119<br \/>\nkrzy\u017ca boi<\/i><\/span> 1735 <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 427 <\/span>i oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">Bi&#233;s<br \/>\nna b&ograve;\u017c\u0105 m&atilde;k&atilde; ni m&ograve;\u017ce zgarac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Derd 12 <\/span>w <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n105<\/span>) i np. g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <i><span style=\"color: #993300\">\u0107&#277;ka\u0107 ka&#382; &#269;ert p&#345;ed<br \/>\nswjatym k&#345;i&#382;om<\/i><\/span> (oraz rosyjskie <i><span style=\"color: #993300\">biegat kak<br \/>\nczert od \u0142adana<\/i><\/span> (= kadzid\u0142a) <span style=\"color: #00CCFF\">Trof 19<\/span>), czeskie <i><span style=\"color: #993300\">b&#225;t<br \/>\nse jako &#269;ert k&#345;i&#382;e<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 32 <\/span>i s\u0142owackie <i><span style=\"color: #993300\">ba&#357; sa<br \/>\nako &#269;ert k&#345;i&#382;a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 14<\/span>, bia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">uciekaje<br \/>\njak czort od Chresta<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 167 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">baicsa jak<br \/>\nczort Chresta<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 356<\/span>, co zdaje si\u0119 kontynuowa\u0107 starsze oryginalne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&ograve;jec s&atilde; jak di&#244;be\u0142 grzm&ograve;tu<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;bardzo si\u0119 ba\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>).<\/p>\n<p>Nawi\u0105zuj\u0105ca do poga\u0144skiego dualizmu \u015bwiadomo\u015b\u0107, i\u017c anio\u0142owie broni\u0105 cz\u0142owieka,<br \/>\ndiabe\u0142 za\u015b czyha na jego dusz\u0119 (por\u00f3wnaj oryginalne przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Di&#244;ble wiedz\u0105, jak\u0105 miedz\u0105<\/i><\/span>, tj. jak podchodzi\u0107 do<br \/>\nludzi <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 157<\/span>), znajduje wyraz w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">czekac<br \/>\nna co jak di&#244;che\u0142 na dusz&atilde; <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 195 <\/span>jako wariant polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>czyha jak diabe\u0142 na (dobr\u0105) dusz\u0119<\/i><\/span>, tak\u017ce <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>chc&#235;wic s&atilde; jak di&#244;che\u0142 (p&ugrave;rtk) na<br \/>\nd&#235;sz&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 216, IV 228 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu (w tym cieszy\u0144skiemu) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n876<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 25<\/span>, a por\u00f3wnaj czeskie <i><span style=\"color: #993300\">b&#253;t na gro&#353; jako<br \/>\n&#271;&#225;bel (&#269;ert) na h&#345;i&#353;nou du&#353;i<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 60<\/span>, i <i><span style=\"color: #993300\">ha\u0144dlowac<br \/>\ns&atilde; jak di&#244;b&#233;\u0142 &ograve; d&#235;sz&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 92 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nI 77<\/span>. Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">lecec jak di&#244;be\u0142<br \/>\n(p&ugrave;rtk) z dobr\u0105 d&#235;sz\u0105 do piek\u0142a<\/i><\/span> &#8216;\u015bpieszy\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 341, IV 228<\/span><br \/>\nz wariantem <i><span style=\"color: #993300\">lecy jak z\u0142i z dobr\u0105 d&#235;sz\u0105<\/i><\/span> (o<br \/>\n\u0142odzi dobrze p\u0142ywaj\u0105cej) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 23 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">b&#244;t<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">f&ugrave;rgn\u0105c<br \/>\njak di&#244;be\u0142 z dusz\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 288 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Kuszenie przez diab\u0142a znane jest ju\u017c z Nowego Testamentu, a por\u00f3wnaj zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ograve;g&ograve;s di&#244;be\u0142 wiedno k&ugrave;sy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS<br \/>\nII 17 <\/span>(= polskiemu) obok eufemistycznego <i><span style=\"color: #993300\"><i>licho kogo<br \/>\nskusi\u0142o<\/i><\/span><\/i>, co r\u00f3wnie\u017c w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Di&#244;be\u0142<br \/>\nm&ograve;\u017ce nas k&ugrave;s&#235;c, ale ni m&ograve;\u017ce zm&ugrave;s&#235;c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 309<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj wielkopolskie <i><span style=\"color: #993300\">Kogo nikt nie zmusza, tego<br \/>\ndiabe\u0142 pokusza<\/i><\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 432<\/span>).  Oryginalny jest tak\u017ce zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>tam b&#235; di&#244;be\u0142 nie w&#235;trzim&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 319<\/span>, kt\u00f3ry<br \/>\n(por\u00f3wnaj bowiem czeskie <i><span style=\"color: #993300\">&#269;ert aby to vydr&#382;el<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Bas 32<\/span>) mo\u017cna by interpretowa\u0107 jako aktualizacj\u0119 cieszy\u0144skiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>I \u015bwi\u0119ty by tego nie wytrzyma\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 486 <\/span>(zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>), a z kolei zwrot <i><span style=\"color: #993300\">nie b&ograve;jec s&atilde;<br \/>\nani k&#244;bla<\/i><\/span> (= z\u0142y duch) <i><span style=\"color: #993300\">ani di&#244;b\u0142a<\/i><\/span> (z<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Budz<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 369 <\/span>= czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">neb&#225;t se &#269;erta ani<br \/>\n&#271;&#225;bla<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\"><span style=\"color: #00CCFF\">Meis  107<\/span> <\/span>to wariant polskiego gwarowego <i><span style=\"color: #993300\">I<br \/>\ndiab\u0142a si\u0119 nie ul\u0119knie<\/i><\/span> (1851 <span style=\"color: #00CCFF\">Kosi\u0144ski<\/span>, te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">Orkan<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 430<\/span>, do kt\u00f3rego<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;ga s&atilde; nie b&ograve;jec<\/i><\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1.<\/span>), a podobnie zwrot <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 wi&#233;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;nie wiadomo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 13 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">brz\u0105twic<\/span> (= polskiemu) posiada paralelizm z<br \/>\nantonimicznym cz\u0142onem B\u00f3g: <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g wi&#233;<\/i><\/span> &#8216;nie<br \/>\nwiadomo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 417 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">k&ograve;r&#235;t&#244;rz<\/span> (= polskiemu).<\/p>\n<p>Kilka frazeologizm\u00f3w tre\u015bciowo nawi\u0105zuje do wy\u017cej om\u00f3wionych. Za oryginalny<br \/>\nzwrot uzna\u0107 trzeba <i><span style=\"color: #993300\">nie czerowac s&atilde; ani<br \/>\n&ograve; B&ograve;ga ani &ograve; di&#244;b\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 398<\/span>, cho\u0107 wyczuwalny jest<br \/>\njego zwi\u0105zek z <i><span style=\"color: #993300\">nie b&ograve;jec s&atilde; ani k&#244;bla<br \/>\nani di&#244;bla<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Budz   22 <\/span>i na przyk\u0142ad polskie <i><span style=\"color: #993300\">Ani<br \/>\nw Boga wierzy, ani si\u0119 diab\u0142a boi<\/i><\/span> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 143<\/span>. Oryginalne s\u0105<br \/>\nr\u00f3wnie\u017c zwroty: <i><span style=\"color: #993300\">b\u00f3sc s&atilde; z di&#244;b\u0142em (dl&#244;<br \/>\nk&ograve;g&ograve;)<\/i><\/span> &#8216;przyjmowa\u0107 nawet najtrudniejsze rozwi\u0105zanie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz<br \/>\n15<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">do k&ograve;g&ograve;s s&atilde; di&#244;b\u0142&#235;<br \/>\ncm&ugrave;l\u0105<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 podatnym na z\u0142e wp\u0142ywy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 18 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>di&#244;ble k&ograve;g&ograve;s r&#244;z z d&#235;sz\u0105 &#235; ca\u0142&atilde; wezn\u0105<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;o bardzo z\u0142ym cz\u0142owieku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 431<\/span>), aczkolwiek do ostatniego<br \/>\npor\u00f3wnaj wy\u017cej oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">chtos p&ugrave;dze z<br \/>\nca\u0142&atilde; do piek\u0142\u00f3w<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 15<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">chtos<br \/>\ns&atilde; chce \u017ciwc&atilde; do nieba dostac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 301 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Op\u0119tanie przez z\u0142ego ducha pozostaje w zwi\u0105zku z nauk\u0105 ko\u015bcieln\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">BysE 146<\/span>) i<br \/>\nznane jest z Nowego Testamentu, np. o Marii Magdalenie (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 8, 2<\/span>).  Kaszubski<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;m&#244;na k&ograve;g&ograve;s<br \/>\n&ograve;p&atilde;t[a\u0142a]<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 227 <\/span>(= polskiemu, <i><span style=\"color: #993300\">czort<\/i><\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">licho<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">szatan<\/i><\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">z\u0142e<\/i><\/span> itp. kogo&#8230;), chocia\u017c znaczeniowo<br \/>\nbli\u017csze jest pierwotnemu, a doda\u0107 by mo\u017cna, i\u017c <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;m&#244;na<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;licho, z\u0142e&#8217; tylko u Ramu\u0142ta, podczas gdy powszechnie <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;m&ograve;na<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;z\u0142y duch w postaci b\u0142\u0119dnego ognika&#8217; (Bytowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 319<\/span>. W zwrocie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>brzmi&#244;l je w k&ograve;g&ograve;s wlaz\u0142i<\/i><\/span> &#8216;jest z\u0142y&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 79 <\/span>jako wariant do polskiego <i><span style=\"color: #993300\">diabe\u0142 w kogo<br \/>\nwst\u0105pi\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 170 <\/span>pojawia si\u0119 eufemistyczny <i><span style=\"color: #993300\">brzmi&#244;l<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;trzmiel ziemny&#8217;, a do czego por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">brzmiel<br \/>\nk&ograve;g&ograve; k\u0105s&#233;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 108<\/span>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">b\u0105czk w<br \/>\nkims grabl&#235;je<\/i><\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.2.<\/span>). Oryginalny jest <i><span style=\"color: #993300\">nie<br \/>\nb&#235;c sama sob\u0105<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 w zale\u017cno\u015bci od z\u0142ego ducha&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 12<\/span>, a zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>miec di&#244;b\u0142a w sobie<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 w ci\u0105g\u0142ym ruchu,<br \/>\nniespokojnym i dokuczliwym&#8217; (m.in. w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Czej<br \/>\nbab&#235; pierz\u0105 i piecz\u0105, t&#233; &ograve;ne di&#244;b\u0142a maj\u0105 w sobie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 210<\/span>) (=<br \/>\npolskiemu), odbieg\u0142 ju\u017c od pierwotnego znaczenia. Tematycznie \u0142\u0105czy si\u0119 z nimi<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;g\u00f3niac di&#244;ch\u0142a p&ugrave;rtk&atilde;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 216 <\/span>= polskiemu gwarowemu <i><span style=\"color: #993300\">diab\u0142a przez diab\u0142a<br \/>\nprobowa\u0107<\/i><\/span> (1882 <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>) obok <i><span style=\"color: #993300\">leczy\u0107 (wyp\u0119dza\u0107)<br \/>\ndiab\u0142a Belzebubem<\/i><\/span>, wywodz\u0105cy si\u0119 z Ewangelii (<span style=\"color: #00CCFF\">Mt 12, 27<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Mk 3, 22<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n432<\/span>. W kr\u0119gu tym mie\u015bci si\u0119 oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">przez<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s z\u0142i d&#235;ch g&#244;d&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 132<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 90<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">sm&atilde;tek g&#244;d&#244; przez k&ograve;g&ograve;<\/i><\/span><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Derd<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Ber 123 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">przez k&ograve;g&ograve;s<br \/>\ndi&#244;be\u0142 szczek&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 232<\/span>, ale \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 one z wierzeniami ludowymi o<br \/>\nchorobach powodowanych przez demony, por\u00f3wnaj bowiem rosyjskie i polskie<br \/>\nopowiadania o &#8222;wp\u0119dzaniu&#8221; lub &#8222;wsadzaniu&#8221; biesa w cz\u0142owieka przez czarownice<br \/>\noraz przes\u0105d z p\u00f3\u0142nocnego Mazowsza, wed\u0142ug kt\u00f3rego czarownica mo\u017ce &#8222;wsadza\u0107&#8221; w<br \/>\nkogo\u015b czarta i potem \u00f3w czart &#8222;krzyczy&#8221; z cz\u0142owieka (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 194<\/span>) (zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>). Do ostatnich frazeologizm\u00f3w dorzuci\u0107 trzeba zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>di&#244;b\u0142a b&#235; ze\u017car\u0142<\/i><\/span> &#8216;o \u0142akomym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 210 <\/span>(z<br \/>\neufemistycznym wariantem <i><span style=\"color: #993300\">zjesc groma<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n229, 345 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">sm&ograve;ka zjesc<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 99<\/span>) =<br \/>\npolskiemu historycznemu <i><span style=\"color: #993300\">zjad\u0142by z\u0142ego ducha<\/i><\/span><br \/>\n(1617<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 858 <\/span>i czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">sn&#283;dl by &#269;erta<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Bas 33<\/span>, zw\u0142aszcza za\u015b oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">j&#233;, jakb&#235;<br \/>\ndi&#244;be\u0142 za nieg&ograve; j&#244;d\u0142<\/i><\/span> &#8216;jakby by\u0142 op\u0119tany przez diab\u0142a, kt\u00f3rego<br \/>\nnale\u017cy karmi\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 97<\/span>. Z polskiego gwarowego znany jest zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w&#235;zdrzi, jakb&#235; di&#244;b\u0142a (p&ugrave;rtka) zj&#244;d\u0142<\/i><\/span> &#8216;o<br \/>\ncz\u0142owieku zagniewanym, zad\u0105sanym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 98, VI 205 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 223<\/span>, w tym<br \/>\ncieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 797 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzi, jakb&#235;<br \/>\nczarta p&#244;\u0142k\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 160 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">nad&atilde;\u0142a<br \/>\ns&atilde;, jakb&#235; k&ograve;p&atilde; p&ugrave;rtk\u00f3w ze\u017car\u0142a, a jesz<br \/>\nk&ograve;p&atilde; chca\u0142a zjesc<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 52<\/span>. <\/p>\n<p>I tak weszli\u015bmy ju\u017c przynajmniej cz\u0119\u015bciowo w sfer\u0119 frazeologii z diab\u0142em wed\u0142ug<br \/>\nwyobra\u017ce\u0144 ludowych. Przeklinanie to niechrze\u015bcija\u0144ska rzecz, sk\u0105d <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>kl\u0105c jak p&ograve;g\u00f3n<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 106 <\/span>i<br \/>\npolskiemu historycznemu <i><span style=\"color: #993300\">klnie jak niechrze\u015bcijanin<\/i><\/span><br \/>\n(1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 73<\/span>, ale czeskie <i><span style=\"color: #993300\">kl&#237;t jako pohan<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Bas 193<\/span>. Do nich w jakim\u015b stopniu przynale\u017c\u0105 przekle\u0144stwa typu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>s&#235;pac di&#244;b\u0142ami<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211 <\/span>(= polskiemu), przy czym oryginalne s\u0105: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>s&#244;c (przesewac) di&#244;b\u0142\u00f3w<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;trz&atilde;sac<br \/>\ndi&#244;b\u0142\u00f3w<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">w&ograve;\u0142ac p&ugrave;rtk\u00f3w<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 254<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">sp&ugrave;szczac di&#244;b\u0142\u00f3w<br \/>\n(p&ugrave;rtk\u00f3w) z li\u0144c&#235;ch\u00f3w<\/i><\/span> &#8216;kl\u0105\u0107 bardzo mocno&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211, IV 228<\/span>, a<br \/>\nostatnie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z przydawaniem diab\u0142u \u0142a\u0144cucha u ko\u0144skiej nogi, o czym<br \/>\nni\u017cej. Mo\u017cna <i><span style=\"color: #993300\">kln\u0105c jak bi&#233;s<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 72 <\/span>=<br \/>\nczeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">kl&#237;t jako &#271;&#225;bel<\/i><\/span> <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 77 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu <i><span style=\"color: #993300\">klnie<br \/>\njak piekielnik<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 61 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">(na)kl\u0105c<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; &ograve;d wsz&#235;tcz&#235;ch bi&#233;s\u00f3w<\/span><\/i> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 114 <\/span>= polskiemu<br \/>\ngwarowemu (1899) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 72<\/span>, czego przer\u00f3bk\u0105, w wyniku kontaminacji z <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zaklina\u0107 si\u0119 na wszystkich \u015bwi\u0119tych<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 74<\/span>, jest<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">kl\u0105c<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">bierzm&ograve;wac<br \/>\nk&ograve;g&ograve; na wsz&#235;tczich swi&atilde;t&#235;ch<\/i><\/span> &#8216;z\u0142orzeczy\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Fik 17<\/span>.<br \/>\nOryginalne jest przekl\u0119cie <i><span style=\"color: #993300\">zakl\u0105c jak st&#244;ri di&#244;be\u0142<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 261<\/span>, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">do st&#244;r&#233;g&ograve; di&#244;b\u0142a!<\/i><\/span><br \/>\n(Wybrze\u017ce) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">do sto St&#244;r&#235;ch<br \/>\nFr&#235;c\u00f3w!<\/i><\/span> (Chmielno), gdzie <i><span style=\"color: #993300\">St&#244;ri Fr&#235;c<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;kr\u00f3l pruski Fryderyk II&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 287<\/span>. Mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c <i><span style=\"color: #993300\">klic<br \/>\nwalemtimsczim&#235; di&#244;blam&#235;<\/i><\/span> &#8216;mocno przeklina\u0107&#8217; (Jastarnia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 169<\/span>, co<br \/>\nzwrotem oryginalnym, podobnie jak wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">wal&atilde;ti\u0144sczi<br \/>\ndi&#244;be\u0142<\/i><\/span> &#8216;bli\u017cej nieokre\u015blony z\u0142y duch&#8217;, przy czym z przek\u0142adu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Do k&ograve;p&#235; set wal&atilde;ti\u0144sczich di&#244;b\u0142\u00f3w, co b&#235; jes<br \/>\njich zj&#244;d\u0142!<\/i><\/span> (Hel, zw\u0142aszcza Jastarnia i B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 50 <\/span>wnosi\u0107 by<br \/>\nnale\u017ca\u0142o, \u017ce zadawa\u0142y go czarownice w po\u017cywieniu (por. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>, gdzie te\u017c o<br \/>\nprzeobra\u017caniu si\u0119 \u015bw. Walentego jako patrona chorych na padaczk\u0119, uto\u017csamian\u0105<br \/>\nprez lud z op\u0119taniem). Do przeklinaj\u0105cego odnosi si\u0119 oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ca\u0142&#233; troje diab\u0142\u00f3w w&#235;ch&ograve;dz\u0105 m&ugrave; z g&atilde;b&#235;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;mocno przeklina&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Pob  102 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Ber 152<\/span>), \u0142\u0105cz\u0105cy si\u0119 z wy\u017cej om\u00f3wionymi o<br \/>\nop\u0119tanym (wt\u00f3rnie: objedzonym) przez diab\u0142a, kt\u00f3ry potem przez niego m\u00f3wi.<\/p>\n<p>Zwrotem oryginalnym jest <i><span style=\"color: #993300\">robic co p&ograve; di&#244;ble<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;broi\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/span>, podobnie jak zwrot <i><span style=\"color: #993300\">robi, jakb&#235;<br \/>\ndi&#244;be\u0142 g\u00f3wno mot&#244;\u0142<\/i><\/span> &#8216;pr\u0119dko i niedok\u0142adnie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211, 348, III 117, VII<br \/>\n263<\/span>, kt\u00f3ry mo\u017ce si\u0119 wi\u0105za\u0107 z wirami powietrznymi (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.4.4.<\/span>), ale jest i<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">zrobic cos na sermatra<\/i><\/span> &#8216;byle jak&#8217;<br \/>\n(Puzdrowo, Gor\u0119czyno, Przetoczyno), gdzie <i><span style=\"color: #993300\">sermater<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;diabe\u0142&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 39<\/span>, jako wariant kieleckiego <i><span style=\"color: #993300\">robi\u0107 tag<br \/>\nna satermater<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 1164<\/span>. O stracie, niepowodzeniu m\u00f3wi oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\">cos sz\u0142o do di&#244;ch\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 114 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">cawni<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 216, II<br \/>\n73<\/span>, co innego bowiem <i><span style=\"color: #993300\">jidz&#235; do czarta!<\/i><\/span> &#8216;odczep<br \/>\nsi\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 22 <\/span>= polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">i\u015b\u0107 do diab\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I<br \/>\n170<\/span>. Koresponduje z nim zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zdrzec do di&#244;b\u0142a<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;o czym\u015b lub kim\u015b nic nie wartym&#8217; (w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Co<br \/>\ns&atilde; z di&#244;b\u0142a p&ograve;cz&atilde;\u0142o, to do di&#244;b\u0142a zdrzi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 23<\/span><br \/>\nz wariantem ma\u0142opolskim <i><span style=\"color: #993300\">Co od diab\u0142a wysz\u0142o, do<br \/>\ndiab\u0142a powraca<\/i><\/span> (1874 <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 426 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1.<\/span>) i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chto pirdzy, ten zdrowi&#233; cwierdzy, a chto bsdzy, ten do<br \/>\ndi&#244;b\u0142a zdrzi <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 9<\/span>, to z <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span>, nadto wariant z Niezabitowskiego <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n229<\/span>) jako wariant <i><span style=\"color: #993300\">zdrzec do psa<\/i><\/span>: a) &#8216;by\u0107<br \/>\nbliskim \u015bmierci&#8217;; b) &#8216;by\u0107 odpornym na perswazje&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 13<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 260 <\/span>z<br \/>\nwariantem <i><span style=\"color: #993300\">zdrzec za ps&atilde;<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 bliskim<br \/>\n\u015bmierci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 10<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 5<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj ma\u0142opolskie <span\nstyle=\"color: #993300\">na psy patrzy<\/i><\/span> (1895 <span style=\"color: #00CCFF\">Pauli<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 898<\/span>, ale tak\u017ce<br \/>\npolskie <i><span style=\"color: #993300\">Gdy b\u017adzisz, sp\u0119d\u017a na psa<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 229<\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.<\/span>).<\/p>\n<p> Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec di&#244;b\u0142a w krzebce <\/i><\/span>&#8216;by\u0107<br \/>\nfa\u0142szywym, ob\u0142udnym&#8217; (m.in.; w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nszepce, m&#244; di&#244;b\u0142a w krzebce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 270<\/span>, V 251 <\/span>i to <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 391<\/span>; por.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">3.3.3.<\/span>) uzna\u0107 nale\u017cy za oryginalny odpowiednik <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\ndi&#244;b\u0142a za k&ograve;ln&#233;rzem<\/i><\/span> (w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">M&ograve;dli<br \/>\ns&atilde; p&ograve;d krzi\u017cem, a di&#244;b\u0142a m&#244; za k&ograve;ln&#233;rzem<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 276<\/span>)<br \/>\n= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 78 <\/span>= polskiemu historycznemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 433 <\/span>(z wariantem<br \/>\nkaszubskim <i><span style=\"color: #993300\">Jem&ugrave; di&#244;be\u0142 za<br \/>\nk&ograve;ln&#233;rz&atilde; sedzy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 20<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\ndi&#244;b\u0142a za sk\u00f3r\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12 <\/span>= polskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 433<\/span>, ale tylko w przys\u0142owiu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Modli si\u0119 pod figur\u0105, a ma diab\u0142a za sk\u00f3r\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I<br \/>\n170<\/span>, kt\u00f3re sytuacyjnie &#8222;udos\u0142owni\u0142&#8221; Derdowski: <i><span style=\"color: #993300\">P\u00f3n<br \/>\nCz&#244;rli\u0144sczi, w&#233;j, s&atilde; m&ograve;dli kl&atilde;cz\u0105c p&ograve;d<br \/>\nfig&ugrave;r\u0105, a w kap&ugrave;z&#235; sch&ograve;wan&#233;g&ograve; di&#244;b\u0142a m&#244; p&ograve;d<br \/>\nsk\u00f3r\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 117<\/span>, gdy\u017c czapnik \u017byd Szmulek <i><span style=\"color: #993300\">zad&#244;\u0142<br \/>\nm&ugrave; w m&ugrave;c&atilde; pieczeln&#233;g&ograve; m&ugrave;la<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 99<\/span>. <\/p>\n<p>Wariantem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">diabe\u0142 przekl\u0119ty<\/i><\/span> czy <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>diabe\u0142 wcielony<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 169 <\/span>jest kaszubskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ugrave;rtk spieklony<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 228, 249 <\/span>(por\u00f3wnaj <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ja\u0144coch&#235; spieklon&#233;, przekl&atilde;t&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 24, 280<\/span>) i<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtk zjawiony<\/i><\/span> (Przetoczyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV<br \/>\n228<\/span>, natomiast <i><span style=\"color: #993300\">kawa\u0142 bi&#233;sa (di&#244;b\u0142a)<\/i><\/span> &#8216;o<br \/>\nniegodziwcu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 150 <\/span>to wyra\u017cenie oryginalne, a <i><span style=\"color: #993300\">kawa\u0142<br \/>\nszatana bez jikr\u00f3w<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 150 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 56<\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">jikra<\/span><\/i><br \/>\n&#8216;\u0142ydki&#8217;. Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#233;<br \/>\nn&#244;b&ograve;\u017c&#233;\u0144stw&ograve;<\/i><\/span> &#8216;odwiedzenie karczmy tu\u017c po nabo\u017ce\u0144stwie<br \/>\nko\u015bcielnym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 214<\/span>, pozostaj\u0105ce w zwi\u0105zku z przyganami kleru. Zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zazerac jak di&#244;be\u0142 do Betlejem<\/i><\/span> (Kartuzy, Kobysewo)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 210 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">zazerac jak di&#244;be\u0142 do betlejemczi<\/i><\/span><br \/>\n(= szopy, w kt\u00f3rej narodzi\u0142 si\u0119 Jezus) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 36 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu (w tym<br \/>\ncieszy\u0144skiemu) zagl\u0105da jak diabe\u0142 do Betlejem(u) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 77, <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Ond 227<\/span>, a <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>sedzec jak di&#244;be\u0142 w Betlejem<\/i><\/span> &#8216;d\u0105sa\u0107 si\u0119&#8217;<br \/>\n(Pomieczyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211 <\/span>wariantem \u015bl\u0105skiego <i><span style=\"color: #993300\">chodzi jak<br \/>\ndiabe\u0142 (z\u0142y duch) ko\u0142o Betlejemu<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Morcinek<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 77<\/span>. \u0141\u0105czy\u0107 by je<br \/>\ntrzeba z jase\u0142kami, podobnie jak ni\u017cej o \u017conie, czy babce Lucypera. O cz\u0142owieku<br \/>\nbez humoru m\u00f3wi si\u0119, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzi, jakb&#235; g&ograve;<br \/>\ndi&#244;che\u0142 na p&ograve;wr\u00f3zk&ugrave; prowadzy\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 216 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wygl\u00f3nda, jakby go diobe\u0142 na powr\u00f3zku kludzi\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 798<\/span>, a \u0142\u0105czy si\u0119 z nim zwrot <i><span style=\"color: #993300\">jic na p&ograve;wr\u00f3zk&ugrave;<br \/>\ndo sp&ograve;wiedz&#235;<\/i><\/span> &#8216;pod koniec czasu wielkanocnego&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.5.<\/span>),<br \/>\nwywodz\u0105ce si\u0119 zapewne z jakiej\u015b ludowej anegdoty.<\/p>\n<p>Ksi\u0119ciem piek\u0142a i przyw\u00f3dc\u0105 diab\u0142\u00f3w jest Lucyper, wchodz\u0105cy do oryginalnych<br \/>\nfrazeologizm\u00f3w kaszubskich: zwrot <i><span style=\"color: #993300\">to je l&#235;ceper z<br \/>\npiek\u0142a (z li\u0144cucha) sp&ugrave;szczony<\/i><\/span> &#8216;o bardzo z\u0142ym cz\u0142owieku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n342<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;rzasn\u0105c s&atilde; k&ograve;g&ograve;s jak<br \/>\nLucypera z piek\u0142a<\/i><\/span> &#8216;bardzo si\u0119 przerazi\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  68 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 71<\/span>).  Je\u015bli<br \/>\npolska historyczna frazeologia zna\u0142a wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">brzydki<br \/>\njak (kwa\u015bny) diabe\u0142 (z piek\u0142a)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 210<\/span>, to kaszubszczyzna zna<br \/>\nekspresywniejsze oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">brz&#235;dk&#244; jak Lucyperow&#244;<br \/>\n(Niemra)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 36<\/span>, a wi\u0119c przydaj\u0105c Lucyperowi \u017con\u0119 (Niemk\u0119), czy te\u017c<br \/>\nbabk\u0119, jak w oryginalnym wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#244; starka<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;babka diab\u0142a, szczeg\u00f3lnie Lucypera&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 214, V 154<\/span>, kt\u00f3re wyst\u0119puje w wariancie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">z\u0142&#244; jak di&#244;bl&#244; starka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 214 <\/span>(por\u00f3wnaj<br \/>\npolskie gwarowe <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142y jak Lucyper<\/i><\/span> (1897) NKP<br \/>\nIII 904 <\/span>czy polskie historyczne <i><span style=\"color: #993300\">rodzona siostra<br \/>\nLucypera<\/i><\/span> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 320<\/span>) i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142<br \/>\nta\u0144cuje [ze sw&ograve;j\u0105 stark\u0105]<\/i><\/span> &#8211; o wirze powietrznym (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.3.<\/span>),<br \/>\nodpowiadaj\u0105cemu wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142i jak p&ugrave;rtk<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 62<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142i jak paralusz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 113 <\/span>=<br \/>\npolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142y jak diabe\u0142 (szatan, czart, bies)<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 904 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">chtos je g&ograve;rszi jak s\u00f3m<br \/>\ndi&#244;be\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 13<\/span>, a por\u00f3wnaj intensywniejsze <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142i<br \/>\njak sto diab\u0142\u00f3w<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 210, V 162 <\/span>(= polskiemu) czy oryginalne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>z\u0142i jakb&#235; p&ugrave;rtka ze\u017car\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 202<\/span>, do<br \/>\nkt\u00f3rego por\u00f3wnaj wy\u017cej o op\u0119tanym przez diab\u0142a.<\/p>\n<p>Tak weszli\u015bmy w dziedzin\u0119 ludowych wyobra\u017ce\u0144 o diable. Genetycznie ludowe<br \/>\nwyobra\u017cenia o nim pojawia\u0142y si\u0119 przy niekt\u00f3rych faktach przytoczonych wy\u017cej,<br \/>\nniemniej jednak poni\u017csze zasadzaj\u0105 si\u0119 szczeg\u00f3lnie na nich, a zamazuj\u0105 je z<br \/>\nnimi stopione niekt\u00f3re wierzenia chrze\u015bcija\u0144skie. Tak dzieje si\u0119 ju\u017c przy<br \/>\nwariancie <i><span style=\"color: #993300\">z\u0142i duch (d&#235;ch)<\/i><\/span> &#8216;diabe\u0142 lub inna<br \/>\nistota demoniczna, te\u017c cz\u0142owiek daj\u0105cy impuls do z\u0142ego&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 195, VI 233<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO 16<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS VII 124 <\/span>(= polskiemu), przy czym wchodzi ono raczej do<br \/>\neufemistycznych okre\u015ble\u0144, kt\u00f3rych jest poza tym sporo, zwykle oryginalne, np. <span\nstyle=\"color: #993300\">ten z piek\u0142a<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">ten<br \/>\nk&ugrave;sy<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">ten cz&#244;rny<\/i><\/span> (obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>nen cz&#244;rny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 154<\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">ten<br \/>\nz li\u0144cucha sp&ugrave;szczony<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">ten klatati<\/i><\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">ten &ograve;bw&#244;loni<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">ten<br \/>\nk&ugrave;lawi<\/i><\/span> i &#8211; z pe\u0142nym tabu (zob. magia s\u0142owa <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.3.<\/span>) &#8211; <span\nstyle=\"color: #993300\">ten a nen<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 342<\/span>, nadto <i><span style=\"color: #993300\">ten<br \/>\nz rogami<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 334 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">nen cz&#244;rny z<br \/>\nrogami<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 321<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">ten jasnisti<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I<br \/>\n301<\/span>, odpowiadaj\u0105ce takim &#8222;odtajnionym&#8221;, jak: <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142<br \/>\n(p&ugrave;rtk) z piek\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;sy<br \/>\np&ugrave;rtk<\/i><\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtk z t&#235;p\u0105<br \/>\n(&ograve;gon&atilde;)<\/i><\/span>, <span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtk k&ograve;smati<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\"><i>p&ugrave;rtk z rogami<br \/>\n(r\u00f3\u017ckami)<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtk k&ograve;smati<\/i><\/span><\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 228-229<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;c&#235;per z li\u0144cucha sp&ugrave;szczony<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 342<\/span>, kt\u00f3re budowane s\u0105 na r\u00f3\u017cnorodnych, ale konkretnych wyobra\u017ceniach o<br \/>\nsamym demonie z\u0142a, a por\u00f3wnaj do nich np. bia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">czort<br \/>\nkasz\u0142aty<\/i><\/span> (= kosmaty), <i><span style=\"color: #993300\">czort rahaty<\/i><\/span> i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>czort kulkawy (chramy)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 187<\/span>. Owo tabu<br \/>\n&#8222;obowi\u0105zuje&#8221; zreszt\u0105 w wielu zwrotach, jak to b\u0119dzie mo\u017cna zobaczy\u0107 ni\u017cej, lecz<br \/>\nprzywo\u0142ajmy tu np. <i><span style=\"color: #993300\">niech g&ograve; ty ny wezn\u0105!<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Pob  52 <\/span>jako wariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">niech go diab\u0142y wezm\u0105<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 434<\/span>, kt\u00f3rego wariantem jest z kolei <i><span style=\"color: #993300\">niech<br \/>\nc&atilde; tr\u00f3j<\/i><\/span> (= mn\u00f3stwo) <i><span style=\"color: #993300\">diab\u0142\u00f3w weznie!<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Pob  102 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Ber 152<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Rydz II 119<\/span>).  Eufemistyczne jest te\u017c <span\nstyle=\"color: #993300\">z\u0142&#233;<\/i><\/span> &#8216;z\u0142y duch, diabe\u0142&#8217; w zwrocie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>z\u0142&#233; nie spi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 234 <\/span>(= polskie) i <span\nstyle=\"color: #993300\">z\u0142&#233; ce niese<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 234 <\/span>(= polskiemu) z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>przegrzecha ce tu prz&#235;ni\u00f3s\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 183 <\/span>oraz<br \/>\noryginalnemu <i><span style=\"color: #993300\">ala z\u0142&#233;m&ugrave;!<\/i><\/span> &#8216;niech to<br \/>\ndiabli&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Pob  1<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ber 3<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 3<\/span>. W celach eufemistycznych nazywa si\u0119 te\u017c diab\u0142a<br \/>\nimieniem w\u0142asnym, sk\u0105d wariant rozszerzony to je <i><span style=\"color: #993300\">jiwan<br \/>\njiwerny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 107 <\/span>wobec che\u0142mi\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">to<br \/>\nprawdziwy Iwan<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Pob  132 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 808<\/span>) i i kociewskiego <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 57<\/span>, gdzie<br \/>\nzbyteczna chyba pr\u00f3ba obja\u015bnienia: mo\u017ce echo okrutnego cara moskiewskiego Iwana<br \/>\n(= Jana) IV, prowadz\u0105cego liczne wojny z Polsk\u0105 w XVI w., zbyteczna, gdy\u017c i <span\nstyle=\"color: #993300\">Ja\u015b<\/i><\/span> w tej roli<sup><small><a href=\"#20\">20<\/a><\/small><\/sup>, a por\u00f3wnaj <span\nstyle=\"color: #993300\">diabe\u0142 Iwan<\/i><\/span> &#8216;ludowa nazwa diab\u0142a&#8217; (1894<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 808<\/span><br \/>\ni znane mi <i><span style=\"color: #993300\">od Iwana do pogana<\/i><\/span> (z Zag\u0142\u0119bia)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>.<\/p>\n<p>Czart w demonologii ludowej jest cz\u0142ekokszta\u0142tny, drobnego wzrostu, nagi,<br \/>\now\u0142osiony, z rogami na g\u0142owie i kopytem ko\u0144skim u nogi (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 161<\/span>), por\u00f3wnaj <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>cz&#244;rny p\u00f3n z k&ograve;\u0144sk\u0105 szp&#233;r\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Budz   205<\/span>, a jak<br \/>\nza\u015bwiadczaj\u0105 podane wy\u017cej frazeologizmy, posiada kr\u00f3tki ogon, a u nogi \u0142a\u0144cuch,<br \/>\nkt\u00f3rym bardzo ha\u0142asuje w czasie poruszania si\u0119. Trudno jednoznacznie obja\u015bni\u0107,<br \/>\ndlaczego lud zwie go eufemistycznie <i><span style=\"color: #993300\">czarny<\/i><\/span>, co<br \/>\nnp. <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny jak di&#244;be\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 149 <\/span>= polskiemu<br \/>\nhistorycznemu i gwarowemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 352<\/span>, te\u017c wariant <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny<br \/>\njak z\u0142i duch<\/i><\/span> &#8216;brudny&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 242<\/span>. Mo\u017ce nazwa taka dlatego, \u017ce jest<br \/>\nmieszka\u0144cem czarnego &#8216;brudnego&#8217; piek\u0142a, a mo\u017ce st\u0105d, \u017ce ma z\u0142e, czyli czarne<br \/>\nmy\u015bli i zamiary? Z oryginalnego <i><span style=\"color: #993300\">gr&#235;bi jak di&#244;che\u0142<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 24 <\/span>nie musi wynika\u0107, i\u017c jest okaza\u0142ej tuszy, tutaj bowiem jak <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>di&#244;che\u0142 <\/i><\/span>chyba wy\u0142\u0105cznie w funkcji ekspresywnej<br \/>\nintensyfikuj\u0105cej. O nago\u015bci diab\u0142a frazeologia milczy, a do jego ow\u0142osienia<br \/>\nodnosz\u0105 si\u0119 tylko eufemistyczne <i><span style=\"color: #993300\">ten klatati<\/i><\/span> i<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtk k&ograve;smati<\/i><\/span>, natomiast o<br \/>\nkulawieniu (wbrew <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/span>; por. <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 621<\/span>) m\u00f3wi\u0105 dwa oryginalne<br \/>\nwyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#244; szp&#233;ra<\/i><\/span> &#8216;but ortopedyczny&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 214 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;\u0144sk&#244; szp&#233;ra<\/i><\/span>: a)<br \/>\neufemistyczne &#8216;z\u0142y duch, diabe\u0142&#8217;; b) &#8216;cz\u0142owiek ze zniekszta\u0142con\u0105 stop\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n199<\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;lawi zajc<\/i><\/span><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>). Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;b\u0142ow&#233; pazur&#235;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;kura&#8217; (B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 46 <\/span>informuje, i\u017c diabe\u0142 posiada u ko\u0144czyn g\u00f3rnych szpony.<br \/>\nNajwi\u0119cej wszak frazeologizm\u00f3w nawi\u0105zuje do diabelskiego ogona, st\u0105d zreszt\u0105<br \/>\nzwie si\u0119 go <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;sy <\/i><\/span>&#8216;eufemistyczna nazwa<br \/>\ndiab\u0142a, nawi\u0105zuj\u0105ca do kr\u00f3tkiego ogona&#8217;, te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;sy<br \/>\np&ugrave;rtk<\/i><\/span> czy <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtk z<br \/>\n&ograve;g\u00f3n&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 309<\/span>, kt\u00f3rym lubi zakrywa\u0107 przedmioty tu\u017c przed<br \/>\noczyma cz\u0142owieka oraz miesza\u0107 nim komu\u015b w misce, co si\u0119 przed jedzeniem nie<br \/>\nprze\u017cegna\u0142: p&ugrave;rtk <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&ugrave; cos<br \/>\nzakri\u0142 &ograve;g\u00f3n&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229 <\/span>(= polskiemu) z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>je\u0144coch zakl&atilde;ti &ograve;g&ograve;nem<br \/>\nwsz&#235;stk&ograve; p&ograve;macht&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 41 <\/span>i oryginalne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ugrave;rtk k&ograve;m&ugrave;s &ograve;g\u00f3n&atilde; w<br \/>\nmisce mi&#233;sz&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj o potrawie przypalonej, np. <span\nstyle=\"color: #993300\">w strawie l&#235;s &ograve;g\u00f3nem zamiesz&#244;\u0142<\/i><\/span> (Przodkowo,<br \/>\nKielno, St\u0119\u017cyca) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 356 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.7.2.<\/span>). Do pierwszego por\u00f3wnaj nadto<br \/>\noryginalne <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtka le\u017ci na k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nmi&#233;szk&ugrave;<\/i><\/span> &#8216;o sk\u0105pym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229 <\/span>wobec polskiego gwarowego diabe\u0142 na<br \/>\nczym\u015b siedzi &#8216;o rzeczach zaginionych&#8217; (od 1899, m.in. cieszy\u0144skie) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 427 <\/span>i<br \/>\npolskie \u017cartobliwe mieszek kogo boli &#8216;jest sk\u0105py&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 445<\/span>. Nale\u017cy tutaj<br \/>\ntak\u017ce oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtk\u00f3w<br \/>\n&ograve;g\u00f3n<\/i><\/span> a) &#8216;z\u0142y duch powoduj\u0105cy nag\u0142y wir w powietrzu&#8217; (Sianowska<br \/>\nHuta); b) &#8216;gadu\u0142a&#8217; (Podjazy, Sul\u0119czyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 230 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.4.<\/span>). Mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c<br \/>\noryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;cyn p&atilde;k<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;worek z pieni\u0119dzmi&#8217; (B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 49 <\/span>tu nale\u017cy, por\u00f3wnaj bowiem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ugrave;sy<\/i><\/span>, ukrai\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">kucyj<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 620<\/span>, gdzie informacja, \u017ce pies oberwa\u0142 kiedy\u015b diab\u0142u ogon. Rogi u<br \/>\nszatana czy diab\u0142a jako cecha demoniczna wywodz\u0105 si\u0119 z koncepcji chrze\u015bcija\u0144skiej<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 612<\/span>) i st\u0105d oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">(miec)<br \/>\nsl&#233;pia jak di&#244;b\u0142ow&#233; rod\u017ci<\/i><\/span> &#8216;o sztucznych rz\u0119sach&#8217; (K\u0119pa Swarzewska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V<br \/>\n75<\/span>, por\u00f3wnaj oryginalne porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">cos b&#235;\u0142o t&#233;j,<br \/>\ncz&#233;j czart jesz rog\u00f3w ni&#233; mi&#244;\u0142<\/i><\/span> &#8216;bardzo dawno&#8217; (\u015br) <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 161 <\/span>wobec polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Czart m\u0142ody, bo jeszcze bez brody<\/i><\/span> (1894 <span style=\"color: #00CCFF\">Federowski<\/span>)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 354<\/span>, ale polskie gwarowe <i><span style=\"color: #993300\">bogaty jak czart<br \/>\n(diabe\u0142) rogaty<\/i><\/span> wariantem wobec kaszubskiego <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;gati<br \/>\njak k&ograve;ze\u0142 rogati<\/i><\/span> &#8216;biedny&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 53 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu (w tym<br \/>\ncieszy\u0144skiemu) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 126<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 137<\/span>, cho\u0107 por\u00f3wnaj czeskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>je bohat&#225; jako koza rohat&#225;<\/i><\/span> &#8216;bogata&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 169<\/span>. Ni\u017cej<br \/>\nom\u00f3wiono przekl\u0119cie <i><span style=\"color: #993300\">do sto rogat&#235;ch!<\/i><\/span> (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 336 <\/span>jako wariant wobec <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>do stu diab\u0142\u00f3w<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Powiedziano ju\u017c, \u017ce kaszubski czart jest nagi, lecz z tym k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119<br \/>\nfrazeologizmy: <b>1.<\/b> <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;strojic s&atilde; jak di&#244;be\u0142 do<br \/>\n&ograve;spic<\/i><\/span> &#8216;ubra\u0107 si\u0119 przesadnie, dziwacznie&#8217; (Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 342 <\/span>=<br \/>\nkociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 96<\/span>, kt\u00f3re mo\u017ce by\u0107 zniekszta\u0142conym <i><span style=\"color: #993300\">jachac<br \/>\njak z pani\u0105 matk\u0105<\/i><\/span> (= te\u015bciow\u0105) <i><span style=\"color: #993300\">do<br \/>\n&ograve;spic<\/i><\/span> &#8216;szybko&#8217; (Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 342 <\/span>(por. polskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wozi\u0142 nas jak diabe\u0142 swoj\u0105 ciotk\u0119<\/i><\/span> (= czarownica) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>po \u0141ysej G\u00f3rze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">MG I 161<\/span>) jako wariant<br \/>\nwielkopolskiego <i><span style=\"color: #993300\">wymigno\u0142 sie jak diobo\u0142 do o\u015bpic<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 801<\/span>; <b>2.<\/b> oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;sznij mie w rz&#235;c<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;frak diab\u0142a, spod kt\u00f3rego wygl\u0105da diabelski ogon&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 96 <\/span>i \u017cartobliwe &#8216;frak<br \/>\nwyci\u0119ty na przedzie, okrywaj\u0105cy tyln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cia\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 310<\/span>; oczywi\u015bcie, jest<br \/>\nto przeniesione z innego pola znaczeniowego, mianowicie <span style=\"color: \n#993300\"><i>k&ugrave;szni mie w rz&#235;c<\/i><\/span> &#8216;odczep si\u0119, id\u017a do diab\u0142a&#8217;; <b>3.<\/b><br \/>\noryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 &ograve;d m&ograve;d&#235;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;osobny diabe\u0142 w piekle zajmuj\u0105cy si\u0119 tworzeniem mody&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 212<\/span>. Z hierarchizacj\u0105<br \/>\ni specjalizacj\u0105 wi\u0105za\u0107 zapewne trzeba tre\u015b\u0107 oryginalnego przys\u0142owia <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Ka\u017cdy czart na sw\u00f3j part<\/i><\/span> &#8216;ka\u017cdy wg swego widzimisi\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 160<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 354<\/span>. Z tym i zakazywanym przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 przebieraniem si\u0119 za konie,<br \/>\njelenie itd. (<span style=\"color: #00CCFF\">BrMit 54<\/span>) wi\u0105\u017ce si\u0119 oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">Nie<br \/>\nprzebier&#244;j s&atilde; za di&#244;b\u0142a, b&ograve; &ograve;n b&#235; ce m\u00f3g\u0142 halac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor<br \/>\nI 46<\/span>, co wed\u0142ug wzoru: <i><span style=\"color: #993300\">Nie maluj diab\u0142a na \u015bcianie,<br \/>\nby\u0107 si\u0119 nie przy\u015bni\u0142<\/i><\/span> (od 1618) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 433<\/span>, gdzie te\u017c wariant cieszy\u0144ski <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Nie maluj diab\u0142a na \u015bcianie, bo on sam przyjdzie<\/i><\/span><br \/>\n(Cincia\u0142a) = kaszubskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 41<\/span>, a wariant <i><span style=\"color: #993300\">Nie<br \/>\nw&ograve;\u0142&#244;j &ograve;lfasa z lasa, b&ograve; &ograve;n przi\u0144dze s\u00f3m<\/i><\/span><br \/>\n(Podjazy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 318 <\/span>wida\u0107 kontaminacj\u0119 z <i><span style=\"color: #993300\">Nie<br \/>\nwywo\u0142uj wilka z lasu<\/i><\/span>. Wreszcie oryginalne jest wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wield\u017ci p\u00f3n<\/i><\/span> &#8216;diabe\u0142&#8217; (Bytowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 298<\/span>,<br \/>\nzasadzaj\u0105ce si\u0119 na przekonaniu, i\u017c jest to elegant, grzeczny i gotowy do us\u0142ug,<br \/>\nnawi\u0105zuj\u0105ce w tre\u015bci do wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 pa\u0144sczi<\/i><\/span><br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">ni\u017cej<\/span>).<\/p>\n<p>Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">r&#235;cz&#235;c jak niekara jaczi<\/i><\/span> &#8216;bardzo<br \/>\ng\u0142o\u015bno&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS X 160 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">r&#235;cz&#235;c jak czart<br \/>\nprzekl&atilde;ti<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 61 <\/span>pod skr&atilde;t&#235; to wariant polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wyje jak diabe\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 646<\/span>, a oryginalny jest<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">robic skweres za z\u0142&#233;g&ograve; d&#235;cha<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;g\u0142o\u015bno narzeka\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 275 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">szmitac<\/span>. Oryginalne wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bi&#233;dny jak di&#244;be\u0142 na zymk&ugrave;<\/i><\/span> (Mi\u0142oszewo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n211 <\/span>nawi\u0105zuje do przys\u0142owiowej biedy na przedn\u00f3wku (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>) i po\u015brednio do<br \/>\nobserwacji, \u017ce wiosn\u0105 &#8211; w przeciwie\u0144stwie do jesieni &#8211; mniej ludzi umiera.<br \/>\nPrzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Di&#244;be\u0142 w bi&#233;dze ch&ograve;c m&ugrave;ch&#235;<br \/>\n(sk\u00f3r&#235;) \u017cgrze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span> jest wariantem polskiego historycznego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>G\u0142odny diabe\u0142 zje i muchy<\/i><\/span> (1568) i cieszy\u0144skiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Kiedy di&#225;bo\u0142 m&#225; g\u0142\u00f3d, to i muszki \u017cere<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 430<\/span><br \/>\n(wed\u0142ug: <i><span style=\"color: #993300\">Wilk z g\u0142odu ch&ograve;c m&#235;d\u017ci j&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 67<\/span>).<\/p>\n<p>Diabelskimi stworzeniami, tj. postaciami z\u0142ego ducha bywaj\u0105 na Kaszubach<br \/>\nnajcz\u0119\u015bciej czarne psy i koty, nadto ko\u0144 i koza. Koza to p\u00f3\u0142 diab\u0142a (por\u00f3wnaj <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>po\u0142 psa, po\u0142 kozy<\/i><\/span> &#8216;ein Teufel von Menschen&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Mrong<br \/>\n175<\/span>), kt\u00f3ry j\u0105 stworzy\u0142, przy czym urwa\u0142 jej ogon, co ujmuje przys\u0142owie<br \/>\nstosuj\u0105ce si\u0119 do ludzi oczekuj\u0105cych stale obcej pomocy: <span style=\"color: \n#993300\"><i>K&ograve;z&#233; p&ograve;m&#244;gal&#235;, ja\u017c j&#233; &ograve;g\u00f3n &ugrave;rwal&#235;<\/i><\/span><br \/>\n(\u015br, pd) = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 222 <\/span>z wariantem cieszy\u0144skim <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Jak kozie pomagali, to jej ogon urwali<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 174<\/span>.<br \/>\nPoza tym o ogonie tym, przypominaj\u0105cym ogon <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;s&#233;g&ograve;<\/i><\/span>,<br \/>\nm\u00f3wi przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Dosc m&#244; k&ograve;za &ograve;g\u00f3na<br \/>\np&ograve; rz&#235;c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 279 <\/span>= polskiemu historycznemu (1618) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 697<\/span>, a<br \/>\noryginalne przys\u0142owie zr\u00f3wnuje \u015bmiech diab\u0142a z kozim: <i><span style=\"color: #993300\">K&ograve;za<br \/>\nm&ograve;\u017ce s&atilde; smi&#244;c przez z&atilde;b&#235; jak di&#244;be\u0142<\/i><\/span> (\u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 222<\/span>,<br \/>\na por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">\u015bmia\u0107 si\u0119 jak diabe\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 442<\/span>. Psa z diab\u0142em \u0142\u0105czy cz\u0119\u015bciowo podobna reakcja na przydro\u017cny krzy\u017c: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>W&ograve;lno szczekac psu na B&ograve;\u017c\u0105<br \/>\nm&atilde;k&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>= polskiemu gwarowemu (np. cieszy\u0144skiemu) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nII 913<\/span>; diabe\u0142 omija <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c\u0105 m&atilde;k&atilde;<\/i><\/span>,<br \/>\njak napisano wy\u017cej. W kocie mo\u017ce przebywa\u0107 diabe\u0142 i st\u0105d oryginalne przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Nicht nie wi&#233;, co w &ograve;p&#244;lonym (w&#235;l&#235;nia\u0142im)<br \/>\nk&ograve;ce sedzy<\/i><\/span> (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 218, 354 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">To<br \/>\nni&#233; ma wiedzec, co w &ugrave;k&ograve;celonym<\/i><\/span> (= usmolonym) <span\nstyle=\"color: #993300\">k&ograve;ce sedzy<\/i><\/span> (pd, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 182<\/span>. Do\u015b\u0107<br \/>\npowszechn\u0105 u S\u0142owian cech\u0105 demoniczn\u0105 s\u0105 oczy ogniste, \u015bwiec\u0105ce jak u kota<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 609<\/span>): oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec &ograve;cz&#235;<br \/>\njak k&ograve;t na grzm&ograve;t (na grom\u00f3wk&atilde;)<\/i><\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 218 <\/span>z<br \/>\nwariantem <i><span style=\"color: #993300\">robic sl&#233;pie jak k&ograve;t na<br \/>\ngrom\u00f3wk&atilde;<\/i><\/span> &#8216;o kim\u015b, kto ma dzikie oczy&#8217; (z <span style=\"color: #00CCFF\">Patocka<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 271<\/span>, do<br \/>\nkt\u00f3rych por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 kocie oczy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nII 168<\/span>. <\/p>\n<p>Wspomnie\u0107 te\u017c trzeba o \u015brodkach lokomocji diab\u0142a utrwalonych we frazeologii,<br \/>\nnp. w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">jachac jak di&#244;be\u0142 na k&ugrave;law&#233;<br \/>\nswini<\/i><\/span> &#8216;powoli&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 210, II 70 <\/span>obok g&ograve;nic jak di&#244;be\u0142 na dz&#235;cz&#233;<br \/>\nswini &#8216;\u015bpieszy\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 200 <\/span>(por\u00f3wnaj wariant <i><span style=\"color: #993300\">jachac<br \/>\njak p&ugrave;rtk<\/i><\/span> &#8216;szybko&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 108 <\/span>pod smierc) wobec \u015bl\u0105skiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jedzie jak diabe\u0142 na dzikiej \u015bwini <\/i><\/span>(Gliwice) <span style=\"color: #00CCFF\">Wal<br \/>\n55<\/span>, w czym mo\u017ce pog\u0142os ewangelii o czartach w wieprzach, utopionych w morzu (<span style=\"color: #00CCFF\">Mt<br \/>\n8, 31-32<\/span>).  Powiedzie\u0107 nale\u017cy ponadto, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">w &ograve;str&#233;<br \/>\nbrodze (w &ograve;strim nosu)<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">zac&#235;sni&atilde;t&#233;<br \/>\ng&atilde;bie sedzy di&#244;be\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 210, III 218<\/span>. W oryginalnym zwrocie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>plotczi jid\u0105 [p&ograve; ws&#235;], jakb&#235; p&ugrave;rt&#244;k \u017carna<br \/>\nkr\u0105cy\u0142<\/i><\/span> &#8216;o obmawianiu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Szef 10<\/span> <\/span>znale\u017a\u0107 chyba mo\u017cna pog\u0142os jakiego\u015b<br \/>\nzadania na\u0142o\u017conego na diab\u0142a w zamian za czyj\u0105\u015b dusz\u0119. O ulubionych przez<br \/>\ndiab\u0142a drzewach i ro\u015blinach ju\u017c pisano (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bl&#233; p&ograve;tomstw&ograve;<\/i><\/span> Ram<br \/>\n157 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 72<\/span>) obok <i><span style=\"color: #993300\">czartowscz&#233; naseni&#233;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;cz\u0142owiek niegodziwy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 161 <\/span>odpowiada polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">diabelskie<br \/>\npokolenie<\/i><\/span> (1586<\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">nasienie<\/i><\/span> (1898<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n426<\/span>. \u0141\u0105czy si\u0119 z nim oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">to je<br \/>\n&ograve;d di&#244;b\u0142a &ograve;dnoga (p&ugrave;rtk&ograve;wa &ograve;dnoga)<\/i><\/span> &#8216;o<br \/>\ncz\u0142owieku z\u0142ym, zw\u0142aszcza kobiecie pyskatej&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 288 <\/span>oraz <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ograve;ch&ograve;dz&#235;c &ograve;d sam&#233;g&ograve; di&#244;b\u0142a<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;od najgorszych&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 147 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">za kims p&ugrave;rtce<br \/>\nch&ograve;dz\u0105<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku niedobrym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 228<\/span>. Do cech zewn\u0119trznych<br \/>\ncz\u0142owieka, mianowicie ospowatej twarzy odnosi si\u0119 zwrot <span style=\"color: \n#993300\"><i>di&#244;be\u0142 draszow&#244;\u0142 groch na jeg&ograve; g&atilde;bie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 236 <\/span>=<br \/>\nkociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">dropiati&#8230; <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 105 <\/span>=<br \/>\ns\u0142owackiemu potocznemu <i><span style=\"color: #993300\">&#269;erti mu na tv&#225;ri hrach<br \/>\nml&#225;tili<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 76 <\/span>wobec polskiego \u017cartobliwego <i><span style=\"color: #993300\">diabe\u0142<br \/>\ngroch na kim m\u0142\u00f3ci\u0142 <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 170<\/span>, cz\u0119\u015bciowo szerzej, bo i do ubioru: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w&#235;zdrzi, jakb&#235; di&#244;be\u0142 na nim groch draszow&#244;\u0142 <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Lor I<br \/>\n151<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 364 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu <i><span style=\"color: #993300\">wygl\u0105da, jak kiedy by<br \/>\ndiabli na nim groch m\u0142\u00f3cili <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 553<\/span>. <\/p>\n<p>Oto jeszcze kilka r\u00f3\u017cnych i interesuj\u0105cych frazeologizm\u00f3w. Za oryginalny uznaje<br \/>\nsi\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wiedzec, gdze di&#244;be\u0142 m&#244; m\u0142od&#233;<\/i><\/span> &#8216;o<br \/>\nwszystkim wiedzie\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 14<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211, III 90<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lab I 13 <\/span>z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wiedzec, dze di&#244;be\u0142 s&atilde; &ograve;m\u0142odzy\u0142<\/i><\/span> &#8216;o<br \/>\nciekawym&#8217; (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 91<\/span>, mimo i\u017c poza Ceynow\u0105 (i wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&#235;wac tam, dze di&#244;be\u0142 m\u0142od&#233; m&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span>) to samo te\u017c<br \/>\nRed. <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 436<\/span>. Oryginalne jest tak\u017ce przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Ani<br \/>\nbi&#233;s nie wi&#233;, dze baba &ograve;se\u0142k&atilde; m&#244;<\/i><\/span> (Wejherowo, Rumia, Reda)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 108<\/span>, stwierdzaj\u0105ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 przechytrzenia diab\u0142a. Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>kaducz&#233; szczesc&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 66 <\/span>obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(miec) di&#244;chl&#233; szczesc&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 217 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>pioru\u0144scz&#233; szczesc&#233;<\/i><\/span> &#8216;nieszcz\u0119\u015bcie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 284 <\/span>=<br \/>\npolskiemu historycznemu (od 1566) i cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">ma<br \/>\ndiabelskie szcz\u0119\u015bcie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 382<\/span>, a polskie literackie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>diabelskie szcz\u0119\u015bcie<\/i><\/span> znaczy co innego.<\/p>\n<p>Oryginalny jest zwrot <span style=\"color: #993300\"><i>(dzes) je di&#244;be\u0142 l\u00f3s<\/i><\/span> &#8216;o awanturze&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 462 <\/span>obok<br \/>\n<span style=\"color: #993300\"><i>sm&atilde;tek je l\u00f3z<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 249<\/span>, nawi\u0105zuj\u0105ce mo\u017ce do diabelskiego \u0142a\u0144cucha.<br \/>\nZwrot <i><span style=\"color: #993300\">skakac jak di&#244;be\u0142 na nitce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211,<br \/>\nIII 263 <\/span>jest wariantem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">skaka\u0107 jak wr\u00f3bel<br \/>\nna nitce<\/i><\/span>, podobnie jak <i><span style=\"color: #993300\">skakac jak di&#244;be\u0142 w<br \/>\np&ograve;dzart&#233; s&#233;c&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211 <\/span>do polskiego <i><span style=\"color: #993300\">rzuca\u0107<br \/>\nsi\u0119 jak (ryba) w sieci<\/i><\/span>, przy czym frazeologizmem motywuj\u0105cym wymian\u0119<br \/>\nokre\u015blonych cz\u0142on\u00f3w mo\u017ce by\u0107 oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">sprac<br \/>\nk&ograve;g&ograve; jak di&#244;ch\u0142a (di&#244;b\u0142a) w s&#233;c&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 275<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 142<\/span>.<br \/>\nOryginalny jest tak\u017ce zwrot przys\u0142owiowy <i><span style=\"color: #993300\">czarta nie<br \/>\n&ograve;\u017cenisz<\/i><\/span> (z Patocka) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor III 602 <\/span>i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtka<br \/>\nwl&#244;z\u0142 w k&ograve;\u0142o<\/i><\/span> &#8216;d\u0119tka p\u0119k\u0142a w rowerze&#8217; (Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/span>, kt\u00f3re<br \/>\npozostaje chyba pod wp\u0142ywem typu <i><span style=\"color: #993300\">j&#244;chim wl&#244;z\u0142 w sec&#235;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;o nieudanym po\u0142owie&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>).<\/p>\n<p> Wed\u0142ug og\u00f3lnokaszubskich wierze\u0144 cz\u0142owiek mo\u017ce sw\u0105 dusz\u0119<br \/>\nzapisa\u0107 diab\u0142u, zyskuj\u0105c w zamian jego us\u0142ugi, w tym m.in. bogactwo. Odnosi si\u0119<br \/>\ndo tego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;dpisac c&#235;rograf (na se) <\/i><\/span>&#8216;wyda\u0107<br \/>\nwyrok&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;dpisac cyrografk<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lab III<br \/>\n29 <\/span>(i wariant <i><span style=\"color: #993300\">kaduk&ograve;wi &ograve;ddac<br \/>\nc&#235;rogr&#244;fik<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 123<\/span>) = polskiemu dawnemu <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 149<\/span>. Zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dusz&atilde; sprzedac (zapisac) di&#244;b\u0142u<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS X 163<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 204 <\/span>jest wariantem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">zaprzeda\u0107 dusz\u0119<br \/>\ndiab\u0142u<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 170 <\/span>(por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">mniec s&atilde;<br \/>\ndi&#244;ch\u0142u zaprzedane<\/i><\/span> (Bytowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 271<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">zaprzedac<br \/>\nd&#235;sz&atilde; M&#235;tk&ograve;wi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">LabN 3, 33<\/span>, czeskie ekspresywne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>upsat se &#269;ertu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 33<\/span>) czy <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;dpisac<br \/>\n(p&ograve;ddac s&atilde;) m&#235;t&#244;\u0142k&ograve;wi<\/i><\/span> (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 79 <\/span>obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>&ograve;ddac s&atilde; di&#244;b\u0142u<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 184<\/span>, che\u0142mi\u0144skie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">zapisa\u0107 si\u0119 diab\u0142u<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gCh 239 <\/span>i wariant <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zapisac d&#235;sz&atilde; cz&#235;sto c&#235;zym diab\u0142om <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Lab III<br \/>\n29<\/span>. <\/p>\n<p>Zapisany diab\u0142u to <i><span style=\"color: #993300\">mason<\/i><\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>sob&ograve;wt\u00f3r<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">fr&#233;mer<\/i><\/span><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">LorZ 95<\/span>), te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">farmazyn<\/i><\/span> (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Gloger II 147<\/span><sup><small><a href=\"#21\">21<\/a><\/small><\/sup>),<br \/>\nwyst\u0119puj\u0105cy m.in. w og\u00f3lnopomorskim zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">b&ugrave;dowac<br \/>\njak farmazyn<\/i><\/span> &#8216;o cz\u0142owieku ustawicznie buduj\u0105cym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 82, 279<\/span>.<br \/>\nOryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 pa\u0144sczi<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;ziemianin, najcz\u0119\u015bciej obcego pochodzenia, zapisany za \u017cycia diab\u0142u&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 58,<br \/>\n212, IV 21 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>). Oryginalnymi zwrotami s\u0105: <i><span style=\"color: #993300\">chtos<br \/>\nje z\u0142&#233;m&ugrave; duchowi p&ograve;dd\u00f3ny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS VIII 127 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ograve;m&ugrave;s z\u0142i d&#235;ch p&ograve;m&#244;g&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I<br \/>\n12 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 906<\/span>), por\u00f3wnaj bia\u0142oruskie <i><span style=\"color: #993300\">jemu<br \/>\npomah&#226;je nieczystaja si\u0142a<\/i><\/span> &#8216;o powodzeniu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Piet 383<\/span>, obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>czart k&ograve;m&ugrave;s pieni\u0105dze (prz&#235;)nosy<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;komu\u015b si\u0119 dobrze powodzi, gdy\u017c podpisa\u0142 cyrograf&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 15 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 354<\/span>), a<br \/>\no pieni\u0105dzach przynoszonych przez demona m\u00f3wi\u0105 zachodni S\u0142owianie ba\u0142ka\u0144scy,<br \/>\n\u0141u\u017cyczanie, Niemcy, Litwini i p\u00f3\u0142nocni Polacy (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 623, 668<\/span>), a por\u00f3wnaj<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;gat&#233;m&ugrave; di&#244;ble na \u017carnach miel\u0105<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 53 <\/span>wobec polskich: <i><span style=\"color: #993300\">Bogatemu diabli do kieszeni<br \/>\nsraj\u0105<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Niezabitowski<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">Bogatemu i diabe\u0142<br \/>\nniesie<\/i><\/span> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 125<\/span>. Z nimi chyba \u0142\u0105czy si\u0119 oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zd\u017cin\u0105c jak z\u0142i pieni\u0105dz<\/i><\/span> &#8216;ulotni\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 251<\/span>,<br \/>\nzapewne z kontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">zgin\u0105\u0107 jak kamfora<\/i><\/span> i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zna\u0107 kogo jak z\u0142y pieni\u0105dz<\/i><\/span> = kaszubskiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>znac k&ograve;g&ograve; jak z\u0142i szel\u0105g<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 7<\/span><br \/>\n(por. <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 913<\/span>), gdzie chodzi pewnie o pieni\u0105dze w ten nieczysty spos\u00f3b<br \/>\npozyskane, cho\u0107 por\u00f3wnaj te\u017c o przesuszaniu pieni\u0119dzy (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>).<\/p>\n<p>I na koniec tego ust\u0119pu o piekle i diable we frazeologii kaszubskiej om\u00f3wi\u0107<br \/>\nwypada kilka zwrot\u00f3w o charakterze przestr\u00f3g wychowawczych, a wyros\u0142ych z<br \/>\nprzes\u0105d\u00f3w i zabobon\u00f3w. Najwi\u0119cej ich dotyczy bujania nogami w powietrzu podczas<br \/>\nsiedzenia, zwykle w czasie jedzenia: oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">w<br \/>\npiekle &ograve;d\u017cin ni&#233;c&#235;c<\/i><\/span> &#8216;porusza\u0107 nog\u0105 za\u0142o\u017con\u0105 na nog\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 299<\/span><br \/>\nobok oryginalnego <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;rtk&atilde; drog\u0105<br \/>\nprowadz&#235;c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229 <\/span>i wariant <i><span style=\"color: #993300\">ceg\u0142&atilde; do<br \/>\npiek\u0142a w&ograve;z&#235;c<\/i><\/span> &#8216;siedz\u0105c buja\u0107 nogami w powietrzu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 119, IV 247<\/span><br \/>\nwobec oryginalnego <i><span style=\"color: #993300\">drzew&ograve; do piek\u0142a<br \/>\nw&ograve;z&#235;c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, co m.in. w oryginalnym przys\u0142owiu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chto sedz\u0105c&#235; nog\u0105 pr\u00f3\u017cno r&#235;sz&#244;, ten di&#244;b\u0142u do piek\u0142a<br \/>\ndrzew&ograve; w&ograve;zy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 12<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 6 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 629 <\/span>z<br \/>\ndopiskiem: <i><span style=\"color: #993300\">Kto nogami ko\u0142ysze (buja), ten diab\u0142u<br \/>\nwozi) <\/i><\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">Chto nogami w&ograve;zy,<br \/>\nw&ograve;zy di&#244;b\u0142u drewka na &ograve;p&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/span>; wariantem jest zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\">w&ograve;z&#235;c drzew&ograve; do lasa<\/i><\/span> &#8216;siedz\u0105c buja\u0107<br \/>\nnogami&#8217; za pierwotne: &#8216;pracowa\u0107 na pr\u00f3\u017cno&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 250 <\/span>(por\u00f3wnaj <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>do lasa sziszczi w&ograve;z&#235;c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 254<\/span>).  Kociewie<br \/>\nzna ten zwrot w wersji skr\u00f3conej: <i><span style=\"color: #993300\">diab\u0142a wozi\u0107<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;za\u0142o\u017cy\u0107 nog\u0119 na nog\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 96<\/span>, te\u017c malborskie <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 120<\/span>, gdzie si\u0119 to mo\u017ce<br \/>\nodnosi\u0107 tak\u017cedo poruszania pr\u00f3\u017cn\u0105 ko\u0142ysk\u0105.<\/p>\n<p>Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;be\u0142 (p&ugrave;rtk) na p\u0142oce<br \/>\nta\u0144c&#235;je<\/i><\/span> &#8216;gdy kto\u015b gwi\u017cd\u017ce, zw\u0142aszcza wieczorem&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ugrave;rtka p&ograve; (na) dak&ugrave; ta\u0144c&#235;je<\/i><\/span><br \/>\n(Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 229<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, m.in. w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Cz&#233;j<br \/>\ndz&#233;wcz&atilde; gwi\u017cd\u017ce, di&#244;be\u0142 ta\u0144cuje<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/span>, przy czym wariant z <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dak<\/i><\/span> rezultatem wp\u0142ywu typu <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;d\u017cin<br \/>\nna dach&ugrave;<\/i><\/span> &#8216;obraza, awantura&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>), co te\u017c w przeniesionym<br \/>\ndo innego kr\u0119gu znaczeniowego oryginalnego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">u\u017c<br \/>\ndi&#244;chle na dach&ugrave; ta\u0144cuj\u0105<\/i><\/span> &#8216;o kim\u015b, co si\u0119 obrazi\u0142 bez powodu&#8217;<br \/>\n(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 216 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 96<\/span>, a o grze i gwizdaniu czarta (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II<br \/>\n1, 541<\/span>) i zwyczaj zakazu gwizdania, poniewa\u017c gwizd wywo\u0142uje z\u0142ego ducha, poza<br \/>\nS\u0142owianami m\u00f3wi\u0105 ludy p\u00f3\u0142nocnej Afryki (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 639<\/span>).<\/p>\n<p>O diable wspomniano cz\u0119stokro\u0107 wy\u017cej, m.in. przy kamieniach (<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.2.<\/span>), ro\u015blinach<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.4.<\/span>), zwierz\u0119tach (<span style=\"color: #00CCFF\">2.2.5.1.<\/span>), zjawiskach atmosferycznych, zw\u0142aszcza<br \/>\ngrzmotu, belemnitu, wiatru i wiru powietrznego (<span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.-2.3.4.<\/span>), ognia (<span style=\"color: #00CCFF\">2.3.5.<\/span>)<br \/>\ni czarownicy (<span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>).<\/p>\n<p>4. 2. 5. <a name=\"\u017bycie po\u015bmiertne i dusze pokutuj\u0105ce\">\u017bycie po\u015bmiertne i dusze pokutuj\u0105ce<\/a> we frazeologii kaszubskiej<br \/>\nzas\u0142uguj\u0105 na baczn\u0105 uwag\u0119 etnografa. O niekt\u00f3rych faktach tematycznie tutaj<br \/>\nr\u00f3wnie\u017c nale\u017c\u0105cych mowa by\u0142a wy\u017cej, np. przy snach (<span style=\"color: #00CCFF\">3.2.1.<\/span>) upiorze i zmorze<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">4.1.2.<\/span>) oraz uosobieniach \u015bmierci (<span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Kiedy <i><span style=\"color: #993300\">g&ograve;dzynka k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nprz&#235;ch&ograve;dzy<\/i><\/span> czy <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s<br \/>\n(wiek) wi\u0144dze (je ju tu)<\/i><\/span>, wtedy cz\u0142owiek umiera (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.5.2.<\/span>, gdzie o<br \/>\nznakach zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 \u015bmierci, a o jej wr\u00f3\u017cbach <span style=\"color: #00CCFF\">3.2.5.<\/span>), co zamyka si\u0119 w<br \/>\neufemistycznym zwrocie: <i><span style=\"color: #993300\">ze\u0144c z teg&ograve; swiata<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyPow 87<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">(p&ograve;)\u017cegnac s&atilde; z tim<br \/>\nswiat&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyRozp I 5<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 285 <\/span>(= polskiemu ksi\u0105\u017ckowemu <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II<br \/>\n893<\/span>) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;ddz&#235;k&ograve;wac s&atilde;<br \/>\nz tim \u017c&#235;cym<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 58 <\/span>(por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">(po)\u017cegna\u0107<br \/>\nsi\u0119 z \u017cyciem<\/i><\/span>), <i><span style=\"color: #993300\">jic (w&#235;bierac s&atilde;) na<br \/>\ndr&#235;d\u017ci swiat<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  268<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 65 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;bierac<br \/>\ns&atilde; na tamten swiat<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 319 <\/span>(= polskiemu). Rozr\u00f3\u017cnienie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ten swiat<\/i><\/span> &#8216;ziemia, \u017cycie ziemskie&#8217; i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dr&#235;d\u017ci swiat<\/i><\/span> &#8216;wed\u0142ug wierze\u0144 religijnych miejsce<br \/>\nprzebywania cz\u0142owieka po \u015bmierci&#8217; (m.in. w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">ju<br \/>\nta zemia jidze na k&ograve;g&ograve;s<\/i><\/span> &#8216;wnet kto\u015b umrze&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 221<\/span>, czyli<br \/>\nna <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s ju dr&#235;d\u017ci swiat jidze<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;kto\u015b si\u0119 starzeje&#8217;, co z kontaminacji) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 195 <\/span>znane jest z polszczyzny,<br \/>\ngdzie jednak potoczne ten \u015bwiat, i gwarowe, por\u00f3wnaj bowiem np. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>powr\u00f3ci\u0142 z tamtego \u015bwiata<\/i><\/span> &#8216;wyzdrowie\u0107&#8217; (1903<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Goldstein<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 474 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">na nen (dr&#235;d\u017ci) swiat<br \/>\nteg&ograve; [ze sob\u0105] nie wezniesz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = rzeszowskiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Na tamtyn \u015bwiat nic ze sob\u0105 nie zabierzesz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III<br \/>\n477 <\/span>jako odpowiednik zwrotu w gr\u00f3b teg&ograve; nie wezniesz <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 362 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 747<\/span>).  Doda\u0107 mo\u017cna, \u017ce droga na <i><span style=\"color: #993300\">dr&#235;d\u017ci<br \/>\nswiat<\/i><\/span> jest g\u00f3rzysta i trudna do przebycia, a ponadto wiedzie przez wod\u0119,<br \/>\nkt\u00f3r\u0105 nale\u017cy przeby\u0107, uiszczaj\u0105c za przewiezienie op\u0142at\u0119 (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 393<\/span>), do czego<br \/>\npor\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">d\u00f3towi bl&#244;szk<\/i><\/span> (2.4.2.).<span\nstyle=\"color: #00CC00\">[zob. Aneks 4.2.5.P.1. &#8211; przyp. D\u017bCz (wierzenia<br \/>\nlitewskie)]<\/span><\/i><\/span><\/p>\n<p>Przys\u0142owie g\u0142osi: <i><span style=\"color: #993300\">K&ograve;\u017cd&#244; smierc m&#244;<br \/>\nsw&ograve;j\u0105 prziczin&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 109 <\/span>= polskiemu historycznemu (z<br \/>\nodmianami gwarowymi) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 460<\/span>. Na Kaszubach g\u00f3ruje nad nim inne: oryginalne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>K&ograve;\u017cdi m&#244; smierc &ograve;d B&ograve;ga namienion\u0105 <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 161 <\/span>jako do\u015b\u0107 znamienna przer\u00f3bka (m.in. z opuszczeniem cz\u0142onu) przys\u0142owia <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u015amier\u0107 i \u017cona od Boga przeznaczona<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 959<\/span>.<br \/>\nKoresponduje z nim wyrazistsze <i><span style=\"color: #993300\">K&ograve;m&ugrave;<br \/>\nP\u00f3n B\u00f3g nie namieni\u0142 smierc&#235;, ten s&atilde; ch&ograve;c z grob&ugrave; w&#235;wiercy<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 108 <\/span>= cieszy\u0144skiemu i polskiemu historycznemu (od 1566) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 450<\/span>. <\/p>\n<p>O ludowym wyobra\u017ceniu &#8211; utrwalonym we frazeologizmach &#8211; zjawiska \u015bmierci jako<br \/>\nnieodwracalnego ustania wszelkich czynno\u015bci \u017cyciowych organizmu by\u0142a mowa<br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.5.2.<\/span>), a przypomnie\u0107 by nale\u017ca\u0142o, i\u017c lud przedstawia to sobie do\u015b\u0107<br \/>\nfantastycznie (np. jako zarastanie otwor\u00f3w potowych) albo dostrzega objawy<br \/>\nzewn\u0119trzne tego procesu (np. stygni\u0119cie krwi i cia\u0142a), najcz\u0119\u015bciej za\u015b brak<br \/>\noddechu, kt\u00f3ry cz\u0119\u015bciowo identyfikuje si\u0119 z dusz\u0105 i duchem, sk\u0105d zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&#235;c bez ducha<\/i><\/span> &#8216;skona\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 195 <\/span>(por\u00f3wnaj czeskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&#253;t jako bez ducha<\/i><\/span> &#8216;chodzi\u0107 jak struty&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 49<\/span>)<br \/>\njako wariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">by\u0107 bez \u017cycia<\/i><\/span>, w<br \/>\nwyniku kontaminacji z <i><span style=\"color: #993300\">le\u017ce\u0107 bez ducha<\/i><\/span>.<br \/>\nPami\u0119ta\u0107 r\u00f3wnie\u017c nale\u017cy, i\u017c ducha zwykle uto\u017csamia si\u0119 z dusz\u0105 jako siedliskiem<br \/>\n\u017cycia cz\u0142owieka, zw\u0142aszcza wewn\u0119trznego (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 595 <\/span>m.in. z Pomorza i<br \/>\nokolic \u017bywca), co obja\u015bnia powszechny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;ddac<br \/>\nd&#235;cha B&ograve;g&ugrave;<\/i><\/span> &#8216;umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 123, 132<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 183, 195 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu) ze skr\u00f3conym wariantem <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;ddac<br \/>\nB&ograve;g&ugrave;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 183<\/span>, chocia\u017c wyj\u015b\u0107 on m\u00f3g\u0142 z tekstu ko\u015bcielnego:<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">Ojcze! W r\u0119ce twe polecam ducha mojego. A to<br \/>\nrzek\u0142szy, skona\u0142<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 23, 46<\/span>), do kt\u00f3rego nawi\u0105zuje te\u017c zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>B&ograve;g&ugrave; d&#235;cha winny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  274<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 132<\/span><br \/>\n(= polskiemu) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c B&ograve;g&ugrave;<br \/>\nd&#235;sz&atilde; winien <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 17 <\/span>= polskiemu gwarowemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 145<\/span>. <\/p>\n<p>Og\u00f3lnokaszubskie wierzenia m\u00f3wi\u0105, \u017ce dusza zaraz po \u015bmierci udaje si\u0119 na s\u0105d<br \/>\nBoski <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 204, V 126<\/span>, co stanowi motywacj\u0119 dla zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c<br \/>\nju na s\u0105dze B&ograve;sczim<\/i><\/span> &#8216;umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 126 <\/span>(= polskiemu) oraz<br \/>\noryginalnego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">na s\u0105d B&ograve;sczi s&atilde;<br \/>\nsp\u00f3znic<\/i><\/span> &#8216;po silnym uderzeniu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 35 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">macyk&ugrave;ra<\/span> z<br \/>\nrozbudowanym wariantem: <i><span style=\"color: #993300\">Jak j&#244; c&atilde;<br \/>\ndm&ugrave;chn&atilde;, to t&#235; na s\u0105d B&ograve;sczi zap&ograve;zdzysz, a<br \/>\nswi&atilde;ti Psioter mdze za tob\u0105 \u017cd&#244;l<\/i><\/span> (Jastarnia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 286<\/span>, do<br \/>\nkt\u00f3rego por\u00f3wnaj niekt\u00f3re inne o \u015bwi\u0119tym Piotrze (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>). <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>W s\u0105dny dz&#233;\u0144<\/i><\/span> &#8216;dzie\u0144 s\u0105du ostatecznego&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO 7\/8<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 199 <\/span>(= polskiemu) nast\u0105pi <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;statny s\u0105d<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 229<\/span>, co wariantem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">s\u0105d ostateczny<\/i><\/span>.<br \/>\nDusza wraca stamt\u0105d jednak do zw\u0142ok i przebywa <\/i><\/span>obok nich (por\u00f3wnaj przys\u0142owie: <i><span style=\"color: #993300\">d\u00f3<br \/>\ntszeh dni dusza sie pard\u017ce<\/i><\/span> (= b\u0142\u0105ka) <i><span style=\"color: #993300\">w<br \/>\nbudynkach<\/i><\/span> &#8211; Zamojskie <span style=\"color: #00CCFF\">BaMa 60<\/span>) podczas <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;st&#233;<br \/>\nnoc&#235;<\/i><\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.1.4.<\/span>), w\u0119druj\u0105c na miejsce swego przeznaczenia, gdy ksi\u0105dz<br \/>\nna cmentarzu z\u0142o\u017cy w trumnie grudk\u0119 ziemi (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 205<\/span>), do czego por\u00f3wnaj<br \/>\noryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Za \u017c&#235;c&#233;g&ograve; k&ugrave;\u017cle<\/i><\/span><br \/>\n(= ta\u0144ce)<i><span style=\"color: #993300\">, a p&ograve; smiercy gru\u017cle <\/i><\/span>(=<br \/>\ngrudki) (Puzdrowo, K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 362<\/span>, <\/span>posiadaj\u0105ce og\u00f3lniejsz\u0105 wymow\u0119.<\/p>\n<p>Czasowym miejscem pobytu duszy jest czy\u015bciec, b\u0119d\u0105cy czym\u015b po\u015brednim mi\u0119dzy<br \/>\nniebem a piek\u0142em, wed\u0142ug wierze\u0144 ludowych: <i><span style=\"color: #993300\">Cziszcz<br \/>\nje czilk&ograve;raczi: n&#244;ni\u017cszi dl&#244; t&#235;ch g&ograve;rsz&#235;ch, n&#244;w&#235;\u017cszi dl&#244; t&#235;ch, co<br \/>\nju maj\u0105 jic do nieba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 19<\/span>. Wariant <i><span style=\"color: #993300\">Do nieba<br \/>\ntrzeba prze\u0144sc przez cziszcz<\/i><\/span> &#8216;<i>per aspera ad astra<\/i>&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 173 <\/span>wyr\u00f3s\u0142 z<br \/>\nkontaminacji <i><span style=\"color: #993300\">przej\u015b\u0107 przez czy\u015bciec<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 398<\/span><br \/>\nz oryginalnym przys\u0142owiem <i><span style=\"color: #993300\">Do nieba przez piek\u0142o<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyZdG 66<\/span>, a pr\u00f3cz tego jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec cziszcz na<br \/>\nzemi<\/i><\/span> &#8216;przechodzi\u0107 m\u0119czarnie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  219<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 173 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 85 <\/span>=<br \/>\nczeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">m&#237;t o&#269;istec [na zemi]<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 164<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 piek\u0142o na ziemi<\/i><\/span> w<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>). Oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Lepi&#233; s&#233;tme lat w<br \/>\ncziszczu, jak z mr&#235;czk&atilde; rok<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 124 <\/span>posiada wariant <span\nstyle=\"color: #993300\">Lepi&#233; dzesync lat d\u0142&#235;\u017c&#233; sedzec w cziszczu, jak rok ze<br \/>\nsw&ograve;j\u0105 stark\u0105<\/i><\/span> (= te\u015bciow\u0105) <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c<br \/>\nraz&atilde;<\/i><\/span> (Strzelno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 173<\/span>. Frazeologizmy te informuj\u0105 jednocze\u015bnie<br \/>\no ogromnych cierpieniach dusz czy\u015b\u0107cowych, odbywaj\u0105cych pokut\u0119 za grzechy, gdy\u017c<br \/>\nwed\u0142ug przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">Czij grz&#233;ch, teg&ograve; i<br \/>\np&ograve;k&ugrave;ta<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 120 <\/span>= polskiemu historycznemu (1868) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n757<\/span>, obok jednak <i><span style=\"color: #993300\">P&ograve; smircy mdze<br \/>\nzap&ograve;zdze za grz&#233;ch&#235; p&ograve;k&ugrave;towac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19 <\/span>= polskiemu<br \/>\ngwarowemu (m.in. \u015bl\u0105skiemu, w tym cieszy\u0144skiemu) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 452<\/span>. <\/p>\n<p>Wed\u0142ug wierze\u0144 dusza czy\u015bccowa mo\u017ce wraca\u0107 o zmroku (<i><span style=\"color: #993300\">we<br \/>\ndw&ugrave;ch widach<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 148 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">przy dw\u00f3ch<br \/>\n\u015bwiat\u0142ach<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Gaj 97<\/span>, por. <span style=\"color: #00CCFF\">SLSJ 226<\/span>) na ziemi\u0119, aby odby\u0107 pokut\u0119 tam, gdzie<br \/>\nza \u017cycia grzeszy\u0142a, przy czym cz\u0119sto przyjmuje posta\u0107 swego cia\u0142a lub posta\u0107<br \/>\nzwierz\u0119c\u0105 i inn\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 205<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 412, 429, 490, 549<\/span>).  Nie tylko w<br \/>\nkaszubszczy\u017anie znane jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;sza na<br \/>\np&ograve;k&ugrave;ce<\/i><\/span> &#8216;nieboszczyk pokutuj\u0105cy, duch zmar\u0142ego cz\u0142owieka&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 205<\/span>, podobnie jak zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;dz&#235;c<br \/>\np&ograve; p&ograve;k&ugrave;ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 206, II 44 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 110<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">sta\u0107 na pokucie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I<br \/>\n109 <\/span>i warmi\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">chodzi\u0107 na pokucie<\/i><\/span>), a jego<br \/>\nwariantem jest np. ma\u0142opolskie <i><span style=\"color: #993300\">(po \u015bmierci) cijo<br \/>\ndusa chodzi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Wyb 131, 167<\/span>. Oryginalne s\u0105 wyra\u017cenia: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dobr&#244; droga<\/i><\/span> z antonimicznym <span style=\"color: \n#993300\"><i>l&#235;ch&#244; droga<\/i><\/span> (dla duszy), wyst\u0119puj\u0105ce w zwrocie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&#235;c na dobr&#233; (l&#235;ch&#233;) drodze<\/i><\/span> &#8216;o duszy pokutuj\u0105cej&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 243<\/span>, gdy\u017c polskie <i><span style=\"color: #993300\">by\u0107 na dobrej (z\u0142ej) drodze<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;\u017cy\u0107 (nie)moralnie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 188 <\/span>znaczy ju\u017c co innego. Oryginalnym zwrotem<br \/>\nprzys\u0142owiowym jest <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;rze d\u0142ug&ograve; nie<br \/>\np&ograve;k&ugrave;t&#235;je<\/i><\/span> &#8216;morze rzadko kiedy jest spokojne&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 233<\/span>,<br \/>\n\u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 z wyra\u017ceniem-nazw\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">baba na<br \/>\np&ograve;k&ugrave;ce<\/i><\/span> &#8216;Ba\u0142tyk przedstawiaj\u0105cy si\u0119 rybakom na mapie jako<br \/>\nkobieta kl\u0119cz\u0105ca, zwr\u00f3cona twarz\u0105 na wsch\u00f3d&#8217;, kt\u00f3ra &#8222;pokutuje&#8221; za poch\u0142oni\u0119te<br \/>\nprzez siebie ofiary w ci\u0105gu d\u0142ugich stuleci (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 10<\/span>).  Na koniec przypomnie\u0107<br \/>\ntrzeba oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;szn&#244; baba<\/i><\/span> obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>d&#235;szny ch\u0142op<\/i><\/span> &#8216;osoba widuj\u0105ca duchy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 207 <\/span>(zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">3.1.<\/span>), niekoniecznie pokutuj\u0105ce, poniewa\u017c wed\u0142ug wierze\u0144 we frazeologii<br \/>\nzawartych <i><span style=\"color: #993300\">(&ugrave;mar\u0142i m&ograve;\u017ce) przi\u0144c<br \/>\nk&ograve;g&ograve; n&#244;wiedzyc<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 271 <\/span>czy <i><span style=\"color: #993300\">przi\u0144c<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s p&ograve;wiedzec cos<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>.<\/p>\n<p>Dopiero po odbyciu pokuty mo\u017ce dusza <i><span style=\"color: #993300\">przi\u0144c do<br \/>\nzbawieni&#244;<\/i><\/span> &#8216;zosta\u0107 zbawionym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">RamD 286<\/span>, przy czym zwrot ten jest<br \/>\nwariantem <i><span style=\"color: #993300\">p\u00f3j\u015b\u0107 do nieba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 499 <\/span>z<br \/>\nkontaminacj\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">dost\u0105pi\u0107 zbawienia<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 798<\/span>.<br \/>\nFakt ten potwierdza tak\u017ce przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Rada b&#235; d&#235;sza<br \/>\ndo raju, ale grz&#233;ch&#235; nie daj\u0105 <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 291 <\/span>= polskiemu historycznemu (1618)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 510 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">R&#244;d b&#235; d&#235;szeczka do nieba, ale<br \/>\nni m&#244;, co j&#233; p&ograve;trzeba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 7 <\/span>(te\u017c z 1854 <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141yskowski<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 511<\/span>).<\/p>\n<p>Grzechowi &#8211; i \u0142\u0105cz\u0105cej si\u0119 z nim spowiedzi &#8211; po\u015bwi\u0119ci\u0107 tu wypada nieco uwagi,<br \/>\nrozpoczynaj\u0105c od oryginalnego wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">przegrzeszon&#244;<br \/>\nbaba<\/i><\/span> &#8216;kobieta, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 powodem grzechu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 377<\/span>. Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>letczi grz&#233;ch<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 91 <\/span>przeciwstawia si\u0119 wyra\u017ceniu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>c&atilde;\u017cczi grz&#233;ch<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (= polskiemu), te\u017c <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>grz&#233;ch smirtelny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 197 <\/span>(= polskiemu), a<br \/>\noryginalne <i><span style=\"color: #993300\">zmaz\u00f3ny grz&#233;ch<\/i><\/span> &#8216;odpuszczony<br \/>\ngrzech&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 271 <\/span>wykazuje wp\u0142yw polskiego <i><span style=\"color: #993300\">zmaza\u0107 win\u0119<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;odpokutowa\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 572, 853<\/span>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">sedzec w<br \/>\ngrz&#233;chach ja\u017c p&ograve; &ugrave;sz&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 376 <\/span>konkretyzuje (i rozszerza)<br \/>\nzastosowanie polskiego zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">siedzie\u0107 w czym po<br \/>\nuszy<\/i><\/span>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 poucza, i\u017c grzech\u00f3w nale\u017cy si\u0119 brzydzi\u0107, zreszt\u0105 brzydzi\u0107<br \/>\nsi\u0119 nale\u017cy ka\u017cdego z\u0142ego post\u0119pku, a do tego nawi\u0105zuje zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\">brz&#235;dczi jak grz&#233;ch<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 376<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 40 <\/span>=<br \/>\nkociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 48<\/span>, por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">brzydki jak<br \/>\ngrzech \u015bmiertelny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 118<\/span>, kt\u00f3rego wariantem z kontaminacji jest<br \/>\nkaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">brz&#235;dk&#244; jak s&#233;dme grz&#233;ch\u00f3w smierteln&#235;ch<\/i><\/span><br \/>\n(o w\u00f3dce) <span style=\"color: #00CCFF\">Lab I 23<\/span>, a por\u00f3wnaj do\u0144 oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">g&ograve;rz&#244;\u0142ka<br \/>\nw&ograve;ni\u0142a pi&atilde;kno jak s&#233;tm&#235; grz&#233;ch\u00f3w g\u0142\u00f3wnych<\/i><\/span> &#8216;kusi\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Maj<br \/>\n216<\/span>, oznaczaj\u0105cego wyj\u015bcie poza pierwotne pole historycznego wyra\u017cenia<br \/>\npor\u00f3wnawczego (<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 211<\/span>).  Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">grz&#233;ch<br \/>\njak k&ugrave;rz&#244; pi&atilde;sc<\/i><\/span> &#8216;\u017caden&#8217;, z kolei <i><span style=\"color: #993300\">grz&#233;ch<br \/>\njak sto di&#244;b\u0142\u00f3w<\/i><\/span> (o przekle\u0144stwie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 162 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 73<\/span>.<br \/>\nWymie\u0144my wreszcie oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">gdzes s&atilde;<br \/>\nz\u0142odz&#233;j nie &ograve;grzeszi\u0142<\/i><\/span> &#8216;mie\u0107 dawne winy na sumieniu&#8217; (z <span style=\"color: #00CCFF\">Derd<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor<br \/>\nI 148 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">dop\u00f3czi<\/span>, przy czym drugi wynik\u0142 z kontaminacji typu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>d\u017awiga\u0107 brzemi\u0119<\/i><\/span> z <i><span style=\"color: #993300\">jic<br \/>\nmiech [grz&#233;ch\u00f3w] w&#235;s&#235;pac<\/i><\/span> &#8216;i\u015b\u0107 do spowiedzi&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 158<\/span>. <\/p>\n<p>I w ten spos\u00f3b doszli\u015bmy do frazeologizm\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do<br \/>\nspowiedzi. Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">sp&ograve;wiedz generaln&#244;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO 14 <\/span>wywodzi si\u0119 z j\u0119zyka polskiego, natomiast <i><span style=\"color: #993300\">na&ugrave;szn&#244;<br \/>\nsp&ograve;wi&#233;dz<\/i><\/span> (jako instytucja w Ko\u015bciele) <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS XII 190 <\/span>nie odpowiada<br \/>\npolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">cicha spowied\u017a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 179<\/span>, ale z<br \/>\njednego i drugiego logicznie wynika\u0107 mo\u017ce oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\">jisc na szept&#235;<\/i><\/span> &#8216;i\u015b\u0107 do spowiedzi&#8217; (Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V<br \/>\n251<\/span>. Oryginalne s\u0105 te\u017c dwa zwroty <i><span style=\"color: #993300\">jic miech w&#235;s&#235;pac<br \/>\n(w&#235;trzisc)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 158 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">mac&#235;cu<\/i><\/span> (=<br \/>\nmatni\u0119) <i><span style=\"color: #993300\">grz&#233;ch\u00f3w zani&#244;sc<\/i><\/span> &#8216;i\u015b\u0107 do spowiedzi&#8217;<br \/>\n(B\u00f3r) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 33<\/span>, a zwrot <i><span style=\"color: #993300\">isc z k&ograve;bi&#244;\u0142k\u0105 <\/i><\/span>&#8216;i\u015b\u0107<br \/>\ndo spowiedzi, zw\u0142aszcza w okresie wielkanocnym&#8217; (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 182 <\/span>= kociewskiemu<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 74<\/span>. Semantycznie do ostatniego zwrotu nawi\u0105zuj\u0105 dwa oryginalne zwroty <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jic do sp&ograve;wiedz&#235; na p&ograve;wr\u00f3zk&ugrave;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;przyst\u0105pi\u0107 do spowiedzi dwa tygodnie przed ko\u0144cem okresu wielkanocnego&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV<br \/>\n152, V 134 <\/span>i intensywniejszy <i><span style=\"color: #993300\">jic do sp&ograve;wiedz&#235;<br \/>\nna li\u0144cuch&ugrave;<\/i><\/span> &#8216;przyst\u0105pi\u0107 do spowiedzi tu\u017c przed zako\u0144czeniem<br \/>\nokresu wielkanocnego&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 134 <\/span>(por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">sprzeda\u0107<br \/>\nbarany<\/i><\/span> &#8216;wyspowiada\u0107 si\u0119 w okresie Wielkanocy&#8217; (Limanowa) <span style=\"color: #00CCFF\">SGP I 375<\/span>), a<br \/>\npor\u00f3wnaj do nich <i><span style=\"color: #993300\">c&#235;sn\u0105c s&atilde; (do rob&ograve;t&#235;)<br \/>\njak \u017bid do sp&ograve;wiedz&#235;<\/i><\/span> &#8216;unika\u0107 pracy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 296 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nI 326<\/span>, przy czym wymienia si\u0119 tu te\u017c cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">\u017byd<\/i><\/span><br \/>\nna <i><span style=\"color: #993300\">Cygan<\/i><\/span>, a na \u015al\u0105sku na <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Gorol<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 28<\/span>. Aluzj\u0119 do odbytej spowiedzi i do<br \/>\nzwrotu <i><span style=\"color: #993300\">jic miech w&#235;s&#235;pac<\/i><\/span> stanowi oryginalny<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">chtos je ju ter&#244; l\u017c&#233;jszi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 361<\/span>. O<br \/>\ntym, jak\u0105 powinna by\u0107 spowied\u017a chrze\u015bcijanina, m\u00f3wi zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ograve;wiedzec k&ograve;m&ugrave; jak na<br \/>\nsp&ograve;wiesce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 334 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;znawac co jak<br \/>\nna sp&ograve;wiedzy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 251 <\/span>(= polskiemu). Oryginalne przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Sp&ograve;wiedz sama grz&#233;ch\u00f3w nie zmaz&#235;je<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I<br \/>\n494, II 334 <\/span>uzupe\u0142niane jest oryginalnym <i><span style=\"color: #993300\">Grz&#233;sznik<br \/>\ns&atilde; p&ograve;lepsz&#244;, czej &ograve;n \u017ca\u0142&#235;je sw&ograve;je grz&#233;chi<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 446<\/span>. <\/p>\n<p>Jak powiedziano wy\u017cej, za grzechy si\u0119 pokutuje po \u015bmierci w czy\u015bccu, a dopiero<br \/>\npo odbyciu pokuty dusza mo\u017ce by\u0107 zbawiona. O dalszym biegu \u017cycia pozagrobowego<br \/>\nniewiele Kaszubi wiedz\u0105, podobnie zreszt\u0105 jak i inni S\u0142owianie (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1,<br \/>\n597<\/span>), je\u015bli wy\u0142\u0105czy si\u0119 z rozwa\u017ca\u0144 \u017cycie \u015bwi\u0119tych w niebie (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>).<br \/>\nMaj\u0105ce trwa\u0107 w niebie wieczne i szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie utrwali\u0142o si\u0119 w wyra\u017ceniu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wieczn&#233; \u017c&#235;c&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO 78 <\/span>(= polskiemu), <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017c&#235;w&ograve;t wieczny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 302 <\/span>(= polskiemu) i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017c&#235;w&ograve;t niebiesczi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 123<\/span>, zapewne<br \/>\nantonimiczne do <i><span style=\"color: #993300\">\u017cywot ziemski<\/i><\/span>. O kim\u015b zmar\u0142ym<br \/>\nm\u00f3wi si\u0119 te\u017c w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">przeni\u00f3s\u0142 s&atilde; do<br \/>\nwiecznosc&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyRozp I 31 <\/span>(= polskiemu), a o umieraj\u0105cym m\u00f3wi oryginalny<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c na wieczn&#233; gra\u0144cy<\/i><\/span>, w kt\u00f3rym zawarte<br \/>\njest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">wieczn&#244; gra\u0144ca<\/i><\/span> &#8216;pr\u00f3g<br \/>\nwieczno\u015bci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 354 <\/span>(a por\u00f3wnaj oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;d&#233;\u0144c<br \/>\nna wieczn\u0105 wacht&atilde;<\/i><\/span> &#8211; o rybaku i marynarzu: &#8216;umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm  44<\/span>).<br \/>\nPisano ju\u017c wy\u017cej o przej\u0119tym z polsczyzny wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">swiat\u0142osc<br \/>\nwiek&ugrave;jist&#244;<\/i><\/span> &#8216;wieczne \u017cycie po \u015bmierci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 304 <\/span>i oryginalnym<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;zdrzec wnet jasnosc niebiesk\u0105<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;wnet umrze\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 60 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>).<\/p>\n<p>4. 2. 6. <a name=\"Frazeologizmy zaczerpni\u0119te z Biblii i tekst\u00f3w ko\u015bcielnych\">Frazeologizmy zaczerpni\u0119te z Biblii i tekst\u00f3w ko\u015bcielnych<\/a>.<\/p>\n<p>W tej cz\u0119\u015bci oddzielnie przedstawiono frazeologi\u0119 wywodz\u0105c\u0105 si\u0119 z Biblii (Stary<br \/>\ni Nowy Testament) i z innych tekst\u00f3w ko\u015bcielnych (modlitwy, pie\u015bni,<br \/>\nnabo\u017ce\u0144stwa), cho\u0107 pami\u0119ta\u0107 trzeba, i\u017c te drugie nieraz powtarzaj\u0105 pierwsze i<br \/>\nmo\u017cliwe, \u017ce to dzi\u0119ki nim w\u0142a\u015bnie przenikn\u0119\u0142y one do mowy ludu.<\/p>\n<p>4. 2. 6. 1. <a name=\"Frazeologizmy zwi\u0105zane z Bibli\u0105\">Frazeologizmy zwi\u0105zane z Bibli\u0105<\/a>.<\/p>\n<p>Pod wp\u0142ywem chrze\u015bcija\u0144stwa we frazeologii wielu j\u0119zyk\u00f3w europejskich wp\u0142yw<br \/>\nBiblii jest znaczny, nic zatem dziwnego, \u017ce frazeologi\u0119 biblijn\u0105 odnajdujemy w<br \/>\nkaszubszczy\u017anie. Postanowiono j\u0105 om\u00f3wi\u0107 w jednym miejscu, poniewa\u017c: <b>1.<\/b><br \/>\nniekt\u00f3rych frazeologizm\u00f3w nie uda\u0142oby si\u0119 logicznie w\u0142\u0105czy\u0107 do powy\u017cszych<br \/>\nprzedzia\u0142\u00f3w; <b>2.<\/b> wykorzystuj\u0105 one w zasadzie gotowe w Biblii po\u0142\u0105czenia wyrazowe<br \/>\nlub istniej\u0105ce w niej obrazy, rzadko wnosz\u0105c co\u015b nowego, np. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&ograve;\u017ci batug [secze]<\/i><\/span> &#8216;grad&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>a grad<br \/>\njako plaga egipska (<span style=\"color: #00CCFF\">Wj 9, 18, 24<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017ci<br \/>\npr&atilde;t<\/i><\/span> &#8216;krzak ciernisty&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 656<\/span>, a B\u00f3g ukazuj\u0105cy si\u0119 Moj\u017ceszowi<br \/>\nw krzaku gorej\u0105cym (<span style=\"color: #00CCFF\">Wj 3, 2<\/span>) (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.3.1.<\/span>); <b>3.<\/b> <\/span>w tym typie genetycznym<br \/>\nfrazeologii szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce mo\u017ce by\u0107 chyba to, w jakim stopniu r\u00f3\u017cni<br \/>\nsi\u0119 ona od polskiej. Doda\u0107 jeszcze nale\u017cy, \u017ce pomini\u0119to drugorz\u0119dn\u0105 tutaj<br \/>\nkwesti\u0119 ewntualnej zmiany w kaszubszczy\u017anie barwy (stylistycznej) biblijnego<br \/>\nfrazeologizmu, lecz generalnie powiedzie\u0107 trzeba, \u017ce najcz\u0119\u015bciej nabieraj\u0105 one<br \/>\n&#8211; lub s\u0105 &#8211; nacechowane \u017cartobliwie. Wspomn\u0119 wreszcie o wielkiej roli Biblii w<br \/>\nwierzeniach i zwyczajach u Kaszub\u00f3w, np. 7. i 8. Ksi\u0119ga Moj\u017cesza (<span style=\"color: #00CCFF\">Budz 19<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Kuk<br \/>\n313 <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">370<\/span>), Ewangelia \u015bw. Jana (<span style=\"color: #00CCFF\">Stel 45 <\/span>i 92<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 100<\/span>), a podkre\u015bla to<br \/>\noryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">biblejsz&#244; pr&#244;wda<\/i><\/span><br \/>\n(S\u0142owi\u0144cy) &#8216;rzetelna prawda&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 133<\/span>.<\/p>\n<p>Najpierw godzi si\u0119 stwierdzi\u0107, i\u017c<br \/>\nniekt\u00f3re frazeologizmy biblijne do\u015b\u0107 mocno oderwa\u0142y si\u0119 od swego \u017ar\u00f3d\u0142a i nie<br \/>\ns\u0105 ju\u017c wcale jako takie odczuwane. Niechaj dokumentuj\u0105 to cho\u0107by trzy<br \/>\nwyra\u017cenia: <i><span style=\"color: #993300\">d\u00f3m B&ograve;\u017ci <\/i><\/span>&#8216;ko\u015bci\u00f3\u0142&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n229<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;\u017ci chl&#233;b<\/i><\/span> &#8216;Komunia \u015bwi\u0119ta&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n51, II 33 <\/span>jako wariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">Chleb pa\u0144ski<\/i><\/span><br \/>\ni wobec <i><span style=\"color: #993300\">dar Bo\u017cy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">J 4, 10 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1.<\/span>) czy <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>chleb Bo\u017cy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">J 6, 33<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">s\u00f3dm&#233;<br \/>\nnieb&ograve;<\/i><\/span> (z <span style=\"color: #00CCFF\">Budz<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 315 <\/span>i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c<br \/>\nw s\u00f3dmim niebie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 227 <\/span>(= polskiemu), wywodz\u0105cych si\u0119 z: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>by\u0107 zachwyconym a\u017c do raju<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">2 Kor 12, 4 <\/span>obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>by\u0107 zachwyconym a\u017c do trzeciego nieba<\/i><\/span> 2 <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Kor 12, 2<\/span>,<br \/>\nprzy czym cz\u0142on trzecie wymienia si\u0119 na si\u00f3dme dopiero w apokryfach<sup><small><a href=\"#22\">22<\/a><\/small><\/sup>.<br \/>\nDowodz\u0105 tego r\u00f3wnie\u017c zwroty, np. <i><span style=\"color: #993300\">(b&#235;c) z kr&#235;wie &#235;<br \/>\ngn&#244;t\u00f3w (Kasz&#235;ba) <\/i><\/span>(Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 253 <\/span>(= polskiemu) jako odpowiadaj\u0105ce<br \/>\nstarszemu (z 1557 r.) i bli\u017cszemu biblijnego: <i><span style=\"color: #993300\">To<br \/>\nteraz ko\u015b\u0107 z ko\u015bci moich i cia\u0142o z cia\u0142a mego<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 2, 23<\/span>; <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w\u0142os k&ograve;m&ugrave;s z g\u0142ow&#235; nie spadnie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (=<br \/>\npolskiemu) jako wariant w\u0142os z g\u0142owy waszej nie zginie <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 21, 18<\/span>; <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>strzec jak jab\u0142uszk&ograve;<\/i><\/span> (= \u017arenica) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w g\u0142owie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 283 <\/span>= polskiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>strzec jak oka w g\u0142owie<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">(jak<br \/>\n\u017arenicy w oku)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 234 <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">Pwt 32, 10<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\n[wi&atilde;c&#233;] d\u0142&#235;g\u00f3w jak w\u0142os\u00f3w na g\u0142owie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 184 <\/span>pod<br \/>\n<i><span style=\"color: #00CCFF\">zap&ograve;\u017ciczk<\/i><\/span> (= polskiemu) wobec <i><span style=\"color: #993300\">poima\u0142y mi\u0119<br \/>\nnieprawo\u015bci moje i nie mog\u0142em przejrze\u0107: rozmno\u017cy\u0142y si\u0119 nad w\u0142osy g\u0142owy mojej<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ps 39, 13<\/span>, gdzie mowa o grzechach. Semantycznie zbli\u017cony jest oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>t&#235;l&#233; czeg&ograve;s, co z&#244;ren pi&#244;sk&ugrave; na sztr\u0105dze<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm  30 <\/span>wobec biblijnego rozmno\u017c\u0119 jako piasek, kt\u00f3ry jest na brzegu morskim<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 22, 17<\/span>, cz\u0119sto si\u0119 powtarzaj\u0105cego i odnosz\u0105cego si\u0119 zwykle do pomna\u017cania<br \/>\nrodu, co w kaszubskim <i><span style=\"color: #993300\">mno\u017c&#235;c s&atilde; jak pi&#244;sk na<br \/>\nbrzegach m&ograve;rza<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS IX 135-136 <\/span>(por\u00f3wnaj polskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>tyle, co piasku w morzu<\/i><\/span>). Z <span style=\"color: #00CCFF\">listu do Filipian (III<br \/>\n19)<\/span> pochodzi zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wierz&#235;c le w sw\u00f3j brz&#235;ch<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = polskiemu historycznemu (1894) i gwarowemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 207 <\/span>z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wierz&#235;c le w sw&ograve;j&atilde; rz&#235;c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> =<br \/>\ncieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">On ino w dup\u0119 wierzy <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 506<\/span>.<br \/>\nNiekiedy frazeologizmy biblijne stosowane s\u0105 w zaskakuj\u0105cych kontekstach, np. o<br \/>\nb\u0105czkach-szkodnikach m\u00f3wi si\u0119, \u017ce to <i><span style=\"color: #993300\">wilczi w<br \/>\n&ograve;wczi sk\u00f3rze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Budz   158 <\/span>(= polskiemu), co z <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 7, 15<\/span>. Biblijny jest<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;dz&#235;c kr&atilde;t&#235;mi stegnami<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 79 <\/span>(= polskiemu), bo: <i><span style=\"color: #993300\">a kt\u00f3rzy chodzili przez<br \/>\nnie, szli dr\u00f3\u017ckami zdro\u017cnemi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sdz 5, 6<\/span>, przy czym w kaszubszczy\u017anie<br \/>\nistnieje zwi\u0105zany z nim oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;dz&#235;c<br \/>\nkrz&#235;wima dwi&#233;rzoma<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 z\u0142odziejem, kra\u015b\u0107&#8217; (pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 273<\/span>, zapewne<br \/>\npod wp\u0142ywem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">i\u015b\u0107 krzywymi drogami<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;post\u0119powa\u0107 nieetycznie&#8217;. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">chtos m&#244; cwiardi<br \/>\nkark<\/i><\/span> &#8216;jest wynios\u0142y, dumny&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 260 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">szk&ugrave;dlark<\/span> (= polskiemu)<br \/>\nte\u017c wywodzi si\u0119 z Biblii (<span style=\"color: #00CCFF\">Wj 32, 9<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Pwt 9, 13<\/span>), a por\u00f3wnaj g\u00f3rno\u0142u\u017cyckie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>twjerdeje &#353;ie<\/i><\/span> &#8216;uparty&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Trof 315<\/span>. Na nim oparty jest<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec cwiard&#233; krzi\u017ce<\/i><\/span> &#8216;mie\u0107<br \/>\ncharakter, by\u0107 odpornym&#8217;, m.in. w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Cz\u0142owiek,<br \/>\nco m&#244; cwiard&#233; krzi\u017ce, ten paje nik&ograve;m&ugrave; nie li\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 370<\/span>,<br \/>\ndo kt\u00f3rego por\u00f3wnaj zwrot polski <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 charakter<\/i><\/span><br \/>\nczy <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 kr\u0119gos\u0142up<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Ostatnie przyk\u0142ady dowodz\u0105 ju\u017c tego, \u017ce w kaszubszczy\u017anie istniej\u0105<br \/>\nfrazeologizmy nawi\u0105zuj\u0105ce do Biblii, lecz polszczy\u017anie literackiej nieznane,<br \/>\naczkolwiek nieraz obecne chyba w m\u00f3wionej polszczy\u017anie potocznej, np.<br \/>\noryginalne <i><span style=\"color: #993300\">to m&ograve;\u017ce dostac abla<\/i><\/span> &#8216;mo\u017cna<br \/>\nzwariowa\u0107 z jakiego\u015b powodu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> i polskie potoczne <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107<br \/>\nabla<\/i><\/span> &#8216;przesadnie si\u0119 l\u0119ka\u0107 na przyk\u0142ad o dziecko&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, co w zwi\u0105zku z<br \/>\nbiblijnym Ablem, kt\u00f3rego zamordowa\u0142 Kain. Ot\u00f3\u017c osobliwych idiom\u00f3w tego<br \/>\npochodzenia jest w kaszubszczy\u017anie sporo. O wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">w&ograve;jsk&ograve;<br \/>\nFara&ograve;na<\/i><\/span> ju\u017c m\u00f3wiono (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.3.<\/span>), tutaj za\u015b przytoczmy trzy inne<br \/>\noryginalne wyra\u017cenia: <i><span style=\"color: #993300\">Izak\u00f3w wid<\/i><\/span> &#8216;s\u0142aby<br \/>\nwzrok&#8217; (Lubocino) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 64 <\/span>pod <span style=\"color: #00CCFF\">Izacznik<\/span> wyzyskuje biblijny motyw o Izaku: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>za\u0107mi\u0142y si\u0119 oczy jego, i widzie\u0107 nie m\u00f3g\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 27, 1<\/span><br \/>\ni nast\u0119pne, gdzie o wykorzystaniu tego faktu przez Jakuba, nam\u00f3wionego przez<br \/>\nRebek\u0119, kt\u00f3r\u0105 utrwala oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">jistn&#244; Rebeka<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>; kaszubsko-kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c &ograve;d p&ograve;top&ugrave;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;o cz\u0142owieku zacofanym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 149<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 34 <\/span>nawi\u0105zuje do biblijnego potopu<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 6-8 <\/span>jako pewnej granicy czasowej, a por\u00f3wnaj polskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>przedpotopowy pogl\u0105d <\/i><\/span>&#8216;staro\u015bwiecki&#8217; i znane <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>przedp&ograve;top&ograve;wi cz\u0142owiek<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> jako<br \/>\nodpowiednik do <i><span style=\"color: #993300\">cz\u0142owiek starej daty<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 379<\/span>. <\/p>\n<p>Zwart\u0105 grup\u0119 stanowi\u0105 kaszubskie idiomy nawi\u0105zuj\u0105ce do tre\u015bci Nowego<br \/>\nTestamentu, zw\u0142aszcza o aposto\u0142ach Piotrze i Judaszu oraz o Herodzie.<br \/>\nOryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">pirsz&#244; chrzc&#235;celka<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;chrzcz\u0105ca tylko wod\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 56<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 282 <\/span>\u0142\u0105czy si\u0119 z polskim <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>chrzest z wody<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 137 <\/span>i mo\u017ce zawiera\u0107 aluzj\u0119 do<br \/>\nJana Chrzciciela, chrzcz\u0105cego w\u0142a\u015bnie wod\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">Mk 1, 4-8, <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 3, 16<\/span>).  Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>g\u0142os&#235;cel s\u0142owa B&ograve;\u017c&#233;g&ograve;<\/i><\/span> &#8216;aposto\u0142&#8217; Ram<br \/>\n41 <\/span>opiera si\u0119 na zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142osi\u0107 s\u0142owo Bo\u017ce<\/i><\/span>,<br \/>\nzawieraj\u0105cym wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">s\u0142ow&ograve; B&ograve;\u017c&#233;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;kazanie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>(= polskiemu), pierwotnie jednak tak o ewangelii (<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS V 75<\/span>).<br \/>\nWyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142os&#235;cel s\u0142owa B&ograve;\u017c&#233;g&ograve;<\/i><\/span><br \/>\nwt\u00f3rnie rozumie\u0107 mo\u017cna tak, jak wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">s\u0142&#235;ga<br \/>\nB&ograve;\u017ci<\/i><\/span> &#8216;ksi\u0105dz&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS XII 190<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>(= polskiemu) z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>s\u0142&#235;ga s\u0142owa B&ograve;\u017c&#233;g&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS IV 64 <\/span>z<br \/>\nkontaminacji powy\u017cszego <i><span style=\"color: #993300\">s\u0142uga Bo\u017cy<\/i><\/span> i s\u0142owo<br \/>\nBo\u017ce, przy czym do ostatniego por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">s\u0142owa Bo\u017cego<br \/>\ns\u0142uchaj\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 8, 21<\/span>. Oryginalne s\u0105: wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">(miec)<br \/>\nap&ograve;stolscz&#233; nod\u017ci<\/i><\/span> &#8216;o zdrowych, wytrzyma\u0142ych nogach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 2<\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w&atilde;dr\u00f3wczi ap&ograve;stolscz&#233;<\/i><\/span> &#8216;pielgrzymki&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 2 <\/span>wed\u0142ug <i><span style=\"color: #993300\">w\u0119dr\u00f3wki \u017cebrackie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 530 <\/span>z<br \/>\nwyzyskaniem informacji np. o misji Paw\u0142a Aposto\u0142a (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Dz<\/span>). Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ap&ograve;szt\u00f3\u0142ka now&#233; wiar&#235;<\/i><\/span> &#8216;propagatorka&#8217;<br \/>\n(Strzelno) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 7, III 907 <\/span>odnosi\u0107 si\u0119 mo\u017ce do \u015bwiadka Jehowy (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.7.<\/span>) i<br \/>\n\u0142\u0105czy si\u0119 strukturalnie z innym oryginalnym wyra\u017ceniem <i><span style=\"color: #993300\">ap&ograve;sto\u0142ka<br \/>\nw&#235;znani&#244; di&#244;belscz&#233;g&ograve;<\/i><\/span> &#8216;czarownica&#8217; (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>), tre\u015bciowo za\u015b<br \/>\ndo biblijnego: <i><span style=\"color: #993300\">przyzwa\u0142 uczni\u00f3w swych i wybra\u0142 z<br \/>\nnich dwana\u015bcie, kt\u00f3re t&#233;\u017c nazwa\u0142 Aposto\u0142y<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 6, 13<\/span>. Do tej liczby<br \/>\nnawi\u0105zuje zwrot <i><span style=\"color: #993300\">jak ap&ograve;szto\u0142\u00f3w t&#235;l&#233; jich tam<br \/>\nb&#235;\u0142o<\/i><\/span> &#8216;o wielodzietnej rodzinie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 6 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>by\u0142o jich jak aposto\u0142\u00f3w<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 24<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 28, 93 <\/span>=<br \/>\ns\u0142owackiemu \u017cartobliwemu <i><span style=\"color: #993300\">[je ich] ako apo&#353;tolov<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sm 12 <\/span>= czeskiemu potocznemu \u017cartobliwemu <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 34<\/span>. <\/p>\n<p>Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">Swi&atilde;t&#233;g&ograve;<br \/>\nPiotra toni&#244;<\/i><\/span> &#8211; w rybo\u0142\u00f3wstwie: &#8216;obfity po\u0142\u00f3w&#8217; z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>piotrow&#244; toni&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 368, <\/span>a por\u00f3wnaj np. o obfitym<br \/>\npo\u0142owie <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 5, 7-8<\/span>. Istnia\u0142 w Rewie zwyczaj przybijania do wi\u0119kszych \u0142odzi<br \/>\nobrazk\u00f3w \u015bw. Piotra lub innych aposto\u0142ow (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 22<\/span>).  O rybackim zwyczaju<br \/>\nuzasadniaj\u0105cym porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">To dl&#244;<br \/>\nswi&atilde;t&#233;g&ograve; Piotra<\/i><\/span> by\u0142a mowa (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>). Zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w&#235;zdrzi, jakb&#235; z m&ograve;rzk&ugrave;le<\/i><\/span> (= bagna) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wyszed\u0142<\/i><\/span> &#8216;o brudnym, zab\u0142oconym&#8217; (Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 116<\/span><br \/>\nuleg\u0142 osobliwej przer\u00f3bce w <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzi, jakb&#235; z<br \/>\n&ograve;p&ograve;czi<\/i><\/span> (= bagna) <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;l&#244;z\u0142<\/i><\/span><br \/>\n(Przymorze) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 326<\/span>, przy czym cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;p&ograve;ka<\/i><\/span><br \/>\nt\u0142umaczy\u0107 trzeba <i><span style=\"color: #993300\">Opok\u0105 \u015awi\u0119tego Piotra<\/i><\/span> dla<br \/>\ng\u0142azu w tzw. <i><span style=\"color: #993300\">Wik&ugrave;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NecKut 212<\/span>. W wi\u0119kszo\u015bci<br \/>\nfrazeologizmy odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do \u015bw. Piotra maj\u0105 charakter \u017cartobliwy, np. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zazdrosny jak Piotrowa mac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 287<\/span>, gdzie <span\nstyle=\"color: #993300\">Piotrowa mac<\/i><\/span> &#8216;legendarna posta\u0107 matki \u015bw. Piotra<br \/>\nnie r\u00f3\u017cni\u0105ca si\u0119 niczym od postaci przedstawianych w polskich opowie\u015bciach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV<br \/>\n287<\/span>, a zwrot ten zna Wielkopolska i \u015al\u0105sk <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 936 <\/span>(por. w <span style=\"color: #00CCFF\">MG II 302-305<\/span><br \/>\nopowie\u015b\u0107 z Pozna\u0144skiego), <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 131<\/span>, a por\u00f3wnaj tu np. <i><span style=\"color: #993300\">\u015bwiekra<br \/>\nPiotrowa<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 8, 14<\/span>. <\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">judaszowscz&#233; pieni&atilde;dze<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;zap\u0142ata za zdrad\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 111 <\/span>= polskiemu, innych natomiast o Judaszu<br \/>\npolsczyzna nie zna, mianowicie: <i><span style=\"color: #993300\">Judaszow&#233;<br \/>\nplemi&atilde;<\/i><\/span> &#8216;zdrajcy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 65 <\/span>wed\u0142ug typu <i><span style=\"color: #993300\">w\u0119\u017cowe plemi\u0119<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">n&#244;starszi<br \/>\np&ograve; Jud&#244;szu<\/i><\/span><\/i><\/span>, karciane &#8216;walet&#8217; (pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 151 <\/span>pod<br \/>\nstarszi wed\u0142ug typu <i><span style=\"color: #993300\">pierwszy po Bogu<\/i><\/span>,<br \/>\nmarynarskie &#8216;kapitan statku&#8217;. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ca\u0142owac jak<br \/>\nJud&#244;sz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 113 <\/span>jest skr\u00f3cony o jeden cz\u0142on wzgl\u0119dem polskiego gwarowego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ca\u0142uje jak Judasz Chrystusa<\/i><\/span> (1830 <span style=\"color: #00CCFF\">W\u00f3jcicki i inni<\/span>)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 878<\/span>, a por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">fa\u0142szywy jak judasz<\/i><\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">poca\u0142unek Judasza<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 312 <\/span>oraz biblijne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>A Jezus rzek\u0142: Poca\u0142owaniem wydawasz syna cz\u0142owieczego?<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 22, 48<\/span>. Cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">Chrystus <\/i><\/span>tkwi w oryginalnym<br \/>\nzwrocie <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;chac k&ograve;g&ograve; jak Judasz<br \/>\nChristusa<\/i><\/span> &#8216;o ob\u0142udzie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 20 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 878<\/span>), w kt\u00f3rym mo\u017cna by<br \/>\nwidzie\u0107 tylko wymian\u0119 cz\u0142onu <i><span style=\"color: #993300\">ca\u0142owac<\/i><\/span> na <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ograve;chac<\/i><\/span>. Nie posiada analogii zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u0142az&#235;c jak jud&#244;sz<\/i><\/span> &#8216;unika\u0107 innych, zw\u0142aszcza z powodu<br \/>\nwyrzut\u00f3w sumienia&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, te\u017c w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;n<br \/>\nn&#244;prz\u00f3d skazy, a tej jak jud&#244;sz \u0142azy<\/i><\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 153, <\/span>ale znajduje<br \/>\nuzasadnienie u ewangelisty Mateusza: <i><span style=\"color: #993300\">Tedy ujrzawszy<br \/>\nJudasz, kt\u00f3ry go wyda\u0142, i\u017c by\u0142 skazan, \u017calem zdj\u0119ty odni\u00f3s\u0142 trzydzie\u015bci<br \/>\n\u015brebrnych przedniejszym kap\u0142anom i starszym, m\u00f3wi\u0105c: Zgrzeszy\u0142em, wydawszy krew<br \/>\nsprawiedliw\u0105 (&#8230;) A porzuciwszy \u015brebrniki w ko\u015bciele, odszed\u0142 i poszed\u0142szy,<br \/>\nobiesi\u0142 si\u0119<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 27, 3-5<\/span>, co t\u0142umaczy zarazem oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ograve;wies&#235;c s&atilde; jak Jud&#244;sz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 275<\/span>, do<br \/>\nczego zobacz nadto: <i><span style=\"color: #993300\">A onci otrzyma\u0142 rol\u0105 z zap\u0142aty<br \/>\nniesprawiedliwo\u015bci, a obiesiwszy si\u0119, rozpuk\u0142 si\u0119 na po\u0142y, i wyp\u0142yn\u0119\u0142y<br \/>\nwszystkie wn\u0119trzno\u015bci jego<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Dz 1<\/span>, 18 <\/span>wraz z kaszubskim <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>W K&ograve;sc&#233;rznie mi&#244;\u0142 s&atilde; Jud&#244;sz p&ograve;wies&#235;c<\/i><\/span><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 212<\/span>).  Do oryginalnego <i><span style=\"color: #993300\">to je pr&#244;wdz&#235;wi Judasz<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Drze 33<\/span> <\/span>por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">to prawdziwy Iwan<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Z historii o M\u0119ce Pa\u0144skiej wywodzi si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w&ograve;dz&#235;c<br \/>\nk&ograve;g&ograve; &ograve;d Ann&#244;sza do Kajf&#244;sza<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 2 <\/span>(= polskiemu)<br \/>\noraz biblijne: <i><span style=\"color: #993300\">I odes\u0142a\u0142 go Annasz zwi\u0105zanego do<br \/>\nKajfasza, najwy\u017cszego kap\u0142ana<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">J 18, 24, <\/span>nadto zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w&ograve;dz&#235;c k&ograve;g&ograve; &ograve;d Pi\u0142&#244;da do<br \/>\nH&#233;roda<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">pos&#237;lat n&#277;koho od<br \/>\nPil&#225;ta k Herodesovi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 187<\/span>, por\u00f3wnaj s\u0142owackie potoczne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>posiela&#357; niekoho od Kaif&#225;&#353;a k Pil&#225;tovi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 11 <\/span>i<br \/>\nniemieckiemu <i><span style=\"color: #993300\">jdn von Pontius zu Pilatus schikken<\/i><\/span><br \/>\noraz biblijne: <i><span style=\"color: #993300\">I powstawszy wszystko ich mn\u00f3stwo,<br \/>\nwiedli go do Pi\u0142ata <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 23, 1<\/span>, dalej: A gdy si\u0119 dowiedzia\u0142, i\u017c nale\u017ca\u0142 do w\u0142adzy<br \/>\nHerodowej, odes\u0142a\u0142 go do Heroda (&#8230;) <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 23, 7 <\/span>i wreszcie: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>A wzgardzi\u0142 nim Herod z wojskiem swojem i naigra\u0142<br \/>\nobleczonego w szat\u0119 bia\u0142\u0105 i odes\u0142a\u0142 do Pi\u0142ata<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 23, 11<\/span>. Z Herodem wi\u0105\u017ce<br \/>\nsi\u0119 zreszt\u0105 polskie wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">Herod baba<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;kobieta energiczna, despotyczna&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 92<\/span>, znane te\u017c na Kaszubach: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Her\u00f3d baba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SzefUst<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, kt\u00f3re wywie\u015b\u0107 mo\u017cna z nie<br \/>\nzrozumia\u0142ego ludowi <i><span style=\"color: #993300\">Herodiada<\/i><\/span> &#8216;\u017cona Heroda&#8217;,<br \/>\nprzy czym na Kaszubach pospolite jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">h&#244;k<br \/>\nbaba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ber 34 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">baba h&#244;k<\/i><\/span> obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(to je) h&#244;k &ograve;d bab&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 6<\/span>. Zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>prze\u0144c przez G&ograve;lg&ograve;t&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> uzna\u0107<br \/>\nby mo\u017cna za wariant np. <i><span style=\"color: #993300\">prze\u0144c przez piek\u0142o<\/i><\/span><br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.5.<\/span>).<\/p>\n<p>Seri\u0119 oryginalnych frazeologizm\u00f3w kaszubskich nawi\u0105zuj\u0105cych do Nowego<br \/>\nTestamentu zamkn\u0105\u0107 mo\u017cna zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">tam teg&ograve;<br \/>\nb&#235;\u0142o (tam s&atilde; la\u0142o) jak w Kanie Galilejscz&#233;<\/i><\/span> &#8216;o przyj\u0119ciu (zwykle<br \/>\nweselu), na kt\u00f3rym by\u0142o du\u017co napoj\u00f3w, jedzenia&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>. Idiom wyr\u00f3s\u0142 z biblijnego<br \/>\ncudu w Kanie Galilejskiej (<span style=\"color: #00CCFF\">J 2, 1<\/span>).<\/p>\n<p>Wok\u00f3\u0142 postaci biblijnego Abrahama, ojca wielu narod\u00f3w (<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 13, 15-16 <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">17, 5<\/span>),<br \/>\nkt\u00f3ry za czterysta sykli kupi\u0142 na gr\u00f3b dla Sary tzw. pole Efronowe (<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 2,<br \/>\n17-19<\/span>), gdzie spocz\u0105\u0142 te\u017c sam oraz inni (np. Jakub), powsta\u0142o kilka ciekawych<br \/>\nzwrot\u00f3w, np. <i><span style=\"color: #993300\">wzerac do Abrama<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 ci\u0119\u017cko<br \/>\nchorym&#8217; (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4<\/span>, wariant polskiego \u017cartobliwego <i><span style=\"color: #993300\">i\u015b\u0107,<br \/>\np\u00f3j\u015b\u0107 do Abrahama [na piwo]<\/i><\/span>, por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">przenie\u015b\u0107<br \/>\nsi\u0119 na \u0142ono Abrahama<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 81 <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 16, 22<\/span>. Interesuj\u0105cy wariant<br \/>\nkaszubski <i><span style=\"color: #993300\">Panu B&ograve;g&ugrave; zazerac w<br \/>\n&ograve;kno<\/i><\/span> &#8216;kona\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> pochodzi z kontaminacji wymienionych z <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>strzela\u0107 Panu Bogu w okno<\/i><\/span> &#8216;pud\u0142owa\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 339<\/span>,<br \/>\npor\u00f3wnaj s\u0142owackie <i><span style=\"color: #993300\">diva&#357; sa p&#225;nbohu do okien<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;pr\u00f3\u017cnowa\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">SSJ I 269 <\/span>= czeskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 53<\/span>. \u017bywotny to motyw frazeplogiczny,<br \/>\npor\u00f3wnaj bowiem cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">uwidzio\u0142 Abrahama<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;przekroczy\u0142 50 <\/span>lat \u017cycia&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 4 <\/span>z czeskim <i><span style=\"color: #993300\">vid&#277;t<br \/>\n(spat&#345;it) Abrah&#225;ma<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 9<\/span>, przy czym wariant kaszubski z <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wzerac<\/i><\/span> powsta\u0142 pod wp\u0142ywem typu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>na ks&atilde;\u017c&#233; p&ograve;le wzerac<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 bliskim<br \/>\n\u015bmierci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 284 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">ni\u017cej<\/span>) i wyzyskaniu biblijnej informacji o polu<br \/>\nEfronowym. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zazerac do &#212;brama<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;by\u0107 sennym&#8217; (Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 1 <\/span>mo\u017ce nawi\u0105zywa\u0107 do twardego snu Abrahama (<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz<br \/>\n15, 12<\/span>), bardziej wszak do uosobie\u0144 snu (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.1.4.<\/span>) jak dowodzi tego wariant <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ograve;m&ugrave;s ju &#212;bram zaz&#233;r&#244; do &ograve;czu<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;wnet umrze&#8217; (Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 1<\/span>. Jeszcze dalsze przekszta\u0142cenia wida\u0107 w<br \/>\noryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">(g&atilde;s&#235;) zdrz\u0105 do &#212;brama<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;wyci\u0105gaj\u0105 spragnione dzioby w kierunku nieba&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 129. <\/span>Zmieni\u0142a si\u0119 tu<br \/>\nsemantyka przez poszerzenie zakresu \u0142\u0105czliwo\u015bci frazeologizmu (wyj\u015bcie poza<br \/>\n\u0142\u0105czliwo\u015b\u0107 zwyczajow\u0105).<\/p>\n<p>Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">(b&#235;c) p&ograve;s\u0142&#235;szn&#244;<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; jak w st&#244;rim z&#244;k\u00f3nie<\/i><\/span> &#8216;o wierno\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Fik<br \/>\n78<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">St&#244;ri Zak\u00f3n<\/i><\/span> &#8216;obrz\u0119dy i<br \/>\nceremonie prawa Moj\u017ceszowego&#8217;, por\u00f3wnaj tu wed\u0142ug zakonu Moj\u017ceszowego <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 2, 22<\/span><br \/>\ni cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">(To je) cz\u0142owiek ze starego zak\u00f3nu<\/i><\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">cz\u0142owiek starygo pokolynio<\/i><\/span> i om\u00f3wionego<br \/>\nwy\u017cej <i><span style=\"color: #993300\">cz\u0142owiek starej daty<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 379<\/span>. Do<br \/>\noryginalnych nale\u017c\u0105 te\u017c: wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">m\u0105dri jak M\u00f3\u017cesz<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 105 <\/span>i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">d&#235;r&#235;g&ograve;wac kim jak Moj\u017cesz z<br \/>\nIzraelitami<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 298<\/span>, \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 z Moj\u017ceszem wyprowadzaj\u0105cym Izraelit\u00f3w<br \/>\nz Egiptu. Tak\u017ce oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">kln\u0105c<br \/>\ns&atilde; na M&ograve;\u017cesza i wsz&#235;scze prorocz&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz 30<\/span>, do kt\u00f3rego<br \/>\npor\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">zaklina\u0107 si\u0119 na Boga<\/i><\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\">na wszystkie \u015bwi\u0119to\u015bci<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">na<br \/>\nbrod\u0119 proroka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 74<\/span>. Z literatury kaszubskiej pochodz\u0105 nadto<br \/>\noryginalne <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;dz&#235;c [p&ograve; ws&#235;] jak prorok<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;dumnie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lab I 18 <\/span>(por\u00f3wnaj np. polskie <i><span style=\"color: #993300\">chodzi\u0107 jak<br \/>\nherdzina<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 278<\/span>) i wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">sprawiedl&#235;wi<br \/>\nnib&#235; jak za prorok\u00f3w<\/i><\/span> &#8216;nadzwyczaj uczciwy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Fik 78<\/span>, a oba bez w\u0105tpienia<br \/>\npocz\u0105tek bior\u0105 z tre\u015bci biblijnych.<\/p>\n<p>Om\u00f3wione idiomy nawi\u0105zywa\u0142y do okre\u015blonych tre\u015bci biblijnych, ni\u017cej za\u015b<br \/>\nprzytoczone s\u0105 idiomy wykorzystuj\u0105ce gotowe frazeologizmy. Oryginalny zwrot<br \/>\n\u017cartobliwy <i><span style=\"color: #993300\">robic so swiat p&ograve;dd\u00f3ny<\/i><\/span> &#8211; o<br \/>\nkobiecie &#8216;rz\u0105dzi\u0107 m\u0119\u017cczyzn\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lab I 23 <\/span>wyzyskuje biblijne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Ro\u015b\u0107cie i mn\u00f3\u017ccie si\u0119, i nape\u0142niajcie ziemi\u0119, a czy\u0144cie j\u0105<br \/>\nsobie poddan\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 1, 28<\/span>. Oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">kamieniem<br \/>\nkomu odp\u0142aca\u0107<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 niewdzi\u0119cznym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">PiepHan 145 <\/span>wywodzi si\u0119 z<br \/>\nprzys\u0142owiowego <i><span style=\"color: #993300\">Kto na ciebie kamieniem, ty na niego<br \/>\nchlebem<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 17<\/span>, gdzie m.in. antonimiczne <i><span style=\"color: #993300\">p\u0142aci\u0107<br \/>\nchlebem za kamie\u0144<\/i><\/span> (1890 <span style=\"color: #00CCFF\">Rogosz<\/span>), a por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nna c&atilde; kamieni&atilde;, na teh&ograve; t&#235; chleb&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19<\/span><br \/>\n(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 126<\/span>) i <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 7, 9<\/span>. Wzorem dla om\u00f3wionego zwrotu jest polskie odp\u0142aca\u0107<br \/>\nsi\u0119 niewdzi\u0119czno\u015bci\u0105 <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 512<\/span>, natomiast oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>plew&#235; s&#244;c<\/i><\/span> &#8216;trudzi\u0107 si\u0119 daremnie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 77 <\/span>i polskie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">sia\u0107 k\u0105kol<\/i><\/span> &#8216;krzewi\u0107 z\u0142o&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 108 <\/span>sta\u0142y<br \/>\nsi\u0119 wzorcem dla oryginalnego <i><span style=\"color: #993300\">s&#244;c k\u0105k&ograve;l<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;\u017ale gospodarzy\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 229<\/span>, bardziej ukonkretniony ni\u017c w biblijnej<br \/>\nprzypowie\u015bci o siewcy (<span style=\"color: #00CCFF\">Mt 13, 25<\/span>), por\u00f3wnaj s\u0142owackie ksi\u0105\u017ckowe <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>sia&#357; k&#250;kol medzi p&#353;enicu<\/i><\/span> &#8216;niweczy\u0107 dobre zamiary<br \/>\nprzez z\u0142y przyk\u0142ad&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 118 <\/span>i czeskie <i><span style=\"color: #993300\">koukol mezi<br \/>\np&#353;enic&#237;<\/i><\/span> &#8216;\u017ali ludzie mi\u0119dzy dobrymi&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 114<\/span>, co dotyczy\u0107 te\u017c mog\u0142o<br \/>\nprzys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">W k&ograve;\u017cdim zb&ograve;\u017c&#235; m&ugrave;szi<br \/>\nb&#235;c k\u0105k&ograve;l<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 77 <\/span>wobec polskiego historycznego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>W ka\u017cdej pszenicy k\u0105kol znajdzie<\/i><\/span>, do kt\u00f3rego<br \/>\npor\u00f3wnaj nadto: <i><span style=\"color: #993300\">Ka\u017cd&#233; p&ograve;le rodzy<br \/>\nk\u0105k&ograve;le<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 229 <\/span>= polskiemu historycznemu (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 52 <\/span>z<br \/>\nwariantem <i><span style=\"color: #993300\">Nie ma p&ograve;la bez k\u0105k&ograve;la<\/i><\/span><br \/>\n(pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 229<\/span>. Dla praktycznego Kaszuby, kt\u00f3ry na swym polu z k\u0105kolem<br \/>\ncodziennie ma do czynienia, metaforyka biblijna nie zgin\u0119\u0142a ca\u0142kowicie, jak<br \/>\ndowodzi oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">K\u0105k&ograve;l to di&#244;bl&#244;<br \/>\npszenica<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 229<\/span>, gdzie biblijny nieprzyjaciel zosta\u0142 &#8222;udos\u0142owiony&#8221;.<br \/>\nJako\u015b do gustu przypad\u0142y Kaszubom przys\u0142owia o k\u0105kolu, gdy\u017c znaj\u0105 nadto: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>K\u0105k&ograve;l nie przepadnie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 20<\/span>, przerobione<br \/>\nna polskie <i><span style=\"color: #993300\">K\u0105kol nie zginie<\/i><\/span> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 52<\/span>,<br \/>\ni oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">P&ograve;s&#244;\u0142 \u017c&#235;to, sebr&#244;\u0142 k\u0105k&ograve;l<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 156<\/span>. <\/p>\n<p>Oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;gati daje &ograve;d<br \/>\nsw&#233;h&ograve; zb&#235;tk&ugrave;, a &ugrave;bod\u017ci &ograve;d sw&ograve;j&#233; bi&#233;d&#235;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 126<\/span>) wyzyskuje dalszy tekst, odnosz\u0105cy si\u0119 do <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wdowiego grosza<\/i><\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">ni\u017cej<\/span>), mianowicie: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Albowiem wszyscy z tego, co im zbywa\u0142o, rzucali, a ta z<br \/>\nniedostatku swego wszystko, co mia\u0142a, wrzuci\u0142a, wszystk\u0119 \u017cywno\u015b\u0107 swoj\u0119<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Mk 12, 44<\/span>. Tak\u017ce oryginalne jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Cz&atilde;\u017ck&ograve;<br \/>\nprzewlec p&ograve;wr\u00f3z przez &ugrave;ch&ograve; &ograve;d jig\u0142&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Derd 14<\/span><br \/>\n(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 794<\/span>), wyzyskuj\u0105ce przys\u0142owie o bogaczu: <i><span style=\"color: #993300\">\u0141atwiej<br \/>\njest wielb\u0142\u0105dowi&#8230; <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Mt 19, 24<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 124<\/span>. Inne oryginalne przys\u0142owie<br \/>\n(\u017cartobliwe?) <i><span style=\"color: #993300\">Prz&#235; drodze s&atilde; nie zasa\u0142o, a na<br \/>\ng\u00f3rze w&#235;wia\u0142o<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 17<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 10 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 174<\/span>), t\u0142umacz\u0105ce niejako<br \/>\nz\u0142ego gospodarza, odnie\u015b\u0107 nale\u017cy do innej &#8211; ni\u017c wy\u017cej przy k\u0105kolu &#8211;<br \/>\nprzypowie\u015bci o siewcy: <i><span style=\"color: #993300\">A gdy sia\u0142, jedno upad\u0142o<br \/>\npodle drogi i podeptano jest (&#8230;) A drugie upad\u0142o na opok\u0119, a wszed\u0142szy usch\u0142o<br \/>\n(&#8230;)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 8, 5-6<\/span>. Aluzj\u0105 do licznych cudownych w ewangelii uzdrowie\u0144 jest<br \/>\noryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Niemi chce gadac, chromi<br \/>\nch&ograve;dz&#235;c, slepi widzec, a g\u0142&#235;pc m\u0105drowac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 24 <\/span>to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n605<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 513<\/span>), por\u00f3wnaj bowiem: <i><span style=\"color: #993300\">\u015alepi widz\u0105,<br \/>\nchromi chodz\u0105, tr\u0119dowaci bywaj\u0105 oczyszczeni, g\u0142uszy s\u0142ysz\u0105, umarli powstaj\u0105,<br \/>\nubodzy Ewangeli\u0119 przyjmuj\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 7, 22. <\/span>Do\u015b\u0107 dalek\u0105, ale zasadn\u0105 aluzj\u0119<br \/>\nstanowi oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Pajk sedzy a<br \/>\nm&ugrave;szczi chw&#244;t&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 13 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 770<\/span>), mianowicie do<br \/>\nprzys\u0142owia o ptakach niebieskich: <i><span style=\"color: #993300\">Nie sej\u0105, nie<br \/>\n\u017cniwi\u0105, a zbieraj\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 277 <\/span>jako wariant polskiego historycznego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Ptacy ani siej\u0105, ani orz\u0105, a te\u017c \u017cyj\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 1149,<br \/>\nco <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 6, 26<\/span>, z wp\u0142ywem innego polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">Cho\u0107<br \/>\nnie sia\u0142, przeci\u0119 jednak zbiera<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 169<\/span>, <\/span>kt\u00f3re u <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 35, 24<\/span>.<br \/>\nOryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;k&ograve; w<br \/>\n&ograve;k&ograve;, z\u0105b w z\u0105b<\/i><\/span> (z <span style=\"color: #00CCFF\">Budz<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor III 703 <\/span>jest przer\u00f3bk\u0105<br \/>\nbiblijnego <i><span style=\"color: #993300\">Oko za oko, z\u0105b za z\u0105b<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 5, 38<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 723<\/span>, zapewne pod wp\u0142ywem typu <i><span style=\"color: #993300\">oko w oko<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 722 <\/span>i struktur w rodzaju <i><span style=\"color: #993300\">r\u0119ka w r\u0119k\u0119<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Przytoczone frazeologizmy, mi\u0119dzy kt\u00f3rymi dla porz\u0105dku om\u00f3wiono te\u017c r\u00f3wne<br \/>\npolskim wsp\u00f3\u0142czesnym i historycznym lub ich warianty, nie wyczerpuj\u0105<br \/>\nzasobu idiom\u00f3w kaszubskich o pod\u0142o\u017cu biblijnym. Tutaj znajd\u0105 si\u0119 dalsze, aczkolwiek<br \/>\nprzewa\u017ca\u0107 b\u0119d\u0105 zgodne z polskimi, do kt\u00f3rych nale\u017cy m.in. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Dw\u00f3m pan\u00f3m trudno s\u0142&#235;\u017c&#235;c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 18 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 167<\/span>)<br \/>\n(= polskiemu), pochodz\u0105ce z <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 6, 24<\/span>. Do oryginalnych nale\u017cy przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chto dl&#244; di&#244;b\u0142a grz&#233;czny, ten dl&#244; B&ograve;ga grz&#233;szny<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 48 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Derd 2<\/span>, sk\u0105d <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 432<\/span>), b\u0119d\u0105ce niejako katechizmowym obja\u015bnieniem<br \/>\ntekstu biblijnego motywuj\u0105cego powy\u017csze przys\u0142owie, do kt\u00f3rego nawi\u0105zuje  <\/i><\/span><i><span style=\"color: #993300\">Chto dwum panom<br \/>\ns\u0142u\u017ci, ch&ograve;dzy bez wieczerz&#235; spac (ch&ograve;dzy bez b&ugrave;ks\u00f3w)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV<br \/>\n19<\/span>, przy czym do drugiej odmianki por\u00f3wnaj oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nz \u0142asczi \u017c&#235;j&#235;, ten bez b&ugrave;ks ch&ograve;dzy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 18 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n334<\/span>), a do obu polskie <i><span style=\"color: #993300\">Kto wielu panom s\u0142u\u017cy, bez<br \/>\nbut\u00f3w chodzi<\/i><\/span> (1894) jako wariant polskiego historycznego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Kto cz\u0119stego ma pana, z\u0142a na nim sukmana<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n787<\/span>. <\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">p&#244;lc b&ograve;\u017ci<\/i><\/span> &#8216;omen,<br \/>\nprzeznaczenie&#8217;, tak\u017ce w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">widzec w czim p&#244;lc<br \/>\nb&ograve;\u017ci<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 11 <\/span>(= polskiemu), napotykamy w Biblii kilka razy, np. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>palec to Bo\u017cy jest<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Wj 8, 19 <\/span>o jednej z plag<br \/>\negipskich, te\u017c np. w pie\u015bni &#8222;Przyb\u0105d\u017a, Duchu Stworzycielu&#8221;. Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(to je) marnotr&#244;wny syn<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 23 <\/span>zna polsczyzna z<br \/>\nszykiem <i><span style=\"color: #993300\">syn marnotrawny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 423<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III<br \/>\n365<\/span>, co z przypowie\u015bci <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 15, 11-32<\/span>. <\/span>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">niewierny<br \/>\nTomasz<\/i><\/span> znaj\u0105 Kaszubi w postaci <i><span style=\"color: #993300\">niewi&#233;rny Tomk<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 20 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">niewierz\u0105cy Tomk<\/i><\/span> (z <span style=\"color: #00CCFF\">Bilota<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor<br \/>\nII 579<\/span>, a wywodzi si\u0119 on z ewangelii <span style=\"color: #00CCFF\">J 20, 27, <\/span>przy czym wierny &#8216;wierz\u0105cy&#8217;. Z<br \/>\newangelii (<span style=\"color: #00CCFF\">Mt 13, 42, 50 <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">24, 51<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 13, 28<\/span>) pochodzi polskie wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p\u0142acz i zgrzytanie z\u0119b\u00f3w<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 959<\/span>, posiadaj\u0105ce<br \/>\nwariant kaszubski <i><span style=\"color: #993300\">p\u0142acz a trzeszczeni&#233; z&atilde;b\u00f3w<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Budz 145<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor III 614<\/span>. Niejako przeciwstawny znaczeniowo jest mu wariant <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(kraj swi&atilde;ti, w cht&#235;rnym) ml&#233;k&ograve; z miodem<br \/>\np\u0142&#235;nie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyRozK 3 <\/span>do polskiego <i><span style=\"color: #993300\">kraj mlekiem i<br \/>\nmiodem p\u0142yn\u0105cy<\/i><\/span> (rzadziej <i><span style=\"color: #993300\">p\u0142ynie miodem i<br \/>\nmlekiem<\/i><\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 450<\/span>; w Biblii wiele razy mowa o ziemi p\u0142yn\u0105cej mlekiem i<br \/>\nmiodem, tj. o Ziemi Obiecanej (np. <span style=\"color: #00CCFF\">Wj 3, 8, 17<\/span>).  Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&ograve;\u017c&#244; m&atilde;ka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS VII 111<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyZdG 66<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nI 51 <\/span>(= polskiemu) wyst\u0119puje te\u017c w oryginalnym przys\u0142owiu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Eszcze r&#244;z sm&atilde;tk trzasnie &ograve; B&ograve;\u017c\u0105<br \/>\nm&atilde;k&atilde;<\/i><\/span> &#8216;ka\u017cdego spotka zas\u0142u\u017cona kara&#8217; (Zabory) z przer\u00f3bk\u0105<br \/>\nz okresu okupacji: <i><span style=\"color: #993300\">Eszcze r&#244;z Hitler&#8230;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVII 292<\/span>, a kiedy\u015b przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">I sm&atilde;tk r&#244;z<br \/>\ntrzasnie &ograve; B&ograve;\u017c\u0105 m&atilde;k&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 44 <\/span>odnosi\u0142o si\u0119 do<br \/>\nKulturkampfu. Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">B&ograve;\u017c&#244;<br \/>\nm&atilde;k&atilde;<\/i><\/span> odpowiada m&atilde;ka Pansk&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 98 <\/span>(= polskiemu), a <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>c&#233;rzniow&#244; k&ograve;runa<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 129 <\/span>(= polskiemu) ju\u017c<br \/>\nw Biblii, np. <span style=\"color: #00CCFF\">J 19, 5<\/span>. <\/p>\n<p>Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">pa\u017cmin <\/i><\/span>(= plewa) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>sp&#244;d\u0142 k&ograve;m&ugrave;s z &ograve;czu<\/i><\/span> &#8216;kto\u015b<br \/>\nprzejrza\u0142&#8217; (Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 46 <\/span>odpowiada polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">\u0142uski<br \/>\nkomu z oczu spad\u0142y<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">bielmo spad\u0142o z oczu<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 725<\/span>, co z tekstu o nawr\u00f3ceniu Szaw\u0142a z Tarsu (<span style=\"color: #00CCFF\">Dz 9, 18<\/span>).  Polskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wilk w sk\u00f3rze baraniej<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">owczej<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 701 <\/span>i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">to je wilk w &ograve;wczi<br \/>\nsk\u00f3rze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 17 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">znac wilka ch&ograve;c w<br \/>\nbarani sk\u00f3rze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 19 <\/span>wyros\u0142y z ewangelii <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 7, 15<\/span>. Kaszubskie<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Klep&#244;jce, a mdze w&#244;m<br \/>\n&ograve;tw&ograve;rzon&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 71 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nklepie, tem&ugrave; dwi&#233;rze &ograve;demkn\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Derd 9 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 414<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">Co<br \/>\ns&atilde; szuk&#244;, to s&atilde; nal&#233;ze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 449<\/span>) obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Sz&#235;k&#244;j, a t&#235; nal&#233;zesz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 446 <\/span>odpowiadaj\u0105<br \/>\nodpowiednim polskim <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 414<\/span>, wywodz\u0105cym si\u0119 z <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 7, 7<\/span>, a na nich opiera si\u0119<br \/>\noryginalne \u017cartobliwe <i><span style=\"color: #993300\">Chto szuk&#244;, ten nal&#233;ze, chto<br \/>\np&ugrave;k&#244;, ten wl&#233;ze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 414<\/span>. \u0141\u0105czy si\u0119 z nimi oryginalne<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Nie sz&#235;k&#244;j, szl&#235; jes nie zg&ugrave;bie\u0142<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 208<\/span>, do kt\u00f3rego te\u017c por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">Czego\u015b nie<br \/>\nzgubi\u0142, tego nie znajdziesz<\/i><\/span> (1735) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 768<\/span>. Przys\u0142owiowe oryginalne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>L&#235;dze stw&ograve;rzony s\u0105 na p&ograve;dobienstw&ograve;<br \/>\nB&ograve;\u017c&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 91 <\/span>dok\u0142adnia odpowiada biblijnemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>I stworzy\u0142 B\u00f3g cz\u0142owieka na wyobra\u017cenie swoje<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rdz<br \/>\n1, 27<\/span>, por. <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 673<\/span>. Przytoczone przys\u0142owie stoi ju\u017c na granicy<br \/>\nhistoryczno\u015bci frazeologizm\u00f3w, podobnie zreszt\u0105 jak <i><span style=\"color: #993300\">Lew&#244;<br \/>\nr&atilde;ka ni m&#244; wiedzec, co daje prawica<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 92<\/span>, notowane w<br \/>\npolsczy\u017anie <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 746<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 296<\/span>, a co <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 6, 3<\/span>, podczas gdy odnosz\u0105ce si\u0119 do<br \/>\nczwartego przykazania przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Czej j&#244;<br \/>\n&ugrave;tcz&atilde; m&ograve;j&#235;ch starsz&#235;ch, tej mi&atilde; &ugrave;tcz\u0105 &#235;<br \/>\nm&ograve;ji s&#235;nowie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 239 <\/span>jako wariant <i><span style=\"color: #993300\">Jak<br \/>\nt&#235; &ugrave;tczisz sw&ograve;j&#235;ch starsz&#235;ch, tak ce &ugrave;tcz\u0105 tw&ograve;je<br \/>\ndz&#244;tczi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 258 <\/span>= polskiemu historycznemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 57<\/span>. <\/p>\n<p>Przej\u015b\u0107 teraz trzeba do kaszubskich frazeologizm\u00f3w wariantowych wobec polskich<br \/>\nliterackich lub gwarowych. Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">\u017b&#235;d\u00f3w<br \/>\nk\u00f3\u0144<\/i><\/span> &#8216;osio\u0142&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 196<\/span>, wariant wobec polskiego <i><span style=\"color: #993300\">ko\u0144<br \/>\nPana Jezusa<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 344<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 129 <\/span>oraz <i><span style=\"color: #993300\">O,<br \/>\nkoniu Pana Jezusa!<\/i><\/span> &#8216;g\u0142upcze&#8217; &#8211; pod wp\u0142ywem \u015bredniowiecznych procesji w<br \/>\nNiedziel\u0119 Palmow\u0105 <span style=\"color: #00CCFF\">MG II 30<\/span>, cho\u0107 mo\u017ce i wp\u0142yw katechizmowych ilustracji do<br \/>\nwjazdu Jezusa na osio\u0142ku do Jerozolimy (<span style=\"color: #00CCFF\">J 12, 14-14<\/span>).  Wyra\u017cenie to pojawia si\u0119<br \/>\nw <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;parti jak [\u017b&#235;d\u00f3w] k\u00f3\u0144<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 196, VI<br \/>\n298 <\/span>jako wariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">uparty jak osio\u0142<\/i><\/span>.<br \/>\nWyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">pirszi rodz&#235;c<\/i><\/span> &#8216;Adam&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 59 <\/span>uzna\u0107<br \/>\nnale\u017cy za wariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">pierwsi rodzice<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;Adam i Ewa&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 676<\/span>, a to ze wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cnice w zakresie liczby, gdy<br \/>\nnatomiast z powodu szyku cz\u0142on\u00f3w kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">Jadam&ograve;w&#233;<br \/>\njabk&ograve;<\/i><\/span> &#8216;grdyka&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 58 <\/span>wariantem polskiego <span style=\"color: \n#993300\"><i>jab\u0142ko Adama<\/i><\/span>, a szyk ten r\u00f3\u017cni si\u0119 tu dlatego, poniewa\u017c tzw.<br \/>\nprzydawka przynale\u017cno\u015bciowa w kaszubsczy\u017anie stoi zwykle przed wyrazem<br \/>\nokre\u015blanym, co tak\u017ce w wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">gdowi grosz<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 317 <\/span>= kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">gdowi (ostatni) grosz<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 11 <\/span>wobec polskiego <i><span style=\"color: #993300\">grosz wdowi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II<br \/>\n522<\/span>, co oparte na ewangelii <span style=\"color: #00CCFF\">Mk 12, 42 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 21, 2<\/span>).  Przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Swi&#244;dk za naj&#244;dk<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeObr 10 <\/span>wariantem che\u0142mi\u0144skiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u015awiadek za \u0142y\u017ck\u0119 barszczu<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Petrow<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 468 <\/span>i<br \/>\nwobec <i><span style=\"color: #993300\">\u015awiadek za misk\u0119 soczewicy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 265<\/span>,<br \/>\nco z biblijnego <i><span style=\"color: #993300\">I tak wzi\u0105wszy chleb i potraw\u0119 soczewic\u0119, jad\u0142 i pi\u0142 i<br \/>\nposzed\u0142 lekce sobie wa\u017c\u0105c, \u017ce pierwor\u00f3dztwo przeda\u0142 <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 25, 34<\/span>. <\/p>\n<p>Wariantem polskiego \u017cartobliwego <i><span style=\"color: #993300\">krewny po Adamie<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;wcale nie krewny&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 356<\/span>, cho\u0107 te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">krewny po Adamie<br \/>\ni Ewie<\/i><\/span> ( <span style=\"color: #00CCFF\">Red<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 6<\/span>, jest kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">krewny<br \/>\np&ograve; Jadamie i Jewie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 254<\/span>, a por\u00f3wnaj o Ewie, matce wszystkich<br \/>\n\u017cyj\u0105cych <span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 3, 20<\/span>. Z kolei wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">dobrze<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; jak Jadam&ograve;wi w raju<\/i><\/span> &#8216;komu\u015b si\u0119 powodzi&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  21<\/span><br \/>\njest wariantem polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">mi\u0142o, dobrze<br \/>\njak w raju<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 17<\/span>. Przy okazji wymieni\u0107 mo\u017cna inne z cz\u0142onem raj: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bi\u0142o nam jak w raju<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS IX 138 <\/span>(= polskiemu) z<br \/>\nwariantem <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c c&#235;downie jak w raju <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Ram 16 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>miec s&atilde; jak w raju<\/i><\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>) wobec<br \/>\npolskiego <i><span style=\"color: #993300\">czu\u0107 si\u0119 jak w raju <\/i><\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\">mie\u0107 si\u0119 jak w niebie <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 499, II 8<\/span>; <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017c&#235;c jak w raju<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 293<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Budz 73 <\/span>(= polskiemu); <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>cep\u0142o jak w raju <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 128 <\/span>= ma\u0142opolskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 319<\/span><br \/>\n= czeskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 99<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">cep\u0142o jak w<br \/>\npiekle<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>), a do innych z <span style=\"color: #993300\"><i>raj<\/i><\/span> zobacz pod <span style=\"color: #00CCFF\">nieb&ograve;<\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;d Jadama rozp&ograve;cz&#235;nac<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;nie doko\u0144czy\u0107 roboty&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 68 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu, w tym cieszy\u0144skiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zaczyno od Adama<\/i><\/span> &#8216;od nowa&#8217; (<span style=\"color: #00CCFF\">Cincia\u0142a<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ond<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 227<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Wal 93 <\/span>= czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">za&#269;&#237;nat od Adama<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 9 <\/span>i<br \/>\ns\u0142owackiemu potocznemu <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 10 <\/span>wobec polskiego literackiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>od Adama i Ewy<\/i><\/span> &#8216;od pocz\u0105tku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 82 <\/span>i<br \/>\nhistorycznego <i><span style=\"color: #993300\">Mow\u0119 od Adama pocz\u0105wszy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n6<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">Zaczyno od<br \/>\npi&#233;rwszej Moj\u017ceszowej<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 518<\/span>, tj. od Ksi\u0119gi Rodzaju. Oryginalne s\u0105<br \/>\ndwa przys\u0142owia: <i><span style=\"color: #993300\">Jadam mi&#244;\u0142 cz&#235;sti roz&#235;m,<br \/>\np&ograve;czim &ograve;n nie za\u017ciw&#244;\u0142, jak &ograve;n zacz\u0105\u0142 za\u017c&#235;wac, t&#233; m&ugrave;<br \/>\nroz&#235;m scemni&#244;\u0142<\/i><\/span> (Kartoszyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 170<\/span>, stanowi\u0105ce aluzj\u0119 do Adama, kt\u00f3ry<br \/>\nzacz\u0105\u0142 niby nami\u0119tnie &#8211; jak Kaszuba &#8211; za\u017cywa\u0107 tabak\u0119, co spowodowa\u0107 te\u017c mia\u0142o,<br \/>\n\u017ce &#8211; jak g\u0142osi przys\u0142owie &#8211; <i><span style=\"color: #993300\">Jewa jab\u0142k&ograve;<br \/>\nzjad\u0142a, a Jadam&ograve;wi &ograve;grizk&atilde; da<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n555<\/span>) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">Jewa da\u0142a, Jadam wz\u0105\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n68 <\/span>= cieszy\u0144skiemu obok kaszubskiego <i><span style=\"color: #993300\">Jewa<br \/>\nsk&ugrave;s&#235;\u0142a, a Jadam zj&#244;d\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 68 <\/span>jako wariant polskiego<br \/>\nhistorycznego <i><span style=\"color: #993300\">Ewa zgrzeszy\u0142a, Adama skusi\u0142a<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 555<\/span>, co z tekstu biblijnego <span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 3, 6<\/span>. Z podanych przyk\u0142ad\u00f3w wynika, \u017ce<br \/>\nbiblijni pierwsi rodzice do\u015b\u0107 cz\u0119sto pojawiaj\u0105 si\u0119 we frazeologii kaszubskiej,<br \/>\npodobnie jak Moj\u017cesz czy Abraham (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">wy\u017cej<\/span>), a do Ewy por\u00f3wnaj jeszcze: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w Jewich ruchnach<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lab III 68 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(b&#235;c) w stroju Jew&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = polskiemu potocznemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>by\u0107 w stroju Ewy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (por\u00f3wnaj polskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w adamowym stroju<\/i><\/span> &#8216;nago&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 82<\/span>) = czeskiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&#253;t v rouchu Evin&#038;#277<\/span><\/i>; <i><span style=\"color: #993300\">(Adamov&#277;)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 217 <\/span>=<br \/>\ns\u0142owackiemu potocznemu <i><span style=\"color: #993300\">[by&#357;] v Evinom r&#250;chu (&#250;bore)<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sm 59 <\/span>i g\u00f3rno\u0142u\u017cyckiemu <i><span style=\"color: #993300\">kostim J&#277;winy<\/i><\/span> =<br \/>\nrosyjskiemu <i><span style=\"color: #993300\">kostjum Jewy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Trof 93<\/span>, nawi\u0105zuj\u0105cy<br \/>\ndo biblijnego listka figowego <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 220 <\/span>i zapo\u017cyczenie kaszubskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>listk fig&ograve;wi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 36<\/span>, do czego por\u00f3wnaj <span style=\"color: #00CCFF\">Rdz<br \/>\n3, 7<\/span>. Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">(b&#235;c) g&ograve;l&#235;chny (nad\u017ci) jak<br \/>\ng&ograve; P\u00f3n B\u00f3g stw&ograve;rzi\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 36, <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 338, III 181, V 416 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu) \u0142\u0105czy si\u0119 z biblijnym <i><span style=\"color: #993300\">A byli oboje nadzy<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 2, 24 <\/span>i posiada wariant <i><span style=\"color: #993300\">jak k&ograve;g&ograve;<br \/>\nP\u00f3n B\u00f3g stw&ograve;rzi\u0142 &ograve;d stop&#235; do cz&#235;ba<\/i><\/span> jako wariant polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>od st\u00f3p do g\u0142\u00f3w<\/i><\/span>. Do dzieci Adama i Ewy odnosi si\u0119<br \/>\nporzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">W B\u00f3rk&ugrave; Kajn zg&ugrave;bi\u0142<br \/>\np&#244;\u0142k&atilde;<\/i><\/span> &#8211; aluzja do mieszka\u0144c\u00f3w wsi Borek w Kartuskiem, s\u0142yn\u0105cej z<br \/>\nbijatyk <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 17 <\/span>jako wariant polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">W<br \/>\ng\u00f3rach \u017cywieckich Kain pa\u0142k\u0119 zgubi\u0142 <\/i><\/span>(1853 <span style=\"color: #00CCFF\">Lipi\u0144ski<\/span>) &#8211; aluzja do rozboj\u00f3w<br \/>\ntam\u017ce <span style=\"color: #00CCFF\">MG III 258<\/span>. <\/p>\n<p>Kaszubski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">kapn\u0105\u0142 n\u00f3m [z&#244;r\u00f3bk] jak manna z<br \/>\nnieba<\/i><\/span> &#8216;niespodziewanie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 200 <\/span>jest &#8211; pod wp\u0142ywem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>kapn\u0105c co k&ograve;m&ugrave;<\/i><\/span> &#8211; wariantem innego: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>to jakb&#235; manna z nieba zleca<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 96 <\/span>(= polskiemu),<br \/>\nco z obrazu i tekstu biblijnego (<span style=\"color: #00CCFF\">Lb 11, 9<\/span>).  Podobnie zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>spasc jak d&#233;szcz z nieba<\/i><\/span> &#8216;nagle i obficie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 199<\/span><br \/>\n(= polskiemu), zapewne w wyniku kontaminacji z powy\u017cszym oraz zwrotem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>spa\u015b\u0107 z deszczem<\/i><\/span> &#8216;niespodziewanie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 165<\/span>. Z<br \/>\nkontaminacji powsta\u0142 te\u017c zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wskrzes&#235;c<br \/>\n&ugrave;mar\u0142&#233;g&ograve; do \u017c&#235;c&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS XI 178<\/span>, mianowicie wskrzesi\u0107<br \/>\numar\u0142ego i przywr\u00f3ci\u0107 kogo do \u017cycia, a por\u00f3wnaj tu m.in. o wskrzeszeniu \u0141azarza<br \/>\nz Betanii (<span style=\"color: #00CCFF\">J 11<\/span>).  Skr\u00f3conym wariantem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">napoi\u0107<br \/>\nkogo octem i \u017c\u00f3\u0142ci\u0105<\/i><\/span> &#8216;sprawi\u0107 komu zaw\u00f3d, b\u00f3l&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 545 <\/span>jest kaszubskie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">&ograve;ct&atilde; k&ograve;g&ograve;s<br \/>\nnap&ograve;jic<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 116<\/span>, a por\u00f3wnaj inne: polskie <span style=\"color: \n#993300\"><i>\u017c\u00f3\u0142ci\u0105 \u017cycie zaprawi\u0107<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 964 <\/span>czy biblijne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>I dali mu pi\u0107 wino z \u017c\u00f3\u0142ci\u0105 zmieszane<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 27, 34<\/span>.<br \/>\nMo\u017ce z nimi wi\u0105\u017ce si\u0119 oryginalne porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">Pi\u0142 t&#235;<br \/>\n&ograve;ct?<\/i><\/span> &#8211; do cz\u0142owieka m\u00f3wi\u0105cego trzy po trzy <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 268<\/span>, wed\u0142ug<br \/>\nwzoru <i><span style=\"color: #993300\">blekotu si\u0119 obje\u015b\u0107<\/i><\/span>. Przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chto seje niezg&ograve;d&atilde;, zbi&#233;r&#244;<br \/>\nb&ugrave;rz&atilde;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 6 <\/span>jako wariant <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nseje wiater, zbi&#233;r&#244; b&ugrave;rz&atilde;<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span>), notowany jest w<br \/>\npolszczy\u017anie od 1851 r., m.in. cieszy\u0144skie <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 172<\/span>, bior\u0105c pocz\u0105tek w<br \/>\nbiblijnym <i><span style=\"color: #993300\">Bo wiatr sia\u0107 b\u0119d\u0105, a wicher po\u017cn\u0105 <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Oz<br \/>\n8, 7<\/span>, rejestrowanego od 1521 r. <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 172<\/span>. Osobliwie skr\u00f3cone i w zwi\u0105zku z<br \/>\ntym zmienione strukturalnie jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\nmiecz&#235;je, teg&ograve; zamiecz&#235;j\u0105<\/i><\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 155 <\/span>wobec polskiego<br \/>\nbiblijnego <i><span style=\"color: #993300\">Kto mieczem wojuje, od miecza ginie<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 749 <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 26, 52<\/span>. <\/span><\/p>\n<p>Teraz zaprezentowane zostan\u0105 frazeologizmy kaszubskie znane tak\u017ce gwarowej<br \/>\npolszczy\u017anie i polskiej paremiografii historycznej, przy czym przewa\u017ca\u0107 b\u0119d\u0105<br \/>\ntutaj przys\u0142owia. O zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;g\u00f3niac di&#244;ch\u0142a<br \/>\np&ugrave;rtk&atilde;<\/i><\/span> wobec <i><span style=\"color: #993300\">wyp\u0119dza\u0107 diab\u0142a<br \/>\nBelzebubem<\/i><\/span> by\u0142a mowa (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>). Przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto<br \/>\ns&atilde; s\u00f3m chw&#244;li, nie jest w&#244;rt chwa\u0142&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 61 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu (w tym<br \/>\ncieszy\u0144skiemu) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 289 <\/span>wywodzi si\u0119 ze s\u0142\u00f3w Jezusa: <i><span style=\"color: #993300\">Je\u017ali<br \/>\nsi\u0119 Ja sam chwal\u0119, chwa\u0142a moja nic nie jest<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">J 8, 54<\/span>. Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Job&ograve;w&#233; nieszczesc&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 65 <\/span>uzna\u0107 mo\u017cna za<br \/>\nwariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">hiobowa wie\u015b\u0107<\/i><\/span> &#8216;wiadomo\u015b\u0107 o<br \/>\nnieszcz\u0119\u015bciu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 278 <\/span>w rezultacie kontaminacji z wyra\u017ceniem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wielkie nieszcz\u0119\u015bcie<\/i><\/span>, jakie w istocie dotkn\u0119\u0142o<br \/>\nHioba (por. <span style=\"color: #00CCFF\">Job<\/span>), wypowiadaj\u0105cego mimo to przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Pan<br \/>\nda\u0142, Pan odj\u0105\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Job 1, 21<\/span>, znane Kaszubom w postaci: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>B\u00f3g d&#244;\u0142, B\u00f3g wz\u0105\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 118 <\/span>= polskiemu<br \/>\nhistorycznemu (od 1558), \u015bl\u0105skiemu (w tym cieszy\u0144skiemu) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 148<\/span>,<br \/>\nposiadaj\u0105cym wariant <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g d&#244;\u0142, B\u00f3g wz\u0105\u0142, B\u00f3g z&#244;s<\/i><\/span><br \/>\n(= zn\u00f3w) <i><span style=\"color: #993300\">d&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19<\/span>, te\u017c wobec polskiego<br \/>\ngwarowego <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g wzi\u0105\u0142, B\u00f3g da &#8211; wiele rozda\u0142, wiele<br \/>\njeszcze ma<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 149 <\/span>z trzecim rozszerzaj\u0105cym cz\u0142onem w wyniku<br \/>\nkontaminacji z innym: <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g ma wi\u0119cej, ni\u017c rozda\u0142 <\/i><\/span>(zob.<br \/>\nni\u017cej). Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">cerpl&#235;wi jak Job<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 129 <\/span>=<br \/>\nczeskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 142 <\/span>i cieszy\u0144skiemu, ale polski wariant historyczny <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Jobowa cierpliwo\u015b\u0107<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 784, <\/span>a o cierpliwo\u015bci tej<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Job 12<\/span>, wyra\u017cenie za\u015b <i><span style=\"color: #993300\">Jobow\u0105 cierpliwo\u015b\u0107<br \/>\ns\u0142yszeli\u015bcie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Jk 5, 11<\/span>. Tylko z polskiego gwarowego znany jest kaszubski<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">sedzec jak Job na k&ugrave;pie gnoju<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 289 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu (<span style=\"color: #00CCFF\">Lompa<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 182 <\/span>(w tym cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 784<\/span>), wywodz\u0105cy<br \/>\nsi\u0119 z biblijnego <i><span style=\"color: #993300\">szatan (&#8230;) zarazi\u0142 Joba wrzodem<br \/>\nbardzo z\u0142ym od stopy nogi a\u017c do wierzchu g\u0142owy jego: Kt\u00f3ry rop\u0119 skorup\u0105<br \/>\noskrobywa\u0142, siedz\u0105c na gnoju<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Job 2, 7-8<\/span>. Z materia\u0142u wida\u0107, i\u017c motyw<br \/>\nstarotestamentowego Hioba jest bardzo popularny w kaszubskiej frazeologii.<\/p>\n<p>A oto dalsze przyk\u0142ady frazeologizm\u00f3w kaszubskich po\u015bwiadczonych r\u00f3wnie\u017c w<br \/>\ngwarowej polsczy\u017anie. Dwa dotycz\u0105 cechy intelektualnej kr\u00f3la Salomona: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>miec salam&ograve;\u0144sczi roz&#235;m<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lab II 25 <\/span>wobec<br \/>\npolskich <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 \u0142eb salomonowy<\/i><\/span> czy <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>mie\u0107 do czego salomonow\u0105 g\u0142ow\u0119<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 140<\/span>, o czym<br \/>\nobszernie <span style=\"color: #00CCFF\">Krl 4, 29-30 <\/span>oraz <i><span style=\"color: #993300\"><i>m\u0105dri jak<br \/>\nSalam&ograve;na b&ugrave;ks&#235;<\/i><\/i><\/span> (= spodnie) <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 20 <\/span>obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>m\u0105dri jak Salom&ograve;now&#233; b&ugrave;ks&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 107,<br \/>\n190 <\/span>= polskiemu gwarowemu (np. <span style=\"color: #00CCFF\">Petrow<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Prymus<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 139 <\/span>= polskiemu<br \/>\nironicznemu <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 430 <\/span>= s\u0142owackiemu \u017cartobliwemu i ironicznemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>m&#250;dry ako &#352;alam&#250;nove nohavice<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 244 <\/span>i kaszubski<br \/>\nwariant <i><span style=\"color: #993300\">m\u0105dri jak Salam\u00f3now&#233; k&ugrave;rp&#235;<\/i><\/span> (=<br \/>\nbuty) <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, do czego por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">m\u0105dri jak [kr\u00f3l] Salam&ograve;n<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I<br \/>\n7<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 35<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Budz   8 <\/span>(= polskiemu) i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142upi<br \/>\njak k&ugrave;rp<\/i><\/span>. Dla okre\u015blenia wieku odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do Matuzalema, kt\u00f3ry<br \/>\n\u017cy\u0142 969 <\/span>lat (<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 5, 27<\/span>), w wyra\u017ceniu <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;ri jak<br \/>\nMatuzalem<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> ( i wariant <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;ri (\u017c&#235;c) jak<br \/>\nMatuzalem, co \u017ci\u0142 prawie t&#235;s\u0105c lat<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>) = s\u0142owackiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>star&#253; ako Matuzalem<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 133 <\/span>i czeskie potoczne <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI<br \/>\n205<\/span>, a por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">Matuzalemowe lata<\/i><\/span> i<br \/>\n(gwarowe) <i><span style=\"color: #993300\">\u017cy\u0142 tak d\u0142ugo jak Matuzalem<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n417<\/span>. Do sposobu zachowania odnosi si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">sedzec<br \/>\n(w priz&#235;) jakno J\u00f3nasz w wielor&#235;bie<\/i><\/span> (np. o uwi\u0119zionym Czarli\u0144skim) <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz<br \/>\n34 <\/span>jako wariant cieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">krynci sie jak J\u00f3nasz<br \/>\nwe wielorybie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 874<\/span>, co aluzj\u0105 do opowie\u015bci biblijnych o Jonaszu,<br \/>\nkt\u00f3ry przesiedzia\u0142 w brzuchu wieloryba trzy doby (<span style=\"color: #00CCFF\">Jon 2, 1<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 12, 40<\/span>).  Tak\u017ce<br \/>\nzachowania si\u0119 dotyczy zwrot <i><span style=\"color: #993300\">sedzec jak taczi sams\u00f3n<\/i><\/span><br \/>\n(= odludek) &#8216;o milczku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 14<\/span>, kt\u00f3ry mo\u017cna uzna\u0107 za wariant cieszy\u0144skiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>chodzi jak Sams\u00f3n<\/i><\/span> i np. <i><span style=\"color: #993300\">\u017cyje<br \/>\njak Samson <\/i><\/span>(<span style=\"color: #00CCFF\">Reymont<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 142<\/span>, \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 z biblijnym Samsonem, kt\u00f3ry<br \/>\npo utracie \u017cony \u017cy\u0142 samotnie w jaskini (<span style=\"color: #00CCFF\">Sdz 13-16<\/span>), chocia\u017c wykorzystuj\u0105 wt\u00f3rne<br \/>\nskojarzenia cz\u0142onu <i><span style=\"color: #993300\">sams\u00f3n<\/i><\/span>. Do wzrostu<br \/>\nnatomiast odnosz\u0105 si\u0119: oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">ch\u0142op jak<br \/>\nG&ograve;li&#244;t<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;lbrzymi jak<br \/>\nG&ograve;l&#235;j&#244;t m&ograve;cny<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Budz 85 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">g&ograve;l&#235;jowati<br \/>\nch\u0142op<\/i><\/span> &#8216;o silnym i wysokim cz\u0142owieku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Budz 8<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzec<br \/>\njak Dawid i G&ograve;li&#244;t<\/i><\/span> &#8216;o niskim i wysokim&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> jako wariant polskiego<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">wygl\u0105da jak Dawid przy Goliacie <\/i><\/span>(1902<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Goldstein<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 696 <\/span>i czeskiego <i><span style=\"color: #993300\">jsou jako David a<br \/>\nGoli&#225;&#353;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 78<\/span>, a por\u00f3wnaj odpowiedni obraz biblijny (<span style=\"color: #00CCFF\">1 Sm 17, 4, 14,<br \/>\n42<\/span>).  Inny oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">jic na k&ograve;g&ograve;<br \/>\njak Dawid na G&ograve;liata<\/i><\/span> &#8216;gtdy kto\u015b mniejszy i s\u0142abszy bije si\u0119 z<br \/>\nwi\u0119kszym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> wyzyskuje ten\u017ce obraz. Motyw to na Kaszubach popularny, wyzyskany<br \/>\nte\u017c przez A. Majkowskiego w &#8222;\u017b&#235;cym i przig&ograve;dach Rem&ugrave;sa&#8221;. Inny<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">le\u017cec jak taczi \u0142az&#244;rz<\/i><\/span> (= n\u0119dzarz) &#8216;o<br \/>\nkim\u015b brudnym, le\u017c\u0105cym w \u0142achmanach lub brudach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 20<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 12 <\/span>(por\u00f3wnaj<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">le\u017cec jak n&atilde;dz&#244;rz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 201<\/span>) =<br \/>\npolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">le\u017cy jak \u0141azarz<\/i><\/span> (1830 <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">W\u00f3jcicki i<br \/>\ninni<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 338 <\/span>= czeskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 186<\/span>, wi\u0105\u017c\u0105cy si\u0119 z biblijn\u0105 przypowie\u015bci\u0105 o<br \/>\nbogaczu i \u0141azarzu (<span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 16, 19-20<\/span>).  I wreszcie wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">sodoma<br \/>\ni g&ograve;m&ograve;ra<\/i><\/span>: a) &#8216;awantura&#8217;; b) &#8216;rozpusta&#8217; = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVII 295<\/span>, w znaczeniu drugim = polskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 252, <\/span><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 266<\/span>, co z<br \/>\nbiblijnego. <i><span style=\"color: #993300\">Krzyk Sodomy i Gomory rozmno\u017cy\u0142 si\u0119, i grzech ich zbytnie oci\u0119\u017ca\u0142<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 18, 20 <\/span>i dalej: <i><span style=\"color: #993300\">Tedy Pan d\u017cd\u017cy\u0142 na Sodom\u0119 i<br \/>\nGomor\u0119 siark\u0105 i ogniem&#8230;<\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 19, 24<\/span>; por\u00f3wnaj te\u017c <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 17, 28-29<\/span>.).<br \/>\nNietrudno zauwa\u017cy\u0107, i\u017c znaczenie &#8216;awantura&#8217; wysz\u0142o z bardziej dos\u0142ownego<br \/>\nrozumienia owego krzyku Sodomy i Gomory, a por\u00f3wnaj tu <i><span style=\"color: #993300\">sudoma<br \/>\nporobiona<\/i><\/span> (Podlasie) &#8216;o zniszczeniu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">TGB 35 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">szoduma<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;wichura&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 1011<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">AJKLW II 170<\/span>. O znajomo\u015bci tekstu biblijnego \u015bwiadczy te\u017c <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>stojec sztiwno jak ten b&#244;\u0142w\u00f3n sol&#235; [w cht&#235;r&#235;n przed<br \/>\np&#244;r&atilde; t&#235;s\u0105cami latmi Lotowa bia\u0142ka b&#235;\u0142a zamienion&#244;] <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Budz   97 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>kszt&#244;\u0142t Lotow&#233; bia\u0142czi w p&ograve;stac&#235;ji filera<br \/>\nsolon&#233;h&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Budz   74 <\/span>= polskiemu historycznemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 316 <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 19,<br \/>\n26<\/span>. <\/p>\n<p>Na koniec kilka przys\u0142\u00f3w kaszubskich znanych te\u017c z polskiego gwarowego i zwykle<br \/>\nz historycznej paremiografii. Przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">B\u00f3g m&#244;<br \/>\nwic&#233;, jak rozd&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 5 <\/span>jest notowane od 1614 r., znane zw\u0142aszcza na<br \/>\n\u015al\u0105sku i Mazurach <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 150<\/span>, bior\u0105c pocz\u0105tek w <span style=\"color: #00CCFF\">2 Krn 25, 9<\/span>. Przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Co chto zas&#244;\u0142, to zbi&#233;r&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 64 <\/span>po\u015bwiadczone<br \/>\nzosta\u0142o w 1579 r., lecz w formie <i><span style=\"color: #993300\">Co zasiejesz, to<br \/>\nzbiera\u0107 b\u0119dziesz <\/i><\/span>kontynuowane w Cieszy\u0144skiem i Kieleckiem <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III<br \/>\n169-170<\/span>, a wyj\u015bciem ich biblijne <i><span style=\"color: #993300\">Co b\u0119dzie sia\u0142<br \/>\ncz\u0142owiek, to te\u017c i b\u0119dzie \u017c\u0105\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ga 6, 7<\/span>. Kolejne przys\u0142owie posiada<br \/>\nwprowadzenie: <i><span style=\"color: #993300\">Pism&ograve; swi&atilde;t&#233; tak<br \/>\np&ograve;wi&#244;d&#244;: Chto nie robi, niech nie j&#244;d&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 153<\/span>, bli\u017cej za\u015b<br \/>\nprecyzuje to polskie historyczne <i><span style=\"color: #993300\">Kto nie robi, niech<br \/>\nnie je<\/i><\/span>, m\u00f3wi \u015bw. Pawe\u0142 (1581), a w Cieszy\u0144skiem przypisuj\u0105 je Hiobowi<br \/>\nlub \u015bw. Piotrowi <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 1055<\/span>, gdy \u017ar\u00f3d\u0142em jest istotnie \u015bw. Pawe\u0142 (<span style=\"color: #00CCFF\">2 Tes 3,<br \/>\n10<\/span>).  Przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Nie s\u0105dz, a cebie nie b\u0105d\u0105 s\u0105dz&#235;l&#235;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 126 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 155<\/span>) posiada dokumentacj\u0119 od 1595 r., ale w tej nieco<br \/>\nuwsp\u00f3\u0142cze\u015bnionej formie dopiero od 1849 r., szczeg\u00f3lnie ze \u015al\u0105ska <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 148<\/span>,<br \/>\nlecz ju\u017c u Wujka: <i><span style=\"color: #993300\">Nie s\u0105d\u017acie, aby\u015bcie nie byli<br \/>\ns\u0105dzeni<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 7, 1 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141k 6, 37<\/span>).  Na Kaszubach posiada ono osobliwy<br \/>\nwariant <i><span style=\"color: #993300\">Nie s\u0105dz nik&ograve;g&ograve;, Pan B\u00f3g<br \/>\n&ograve;d teg&ograve;<\/i><\/span> (Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 126, <\/span>mo\u017ce pod wp\u0142ywem innego uj\u0119cia<br \/>\nw <span style=\"color: #00CCFF\">Rdz 2, 2<\/span>. W dwu wariantach wyst\u0119puje przys\u0142owie z <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 15, 14<\/span>: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>A \u015blepy je\u015bli by \u015blepego prowadzi\u0142, obadwa w d\u00f3\u0142 wpadaj\u0105<\/i><\/span>,<br \/>\nmianowicie: <i><span style=\"color: #993300\">Jak s&atilde; slepi prowadz\u0105,<br \/>\n&ograve;baj w k&ugrave;l&atilde;<\/i><\/span> (= d\u00f3\u0142) <i><span style=\"color: #993300\">wpadn\u0105<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 176<\/span>, mniej wi\u0119cej w tej postaci od 1551 r., ale najbli\u017csze cieszy\u0144skie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Jak \u015blepy \u015blepego prowadzi, to obaj w d\u00f3\u0142 wpadn\u0105 <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 434<\/span>, i <i><span style=\"color: #993300\">Tak d\u0142ug&ograve; slepi slep&#233;g&ograve;<br \/>\nprowadzy, ja\u017c &ograve;ni &ograve;baj w k&ugrave;l&atilde; wpadn\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 73<\/span><br \/>\nz widocznym wp\u0142ywem struktury przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">Tak<br \/>\nd\u0142ug&ograve; zb\u00f3n w&ograve;d&atilde; nosy\u0142, ja\u017c m&ugrave; s&atilde;<br \/>\n&ugrave;ch&ograve; &ugrave;rwa\u0142o<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Na zako\u0144czenie przys\u0142owie, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142oby raczej do tych motywowanych<br \/>\nmodlitwami czy nabo\u017ce\u0144stwami, cho\u0107 pozostaj\u0105ce w zwi\u0105zku z histori\u0105 M\u0119ki<br \/>\nPa\u0144skiej, mianowicie: <i><span style=\"color: #993300\">S\u0142odczi Jezu, p&ograve;\u017cicz, a<br \/>\ng&ograve;rzk&#244; m&atilde;ko, &ograve;dd&#244;j<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 102 <\/span>= polskiemu<br \/>\nhistorycznemu (1894), mazowieckiemu, kujawskiemu i cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 861<\/span>,<br \/>\nprzy czym ma ono wariant <i><span style=\"color: #993300\">P&ograve;\u017ciczk to &#8222;s\u0142odczi<br \/>\nJezu&#8221;, a &ograve;dd&#244;wk to &#8222;g&ograve;rzczi Panie&#8221;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 102 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Czej chto przi\u0144dze na p&ograve;\u017ciczk, tej &#8222;mi\u0142i Jezu&#8221;, a<br \/>\njak na &ograve;dd&#244;wk, tej &#8222;g&ograve;rzk&#244; m&atilde;ka&#8221;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 157<\/span>, a ten<br \/>\ndrugi najlepiej chyba t\u0142umaczy rodow\u00f3d wtr\u0105ce\u0144, tj z pie\u015bni &#8222;Jezu Chryste,<br \/>\nPanie mi\u0142y&#8221; wymieniaj\u0105ce si\u0119 na <i><span style=\"color: #993300\">&#8222;s\u0142odki Jezus&#8221;<\/i><\/span><br \/>\nz &#8222;Gorzkich \u017cal\u00f3w&#8221;, czym t\u0142umaczy\u0107 trzeba te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">&#8222;g&ograve;rzk&#244;<br \/>\nm&atilde;ka&#8221;<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>4. 2. 6. 2. <a name=\"Frazeologizmy wywodz\u0105ce si\u0119 z modlitw i nabo\u017ce\u0144stw\">Frazeologizmy wywodz\u0105ce si\u0119 z modlitw i nabo\u017ce\u0144stw<\/a>.<\/p>\n<p>Ponad 110 frazeologizm\u00f3w o tej genezie om\u00f3wiono mniej wi\u0119cej wed\u0142ug poni\u017cszego<br \/>\nporz\u0105dku: o modleniu si\u0119 i pacierzu w og\u00f3le, o \u017cegnaniu si\u0119 i znaku krzy\u017ca, o<br \/>\n<i>Credo<\/i> i <i>Pater Noster<\/i>, litanii i r\u00f3\u017ca\u0144cu, godzinkach, pozdrowieniu anielskim,<br \/>\npie\u015bniach, o amen, alleluja i gloria, ewangelii i kazaniu, wreszcie w<br \/>\nnabo\u017ce\u0144stwach.<\/p>\n<p>Na pocz\u0105tek oryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto s&atilde; wiele m&ograve;dli, ten za<br \/>\nma\u0142o robi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 515 <\/span>i oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;dl&#235;c<br \/>\ns&atilde; p&ograve; k\u0142osach<\/i><\/span> &#8216;modli\u0107 si\u0119 tylko wargami&#8217; (Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n175<\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve; k\u0142osach<\/i><\/span> &#8216;po \u0142epkach&#8217;.<br \/>\nTak\u017ce oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;dl&#235;c s&atilde;<br \/>\njak mich<\/i><\/span> (= mnich) <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 100<\/span>, natomiast wyst\u0119puj\u0105cy w oryginalnym<br \/>\nprzys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Czej tatk m&#244; g\u00f3rz, tej le dzeck&ograve;,<br \/>\nr&atilde;czczi z\u0142\u00f3\u017c <\/i><\/span>&#8216;przyznaj si\u0119 do winy&#8217; (Pot\u0119gowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 343 <\/span>zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>r&atilde;ce z\u0142o\u017c&#235;c (sk\u0142adac)<\/i><\/span> &#8216;modli\u0107 si\u0119,<br \/>\nspokornie\u0107&#8217; posiada odpowiednik mazowiecki <i><span style=\"color: #993300\">rynce<br \/>\nz\u0142ozy\u0107<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Dob 116<\/span>. Sk\u0142adanie r\u0105k towarzyszy modlitwie podobnie jak<br \/>\nuderzanie si\u0119 zamkni\u0119t\u0105 d\u0142oni\u0105 w piersi, sk\u0105d zwrot <i><span style=\"color: #993300\">bic<br \/>\ns&atilde; w piers&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 50 <\/span>oraz <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;derz&#235;c<br \/>\ns&atilde; w piers&#235;<\/i><\/span> &#8216;uzna\u0107 swoj\u0105 win\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 334<\/span>, oba zwroty znane<br \/>\npolszczy\u017anie <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 100<\/span>. <\/p>\n<p>Cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">pacierz<\/i><\/span> wchodzi w sk\u0142ad: oryginalnego<br \/>\nwyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c&#233; p&#244;curz<\/i><\/span> &#8216;modlitwa&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n151 <\/span>i antonimicznego <i><span style=\"color: #993300\">di&#244;bli p&#244;c&#233;rz<\/i><\/span> &#8216;na\u0142\u00f3g<br \/>\nprzeklinania&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 5 <\/span>oraz <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rny p&#244;curz<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;czary, gus\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 151<\/span>, wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">robaczi<\/i><\/span> (= nienabo\u017cny) <i><span style=\"color: #993300\">p&#244;c&#233;rz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV<br \/>\n300 <\/span>= che\u0142mi\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 762<\/span>, te\u017c w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">robaczi<br \/>\np&#244;c&#233;rz klepac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19 <\/span>= polskiemu <i><span style=\"color: #993300\">odmawia\u0107<br \/>\nrobaczywe pacierze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 762 <\/span>wobec dawnego polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>odmawia\u0107 parszywe pacierze <\/i><\/span>&#8216;przeklina\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 634<\/span>.<br \/>\nZwrot <i><span style=\"color: #993300\">(s)klepac p&#244;c&#233;rz<\/i><\/span> &#8216;odm\u00f3wi\u0107 byle jak&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lor<br \/>\nI 348, 647 <\/span>(= polskiemu), natomiast oryginalny jest zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>m&ograve;tac p&#244;cerz<\/i><\/span> &#8216;\u015bpieszy\u0107 si\u0119 podczas modlitwy&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 168<\/span>. Ostatnie dwa zwroty \u0142atwiej i lepiej si\u0119 zrozumie, kiedy zna si\u0119<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Chto p&#244;curz m\u00f3wi le\u017c\u0105co, teg&ograve; Pan<br \/>\nB\u00f3g s\u0142&#235;ch&#244; spi\u0105co<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>= polskiemu gwarowemu i historycznemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n762<\/span>. Pacierz nale\u017cy odmawia\u0107 nabo\u017cnie, poniewa\u017c &#8211; zgodnie z oryginalnym<br \/>\nprzys\u0142owiem: <i><span style=\"color: #993300\">Jaczi p&#244;c&#233;rz, taczi ca\u0142i dz&#233;\u0144<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIV 5<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj inne: <i><span style=\"color: #993300\">Niedobry b\u0119dziesz<br \/>\nmia\u0142 dzie\u0144, je\u017celi\u015b rano pacierza dobrze nie m\u00f3wi\u0142<\/i><\/span> (1862) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 762<\/span>.<br \/>\nPosiada to podteksty wierzeniowe, wyra\u017cone w oryginalnym przys\u0142owiu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Bez p&#244;cerza nie ch&ograve;dz&#235; we w&#233;r&#235;, b&ograve; ce weznie<br \/>\nk\u00f3\u0144sk&#244; szp&#233;ra<\/i><\/span> (= diabe\u0142) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 199 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.4.<\/span>). Tylko \u017bydzi swoje<br \/>\nmodlitwy odmawiaj\u0105 z nakryt\u0105 g\u0142ow\u0105, sk\u0105d oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ograve; \u017c&#235;dowsk&ugrave; m\u00f3wic p&#244;cerz<\/i><\/span> &#8216;modli\u0107 si\u0119<br \/>\nz nakryt\u0105 g\u0142ow\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 300<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>. Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">m\u00f3wic<br \/>\n\u017cidzczi p&#244;cerz<\/i><\/span> &#8216;gdera\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 300<\/span>, podobnie wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017c&#235;dowscz&#233; p&#244;cerze<\/i><\/span> &#8216;ziemniaki z d\u0142ugim p\u0119dem<br \/>\nwyrastaj\u0105cym wiosn\u0105 w piwnicy&#8217; (Wiele, Brusy, Przytarnia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 300 <\/span>jako aluzja<br \/>\ndo filakterii (amuletu), tj. u\u017cywanego przy modlitwach zwitka pergaminowego, na<br \/>\nkt\u00f3rym wypisane s\u0105 przykazania Bo\u017ce.<\/p>\n<p>Do oryginalnych nale\u017cy zwrot zwi\u0105zany z przes\u0105dami: <i><span style=\"color: #993300\">zjesc<br \/>\np&#244;c&#233;rz<\/i><\/span> &#8211; gdy si\u0119 go m\u00f3wi przed wieczerz\u0105 (Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 67<\/span>. Zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>d\u0142ud\u017ci p&#244;cerz w&#235;rach&ograve;wac k&ograve;m&ugrave;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;zbi\u0107 mocno&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  61 <\/span>jako wariant polskiego historycznego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>powiedzie\u0107 komu pacierz<\/i><\/span> &#8216;udzieli\u0107 reprymendy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nI 634<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 763 <\/span>wi\u0105\u017ce si\u0119 z innymi, om\u00f3wionymi razem ni\u017cej przy okazji<br \/>\nlitanii. Przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">C&#235;\u017c p&ograve; ps&#235; w<br \/>\nk&ograve;scele, czej p&#244;cerza nie m\u00f3wi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 8<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 4 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 647<\/span>)<br \/>\nznane jest z polskiego gwarowego <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 887<\/span>, analogicznie jak przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Ten ch&ograve;dzy do tacz&#233;g&ograve; k&ograve;sco\u0142a, gdze<br \/>\nszkl\u00f3nkami brz\u0105kaj\u0105<\/i><\/span> &#8216;o pijaku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 76 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chodzi do ko\u015bcio\u0142a, gdzie szklankami dzwoni\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Wal<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 154<\/span>, gdzie nadto cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">By\u0142o to w<br \/>\nko\u015bciele, kaj szkl\u00f3nkami brzinkaj\u00f3m<\/i><\/span> obok polskiego historycznego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>By\u0142 w ko\u015bciele, gdzie szklankami dzwoni\u0105 <\/i><\/span>(1894),<br \/>\nlecz oryginalne jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Tam, gdze czeliszczi<br \/>\nzw&ograve;ni\u0105, tam p&#244;curza nie &ograve;dm&#244;wiaj\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 318<\/span>. <\/p>\n<p>Modlitw\u0119 zaczyna zwykle i ko\u0144czy znak krzy\u017ca, co wyja\u015bnia zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zrobic znak krzi\u017ca<\/i><\/span> &#8216;prze\u017cegna\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 244 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">zrobic znak krzi\u017ca<br \/>\nswi&atilde;t&#233;h&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyKdK 4 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">prze\u017cegnac<br \/>\nkrz&#235;\u017c&atilde; swi&atilde;tim<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 170<\/span>, por\u00f3wnaj polskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017cegna\u0107 (si\u0119) krzy\u017cem<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 363<\/span>. <\/span>Przy \u017cegnaniu si\u0119<br \/>\nwymawiane s\u0105 s\u0142owa: <i><span style=\"color: #993300\">W imi\u0119 Ojca i Syna i Ducha<br \/>\n\u015awi\u0119tego<\/i><\/span>, kt\u00f3rych u\u017cyto tak\u017ce w oryginalnym porzekadle <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>W jimi&atilde; &Ograve;jca i S&#235;na i Ducha niech<br \/>\n&ograve;dst\u0105pi przekl&atilde;t&#244; b&ugrave;cha<\/i><\/span> (= pycha) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 85 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Nic nie zmieni h&#244;pertina <\/i><\/span>(= uparciucha) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w jimi&atilde; &Ograve;jca i Syna<\/i><\/span> (Przodkowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n9<\/span>. Stosowany w magii znak krzy\u017ca (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.5.<\/span>) na\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 na praktyki<br \/>\nchrze\u015bcija\u0144skie, co t\u0142umaczy oryginalne porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">Na<br \/>\njimi&atilde; B&ograve;scz&#233; ja\u017c do P&ograve;m&ograve;rsczi<\/i><\/span> &#8216;\u017cyczenie<br \/>\ndobrej nocy&#8217; (\u015br-zach) i <i><span style=\"color: #993300\">Na jimi&atilde;<br \/>\nB&ograve;scz&#233; jedz do P&ograve;m&ograve;rsczi<\/i><\/span> &#8216;szcz\u0119\u015bliwej drogi&#8217; (pn-zach)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span>, gdzie <i><span style=\"color: #993300\">P&ograve;m&ograve;rsk&#244; <\/i><\/span>&#8216;dawna<br \/>\npruska prowincja <i>Pommern<\/i>, obejmuj\u0105ca zachodni\u0105 i \u015brodkow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107<br \/>\nPomorza&#8217;. Wariantem polskiego historycznego jest \u017cartobliwe <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>W jimi&atilde; &ograve;jca (czij&atilde; &ograve;jca), &#235;<br \/>\nsyna (daj g&atilde;b&#235; Kristina), &#235; ducha swi&atilde;t&#233;h&ograve; (co<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; do t&#233;h&ograve;)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 11<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj<br \/>\nzwi\u0105zane z zabawami adwentowymi w bursach <i><span style=\"color: #993300\">W jimie<br \/>\nojca, kijem ojca, matk\u0119 laskom, sina trzaskom&#8230; <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">S\u0142fol 54<\/span>. Przy okazji<br \/>\nwymie\u0144my od razu parodi\u0119 formu\u0142ki <i>Credo<\/i> (<span style=\"color: #00CCFF\">MG II 232<\/span>), mianowicie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>p&ograve; drodze wst\u0105pie\u0142 do piek\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 257 <\/span>jako<br \/>\nskr\u00f3cony wariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">wst\u0105pi\u0142 do piek\u0142a, po<br \/>\ndrodze mu by\u0142o<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Lompa<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 125<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 867<\/span>, a tak\u017ce oryginaln\u0105 przer\u00f3bk\u0119<br \/>\nmodlitw suplikacyjnych: <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;d z\u0142odzeja,<br \/>\nklaprownic&#235;<\/i><\/span> (= plotkarki) <i><span style=\"color: #993300\">i s\u0142odczich<\/i><\/span><br \/>\n(= ob\u0142udnych) <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;dzy, &ugrave;ch&ograve;w&#244;j nas,<br \/>\nPanie<\/i><\/span> (Bytowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 157<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;d<br \/>\np\u00f3\u0142tora drewna<\/i><\/span> (= cep\u00f3w), <i><span style=\"color: #993300\">drzewnianego<br \/>\ngrzebienia<\/i><\/span> (= grabli), <i><span style=\"color: #993300\">krz&#235;w&#233;g&ograve; \u017celaza<\/i><\/span><br \/>\n(= kosy), <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;bawi nas, Panie<\/i><\/span> &#8211; modl\u0105 si\u0119 po<br \/>\nwsiach na Helu <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 314<\/span>. Ponadto przytoczy\u0107 mo\u017cna podzi\u0119kowanie: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chwa\u0142a i dzi\u0119kczynieni&#233; za to smaczn&#233; najedzeni&#233;<\/i><\/span><br \/>\n(Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 91 <\/span>wed\u0142ug podnios\u0142ej ko\u015bcielnej pie\u015bni, a tak\u017ce wed\u0142ug<br \/>\nmodlitwy powszechnej: <i><span style=\"color: #993300\">Chleba nasz&#233;g&ograve; i sledza<br \/>\ndo teg&ograve;, d&#244;j n\u00f3m dzys&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">RopZkm 40<\/span>. Z <i>Credo<\/i> \u0142\u0105czy si\u0119<br \/>\nwyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">sk\u0142&#244;d ap&ograve;stolsczi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyKdK 4<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 2 <\/span>jako wariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">apostolski sk\u0142ad wiary<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 88 <\/span>i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wmieszac s&atilde; jak Pi\u0142&#244;t w<br \/>\nCredo<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 6<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 134, 255 <\/span>(= polskiemu) o kim\u015b zb\u0119dnym,<br \/>\nniepotrzebnym, w niew\u0142a\u015bciwym miejscu, co aluzj\u0105 do <i><span style=\"color: #993300\">&#8222;um\u0119czon<br \/>\npod Poncjuszem Pi\u0142atem&#8221;<\/i><\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">MG II 298<\/span>).<\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">m&ograve;dl&#235;twa Pansk&#244;<\/i><\/span> &#8216;<i>Pater<br \/>\nnoster<\/i>&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyKdK 4<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 131 <\/span>(= polskiemu) jest \u017ar\u00f3d\u0142em dla wyra\u017cenia <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>chl&#233;b p&ograve;wszedny<\/i><\/span> &#8216;jad\u0142o, nap\u00f3j, odzie\u017c,<br \/>\npieni\u0105dze, maj\u0105tek, te\u017c pobo\u017cna \u017cona&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO 9\/10<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  521<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 75 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu). Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">zazdrzec do<br \/>\nk&ograve;g&ograve; ch&ograve;c na &ograve;jczenasz<\/i><\/span> &#8216;na chwilk\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n305<\/span>, gdy\u017c modlitwa to kr\u00f3tka, natomiast zwrot <i><span style=\"color: #993300\">znac<br \/>\nco jak &ograve;jczenasz<\/i><\/span> &#8216;zna\u0107 dobrze&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = cieszy\u0144skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 588<\/span><br \/>\nwobec polskiego <i><span style=\"color: #993300\">zna\u0107 co jak pacierz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor 863<\/span>,<br \/>\na przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Jim wi&atilde;cy dzecy, tim<br \/>\nwi&atilde;cy &Ograve;jcze nasz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span> jest wariantem polskiego<br \/>\nhistorycznego <i><span style=\"color: #993300\">Gdzie wi\u0119cej dzieci, tam wi\u0119cej Ojcze<br \/>\nnasz<\/i><\/span> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 529 <\/span>i posiada wariant <i><span style=\"color: #993300\">Gdze<br \/>\nwiele nas, tam wiele &ograve;jczenasz<\/i><\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">Czim<br \/>\nwi&atilde;c&#233; nas, tim wi&atilde;c&#233; &ograve;jczenasz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 305<\/span>. <\/p>\n<p>Oryginalne i aktualne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017ci jak<br \/>\n&Ograve;jcze Nasz i Wierz&atilde; w B&ograve;ga<\/i><\/span> &#8216;o wysokim cz\u0142owieku&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Maj  200 <\/span>, \u0142\u0105cz\u0105ce modlitw\u0119 <i>Credo<\/i> i Modlitw\u0119 Pa\u0144sk\u0105 i zbudowane wed\u0142ug<br \/>\nwzoru: <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017ci jak litanij&#244;<\/i><\/span> &#8216;wysoki&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Maj  429<\/span><br \/>\nwobec <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ugi jak loreta\u0144ska litania<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Prus<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nI 440 <\/span>i oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">d\u0142ud\u017ci jak l&#235;tani&#244; do wsz&#235;tczich<br \/>\nswi&atilde;t&#235;ch<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 360<\/span>, por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">litania<br \/>\nczego <\/i><\/span>&#8216;d\u0142ugie, monotonne wyliczanie czego\u015b&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 390 <\/span>i wariant<br \/>\nkaszubski <i><span style=\"color: #993300\">miec czeg&ograve;s (do za\u0142atwieni&#244;) ca\u0142\u0105<br \/>\nl&#235;tani\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 360 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">tam teg&ograve; b&#235;\u0142a ca\u0142&#244;<br \/>\nl&#235;tani&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 360<\/span>. <\/p>\n<p>Om\u00f3wiona tu zostanie zapowiedziana wy\u017cej grupa zwrot\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do bury,<br \/>\nnagany, strofowania i prawienia komu mora\u0142\u00f3w. Kaszubskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(w&#235;)cz&#235;tac k&ograve;m&ugrave; l&#235;tani\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 360 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu) posiada wariant cieszy\u0144ski <i><span style=\"color: #993300\">wy\u015bpiwa\u0107 komu<br \/>\n[ca\u0142\u00f3m] litanija<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 312<\/span>, ale w kaszubszczy\u017anie znane te\u017c s\u0105 warianty<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">&ograve;dmawiac (m\u00f3wic) k&ograve;m&ugrave; l&#235;tani\u0105<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 360<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;cz&#235;tac k&ograve;m&ugrave; kapitel<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Budz 191 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;cz&#235;tac k&ograve;m&ugrave; lewit&#235;<\/i><\/span><br \/>\n(Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 152 <\/span>= czeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">&#269;&#237;st n&#277;komu levity<\/i><\/span><br \/>\n(= nagana) <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 130 <\/span>= g\u00f3rno\u0142u\u017cyckiemu <i><span style=\"color: #993300\">levity &#269;ita\u0107<br \/>\nn&#277;komu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Trof 107 <\/span>= s\u0142owackiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SSJ II 38 <\/span>i niemieckiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jmdm die Lewiten lesen<\/i><\/span>, przy czym kaszubskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>lewit&#235; <\/i><\/span>wyst\u0119puj\u0105 tylko w om\u00f3wionym zwrocie, a<br \/>\npor\u00f3wnaj tu <i><span style=\"color: #993300\">lewita<\/i><\/span> &#8216;Izraelita, potomek Jakubowego Lewi, kt\u00f3rego pokolenie by\u0142o<br \/>\nprzeznaczone do pe\u0142nienia ni\u017cszych obrz\u0105dk\u00f3w w synagogach&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">SJP IV 106<\/span>.<br \/>\nWariantem wy\u017cej przytoczonych zwrot\u00f3w jest <i><span style=\"color: #993300\">mowic<br \/>\nk&ograve;r\u00f3nk&atilde;<\/i><\/span> &#8216;gani\u0107&#8217;, w kt\u00f3rym <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;r\u00f3nka<br \/>\n<\/i><\/span>&#8216;r\u00f3\u017caniec&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 209 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">SJP III 1019<\/span>) i polskie: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>odmawia\u0107, \u015bpiewa\u0107 koronk\u0119 (koronki) <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 634, 653<\/span><br \/>\ni powiedzie\u0107, prawi\u0107 komu kazanie (od 1780) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 49<\/span>. <\/p>\n<p>Tkwi\u0105ce w powy\u017cszych zwrotach cz\u0142ony <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;tani&#244;<\/i><\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;r\u00f3nka<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">pacierz<\/i><\/span>,<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">paternoster<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">kazanie<br \/>\n<\/i><\/span>wyst\u0119puj\u0105 ponadto w zwrotach z czasownikami <i><span style=\"color: #993300\">da\u0107<\/i><\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">dosta\u0107<\/i><\/span>, np. <i><span style=\"color: #993300\">dac<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; [d\u0142ug\u0105] k&ograve;r\u00f3nk&atilde;<\/i><\/span> &#8216;gani\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 209 <\/span>i dac<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; paternoster <span style=\"color: #00CCFF\">Drze 12<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj polskie: <span\nstyle=\"color: #993300\">dam ci pacierz<\/i><\/span> (1621) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 762 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\">da\u0107 komu kol\u0119d\u0119<\/i><\/span> &#8216;ukara\u0107, zbi\u0107&#8217; (1611) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 102<\/span><br \/>\nobok <i><span style=\"color: #993300\">dostac k&ograve;r\u00f3nk&atilde;<\/i><\/span> &#8216;otrzyma\u0107<br \/>\nbur\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 209<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">dostac paternoster<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\">dostac l&#235;tani\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 360 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">dostac<br \/>\nk&#244;zani&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 152 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <i><span style=\"color: #993300\">dosta\u0107<br \/>\nkozani<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 49<\/span>. Poza tym znane s\u0105 zwroty <i><span style=\"color: #993300\">dac<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; kap&#233;tel <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">da\u0107<br \/>\nkomu kapitu\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 76 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">dostac kap&#233;tel<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj czeskie <i><span style=\"color: #993300\">dostat svou kapitolu<\/i><\/span><br \/>\n(= rozdzia\u0142) &#8216;za swoje&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 99 <\/span>i kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">dostac<br \/>\nsw\u00f3j dz&#233;l<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>. Oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">sprawic<br \/>\nk&ograve;m&ugrave;s z&#244;p&ugrave;st&#235;<\/i><\/span> z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">dostac<br \/>\ns&#235;ch&#233; z&#244;p&ugrave;st&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 185 <\/span>om\u00f3wiono ni\u017cej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.3.<\/span>).<\/p>\n<p>Przytoczony zwrot z <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;r\u00f3nka<\/i><\/span> wprowadza<br \/>\nnas do frazeologizm\u00f3w z r\u00f3\u017ca\u0144cem, na pocz\u0105tku kt\u00f3rych postawi\u0107 mo\u017cna oryginalne<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">W jedn&#233; r&atilde;ce trzim&#244; r\u00f3\u017ca\u0144c, a w<br \/>\ndr&#235;d\u017c&#233; n\u00f3\u017c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 224 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 658<\/span>).  Oryginalne jest por\u00f3wnanie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dni sz\u0142y r\u00f3wne jak paciorki w r\u00f3\u017ca\u0144cu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">PiepHan 23<\/span>,<br \/>\ncho\u0107 te\u017c polskie <i><span style=\"color: #993300\">podobny jak dwa paciorki (w<br \/>\nr\u00f3\u017ca\u0144cu) <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 984<\/span>, a zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c do ta\u0144ca i<br \/>\nr\u00f3\u017ca\u0144ca <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 362 <\/span>(= polskiemu) odpowiada nadto kaszubskiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>to je ch\u0142op do bitczi i w&#235;pitczi<\/i><\/span> &#8216;o m\u0119\u017cczy\u017anie<br \/>\nskorym do b\u00f3jki i nie gardz\u0105cym w\u00f3dk\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 76 <\/span>jako wariant polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>I do pitki i do bitki<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 103<\/span>, natomiast<br \/>\noryginaln\u0105 aktualizacj\u0119 ich stanowi\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c do misczi i<br \/>\ndo rob&ograve;t&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 172 <\/span>oraz <i><span style=\"color: #993300\">(b&#235;c) do<br \/>\ng&ograve;dzynk\u00f3w i k&ograve;zlink\u00f3w<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 227<\/span>, kt\u00f3ry nas tu szczeg\u00f3lnie<br \/>\nzajmuje, gdy\u017c zawiera cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">godzinki <\/i><\/span>&#8216;modlitwy<br \/>\nku czci Matki Boskiej&#8217;, kiedy archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;z(l)inka<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;piosenka&#8217;, a oba te cz\u0142ony nadto w dwu oryginalnych przys\u0142owiach <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Jeden spi&#233;w&#244; g&ograve;dzynczi, dr&#235;d\u017ci k&ograve;zynczi<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;jeden do Lasa, drugi do Sasa&#8217; (Puszcza Dar\u017clubska) i <i><span style=\"color: #993300\">W<br \/>\nk&ograve;scele g&ograve;dzynczi, a w karczmie k&ograve;zlinczi<\/i><\/span> (Przyjezierze<br \/>\n\u017barnowieckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 227<\/span>, a z drugim \u0142\u0105czy si\u0119 te\u017c oryginalne przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>W ka\u017cdym k&ograve;scele m\u00f3wi\u0142 zdrowask&atilde;, a ka\u017cd&#233;j<br \/>\nkarczmie w&#235;pi\u0142 sznapsu<\/i><\/span> (= w\u00f3dki) <i><span style=\"color: #993300\">fask&atilde;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 158<\/span>. W ten spos\u00f3b doszli\u015bmy do <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;zdrowieni&#244;<br \/>\nanielscz&#233;g&ograve;<\/i><\/span> &#8216;modlitwa Zdrowa\u015b&#8230;&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyKdK 4<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 2, 159 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu), z kt\u00f3rym wi\u0105\u017ce si\u0119 porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">Same<br \/>\nzdrowas<\/i><\/span> (= ma\u0142y ziemniak), <i><span style=\"color: #993300\">a chwa\u0142a<br \/>\n&ograve;jcu <\/i><\/span>(= wi\u0119kszy ziemniak) <i><span style=\"color: #993300\">ni\u017codn&#235;ch<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 203<\/span>, nawi\u0105zuj\u0105ce do r\u00f3\u017ca\u0144ca, w kt\u00f3rym poszczeg\u00f3lne dziesi\u0105tki zdrowasiek<br \/>\noddzielane s\u0105 przez Chwa\u0142a Ojcu. Odwo\u0142a\u0107 mo\u017cna si\u0119 tu do obrazowania u<br \/>\nRedli\u0144skiego, gdzie tak o r\u00f3\u017ca\u0144cu: &#8222;I znowu\u015b ojcze nasz i zdrowa\u015bki zaczyna,<br \/>\njakby nowy dziesi\u0105tek stawia\u0107 zaczyna\u0142a: zdrowa\u015b do zdrowa\u015b, jak snopek do<br \/>\nsnopka, chwa\u0142a ojcu przykry\u0107 i zaczyna\u0107 nowy. Albo jakby sie trawe kosi\u0142o:<br \/>\nzdrowa\u015bkami pociacha\u0107, potem chwa\u0142o ojcu kose poostrzy\u0107 i zaczyna\u0107 nowy<br \/>\nprzekos&#8221;<sup><a href=\"#23\"><small>23<\/small><\/a><\/sup>.<\/p>\n<p>Przys\u0142owie m\u00f3wi: <i><span style=\"color: #993300\">Chto spi&#233;w&#244;, dwa raz&#235; s&atilde;<br \/>\nm&ograve;dli<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 137<\/span>, co znane te\u017c ze \u015al\u0105ska (w tym Cieszy\u0144skiego) oraz<br \/>\npolskiego historycznego (1786) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 465<\/span>. <\/span>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">b&ograve;\u017c&#244;<br \/>\npiesni&#244;<\/i><\/span> &#8216;pie\u015b\u0144 nabo\u017cna&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51 <\/span>to wariant polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>pie\u015b\u0144 nabo\u017cna<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 675<\/span>, <\/span>a antonimiczne <span\nstyle=\"color: #993300\">k&ograve;z&#244; piesni&#244;<\/i><\/span> &#8216;pie\u015b\u0144 \u015bwiecka&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51<\/span><br \/>\nwyra\u017ceniem oryginalnym, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj wy\u017cej <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;z(l)inka<\/i><\/span>.<br \/>\nW pie\u015bni <i>Salve Regina<\/i> jest: <i><span style=\"color: #993300\">p\u0142acz\u0105c na tym<br \/>\n\u0142ez padole<\/i><\/span>, a wi\u0119c z niej wywodzi si\u0119 wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">(ten)<br \/>\npad\u00f3\u0142 p\u0142aczu<\/i><\/span> &#8216;\u017cycie ziemskie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO 10\/11<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 33<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 639 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu) z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">w\u0105d\u00f3\u0142 \u017c&#244;lu<\/i><\/span> (z <span style=\"color: #00CCFF\">Karn<\/span>)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor III 1195<\/span>. Przy okazji doda\u0107 mo\u017cna, i\u017c <i><span style=\"color: #993300\">Zagrzmia\u0142o,<br \/>\nrun&atilde;\u0142o st&#244;ri babie w dupie, Nie b&#235;\u0142o, nie b&#235;\u0142o nik&ograve;h&ograve; w cha\u0142upie<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeySbjor 87<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS VI 95, VII 110<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> to parodia pastora\u0142ki: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Zagrzmia\u0142a, run\u0119\u0142a w Betlejem ziemia, Nie by\u0142o, nie by\u0142o<br \/>\nJ\u00f3zefa w domu<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Wywodz\u0105ce si\u0119 z zako\u0144czenia modlitw i pie\u015bni ko\u015bcielnych <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>amen<\/i><\/span> nabiera znaczenia &#8216;koniec&#8217;, pojawiaj\u0105c si\u0119 w<br \/>\ntakich frazeologizmach, jak: <i><span style=\"color: #993300\">ter&#244; je (z nami) amen<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;ju\u017c koniec&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 2<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 5 <\/span>czy <i><span style=\"color: #993300\">jesz nie je<br \/>\nz kim amen<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 2<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4 <\/span>(= polskiemu), gdy <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;stac<br \/>\nja\u017c do amen<\/i><\/span> &#8216;zosta\u0107 do ko\u0144ca&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4 <\/span>uzna\u0107 nale\u017cy za wariant polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zosta\u0107 do ko\u0144ca<\/i><\/span>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">z<br \/>\nkims mdze wnet(ka) amen<\/i><\/span>: a) &#8216;kto\u015b wnet umrze&#8217;; b) &#8216;kto\u015b schodzi na<br \/>\ndziady&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 4 <\/span>&#8211; cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">ju\u017c<br \/>\nje \u015b-nim amyn<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 98<\/span>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">przi\u0144c na amen<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;sp\u00f3\u017ani\u0107 si\u0119, zw\u0142aszcza do ko\u015bcio\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 4 <\/span>=<br \/>\nwielkopolskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 17 <\/span>z tym tak\u017ce si\u0119 \u0142\u0105czy, posiadaj\u0105c na Kaszubach wariant<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">przi\u0144c [do k&ograve;sco\u0142a] na jewangeli\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 100<\/span>. Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzec jak p&#244;cerz<br \/>\nbez amen<\/i><\/span> &#8216;o robocie nie doko\u0144czonej&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4<\/span>. Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>cos je pewn&#233; (gw&#235;sno) jak amen w k&ograve;scele<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 15<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4<\/span>, z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">gw&#235;sno jak amen w<br \/>\nc&#233;rczwi <\/i><\/span>(S\u0142owi\u0144cy) <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 15 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 5<\/span>) = \u015bl\u0105skiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>to jest jak amen w ko\u015bciele<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 114 <\/span>= che\u0142mi\u0144skiemu<br \/>\ni ma\u0142opolskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 16 <\/span>= niemieckiemu <i><span style=\"color: #993300\">so sicher<br \/>\nwie das Amen in der Kirche<\/i><\/span> i wariant polski <i><span style=\"color: #993300\">pewny<br \/>\njak amen w pacierzu<\/i><\/span> &#8211; nawi\u0105zuj\u0105 do pierwotnego znaczenia <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>amen<\/i><\/span> &#8216;niech si\u0119 tak stanie&#8217;.<\/p>\n<p>Wyraz <i><span style=\"color: #993300\">alleluja <\/i><\/span>&#8216;chwalenie Boga&#8217; wyst\u0119puje w<br \/>\nprzy\u015bpiewie ko\u015bcielnym i pie\u015bniach okresu wielkanocnego, mo\u017ce by\u0107 zatem<br \/>\nrozumiany nawet jako synonim \u015bwi\u0105t Wielkanocnych, a wi\u0105\u017ce si\u0119 z nim przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Pr&atilde;dz&#233; nie spiew&#244;j alleluja, ja\u017c b\u0105d\u0105 Jastr&#235;<\/i><\/span> &#8216;nie<br \/>\nciesz si\u0119 zawczasu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 137<\/span>, mog\u0105ce uchodzi\u0107 za wariant polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Nie \u015bpiewaj alleluja a\u017c po Wielkim Pi\u0105tku<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 15<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">KolbDz 3<\/span>. W oryginalnym porzekadle <i><span style=\"color: #993300\">Alleluja,<br \/>\nk&ograve;t zj&#244;d\u0142 w&ugrave;ja<\/i><\/span> (Puzdrowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4 <\/span>wyraz <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>alleluja <\/i><\/span>jako okrzyk zdziwienia czy rado\u015bci<br \/>\nnawi\u0105zuje do u\u017cywania tego przy\u015bpiewu w okresie radosnych przecie \u015bwi\u0105t.<br \/>\nOryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">jic w alleluj&atilde;<\/i><\/span>: a)<br \/>\n&#8216;przepada\u0107, traci\u0107&#8217;: <i><span style=\"color: #993300\">To sz\u0142o w alleluj&atilde;<\/i><\/span><br \/>\n(\u015br), ale te\u017c tam: <i><span style=\"color: #993300\">chtos s&atilde; z t&#233; alleluje nie<br \/>\nw&#235;cygnie<\/i><\/span> &#8216;nie wyjdzie z biedy, nieszcz\u0119\u015bcia&#8217;; b) &#8216;schodzi\u0107 na z\u0142\u0105<br \/>\ndrog\u0119&#8217;: <i><span style=\"color: #993300\">Ten jidze w alleluj&atilde;<\/i><\/span> (Karwia)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 4<\/span>, tak\u017ce do b) &#8216;\u017ale si\u0119 prowadzi\u0107&#8217; (Karwia) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 103<\/span>. Przytoczy\u0107 tu<br \/>\nnale\u017cy polskie historyczne <i><span style=\"color: #993300\">w domu alleluja<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;pusto&#8217; (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 15<\/span>, co nie bardzo zrozumia\u0142e, kiedy zestawi si\u0119 tutaj te\u017c<br \/>\ns\u0142owackie potoczne <i><span style=\"color: #993300\">[a&#382;] do alleluja<\/i><\/span> &#8216;du\u017co,<br \/>\nbardzo d\u0142ugo&#8217;, &#8216;do znudzenia&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 10 <\/span>i cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">jest<br \/>\ntego do alleluja<\/i><\/span> &#8216;du\u017co&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 15<\/span>, oba ja\u015bniejsze, je\u015bli si\u0119 pami\u0119ta o<br \/>\ntym, \u017ce by\u0142o w zwyczaju ostatni\u0105 g\u0142osk\u0119, tj. <i>a<\/i> w owym alleluja przeci\u0105ga\u0107<br \/>\nd\u0142ugo z r\u00f3\u017cnymi modulacjami, a\u017c z tego wytworzy\u0142a si\u0119 osobna zwrotka \u015bpiewu, a<br \/>\nwi\u0119c \u015bpiewa\u0142o si\u0119 je bardzo d\u0142ugo, do znudzenia. W kaszubskim <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jic w alleluj&atilde;<\/i><\/span> w znaczeniu a) jako szerszym<br \/>\nmo\u017cna si\u0119 dopatrzy\u0107 pog\u0142osu polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">w<br \/>\ndomu alleluja<\/i><\/span> &#8216;pusto&#8217;, ale i wp\u0142ywu zwrotu typu <i><span style=\"color: #993300\">i\u015b\u0107<br \/>\nw choler\u0119 (w diab\u0142a&#8230;)<\/i><\/span>, po cz\u0119\u015bci te\u017c &#8211; zw\u0142aszcza dla znaczenia b) &#8211;<br \/>\nkaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">jic w d\u0142ug\u0105<\/i><\/span> &#8216;oddala\u0107 si\u0119 od domu,<br \/>\nwa\u0142\u0119sa\u0107 si\u0119, ucieka\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 218<\/span>, co z jednej strony nawi\u0105zuje do owego<br \/>\nprzeci\u0105g\u0142ego \u015bpiewania, przy czym dla znaczenia b) nie by\u0142a oboj\u0119tna zbie\u017cno\u015b\u0107<br \/>\nbrzmieniowa alleluja z rzeczownikiem <i><span style=\"color: #993300\">l\u00f3ja<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;cz\u0142owiek moralnie szkaradny&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>: <i><span style=\"color: #993300\">to je (ale) l\u00f3ja<\/i><\/span>!<br \/>\n&#8211; i st\u0105d owo znaczenie: &#8216;\u017ale si\u0119 prowadzi\u0107&#8217;. W takim lub innym wypadku istotn\u0105<br \/>\nrol\u0119 w przekszta\u0142ceniach tych odegra\u0107 m\u00f3g\u0142 og\u00f3lnokaszubski zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jic w d\u0142ug\u0105<\/i><\/span> i fakt przeci\u0105g\u0142ego \u015bpiewu alleluja,<br \/>\nchocia\u017c mo\u017ce tkwi\u0107 w tym nik\u0142y ju\u017c \u015blad po istnieniu na Kaszubach obrz\u0119du,<br \/>\nutrwalonego gdzie indziej w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">chodzi\u0107 z<br \/>\nalleluj\u0105<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">po allelujach<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SGP I 99<\/span>. <\/p>\n<p>Wyraz <i><span style=\"color: #993300\">alleluja<\/i><\/span> wyst\u0119puje jeszcze w<br \/>\noryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">miec [na zemi] gwi&#244;zdk&ograve;w&#233;<br \/>\ngloria<\/i><\/span> <i><span style=\"color: #993300\">i wielg&#244;nocn&#233; alleluja<\/i><\/span> &#8216;mie\u0107<br \/>\nchwa\u0142\u0119, uznanie&#8217;, te\u017c w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;n<br \/>\nb&#235; chc&#244;\u0142 miec na zemi gwi&#244;zdk&ograve;w&#233; gloria a wielg&#244;nocn&#233; aleluja b\u0105dze<br \/>\ndopi&#233;rze w niebie<\/i><\/span> (Odargowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 394<\/span>. W pierwszym przys\u0142owiu wyodr\u0119bi\u0107<br \/>\nte\u017c mo\u017cna oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\"><i>miec [na zemi]<br \/>\ngwi&#244;zdk&ograve;w&#233; gloria a wielg&#244;nocn&#233; aleluja, a &ograve; zemsczich pi\u0105tkach<br \/>\n&ograve;n zab&#235;\u0142<\/i><\/span> obok <i><span style=\"color: #993300\">Gwi&#244;zdk&ograve;w&#233; gloria<br \/>\na wielg&#244;nocn&#233; aleluja b\u0105dze dopi&#233;rze w niebie<\/i><\/span> (Odargowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 394<\/span>. W<br \/>\npierwszym przys\u0142owiu wyodr\u0119bni\u0107 te\u017c mo\u017cna oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\">miec [na zemi] gwi&#244;zdk&ograve;w&#233; gloria<\/i><\/span>, a fakty te<br \/>\nobja\u015bniaj\u0105 genez\u0119 owego gloria we frazeologii, mianowicie ze \u015bpiew\u00f3w<br \/>\nko\u015bcielnych w okresie God\u00f3w, te\u017c jednak ze sta\u0142ej cz\u0119\u015bci mszy, jak w zwrotach <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ch&ograve;dz&#235;c w glorii<\/i><\/span> &#8216;cieszy\u0107 si\u0119 s\u0142aw\u0105&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (=<br \/>\npolskiemu) czy oryginalnym zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;dz&#235;c<br \/>\njak gloria<\/i><\/span> &#8216;o kim\u015b, zw\u0142aszcza kobiecie dumnej&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>.<\/p>\n<p>Do ewangelii jako sta\u0142ej cz\u0119\u015bci mszy nawi\u0105zuje oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>chtos g&#244;d&#244;, jakb&#235; swi&atilde;t\u0105 ewaniel&#235;j\u0105 g\u0142os&#235;\u0142<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;o czyim\u015b g\u0142osie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 41<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj polskie: <i><span style=\"color: #993300\">wierzy\u0107<br \/>\nw co jak w Ewangeli\u0119 <\/i><\/span>(te\u017c kaszubskie <span style=\"color: #00CCFF\">Budz   181<\/span>) i <span style=\"color: \n#993300\"><i>g\u0142osi\u0107, opowiada\u0107 Ewangeli\u0119<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 216<\/span>. Wy\u017cej wymieniono <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>przi\u0144c na jewanieli\u0105<\/i><\/span> &#8216;sp\u00f3\u017ani\u0107 si\u0119&#8217;, a jeszcze<br \/>\nwcze\u015bniej by\u0142a mowa o zwrotach typu <i><span style=\"color: #993300\">powiedzie\u0107 komu<br \/>\nkazanie<\/i><\/span>, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj tak\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">prawic<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; k&#244;zani&#233;<\/i><\/span> &#8216;umoralnia\u0107 kogo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyRozp I 21 <\/span>(= polskiemu),<br \/>\na zwrot <i><span style=\"color: #993300\">trz&#235;mac k&#244;zani&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 366 <\/span>jest<br \/>\nwariantem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 kazanie<\/i><\/span> wed\u0142ug<br \/>\ndawnego <i><span style=\"color: #993300\">trzyma\u0107 g\u0142os<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 400<\/span>. Zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>sedzec jak na niemiecczim k&#244;zaniu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 6<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I<br \/>\n2 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">sedzec jak na t&#235;recczim k&#244;zaniu<\/i><\/span> &#8216;nie<br \/>\nrozumie\u0107 czego&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 344 <\/span>(= polskiemu) ma wariant <i><span style=\"color: #993300\">sedzec<br \/>\njak Niemc na k&#244;zaniu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 124<\/span>, odnosz\u0105cy si\u0119 zapewne do pocz\u0105tkowo na<br \/>\nKaszubach nielicznych Niemc\u00f3w uczestnicz\u0105cych w katolickich nabo\u017ce\u0144stwach.<br \/>\nWyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">c&#235;chnie jak przed k&#244;zanim<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 17<\/span><br \/>\njest oryginalne, cho\u0107 por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">cicho, jakby<br \/>\nsi\u0119 msza \u015bwi\u0119ta odprawowa\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 310<\/span>. I jeszcze dwa oryginalne<br \/>\nprzys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">Gdze je wield\u017c&#233;<\/i><\/span> (= suma)<span\nstyle=\"color: #993300\"><i>, tam je t&#233;\u017c k&#244;zani&#233; <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 152 <\/span>(por. <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 132<\/span>) i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Ni ma wield\u017c&#233;g&ograve; bez k&#244;zani&#233;g&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 152<\/span>,<br \/>\ndo kt\u00f3rych przywo\u0142a\u0107 mo\u017cna polskie <i><span style=\"color: #993300\">Ju\u017c po sumie i po<br \/>\nkazaniu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 351<\/span>. <\/p>\n<p>W powy\u017cszych przys\u0142owiach tkwi m.in. cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">wield\u017c&#233;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;suma&#8217;, a por\u00f3wnaj wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">wield\u017c&#233;<br \/>\nn&#244;b&ograve;\u017ce\u0144stw&ograve;<\/i><\/span> &#8216;uznanie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 175 <\/span>pod <i><span style=\"color: #993300\">prz&#235;s\u0142&#235;ch&ograve;wac<br \/>\ns&atilde;<\/i><\/span> i zwrotem <i><span style=\"color: #993300\">miec dl&#244;<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s wi&#244;ld\u017c&#233; n&#244;b&ograve;\u017ce\u0144stw&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 178 <\/span>jako<br \/>\nwariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">mie\u0107 szczeg\u00f3lne nabo\u017ce\u0144stwo<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 568<\/span>. R\u00f3wne polskiemu s\u0105 kaszubskie wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">majew&#233;<br \/>\nn&#244;b&ograve;\u017ce\u0144stw&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 38<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">droga<br \/>\nkrzi\u017cew&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 278<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">g&ograve;rzcz&#233; \u017cale<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 268<\/span>, oryginalne za\u015b przys\u0142owie z rezurekcj\u0105 i roratami: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017b\u00f3\u0142w na rezurekcj&atilde; w&#235;szed\u0142, a na ror&#244;t&#235; zaszed\u0142 <\/i><\/span>(Puckie)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 311<\/span>. <\/p>\n<p>Na koniec jeszcze kilka frazeologizm\u00f3w, z kt\u00f3rych pewne \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z okre\u015blonymi<br \/>\nmodlitwami, inne natomiast ze zwyczajami, np. r\u00f3wne polskiemu <\/i><\/span><i><span style=\"color: #993300\">w jimi&atilde;<br \/>\nB&ograve;scz&#233; (B&ograve;\u017c&#233;) <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">CeyPgO 9<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 228 <\/span>pod &ograve;rac, <span style=\"color: #00CCFF\">DerdCz<br \/>\n67<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">na wieczi wiek\u00f3w, amen<\/i><\/span> &#8211; odpowied\u017a na<br \/>\npowitanie <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 129 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">na wieczi wiek\u00f3w (dzes sedzec)<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;ani my\u015ble\u0107 sk\u0105d wyj\u015b\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 24 <\/span>obok rozszerzonego wariantu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>na wieczi wiek\u00f3w (amen) i trz&#235; dni (trz&#235;mac)<\/i><\/span> &#8216;o<br \/>\nczym\u015b niezniszczalnym&#8217;, niemieckie <i><span style=\"color: #993300\">in (alle) Ewigkeit<br \/>\n(Amen) und drei Tage<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">wieczny<br \/>\n&ograve;dp&ograve;czink<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 129 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">wieczny<br \/>\nsp&ograve;czink<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 12<\/span>, ale oryginalne porzekad\u0142o <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chto za \u017c&#235;c&#244; wiele j&#244;d\u0142 rib, tem&ugrave; to na grobie<br \/>\nw&#235;p&ograve;mn\u0105<\/i><\/span> &#8211; \u017cartobliwa aluzja do pierwszych liter r i p<br \/>\numieszczanych na nagrobkach, a oznaczaj\u0105cych <i>requiescat in pace<\/i> &#8216;niech<br \/>\nspoczywa w pokoju&#8217; (pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 263<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;b&#233;dowac<br \/>\np&ograve;chw&#244;lon&#233;g&ograve;<\/i><\/span> &#8216;pozdrowi\u0107 kogo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 9 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>&ograve;ddaj&atilde; B&ograve;g&ugrave;<\/i><\/span> &#8216;\u017cegnam&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 123 <\/span>czy wariant <i><span style=\"color: #993300\">W L&atilde;b&ograve;rg&ugrave;<br \/>\nna rog&ugrave; &#8211; Chwa\u0142a Panu B&ograve;g&ugrave;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyZdG 95 <\/span>(w <span style=\"color: #00CCFF\">RozK 16<\/span>), co<br \/>\njako okrzyk rado\u015bci <i><span style=\"color: #993300\">Chwa\u0142a B&ograve;g&ugrave; w<br \/>\nL&atilde;b&ograve;rk&ugrave; na rog&ugrave;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 52, <\/span>do czego por\u00f3wnaj<br \/>\npolskie gwarowe <i><span style=\"color: #993300\">Od rogu do rogu, kto kogo okpi,<br \/>\nchwa\u0142a Panu Bogu<\/i><\/span> &#8216;okpi\u0107 kogo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 91<\/span>, cho\u0107 porzekad\u0142o <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>na rog&ugrave; chwa\u0142a B&ograve;g&ugrave;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 335<\/span><br \/>\nstosuje si\u0119 do go\u015bcia (lub ten go\u015b\u0107 do siebie), kt\u00f3ry z jakich\u015b powod\u00f3w musia\u0142<br \/>\nusi\u0105\u015b\u0107 na rogu sto\u0142u, w tym sensie <i><span style=\"color: #993300\">Chwa\u0142a<br \/>\nB&ograve;g&ugrave;, sedz&atilde; na rog&ugrave;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 63 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.4.2.<\/span>). Z<br \/>\npobo\u017cnych westchnie\u0144 bierze si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">dzesz ani<br \/>\nswi&atilde;t&#233; B&ograve;\u017ce nie p&ograve;m&ograve;\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.1.<\/span>), a<br \/>\noryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">To le jesz je &#8222;B&ograve;\u017ce<br \/>\np&ograve;mag&#244;j&#8221;, ale to wnet (czed&#235;sz) przi\u0144dze &#8222;P\u00f3n B\u00f3g zap\u0142ac&#8221; <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> z<br \/>\ngrzeczno\u015bciowego pozdrawiania si\u0119 przy pracy (por. <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 420<\/span>), tutaj w<br \/>\nodniesieniu do sytuacji niezbyt korzystnej, lecz jeszcze nie najgorszej.<\/p>\n<p>4. 2. 7. <a name=\"Frazeologia a Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako instytucja oraz ko\u015bcielne praktyki i zwyczaje\">Frazeologia a Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako instytucja oraz ko\u015bcielne praktyki i<br \/>\nzwyczaje<\/a>.<\/p>\n<p>Prezentuje si\u0119 tu ponad 150 frazeologizm\u00f3w zwi\u0105zanych z ko\u015bcio\u0142em jako budowl\u0105<br \/>\nwraz z otoczeniem (np. cmentarz) i wyposa\u017ceniem (np. kropielnica, dzwonnica,<br \/>\no\u0142tarz, obrazy, gromnica), lud\u017ami pe\u0142ni\u0105cymi r\u00f3\u017cne funkcje (np. papie\u017c, biskup,<br \/>\nksi\u0105dz, organista, zakrystianin, mnich) lub przy nim (np. dziad ko\u015bcielny), a<br \/>\ntak\u017ce z pewnymi praktykami czy zwyczajami (np. post, odpust, pielgrzymka). O<br \/>\nspowiedzi by\u0142a mowa przy grzechu (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.5.<\/span>), o modlitwach za\u015b przy<br \/>\nfrazeologii zwi\u0105zanej z tekstami ko\u015bcielnymi (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.2.<\/span>).<\/p>\n<p>4. 2. 7. 1. <a name=\"Frazeologia a ko\u015bci\u00f3\u0142 jako budowla\">Frazeologia a ko\u015bci\u00f3\u0142 jako budowla<\/a>.<\/p>\n<p>Zacz\u0105\u0107 mo\u017cna od oryginalnego wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">d\u00f3m jak<br \/>\nk&ograve;sc\u00f3\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 28 <\/span>dowodz\u0105cego, \u017ce budowle ko\u015bcielne wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119<br \/>\nzdecydowanie od innych, gdy np. czeskie <i><span style=\"color: #993300\">d&#367;m jako<br \/>\nhrad<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Scz 123 <\/span>wykazuje dominacj\u0119 zamk\u00f3w. Kaszub\u0119 uderza\u0142 te\u017c p\u00f3\u0142mrok<br \/>\npanuj\u0105cy w ko\u015bcio\u0142ach, sk\u0105d wysz\u0142o oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">mrocz&#235;sto<br \/>\njak w k&ograve;scele<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 124 <\/span>i jego wariant <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;scelny<br \/>\nmrok<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 213<\/span>. Oryginalne jest nadto wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">pi&atilde;kno<br \/>\njak w k&ograve;scele<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 212<\/span>, odnosz\u0105ce si\u0119 do wystroju ko\u015bcio\u0142a.<br \/>\nWobec tego, i\u017c w ko\u015bciele nikt nie gromadzi i nie przechowuje po\u017cywienia, a<br \/>\nzatem nie znajdzie si\u0119 nawet okruszynki \u017cywno\u015bci, urobiono wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bi&#233;dny jak m&#235;sz k&ograve;sceln&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 213 <\/span>(= polskiemu).<\/p>\n<p>Do panuj\u0105cej w ko\u015bciele ciszy nawi\u0105zuje wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">c&#235;ch&ograve;<br \/>\njak w k&ograve;scele<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 17<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 65<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 120, II 212 <\/span>= cieszy\u0144skiemu i<br \/>\npolskiemu historycznemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 310 <\/span>= czeskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 112 <\/span>i s\u0142owackiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Sm 249<\/span>,<br \/>\nposiadaj\u0105ce kaszubski wariant <i><span style=\"color: #993300\">g\u0142&#235;sz&#244; (g\u0142&#235;ch&ograve;)<br \/>\njak w k&ograve;scele<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 211, 212<\/span>, a por\u00f3wnaj tu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>c&#235;sz&#244; jak na p&ograve;dnoszeni&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 71<\/span>. <\/p>\n<p>Z cisz\u0105 t\u0105, ale i te\u017c z zachowaniem si\u0119 w ko\u015bciele, \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 zwroty: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>na&ugrave;cz&#235;c k&ograve;g&ograve; p&ograve; k&ograve;scele<br \/>\ngwizdac<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 11<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 6<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 49<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 239 <\/span>= polskiemu<br \/>\nprzestarza\u0142emu <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 274 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">na&ugrave;cz&#235;c<br \/>\nk&ograve;g&ograve; w k&ograve;scole gwizdac<\/i><\/span> &#8216;nauczy\u0107 rozumu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 212 <\/span>=<br \/>\ncieszy\u0144skiemu i polskiemu historycznemu (od 1696) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 773<\/span>. Do ko\u015bcio\u0142a szed\u0142<br \/>\nKaszuba zawsze och\u0119do\u017cony, co m.in. w oryginalnym wyra\u017ceniu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>zafrizow\u00f3n&#244;<\/i><\/span> (= uczesana) <i><span style=\"color: #993300\">jak<br \/>\ndo k&ograve;sco\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 260 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">jak do<br \/>\nk&ograve;sco\u0142a w&#235;strojon&#233; dzec&#235;<\/i><\/span> (o jesiennych kwiatach) <span style=\"color: #00CCFF\">Budz 155 <\/span>=<br \/>\nczeskiemu <i><span style=\"color: #993300\">vystrojit se jako do kostela<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SCFI<br \/>\n166<\/span>. <\/p>\n<p>Oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;scelny d\u00f3m<\/i><\/span><br \/>\nodnosi si\u0119 do kruchty <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 213<\/span>, w niej za\u015b zwykle mie\u015bci si\u0119 <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>swincony kam<\/i><\/span>, rzadkie &#8216;kropielnica w ko\u015bciele&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 127 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;ti kam<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 196<\/span>, do<br \/>\nczego por\u00f3wnaj mo\u017ce kamienne sto\u0142y-o\u0142tarze Bu\u0142gar\u00f3w z miskowatym zag\u0142\u0119bieniem<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 514<\/span>) i <i><span style=\"color: #993300\">szeroczi kam<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">5.1.2.<\/span>). Z<br \/>\nkropielnic\u0105 \u0142\u0105czy si\u0119 oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">\u017caba z<br \/>\nkropielnic&#235;<\/i><\/span> &#8216;dewotka&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 259<\/span>, poniewa\u017c ta trzyma si\u0119 jej jak \u017caba<br \/>\nstawu. Niezrozumia\u0142y jest dzi\u015b oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">\u017bid<br \/>\nr&atilde;kami w&#235;car\u0142 swinc\u00f3nk&atilde;<\/i><\/span> (= kropielnic\u0119) &#8216;\u015bwi\u0119cona woda<br \/>\nwysch\u0142a w kropielnicy&#8217; (K\u0119pa Oksywska) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 197<\/span>, b\u0119d\u0105cy mo\u017ce pog\u0142osem dawnych<br \/>\nantagonizm\u00f3w spo\u0142ecznych i dowodzi nieznajomo\u015bci rzeczy. Czytelny natomiast<br \/>\njest jeszcze rodow\u00f3d zwrotu <i><span style=\"color: #993300\">krowa stoji s&#235;ch&ograve;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;w beczce zabrak\u0142o wody lub w kropielnicy wysch\u0142a woda \u015bwi\u0119cona&#8217; (te\u017c Kociewie<br \/>\ni Bory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 146<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 93 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">s&#235;ch&ograve; stojec<\/i><\/span>:<br \/>\na) o krowie lub kozie: &#8216;przesta\u0107 dawa\u0107 mleko&#8217; (: s\u0142owackie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>sta&#357; nasucho<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SSJ IV 231<\/span>); b) &#8216;w beczce lub<br \/>\nkropielnicy zabrak\u0142o wody&#8217; (te\u017c Kociewie i Bory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 146<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 93<\/span>, przy czym<br \/>\npierwszy wykazuje kontaminacj\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">s&#235;ch&ograve; stojec<\/i><\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">krowa stoji<\/i><\/span> &#8216;nie dawa\u0107 mleka&#8217;, drugi za\u015b<br \/>\nwskazuje, \u017ce zwrot <i><span style=\"color: #993300\">s&#235;ch&ograve; stojec<\/i><\/span><br \/>\nodnosi\u0142 si\u0119 nie tylko do krowy czy kozy, kt\u00f3re przed wycieleniem przestawa\u0142o<br \/>\nsi\u0119 doi\u0107 (por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">zasz&#235;sz&#235;c krow&atilde;<\/i><\/span>),<br \/>\nale tak\u017ce do naczynia na wod\u0119 czy inny p\u0142yn, do czego por\u00f3wnaj r\u00f3wnie\u017c osobliwe<br \/>\nmalborskie <i><span style=\"color: #993300\">sucho stoji\u0107<\/i><\/span> &#8211; o ptakach<br \/>\np\u0142ywaj\u0105cych: &#8216;jaki\u015b czas nie p\u0142ywa\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">G\u00f3r II 2, 156, 161 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.1.<\/span>).<br \/>\nWspomnie\u0107 wreszcie nale\u017cy o zwyczajowym rozr\u00f3\u017cnianiu <i><span style=\"color: #993300\">babsczi<\/i><\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">ch\u0142opsczi stron&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, tj. odpowiednio lewej<br \/>\ni prawej, co i w kieleckim <i><span style=\"color: #993300\">kobico<\/i><\/span> i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ch\u0142opsko struna<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 968<\/span>; por\u00f3wnaj tu o przewadze<br \/>\nstrony prawej nad lew\u0105 (<span style=\"color: #00CCFF\">3.2.4.<\/span>).<\/p>\n<p>Z u\u017cywanym przewa\u017cnie tylko w ko\u015bciele kadzid\u0142em wi\u0105\u017ce si\u0119 oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>s&#235;pac kadz&#235;d\u0142o p&ograve;d stop&#235;<\/i><\/span> &#8216;uni\u017ca\u0107 si\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V<br \/>\n169, VII 111 <\/span>przypominaj\u0105cy troch\u0119 polskie ksi\u0105\u017ckowe <i><span style=\"color: #993300\">s\u0142a\u0107<br \/>\nkomu r\u00f3\u017ce pod nogi<\/i><\/span> &#8216;u\u0142atwia\u0107 \u017cycie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 68 <\/span>i <span style=\"color: \n#993300\"><i>rzuca\u0107 komu k\u0142ody pod nogi<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 86<\/span>, gdzie te\u017c <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>rzuca\u0107 co komu pod stopy<\/i><\/span> &#8216;na znak czci i<br \/>\npodda\u0144stwa&#8217;. Kadzid\u0142o w ko\u015bciele to znak czci i podda\u0144stwa w\u0142a\u015bnie. Oryginalny<br \/>\njest r\u00f3wnie\u017c zwrot <i><span style=\"color: #993300\">czichac jak di&#244;be\u0142 w<br \/>\nk&ograve;scele<\/i><\/span> &#8216;nie znosi\u0107 kadzid\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 211<\/span>, zbudowany wed\u0142ug wzoru <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>kach&ugrave;tac jak baba w k&ograve;scele<\/i><\/span>, o kt\u00f3rym<br \/>\nni\u017cej, tre\u015bciowo koresponduj\u0105cy z bajk\u0105 I. Krasickiego. Kadzid\u0142o wyst\u0119puje<br \/>\nponadto w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">to m&ugrave; t&#235;l&#233;<br \/>\np&ograve;m&ograve;\u017ce, co &ugrave;mar\u0142&#233;m&ugrave; kadz&#235;d\u0142o<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 66 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu), wymieniaj\u0105cy si\u0119 z oryginalnym <i><span style=\"color: #993300\">to<br \/>\nm&ugrave; tak p&ograve;m&ograve;\u017ce jak p&ugrave;rtk&ograve;wi m&#235;d\u0142o<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 66<\/span>. Kadzid\u0142a umar\u0142emu nie trzeba, lecz cz\u0142owiekowi bliskiemu \u015bmierci<br \/>\npotrzebny jest <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;l&#233;j swi&atilde;ti<\/i><\/span> obok<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">&ograve;leje swi&atilde;t&#233;<\/i><\/span>, kultowe<br \/>\n&#8216;po\u015bwi\u0119cona oliwa u\u017cywana w liturgii katolickiej&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 318 <\/span>(= polskiemu),<br \/>\npojawiaj\u0105ce si\u0119 m.in. w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">w\u0142o\u017c&#235;c na<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s &ograve;leje swi&atilde;t&#233;<\/i><\/span> &#8216;nama\u015bci\u0107 kogo&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n318 <\/span>jako wariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">nama\u015bci\u0107 kogo ostatnimi<br \/>\nolejami<\/i><\/span>. Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;pisac<br \/>\nco swi&atilde;con\u0105 kr&#233;d\u0105<\/i><\/span> &#8216;zabezpieczy\u0107 si\u0119 przed dzia\u0142aniem z\u0142ych mocy&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">RamD 287 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 17<\/span>), do czego por\u00f3wnaj m.in. o kole magicznym (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1,<br \/>\n319<\/span>) i o \u015brodkach magicznych (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">3.3.5.<\/span>).<\/p>\n<p>Do przedsionka ko\u015bcielnego, czyli kruchty doda\u0107 trzeba tak\u017ce oryginalne<br \/>\nwyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;trz&#233;bn&#244; jak ch\u0142op (d\u017c&#244;d) w<br \/>\nb&#244;bnicy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 10<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Derd 4 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 1036<\/span>, gdzie m.in. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>potrzebny jak diabe\u0142 w \u015bwi\u0119tym miejscu<\/i><\/span>), przy czym<br \/>\nb&#244;bnica &#8216;kruchta&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 12<\/span>, z czego wynika\u0107 mo\u017ce, i\u017c baba czy dziad (odpustowy)<br \/>\ngromadzili si\u0119 zwykle w kruchcie. Wariantem kaszubskim jest zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>kach&ugrave;tac<\/i><\/span> (= kaszle\u0107) <span style=\"color: \n#993300\"><i>jak baba w k&ograve;scele<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 120 <\/span>wobec polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>kaszle jak stary dziad pod ko\u015bcio\u0142em<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Dybowski<\/span>) i<br \/>\npolskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">kaszle jak stara baba <\/i><\/span>(1689)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 40<\/span>. Chyba do zwyczaju, \u017ce kobiecie nie by\u0142o kiedy\u015b wolno wychodzi\u0107 z<br \/>\ndomu z odkryt\u0105 g\u0142ow\u0105, nawi\u0105zuje porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">Czej<br \/>\nk&ograve;bi&#233;ta jidze w g&ograve;\u0142&#233; g\u0142owie, to s&#233;dem s\u0105\u017cni g\u0142&atilde;bok zemia<br \/>\ndr\u017ci<\/i><\/span> (Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 183<\/span>, cho\u0107 por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">Jak<br \/>\ndz&#233;wcz&atilde; gwi\u017cd\u017ce, to zemia s&#233;tme sy\u017ceni g\u0142&atilde;bok s&atilde;<br \/>\ntrz&atilde;se <\/i><\/span>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 46<\/span>. Mo\u017ce to jednak mie\u0107 zwi\u0105zek z<br \/>\nrozporz\u0105dzeniem papie\u017ca Linusa (67-79 r.) o tym, \u017ce niewiasty maj\u0105 si\u0119 zjawia\u0107<br \/>\nw ko\u015bciele tylko z zas\u0142oni\u0119tym obliczem.<\/p>\n<p>Oryginalne jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;statny do<br \/>\nk&ograve;sco\u0142a, a pirszi z k&ograve;sco\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 19 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 157<\/span>),<br \/>\nnatomiast ze \u015al\u0105skiem Cieszy\u0144skim i polsk\u0105 paremiografi\u0105 historyczn\u0105 <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 157<\/span><br \/>\nzgadzaj\u0105 si\u0119 przys\u0142owia <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;statny w<br \/>\nk&ograve;scele biwaj\u0105, co prz&#235; nim kr\u00f3tk&ograve; mieszkaj\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 212 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Ti, co n&#244;bl&#235;\u017c&#233; zw&ograve;nice mieszkaj\u0105, prawie wiedno do<br \/>\nk&ograve;sco\u0142a s&atilde; sp\u00f3zniaj\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 257. <\/span>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">ch\u0142op jak<br \/>\nzw&ograve;nnica<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 38 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 42 <\/span>: polskiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wysoki jak wie\u017ca<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 806<\/span>, oryginalne za\u015b jest<br \/>\nwyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">\u0142&#244;wk&ograve;w&#233; pieni\u0105dze<\/i><\/span> &#8216;op\u0142ata za<br \/>\nwydzier\u017cawienie \u0142awek w ko\u015bciele&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 11 <\/span>i przys\u0142owie <span style=\"color: \n#993300\"><i>Za kl&#235;czny i stoj\u0105cy m&#244;l w k&ograve;scele s&atilde; nie p\u0142acy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 161<\/span>, stwierdzaj\u0105ce istnienie zwyczaju pobierania takich op\u0142at i cz\u0119\u015bciowo &#8211;<br \/>\nw przytoczonym przys\u0142owiu &#8211; krytykuj\u0105ce ten stan rzeczy. Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>na k&ograve;sceln&#233; drodze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 165<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Drze 48<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>,<br \/>\nwyst\u0119puj\u0105ce m.in. w zwrotach <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;st\u0105pic<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; na k&ograve;sceln&#233; drodze<\/i><\/span> &#8216;zaczepi\u0107 kogo w drodze do<br \/>\nko\u015bcio\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 213 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;wrzeszczec<br \/>\nk&ograve;g&ograve;s na k&ograve;sceln&#233; drodze<\/i><\/span> &#8216;publicznie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 110 <\/span>to<br \/>\nwariant che\u0142mi\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">na drodze wyzwa\u0107 kogo<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Mac 255<\/span>, a por\u00f3wnaj tu nadto kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;st\u0105pic<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; na drog&atilde;<\/i><\/span> &#8216;zadrze\u0107 z kim\u015b&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 239 <\/span>jako<br \/>\nwariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">zast\u0105pi\u0107 komu drog\u0119<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Centralne miejsce w ko\u015bciele zajmuje o\u0142tarz, z kt\u00f3rym \u0142\u0105czy si\u0119 kilka<br \/>\nfrazeologizm\u00f3w. Cho\u0107 zwyczaj oga\u0142acania o\u0142tarza w Wielki Czwartek i Pi\u0105tek jest<br \/>\npowszechny, to jednak wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">g&ograve;\u0142i w&#244;\u0142t&#244;rz<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;obna\u017cony o\u0142tarz&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 337 <\/span>po\u015bwiadczone<br \/>\njest tylko z Kaszub. Uprzys\u0142owiony zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ti b&#235; z<br \/>\nw&#244;\u0142t&#244;rza bral&#235;<\/i><\/span> &#8216;o ludziach nieuczciwych&#8217; (pn-wsch) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 52 <\/span>znany jest z<br \/>\npolskiego historycznego (od 1549) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 732 <\/span>i wsp\u00f3\u0142czesnego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wzi\u0105\u0142by cho\u0107 z o\u0142tarza<\/i><\/span> &#8216;o sk\u0105pym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 601<\/span>, a<br \/>\npor\u00f3wnaj w tym znaczeniu kociewskie <i><span style=\"color: #993300\">drz&#233;\u0107 jak z<br \/>\no\u0142tarza<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 105<\/span>. Kaszubski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">na w&#244;\u0142t&#244;rz<br \/>\nk&ograve;g&ograve; (w)sadzac<\/i><\/span>, m.in. <i><span style=\"color: #993300\">Nie<br \/>\nm&#235;sl&#235;, na w&#244;\u0142t&#244;rz ce nie wsadz\u0105<\/i><\/span> &#8216;o \u015bwi\u0119toszku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 42<\/span>, rozpatrywa\u0107<br \/>\nmo\u017cna jako wariant \u015bl\u0105skiego <i><span style=\"color: #993300\">\u015awi\u0119ty taki, \u017ce go jeno<br \/>\nna o\u0142tarzu postawi\u0107<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 112 <\/span>i polskiego literackiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wznosi\u0107 kogo na o\u0142tarze<\/i><\/span> &#8216;uwielbia\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 601<\/span>. <\/p>\n<p>Przed o\u0142tarzem pali si\u0119 <i><span style=\"color: #993300\">wieczn&#244; l&atilde;pka<\/i><\/span>,<br \/>\nkultowa &#8216;ma\u0142a lampka pal\u0105ca si\u0119 przed tabernakulum&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 339, VI 130 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu). Przy o\u0142tarzu odprawia si\u0119 msz\u0119, a zatem tutaj przytoczy\u0107 mo\u017cna<br \/>\nuprzys\u0142owiony zwrot <i><span style=\"color: #993300\">w &ograve;rn&#244;t s&atilde;<br \/>\n&ograve;b&ugrave;c i &ograve;g\u00f3n&atilde; na msz&atilde; zw&ograve;nic<\/i><\/span> &#8216;o<br \/>\ncz\u0142owieku ob\u0142udnym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 336 <\/span>w przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Di&#244;be\u0142<br \/>\ns&atilde; t&#233;\u017c w &ograve;rn&#244;t &ograve;b&ugrave;\u0142 i na msz&atilde;<br \/>\n&ograve;g\u00f3n&atilde; zw&ograve;ni\u0142<\/i><\/span> = rzeszowskiemu i polskiemu<br \/>\nhistorycznemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 428<\/span>. <\/p>\n<p>O dzwonnicy ju\u017c wspomniano, tutaj za\u015b poda\u0107 trzeba <i><span style=\"color: #993300\">cz&#235;c<br \/>\nzw&ograve;n&#235;, ale nie wiedzec dze<\/i><\/span>: <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;n<br \/>\ncz&#235;\u0142 zw&ograve;n&#235;, ale nie wi&#233; dze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 2<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 21 <\/span>&#8211; jako wariant<br \/>\npolskiego <i><span style=\"color: #993300\">S\u0142ysza\u0142, \u017ce dzwoni\u0105, ale nie wie, w kt\u00f3rym<br \/>\nko\u015bciele<\/i><\/span> &#8216;powtarza niedok\u0142adnie us\u0142yszan\u0105 wiadomo\u015b\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 211, II 154<\/span>,<br \/>\nnie tylko w tym znaczeniu, lecz r\u00f3wnie\u017c: &#8216;co\u015b wiedzie\u0107, co\u015b sobie przypomina\u0107,<br \/>\nale niedok\u0142adnie&#8217;, co na pewno w fakcie kaszubskim. Oryginalny jest zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>na zw&ograve;n&#235; k&ograve;sceln&#233; [przed smierc\u0105] nie<br \/>\nzarobic<\/i><\/span> &#8216;o z\u0142ym cz\u0142owieku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 213<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>na s\u0142on\u0105 w&ograve;d&atilde; (na s\u00f3l) nie zarobic<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Na koniec pi\u0119\u0107 frazeologizm\u00f3w wi\u0105\u017c\u0105cych si\u0119 z cmentarzem. Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>prob&ograve;szczow&#244; &ograve;b&ograve;ra<\/i><\/span> &#8216;cmentarz&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 169 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">ks&atilde;\u017c&#233; p&ograve;le<\/i><\/span>,<br \/>\nm.in. w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">na ks&atilde;\u017c&#233; p&ograve;le wzerac<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;by\u0107 bliskim \u015bmierci&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 284 <\/span>to wariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">patrze\u0107<br \/>\nna ksi\u0119\u017c\u0105 obor\u0119<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 234<\/span>, a \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 one z tym, i\u017c zmar\u0142ych grzebano<br \/>\nna cmentarzach przyko\u015bcielnych, potem za\u015b cmentarze zak\u0142adano na ustroniu, &#8222;na<br \/>\nkawa\u0142ku ziemi nale\u017c\u0105cym do probostwa, oboranym przed ogrodzeniem go p\u0142otem lub<br \/>\nrzadziej murem, st\u0105d nazwa ksi\u0119\u017cej obory&#8230;&#8221; (<span style=\"color: #00CCFF\">MG II 71<\/span>).  Pierwsze wyra\u017cenie<br \/>\nznajduje si\u0119 w oryginalnym <i><span style=\"color: #993300\">c&#235;ch&ograve; jak na<br \/>\nprob&ograve;szczow&#233; &ograve;b&ograve;rze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 169<\/span>, pewnie pod wp\u0142ywem<br \/>\nom\u00f3wionego <i><span style=\"color: #993300\">c&#235;ch&ograve; jak w k&ograve;scele<\/i><\/span>,<br \/>\na tak\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">cicho jak w grobie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 326<\/span>. Do<br \/>\nanalfabety odnosi si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">malowac sm&atilde;t&#244;rz<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;stawia\u0107 krzy\u017cyki zamiast podpisu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 94 <\/span>jako wariant cieszy\u0144skiego <span\nstyle=\"color: #993300\">robi kierch\u00f3w na papi\u00f3rze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 327<\/span>. Do grobu lub<br \/>\ntrumny odnosz\u0105 si\u0119 wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">wieczny d\u00f3mk<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 130 <\/span>= mazowieckiemu <i><span style=\"color: #993300\">wiecny dom(ecek)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Dwor<br \/>\n146 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">wieczny pa\u0142ac<\/i><\/span> (Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI<br \/>\n130<\/span>. <\/p>\n<p>4. 2. 7. 2. <a name=\"Frazeologia a ludzie Ko\u015bcio\u0142a\">Frazeologia a ludzie Ko\u015bcio\u0142a<\/a>.<\/p>\n<p>G\u0142ow\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego jest <i><span style=\"color: #993300\">papie\u017c<\/i><\/span>,<br \/>\ninaczej <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;jc swi&atilde;ti <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">CeyRozp I<br \/>\n19<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 196 <\/span>(= polskiemu), zajmuj\u0105cy <i><span style=\"color: #993300\">krz&#244;s\u0142o<br \/>\nswi&atilde;t&#233;h&ograve; Piotra<\/i><\/span> &#8216;tron papieski&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">CeyRozp I 10<\/span>, a do tego<br \/>\npor\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">krzes\u0142o<\/i><\/span>, dawne, dzi\u015b<br \/>\n\u017cartobliwe &#8216;przeno\u015bnie o zaszczytnym urz\u0119dzie, godno\u015bci, stanowisku&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">SJP III<br \/>\n1211 <\/span>i znane wyra\u017cenie polskie <i><span style=\"color: #993300\">stolica \u015bw. Piotra<br \/>\n(Piotrowa<\/i><\/span>). W sprawach dogmat\u00f3w wiary papie\u017c jest nieomylny, sk\u0105d posz\u0142o<br \/>\nwyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">nie&ograve;milny jak p&#244;pie\u017c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 140<\/span><br \/>\n(= polskiemu potocznemu <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>), a jego wariantem jest kaszubskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bezfelny<\/i><\/span> (= bezb\u0142\u0119dny) <i><span style=\"color: #993300\">jak<br \/>\np&#244;pi&#233;\u017c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 25<\/span>, natomiast oryginalne s\u0105 wyra\u017cenia <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>m\u0105dri jak p&#244;pie\u017c<\/i><\/span> i <i><span style=\"color: #993300\">swi&atilde;ti<br \/>\njak p&#244;pie\u017c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 140<\/span>, przy czym do ostatniego por\u00f3wnaj mo\u017ce <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bardziej papieski ni\u017c sam papie\u017c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>. Zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&#235;c w Rzimie, a nie widzec papie\u017ca<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 27 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu) pozostaje w zwi\u0105zku z oryginalnym <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c w<br \/>\nRzimie<\/i><\/span> &#8216;zasn\u0105\u0107 poza zwyk\u0142\u0105 por\u0105 snu&#8217; (Cha\u0142upy, Ku\u017anica) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 389<\/span>,<br \/>\nzapewne pog\u0142os polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">drz&#233;mie jak<br \/>\nkardyna\u0142 w Rzymie<\/i><\/span> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 134 <\/span>w powi\u0105zaniu z kaszubskim <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>b&#235;c w drz&#233;mk&ugrave;<\/i><\/span> &#8216;by\u0107 sennym, drzema\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n249<\/span>, mo\u017ce tylko ze wzgl\u0119du na blisko\u015b\u0107 brzmieniow\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">w<br \/>\ndrz&#233;mk&ugrave;<\/i><\/span>, ongi\u015b mo\u017ce tylko <i><span style=\"color: #993300\">w drz&#233;mie i<br \/>\nw Rzimie<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>Biskup, a wi\u0119c te\u017c papie\u017c mo\u017ce udzieli\u0107 ekskomuniki zwanej <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ograve;sceln\u0105 kl\u0105tw\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 354 <\/span>(= polskiemu),<br \/>\nw\u00f3wczas m\u00f3wi si\u0119, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">chtos rzucy\u0142 kl\u0105tw&atilde; na<br \/>\nk&ograve;g&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 72 <\/span>(= polskiemu), maj\u0105ce wariant <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>na kims kl\u0105twa le\u017ci<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 354<\/span>, bo kiedy\u015b kl\u0105tw\u0119 si\u0119<br \/>\nte\u017c nak\u0142ada\u0142o. Wysokie infu\u0142y biskupie da\u0142y asumpt oryginalnemu wyra\u017ceniu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(miec) h&ugrave;w&atilde;<\/i><\/span> (= nakrycie g\u0142owy) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jak bisk&ugrave;p<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 111. <\/span>Aluzj\u0105 do<br \/>\nprzedwizytacyjnych porz\u0105dk\u00f3w w parafii jest oryginalne przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Czej bisk&ugrave;p m&#244; prz&#235;jachac, tej prob&ograve;szcz<br \/>\nnod\u017ci m&#235;je<\/i><\/span> (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 111, <\/span>nawi\u0105zuj\u0105ce mo\u017ce po cz\u0119\u015bci do<br \/>\nfaktu mycia n\u00f3g aposto\u0142om przez Chrystusa w Wielki Czwartek. Przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Z ks&atilde;dza biw&#244; bisk&ugrave;p<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 111 <\/span>=<br \/>\npolskiemu historycznemu (1566) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 235. <\/span>Oryginalne jest wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bisk&ugrave;pi&#233; nogawice<\/i><\/span> &#8216;skarpetki fioletowe&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I<br \/>\n112<\/span>. <\/p>\n<p>Nie jest zaskoczeniem, i\u017c we frazeologii poczesne miejsce zajmuje ksi\u0105dz<br \/>\n(por\u00f3wnaj np. o ksi\u0119dzu i sto\u0142ku w kontek\u015bcie wr\u00f3\u017cb zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcia <span style=\"color: #00CCFF\">Glog III 59<\/span>).<br \/>\nPomin\u0105\u0107 w\u0142a\u015bciwie mo\u017cna wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">ks&atilde;dzewsk&#244;<br \/>\ns&#235;knia<\/i><\/span> &#8216;sutanna&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 284 <\/span>jako wariant polskiego suknia kap\u0142a\u0144ska <span style=\"color: #00CCFF\">Skor<br \/>\nI 243 <\/span>czy <i><span style=\"color: #993300\">pirsz&#233; swinceni&#233;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 206 <\/span>(=<br \/>\npolskiemu). Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">cz&#235;tac jak ks\u0105dz<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282<\/span><br \/>\npowsta\u0142 chyba z polskiego <i><span style=\"color: #993300\">czyta\u0107 jak z ksi\u0105\u017cki<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 398<\/span>, por\u00f3wnaj bowiem <i><span style=\"color: #993300\">cz&#235;tac z kn&#233;d\u017ci jak ks\u0105dz<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 172<\/span>. Kaszubskie <i><span style=\"color: #993300\">przemawiac jak ks\u0105dz z k&#244;zalnic&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 166 <\/span>jest wariantem<br \/>\ncieszy\u0144skiego <i><span style=\"color: #993300\">gada jak ksi\u0105dz na ambonie<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nI 587 <\/span>i polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">Jak ksi\u0105dz na<br \/>\nambonie prawi (m\u00f3wi)<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 229<br \/>\n<\/i><\/span>czy wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego literackiego <i><span style=\"color: #993300\">prawi\u0107<br \/>\njak z ambony<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor II 746<\/span>. Przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Ks&atilde;dz&#235;<br \/>\ndo brewi&#244;rza<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 10 <\/span>= polskiemu historycznemu (1688) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 228<\/span>, gdy<br \/>\noryginalne jest onomatopeiczne: <i><span style=\"color: #993300\">Pies g&#244;d&#244;: ks\u0105dz,<br \/>\nks\u0105dz, a jak czij&atilde; dost\u00f3nie: kan\u00f3nik, kan\u00f3nik<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 10 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<br \/>\nNKP II 903<\/span>), por\u00f3wnaj facecj\u0119 <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 129<\/span>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">dogadzac<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; jak ks\u0105dz Magdze<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS I 9 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 243<\/span>) po\u015bwiadcza<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 363<\/span>, cho\u0107 w <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 460 <\/span>w\u0142a\u015bciwie tylko dokumentacja gwarowa.<\/p>\n<p>Kaszubski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">krasc jak p&ograve; &ugrave;mar\u0142im<br \/>\nks&atilde;dzu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282 <\/span>z wariantem <i><span style=\"color: #993300\">krasc jak<br \/>\np&ograve; &ugrave;mar\u0142im<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 238 <\/span>to wariant wobec cieszy\u0144skiego grabi\u0105<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">(bier\u00f3m, kradn\u00f3m) jak po faroszu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 229 <\/span>i<br \/>\npolskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">Jak po ksi\u0119dzu brali<\/i><\/span> (1600).<br \/>\nZwrot <i><span style=\"color: #993300\">jic ks&atilde;dza zeblakac<\/i><\/span> &#8216;sp\u00f3\u017ani\u0107 si\u0119<br \/>\ndo ko\u015bcio\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu (w tym cieszy\u0144skiemu) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 229<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 102<\/span>,<br \/>\nnatomiast zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;cz&#235;c ks&atilde;dza p&#244;curza<\/i><\/span>,<br \/>\nm.in. w oryginalnym przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Nie &ugrave;cz<br \/>\nks&atilde;dza p&#244;curza, czej &ograve;n g&ograve; s\u00f3m m&ograve;\u017ce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n282<\/span>, znany jest z gwary warmi\u0144skiej <span style=\"color: #00CCFF\">Stef 17<\/span>, cieszy\u0144skiej i wielkopolskiej <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 577<\/span>, gdzie te\u017c z <span style=\"color: #00CCFF\">Mickiewicza<\/span>: <i><span style=\"color: #993300\">Niedobrze, je\u015bli<br \/>\nksi\u0119dza plebana chc\u0105 uczy\u0107 dzwonniki<\/i><\/span>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ks&atilde;dzu<br \/>\ns&atilde; kr\u00f3wka &ograve;cel&#235;\u0142a<\/i><\/span> &#8211; aluzja do op\u0142at pobieranych przez<br \/>\nksi\u0119dza z okazji \u015blub\u00f3w i pogrzeb\u00f3w (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282 <\/span>= cieszy\u0144skiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>To sie za\u015b farorzowi krowa ocieli\u0142a<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 561<\/span>, a<br \/>\npor\u00f3wnaj rzeszowskie <i><span style=\"color: #993300\">A to ko\u015bcielna krowa<\/i><\/span><br \/>\n(Kunysz) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 207<\/span>. Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">b&#235;c prz&#235;jacel&atilde; jak<br \/>\nm&ugrave;c&#244;l<\/i><\/span> (= m\u0119\u017cczyzna z naci\u015bni\u0119t\u0105 czapk\u0105) <i><span style=\"color: #993300\">z<br \/>\nks&atilde;dz&atilde;<\/i><\/span> &#8216;nie przyja\u017ani\u0107 si\u0119&#8217; (K\u0119pa \u017barnowiecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 133<\/span>,<br \/>\nznajduj\u0105ce niejako tre\u015bciowe rozwini\u0119cie w oryginalne przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Ks&atilde;dza trzeba tc&#235;c, ale ni&#233; z nim na p\u00f3n brat b&#235;c<\/i><\/span><br \/>\n(Nadole) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282<\/span>, ale zwrot aktualizuje jakby struktur\u0119 typu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>byli sobie przyjaci\u00f3\u0142mi jak wilk z owc\u0105<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 1116<\/span><br \/>\nlub typu <i><span style=\"color: #993300\">lubi\u0107 si\u0119 jak pies z kotem<\/i><\/span>. Panuje<br \/>\nwszak\u017ce przekonanie, \u017ce <i><span style=\"color: #993300\">bic ks&atilde;dza je grz&#233;ch <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 283<\/span>. <\/p>\n<p>Oryginalne s\u0105 zwroty o dziurze w ubraniu, mianowicie na kolanie lub \u0142okciu: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ks\u0105dz k&ograve;m&ugrave;s w&#235;z&#233;r&#244;<\/i><\/span> i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>miec ks&atilde;dza<\/i><\/span> &#8211; jako &#8222;przygrywka do tonsury na<br \/>\ng\u0142owie&#8221; <span style=\"color: #00CCFF\">Pob  39<\/span>, a co jeszcze bardziej uwypukla wariant <i><span style=\"color: #993300\">ks&atilde;\u017c&#235;c<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; [s&atilde;] swi&#233;cy<\/i><\/span> &#8216;o dziurawej skarpetce na pi\u0119cie&#8217;<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 281 <\/span>z wymian\u0105 bliskobrzmi\u0105cych <i><span style=\"color: #993300\">ks\u0105dz<\/i><\/span> i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ks&atilde;\u017c&#235;c<\/i><\/span>, tak\u017ce typ <i><span style=\"color: #993300\">miec<br \/>\nc&#235;b&ugrave;l&atilde; <\/i><\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">c&#235;b&ugrave;la<br \/>\nk&ograve;m&ugrave; s&atilde; swi&#233;cy<\/i><\/span> &#8216;chodzi\u0107 z dziur\u0105 na \u0142okciu, w po\u0144czosze<br \/>\nitp.&#8217; (pn, \u015br) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 117 <\/span>i z <i><span style=\"color: #993300\">ceb&ugrave;l\u0105 latac<\/i><\/span><br \/>\n(Gochy) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 117 <\/span>= kociewskiemu <i><span style=\"color: #993300\">chodzi\u0107 z c&#233;bul\u00f3<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SyK I 62<\/span>, gdy np. czeskie archaiczne <i><span style=\"color: #993300\">z ruk&#225;v&#367; mu<br \/>\nkoukaj&#237; loket&#353;&#237; p&#225;ni<\/i><\/span> &#8216;kto\u015b \u015bwieci \u0142okciami&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Bas 224. <\/span><\/p>\n<p>Interesuj\u0105ce s\u0105 dwa zwroty o cz\u0142owieku z opryszczk\u0105 na wardze: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ks&atilde;dzu &ograve;kras&atilde; (sliwczi) w&#235;jesc<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;jesc ks&atilde;dzu (matce, \u017b&#235;dowi)<br \/>\nsl&#235;we<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 77 <\/span>&#8211; to wariant polskiego historycznego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Zjad\u0142 ksi\u0119dzu skwark\u0119<\/i><\/span> (1894) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 235<\/span>, do czego<br \/>\npor\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">na licach mia\u0142 pylno skwarek, to<br \/>\nich fara\u0142\u017cowi ukrad\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ste 135<\/span>, przy czym inny jeszcze wariant kaszubski,<br \/>\ntj. <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;jesc \u017b&#235;dowi skwarczi z patelni<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 68<\/span><br \/>\n\u015bwiadczy, i\u017c pierwotnie w tych zwrotach tak\u017ce i na Kaszubach wyst\u0119powa\u0142a<br \/>\nskwarka, co nawi\u0105zywa\u0142oby chyba do wygl\u0105du owej opryszczki, a z kolei <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u015bliwa<\/i><\/span> wesz\u0142a do nich dlatego, \u017ce nadmierne ich<br \/>\nspo\u017cywanie ma pono\u0107 powodowa\u0107 owe opryszczki. Bez uzasadnienia cz\u0142on <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ksi\u0105dz<\/i><\/span> wymienia si\u0119 na <i><span style=\"color: #993300\">\u017byd<\/i><\/span>,<br \/>\ncho\u0107 wi\u0105\u017ce si\u0119 to z faktami typu polskiego <i><span style=\"color: #993300\">brzydzi<br \/>\nsi\u0119 jak \u017byd s\u0142onin\u0105<\/i><\/span> czy cieszy\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">cisn\u0105\u0107<br \/>\nsie jak Zyd do szpyrek <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 978 <\/span>lub jest rezultatem wp\u0142yw\u00f3w<br \/>\nrozbudowanej i produktywnej grupy frazeologizm\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do<br \/>\nprzypalenia potrawy.<\/p>\n<p>Osobliwa i bogata we frazeologizmy, przewa\u017cnie zawieraj\u0105ca cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">ksi\u0105dz<\/i><\/span> lub<br \/>\nznaczeniowo to\u017csame czy podobne, jest grupa kilkudziesi\u0119ciu zwrot\u00f3w zwi\u0105zanych<br \/>\ntematycznie z przypalon\u0105 lub przypalaj\u0105c\u0105 si\u0119 potraw\u0105, wt\u00f3rnie z przesolon\u0105 lub<br \/>\nkipi\u0105c\u0105. Fakty te mo\u017cna podzieli\u0107 na trzy grupy:<\/p>\n<p> <\/span><b>A<\/b> <i><span style=\"color: #993300\">chtos wl&#244;z\u0142 w ml&#233;k&ograve;<br \/>\ni&#8230;<\/i><\/span>, do kt\u00f3rej wliczy\u0107 trzeba np. <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;ch&#244;rz wl&#244;z\u0142 w<br \/>\nml&#233;k&ograve;<\/span><\/i> (Kamienica Szlachecka, St\u0119\u017cyca) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 288<\/span>, por\u00f3wnaj tu polskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ksi\u0105dz wlaz\u0142 w mleko (\u015bmietan\u0119)<\/i><\/span> (1856 <span style=\"color: #00CCFF\">Gluzi\u0144ski<\/span>),<br \/>\nte\u017c z Lubelskiego, nadto i ma\u0142opolskie <i><span style=\"color: #993300\">sefc wloz do<br \/>\nkasy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Kos 58<\/span>, a kaszubskie te\u017c <i><span style=\"color: #993300\">pr&#233;der<\/i><\/span><br \/>\n(= pastor) <i><span style=\"color: #993300\">wl&#244;z\u0142 w ml&#233;k&ograve;<\/i><\/span> (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII<br \/>\n242<\/span>, co pod wp\u0142ywem fakt\u00f3w z grupy C; warianty: <i><span style=\"color: #993300\">kr&#244;wc<br \/>\nwl&#244;z\u0142 w &ograve;bi&#244;d<\/i><\/span> &#8216;o przesolonym obiedzie&#8217; (Ko\u015bcierskie i Kociewie)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 240 <\/span>z nowym znaczeniem pod wp\u0142ywem etymologii ludowej, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy ten<br \/>\nzwrot z kosztowaniem obiadu przez domokr\u0105\u017cnego krawca; <i><span style=\"color: #993300\">nieb&ograve;szcz&#235;ca<br \/>\nwlaz\u0142a<\/i><\/span> (Zabory i Bory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 228<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">bia\u0142ka sobie<br \/>\nfartuch prz&#235;p&#244;l&#235;\u0142a<\/i><\/span> (Pomieczyno, \u0141ebno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 100, 279<\/span>; <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ch\u0142op r&atilde;kawic&atilde; wrzucy\u0142 w gr&#244;p (w<br \/>\nml&#233;k&ograve;)<\/i><\/span> (B\u0119dargowo i okolica) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 303<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;t<br \/>\nwl&#244;z\u0142 w straw&atilde; i j&atilde; prz&#235;prawi\u0142<\/i><\/span> (pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 281 <\/span>i<br \/>\nskr\u00f3cone <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;t wl&#244;z\u0142 w straw&atilde;<\/i><\/span><br \/>\n(Wierzchucino, Nadole) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 174<\/span>, przy czym cz\u0142on <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;t<\/i><\/span><br \/>\npod wp\u0142ywem grupy B, lecz por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">musia\u0142<br \/>\nkota zabi\u0107<\/i><\/span> (1856 i Lubelskie) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 168 <\/span>lub kaszubskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>klep\u00f3wka <\/i><\/span>(= g\u0119sta potrawa)<i><span style=\"color: #993300\">,<br \/>\n\u017ce p&ograve; ni&#233; k&ograve;t m\u00f3g\u0142 jic<\/i><\/span> (pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 166<\/span>. Ten typ<br \/>\nfrazeologizm\u00f3w z tym znaczeniem znany jest ca\u0142ym Kaszubom, r\u00f3wnie\u017c w Borach i<br \/>\nna Kociewiu, a tak\u017ce na po\u0142udniu Polski w po\u0142owie XIX wieku. Wydaje si\u0119, \u017ce <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ks\u0105dz<\/i><\/span> czy <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;t<\/i><\/span><br \/>\nwesz\u0142y tu pod wp\u0142ywem grupy C za <\/i><\/span>pierwotne <i><span style=\"color: #993300\">k&ugrave;ch&#244;rz<\/i><\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>bia\u0142ka<\/i><\/span>, czyli cz\u0142ony nazywaj\u0105ce sporz\u0105dzaj\u0105cego<br \/>\nzwykle potraw\u0119.<\/p>\n<p><b>B<\/b> <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;s [w strawie] zamiesz&#244;\u0142 (zakr\u0105cy\u0142, zami\u00f3t\u0142&#8230;)<\/i><\/span> wype\u0142niaj\u0105: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>w strawie l&#235;s &ograve;g\u00f3nem zamiesz&#244;\u0142<\/i><\/span> (Przodkowo,<br \/>\nKielno, St\u0119\u017cyca, Kamienica Szlachecka) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 356<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;s<br \/>\n&ograve;g\u00f3n&atilde; zami\u00f3t\u0142 (zakr\u0105cy\u0142)<\/i><\/span> &#8216;o rzadkiej potrawie&#8217; (R\u0105b,<br \/>\nOtal\u017cyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 356 <\/span>jako skr\u00f3cone i z wt\u00f3rn\u0105 semantyk\u0105 wobec <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(dzys tu &ugrave; nas) l&#235;s z czerw&ograve;nym<br \/>\n&ograve;g\u00f3nim przijech&#244;\u0142<\/i><\/span> (Przyjezierze Wdzydzkie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 356<\/span>, ju\u017c pod<br \/>\nwp\u0142ywem grupy C, z kt\u00f3r\u0105 wt\u00f3rnie wi\u0105\u017ce si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miedwiedza<br \/>\nprowadz&#235;l&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 155 <\/span>(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.3.<\/span>). Struktura to nowa, z ewolucji grupy<br \/>\nC i z wp\u0142ywami grupy A, przy czym fakty to tylko z Zachodu Kartuskiego, gdzie<br \/>\n\u017cywotny typ A. Zwroty te obj\u0119\u0142y z czasem te\u017c po\u0142udnie Kaszub. Do cz\u0142onu <span\nstyle=\"color: #993300\">l&#235;s<\/i><\/span> por\u00f3wnaj polski zwrot <i><span style=\"color: #993300\">lisa<br \/>\nz\u0142apa\u0107<\/i><\/span> &#8216;popali\u0107 ubranie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 307 <\/span>i che\u0142mi\u0144skie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>pogna\u0142o lisa<\/i><\/span> &#8216;bielizna z\u017c\u00f3\u0142k\u0142a przy prasowaniu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Mac<br \/>\n146<\/span>, a tak\u017ce <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;sy &ograve;g\u00f3n<\/i><\/span>, botaniczne<br \/>\n&#8216;wid\u0142ak&#8217; (Przyjezierze Wdzydzkie) i <i><span style=\"color: #993300\">dostac l&#235;sym<br \/>\n&ograve;g\u00f3nim<\/i><\/span> (pd) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 357<\/span>. <\/p>\n<p><b>C<\/b> <i><span style=\"color: #993300\">ks\u0105dz (prz&#235;)jach&#244;\u0142 [i cos p&ograve;swi&atilde;cy\u0142, zrobi\u0142, zamiesz&#244;\u0142]<\/i><\/span><br \/>\nwype\u0142niaj\u0105 zwroty wariantowe <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;p przej&#233;\u017cd\u017c&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 136 <\/span>i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ksydz jach&#244;\u0142<\/i><\/span> (\u0141ubiana) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282 <\/span>obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>wikari (prz&#235;)jach&#244;\u0142<\/i><\/span> (Zapce\u0144, Miechucino, Gor\u0119czyno)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 152<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;rganista prz&#235;jach&#244;\u0142<\/i><\/span><br \/>\n(Przetoczyno, \u0141ebno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 336<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">piek&#244;rz prz&#235;jach&#244;\u0142<\/i><\/span><br \/>\n(Nakla, Parchowo) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 246<\/span>, tj. pod wp\u0142ywem grupy A; <i><span style=\"color: #993300\">ks\u0105dz<br \/>\njedze<\/i><\/span> &#8216;kipi&#8217; (Przetoczyno) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282<\/span>, czyli stary zwrot w nowym<br \/>\nznaczeniu pod wp\u0142ywem typu <i><span style=\"color: #993300\">ml&#233;k&ograve; &ugrave;c&#233;k&#244;<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;kipi&#8217;. Oto kilka wariant\u00f3w rozszerzonych: <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;p<br \/>\n(prz&#235;)jach&#244;\u0142 i to p&ograve;swi&atilde;cy\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 136 <\/span>obok <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ksydz jach&#244;\u0142 i p&ograve;swincy\u0142<\/i><\/span> (Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy 282<\/span>; <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ksydz prz&#235;jach&#244;\u0142 i brod\u0105 zamiesz&#244;\u0142 w strawie<\/i><\/span> (pd.<br \/>\nzw\u0142aszcza Borzyszkowy, Swornegacie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282<\/span>; <i><span style=\"color: #993300\">pr&#233;der<br \/>\nzawit&#244;\u0142 do waju <\/i><\/span>(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 242<\/span>. Na koniec dwa jednocze\u015bnie rozszerzone<br \/>\ni skr\u00f3cone warianty: <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;p skropi\u0142 kr&#235;p&#235;<\/i><\/span><br \/>\n(pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 259 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">predich b\u00f3t&#235; &ograve;stawi\u0142<\/i><\/span><br \/>\n(Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 166<\/span>, zak\u0142ada\u0107 bowiem mo\u017cna pierwotne: <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;p<br \/>\nprz&#235;jach&#244;\u0142 i&#8230;<\/i><\/span> Ostatni typ jest stary i obejmuje ca\u0142e Kaszuby, wykazuje<br \/>\nwszak wp\u0142yw grupy A i B, bo tak dzieje si\u0119 zawsze wtedy, gdy dane pole<br \/>\nznaczeniowe reprezentuje wi\u0119cej strukturalnie do siebie zbli\u017conych<br \/>\nfrazeologizm\u00f3w.<\/p>\n<p>Fakty z grupy C przez tak zbudowane s\u0142owne obrazy przypalenia si\u0119 potrawy<br \/>\n(wt\u00f3rnie i wyj\u0105tkowo kipienie) przypisuj\u0105 zagapieniu si\u0119 osoby przygotowuj\u0105cej<br \/>\nstraw\u0119 na zachodz\u0105ce we wsi osobliwe wydarzenia, kt\u00f3rych bohaterem jest ksi\u0105dz,<br \/>\nszczeg\u00f3lnie pastor, co mo\u017ce wskazywa\u0107 na antagonizmy spo\u0142eczno-religijne,<br \/>\nraczej do\u015b\u0107 niewinne, jak dowodzi \u017cartobliwy charakter tej frazeologii.<br \/>\nWarianty rozszerzone bywaj\u0105 bardziej obrazowe i zarazem wobec &#8222;bohatera&#8221;<br \/>\nuszczypliwsze. Takie rozumienie genezy tych zwrot\u00f3w sprawdza si\u0119 w przyk\u0142adzie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">miedzwiedza prowadz&#235;l&#235;<\/i><\/span>, kt\u00f3ry tylko formalnie mie\u015bci si\u0119 w grupie B, kt\u00f3ra<br \/>\npowsta\u0142a przez skrzy\u017cowanie obrazowania we frazeologizmach grupy C i A,<br \/>\nnak\u0142adaj\u0105c si\u0119 na obrazowe zwroty o przypalonej tkaninie, cz\u0119\u015bciowo te\u017c o<br \/>\ng\u0119stej potrawie. Typ A posiada najszerszy zasi\u0119g na Kaszubach, istniej\u0105c tak\u017ce<br \/>\npoza nimi, typ C jest w\u0142a\u015bciwie tylko kaszubski, a typ B kaszubski i<br \/>\nograniczony do okolic Przodkowa i Kielna na pn-wsch od Kartuz oraz Kamienicy<br \/>\nSzlacheckiej i St\u0119\u017cycy na pd-zach od Kartuz. Wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie geograficzne<br \/>\ntypu A czy C wynika z leksykalnego zr\u00f3\u017cnicowania kaszubszczyzny.<\/p>\n<p>Organista, wyst\u0119puj\u0105cy zwykle tu\u017c obok ksi\u0119dza (m.in. wy\u017cej w typie A), np. w<br \/>\noryginalnym przys\u0142owiu <i><span style=\"color: #993300\">Ks\u0105dz spi&#233;w&#244;,<br \/>\n&ograve;rganista z&#233;w&#244;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Derd 7 <\/span>(to <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 231<\/span>), wszed\u0142 do oryginalnego<br \/>\nzwrotu <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;rganista za&ograve;st&#244;\u0142 w<br \/>\n&ograve;rganach<\/i><\/span> &#8216;o organi\u015bcie p\u00f3\u017ano wracaj\u0105cym z ko\u015bcio\u0142a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 335 <\/span>i<br \/>\noryginalne przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Czeg&ograve; &ograve;rganista<br \/>\nnie wi&#233;, to ks\u0105dz dop&ograve;wi&#233;<\/i><\/span> (R\u0105b) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 282<\/span>. Oryginalne wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>(miec) tak\u0105 kluk&atilde;<\/i><\/span> (= du\u017cy, krzywy nos)<span\nstyle=\"color: #993300\"><i>, \u017ceb&#235; ni\u0105 m\u00f3g\u0142 swi&#233;ce gas&#235;c <\/i><\/span>(p\u00f3\u0142nocne Zabory) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nII 171 <\/span>i zwrot <i><span style=\"color: #993300\">p&ugrave;kl&#244;s<\/i><\/span> (= garbus) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>nosy z&#244;kresti&atilde; (szaf&atilde;) na plecach<\/i><\/span><br \/>\n(pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 221 <\/span>m\u00f3wi\u0105 o czyim\u015b wygl\u0105dzie zewn\u0119trznym, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 okre\u015blonymi<br \/>\n&#8222;obrazami&#8221; z \u017cycia ko\u015bcielnego.<\/p>\n<p>A teraz kilka frazeologizm\u00f3w odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do klasztor\u00f3w czy pustelnictwa.<br \/>\nOryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;c jak w kl&#244;sztorze<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;spokojnie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lab I 22<\/span>, zbudowany wed\u0142ug wzoru: <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;c<br \/>\njak [taczi] p&ugrave;stelnik<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 31 <\/span>wobec polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u017cyje jak pustelnik<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 977<\/span>. Jeszcze cztery<br \/>\nfakty oryginalne: wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">cnotl&#235;w&#244; jak miszka<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 101 <\/span>(por\u00f3wnaj polskie <i><span style=\"color: #993300\">\u017cy\u0107 jak mnich<\/i><\/span>),<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ugrave;mrz&#233;c jak m&atilde;czelnik<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 63 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;zdrzec jak p&ograve;k&ugrave;tnica<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 121 <\/span>oraz wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">misj\u00f3n&#244;rz m&ograve;rsczi<\/i><\/span>,<br \/>\nz\u0142o\u015bliwe &#8216;rybak wyje\u017cd\u017caj\u0105cy w niedziel\u0119 na po\u0142\u00f3w&#8217; (Hel) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 172<\/span>. <\/p>\n<p>4. 2. 7. 3. <a name=\"Frazeologia a praktyki i zwyczaje ko\u015bcielne\">Frazeologia a praktyki i zwyczaje ko\u015bcielne<\/a>.<\/p>\n<p>O grzechu i spowiedzi ju\u017c by\u0142a mowa (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.5.<\/span>), podobnie o modlitwach i<br \/>\nnabo\u017ce\u0144stwach (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.2.<\/span>), tutaj za\u015b zwr\u00f3cono uwag\u0119 na frazeologi\u0119 dotycz\u0105c\u0105<br \/>\npostu i pi\u0105tku, odpustu, pielgrzymki i dziada ko\u015bcielnego czy odpustowego.<\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">wield\u017ci p&ograve;st<\/i><\/span> &#8216;w ko\u015bciele<br \/>\nkatolickim okres od \u015arody Popielcowej do Wielkiej Soboty&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 146 <\/span>= polskiemu<br \/>\n(zob. <span style=\"color: #00CCFF\">5.3.4.<\/span>), natomiast oryginalne s\u0105 <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;stny<br \/>\ndz&#233;\u0144<\/i><\/span> &#8216;pi\u0105tek&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 146<\/span>, w\u0119\u017csze znaczeniowo od polskiego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dzie\u0144 postny <\/i><\/span>&#8216;dzie\u0144, w kt\u00f3rym obowi\u0105zuje post&#8217; Skor<br \/>\nI 729<\/span>, i <i><span style=\"color: #993300\">pi\u0105tk&ograve;wi p\u00f3n<\/i><\/span>, \u017cartobliwie<br \/>\n&#8216;\u015bled\u017a&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 274<\/span>. R\u00f3wnie\u017c oryginalne jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">P&ograve;<br \/>\np&ograve;sce przi\u0144dze swi&atilde;to<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 146 <\/span>(por\u00f3wnaj typ <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Po zapustach post<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 829<\/span>), podczas gdy<br \/>\nprzys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Msza nie zm&ugrave;dzy, p&ograve;st nie<br \/>\nsch&ugrave;dzy<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 146 <\/span>= wielkopolskiemu i \u015bl\u0105skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 545<\/span>. Do<br \/>\nokresu Wielkiego Postu odnosz\u0105 si\u0119 wyra\u017cenia: <i><span style=\"color: #993300\">cz&#244;rn&#244;<br \/>\nniedzela<\/i><\/span> &#8216;pi\u0105ta niedziela Wielkiego Postu&#8217; = s\u0142owackiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>czerna (smrtna) nedelia<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Pob  53 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Ste 44<\/span><br \/>\n(por\u00f3wnaj to wyra\u017cenie w przys\u0142owiu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 729<\/span>), inaczej <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u015bmiertelna niedziela<\/i><\/span> jako czas topienia marzanny<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Giey 204<\/span>), antonimiczne <i><span style=\"color: #993300\">bi&#244;\u0142&#244; niedzela<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;pierwsza po wielkanocy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (= polskiemu), pono\u0107 od bia\u0142ych szat nowo<br \/>\nnawr\u00f3conych, kt\u00f3rych przyjmowano do I Komunii \u015awi\u0119tej; dawniej druga niedziela<br \/>\nprzed Wielkanoc\u0105 <span style=\"color: #00CCFF\">ZarSio\u0142 18 <\/span>lub pierwsza po Popielcu <span style=\"color: #00CCFF\">Mrong 16<\/span>. Wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>brack&#244; niedzela<\/i><\/span> &#8216;po\u015bwi\u0119cona bractwu&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 47, 578<\/span>,<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 66 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SGP II 434<\/span>, polskiemu gwarowemu <span style=\"color: #00CCFF\">Wyb 251 <\/span>(= polskiemu<br \/>\npotocznemu <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>). Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">s&#235;chi p&ograve;st<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;dni, kiedy obowi\u0105zuje wstrzymywanie si\u0119 od potraw mi\u0119snych&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> = polskiemu<br \/>\ngwarowemu suchy post <span style=\"color: #00CCFF\">Gorl 224<\/span>, do kt\u00f3rego por\u00f3wnaj <i><span style=\"color: #993300\">suche<br \/>\ndni<\/i><\/span> &#8216;w ko\u015bciele katolickim: trzydniowy okres postu powtarzaj\u0105cy si\u0119 co<br \/>\nkwarta\u0142&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 206<\/span>. Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;tersczi<br \/>\np&ograve;st<\/i><\/span> &#8216;przedn\u00f3wek&#8217; (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 361 <\/span>z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>niemieckji p&ograve;st<\/i><\/span> (Wejherowskie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 238<\/span>, kt\u00f3re trzeba rozumie\u0107 jako &#8216;dodatkowy czy przymusowy post&#8217;, por\u00f3wnaj<br \/>\nbowiem <i><span style=\"color: #993300\">niemieck&#244; (&ograve;paczn&#244;, lew&#244;) g&#244;rdzel<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;krta\u0144&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 304<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>, np. w zwrocie w <i><span style=\"color: #993300\">niemieccz&#233;<br \/>\n(lew&#233;) gard\u0142o cos wleca\u0142o (wpad\u0142o) k&ograve;m&ugrave;<\/i><\/span> &#8216;zakrztusi\u0142 si\u0119&#8217;;<br \/>\npor\u00f3wnaj kraje\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">mjamjecka dziurka<\/i><\/span>. Tak\u017ce<br \/>\noryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec wiedno p&ograve;st<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;cierpie\u0107 n\u0119dz\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 146<\/span>, a przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">P&ograve;lsczi<br \/>\nm&ograve;st, niemiecczi p&ograve;st, \u017c&#235;dowcz&#233; n&#244;b&ograve;\u017ce\u0144stw&ograve;,<br \/>\nwsz&#235;tk&ograve; b\u0142azenstw&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyObr 15 <\/span>= polskiemu historycznemu (od<br \/>\n1514) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 1008<\/span>. <\/p>\n<p>Tradycja odpust\u00f3w jest na Kaszubach dawna i rozpowszechniona (np. w Wejherowie,<br \/>\nSwarzewie, Sianowie, dawniej w L\u0119borku na \u015bw. Jakuba <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 14<\/span>), sk\u0105d wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jabk&ograve;wi (kr&#235;szk&ograve;wi, w&atilde;g&ograve;rzowi)<br \/>\n&ograve;dp&ugrave;st<\/i><\/span> &#8216;odpust Matki Boskiej Siewnej w Swarzewie 8 IX&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nIII 290 <\/span>czy <i><span style=\"color: #993300\">r&#235;bacczi &ograve;dp&ugrave;st<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;odpust w Swarzewie 16 VII&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 308<\/span>. O zgromadzeniu wielu ludzi m\u00f3wi si\u0119: <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>l&#235;da (b&#235;\u0142o mnog&ograve;) jak na &ograve;dp&ugrave;sce<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Ram 104 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">ludzy s&atilde; zebra\u0142o jak na<br \/>\n&ograve;dp&ugrave;sce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Maj 520 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">l&#235;dzy<br \/>\nh&ugrave;rma jak to na &ograve;dp&ugrave;st<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141ajDz 113 <\/span>czy <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ruj jak w Szkaplerzn\u0105 na &ograve;dp&ugrave;sce<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn<br \/>\n71 <\/span>(= polskiemu), tak\u017ce wszak wariant <i><span style=\"color: #993300\">(h&ugrave;rma)<br \/>\nl&#235;dzy jak na B&ograve;\u017c&#233; Ca\u0142o<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141aj 50 <\/span>i oryginalne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>l&#235;dzy jak w k&ograve;scele<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 113<\/span>. Do cz\u0142owieka<br \/>\nzarozumia\u0142ego stosuje si\u0119 zwrot <i><span style=\"color: #993300\">trz&#235;mac \u0142eb w g\u00f3rze<br \/>\njak sz&#244;\u0142t&#235;sowa k&ograve;b&#235;\u0142a w drodze na &ograve;dp&ugrave;st<\/i><\/span> (K\u0119pa Oksywska)<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 181<\/span>, kt\u00f3ry uzna\u0107 mo\u017cna za wariant polskiego gwarowego <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>nosi g\u0142owe jak kolasowy k\u00f3\u0144<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Ond<\/span>) czy <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>dyr\u017ci g\u0142owym jak ferszter\u00f3w ch\u0119szt <\/i><\/span>(<span style=\"color: #00CCFF\">Probosz<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I<br \/>\n655<\/span>, natomiast do niezwykle strojnego: <i><span style=\"color: #993300\">w&#235;strojic<br \/>\ns&atilde; jak na &ograve;dp&ugrave;st<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 181 <\/span>= polskiemu gwarowemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP<br \/>\nIII 331<\/span>. Do uroczysto\u015bci odpustowych odnosi si\u0119 oryginalny zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>jedz do Sma\u017c&#235;na na &ograve;dp&ugrave;st<\/i><\/span> &#8216;odczep<br \/>\nsi\u0119&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 70<\/span>, przy czym w Sma\u017cynie odpust\u00f3w nie ma. Cz\u0142on <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>&ograve;dp&ugrave;st <\/i><\/span>&#8216;darowanie kary za grzechy pod<br \/>\nwarunkiem wykonania pewnych praktyk tkwi w zwrocie <i><span style=\"color: #993300\">dost\u0105pic<br \/>\n&ograve;dp&ugrave;stu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 166 <\/span>(= polskiemu) i oryginalne przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>K\u00f3\u0144scz&#233; k&ograve;p&#235;ta &ograve;dp&ugrave;stu nie dodaj\u0105<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;sama droga do ko\u015bcio\u0142a wymaga ofiary&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 290<\/span>, a przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Chto g\u0142up&#233;m&ugrave; wi\u0144dze z drod\u017ci, dost\u0105pi trz&#235;sta dni<br \/>\n&ograve;dp&ugrave;stu <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 166 <\/span>= polskiemu gwarowemu <span style=\"color: #00CCFF\">NKP I 676 <\/span>posiada<br \/>\nwariant <i><span style=\"color: #993300\">Mi\u0144 g\u0142up&#233;g&ograve;, a dost\u0105pisz<br \/>\n&ograve;dp&ugrave;stu<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 166<\/span>, natomiast <i><span style=\"color: #993300\">W<br \/>\nk&ograve;scele &ograve;dp&ugrave;st, a w karczmie rozp&ugrave;st<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III<br \/>\n289, IV 354 <\/span>to wariant wielkopolskiego i polskiego historycznego (od 1696<\/span>) <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Odpust &#8211; rozpust<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 685<\/span>, z niego za\u015b wyszed\u0142<br \/>\noryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;dp&ugrave;st<\/i><\/span> (=<br \/>\npijatyka) <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;dprawiac <\/i><\/span>&#8216;ucztowa\u0107, hula\u0107,<br \/>\npi\u0107&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 290<\/span>, dowodz\u0105cy tego, \u017ce z odpustem cz\u0119sto wi\u0105za\u0142a si\u0119 rozpusta,<br \/>\npierwotnie cho\u0107by w sensie lepszego w dniu tym jedzenia.<\/p>\n<p>Z odpustami najcz\u0119\u015bciej w parze id\u0105 pielgrzymki, a do nich nawi\u0105zuj\u0105 trzy<br \/>\noryginalne wyra\u017cenia: <i><span style=\"color: #993300\">pielgrzimk&ograve;wi trakt<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;droga p\u0105tnicza z Ko\u015bcierzyny do Wejherowa&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VII 326 <\/span>(pielgrzymki z<br \/>\nKo\u015bcierzyny licz\u0105 ju\u017c ponad 300 lat!), <i><span style=\"color: #993300\">b&atilde;bel<br \/>\nk&ograve;scersczi<\/i><\/span> &#8216;przezwisko cz\u0142owieka ha\u0142a\u015bliwego&#8217; (aluzja do b\u0119bnisty<br \/>\npielgrzymki z Ko\u015bcierzyny) (pn) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 25 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">st&#244;ri jak<br \/>\npielgrzimsczi las<\/i><\/span> (S\u0142owi\u0144cy) <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS IX 142<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Hilf 124 <\/span>(z Chabrowa) i <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb<br \/>\n429<\/span>, mo\u017ce sta\u0142e miejsce postoju pielgrzymek lub stary las, przez kt\u00f3ry zawsze<br \/>\npielgrzymka musia\u0142a przechodzi\u0107. Oryginalny jest zwrot <i><span style=\"color: #993300\">ch&ograve;dz&#235;c<br \/>\njak pielgrzym<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Karn 45 <\/span>(o s\u0142ownikarzu Stefanie Ramu\u0142cie).<\/p>\n<p>Pielgrzymkom i odpustom towarzyszy <i><span style=\"color: #993300\">kalwarijsczi str&#235;ch<\/i><\/span> &#8216;\u017cebrak&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 122 <\/span>=<br \/>\npolskiemu <i><span style=\"color: #993300\">kalwaryjski dziad<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 314<\/span>, a z tym \u0142\u0105czy si\u0119 z kolei zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>spiewac jak d\u017c&#244;d p&ograve;d k&ograve;sco\u0142em<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Rop<\/span><br \/>\njako wariant polskiego potocznego <i><span style=\"color: #993300\">\u015bpiewa jak dziady<br \/>\n(kalwaryjskie) pod ko\u015bcio\u0142em (na odpu\u015bcie)<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Red<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 466 <\/span>i wyra\u017cenie<br \/>\n<i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;b&ograve;\u017cny jak d\u017cada<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 271 <\/span>jako<br \/>\nwariant ma\u0142opolskiego <i><span style=\"color: #993300\">nabo\u017cny jak dziadowska g\u0119ba<\/i><\/span><br \/>\n(z <span style=\"color: #00CCFF\">Kolb<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 971<\/span>. Refleksem ciekawego zwyczaju jest oryginalne przys\u0142owie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Pr&atilde;dz&#233; kl&#235;cznik kl&#235;czn&#233;g&ograve; nie dost\u00f3nie, ja\u017c<br \/>\n&ograve;n kl&#235;cz\u00f3nk&atilde;<\/i><\/span> (= modlitw\u0119 lub pie\u015b\u0144 odprawian\u0105 na<br \/>\nkl\u0119czkach) <i><span style=\"color: #993300\">&ograve;dprawi <\/i><\/span>(pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 161<\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">&Ograve;d kl&#235;czew&#233;g&ograve; p&ograve;datk&ugrave;<br \/>\ns&atilde; nie p\u0142acy<\/i><\/span> (pn-zach) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 161<\/span>, przy czym do ostatniego zobacz<br \/>\nwy\u017cej <i><span style=\"color: #993300\">\u0142&#244;wk&ograve;w&#233; pieni\u0105dze<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">4.2.7.1.<\/span>). <\/p>\n<p>4. 2. 8. <a name=\"R\u00f3\u017cne pozosta\u0142e frazeologizmy\">R\u00f3\u017cne pozosta\u0142e frazeologizmy<\/a>.<\/p>\n<p>Ponad 30 <\/span>tu zarejestrowanych frazeologizm\u00f3w posiada r\u00f3\u017cn\u0105, niekiedy niepewn\u0105<br \/>\ngenez\u0119, kilka \u0142\u0105czy si\u0119 z wiar\u0105 i reformacj\u0105, nieco z <i><span style=\"color: #993300\">\u017bydem<\/i><\/span>,<br \/>\nzw\u0142aszcza <i><span style=\"color: #993300\">Wiecznym \u017bydem<\/i><\/span>.<\/p>\n<p>W\u0105tpliwe wydaje si\u0119 omawianie tu wyra\u017cenia <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;k\u00f3rny<br \/>\njak barank<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 117 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">\u0142ag&ograve;dny<br \/>\n(prz&#235;c&#235;chl&#235;wi) jak barank<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 5, VII 248 <\/span>= polskiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>cichy<\/i><\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">\u0142agodny<\/i><\/span>, <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>potulny jak baranek<\/i><\/span>, aczkolwiek niekt\u00f3rzy Kaszubi<br \/>\n\u0142\u0105cz\u0105 je z Chrystusem cierpi\u0105cym w Ogr\u00f3jcu i podczas krzy\u017cowej drogi. Wymienia<br \/>\nsi\u0119 on z wyra\u017ceniem <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;k&ograve;rny jak<br \/>\n\u0142agni\u0105tk&ograve;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 5 <\/span>= polskiemu pokorny jak jagni\u0119 i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>\u0142ag&ograve;dny jak &ograve;wieczka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 86 <\/span>jako<br \/>\nwariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">pokorny jak owieczka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II<br \/>\n993<\/span>. Wyra\u017cenie jagni&atilde;c&#244; niewinnosc <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 59 <\/span>uzna\u0107 trzeba za wariant <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>niewinny jak jagni\u0119<\/i><\/span>, por\u00f3wnaj polskie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>niewinny jak owieczka<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP II 622<\/span>. Mog\u0105 si\u0119 one<br \/>\n\u0142\u0105czy\u0107 z dawnymi ofiarnymi zwierz\u0119tami, wt\u00f3rnie za\u015b nak\u0142ada\u0107 si\u0119 na to mog\u0142y<br \/>\nwyobra\u017cenia jagni\u0119cia czy owieczki jako czystej, \u0142agodnej itp.<\/p>\n<p>Przys\u0142owiowy zwrot <i><span style=\"color: #993300\">teg&ograve; b&#235; na bicz&#233; sk\u00f3rze<br \/>\nnie spis&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 39 <\/span>= \u015bl\u0105skiemu (w tym cieszy\u0144skiemu) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 215<\/span><br \/>\nodpowiada <i><span style=\"color: #993300\">ani na w&ograve;\u0142ow&#233; sk\u00f3rze b&#235; teg&ograve;<br \/>\nnie spis&#244;\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 99 <\/span>(= polskiemu), \u0142\u0105cz\u0105c si\u0119 z wierzeniem o diable,<br \/>\nkt\u00f3ry za pozwoleniem Boga, siedz\u0105c za g\u0142\u00f3wnym o\u0142tarzem, spisuje na wo\u0142owej<br \/>\nsk\u00f3rze, kt\u00f3r\u0105 z\u0119bami nadci\u0105ga, wszystkich nieodpowiednio si\u0119 zachowuj\u0105cych w<br \/>\nko\u015bciele (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 52 <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">MG III 71<\/span>).<\/p>\n<p>Oryginalne wyra\u017cenie wykrzyknikowe <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;m&#233;di&#244;<br \/>\nB&ograve;sk&#244; [nie je cz&#235; co]<\/i><\/span> dla oddania zgrozy <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 51, II 193 <\/span>mo\u017ce si\u0119<br \/>\nodnosi\u0107 do &#8222;Boskiej komedii&#8221; Dantego, ta za\u015b ma zwi\u0105zek z wierzeniami<br \/>\nchrze\u015bcija\u0144skimi. Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">ska\u017con&#233; swi&atilde;to<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;\u015bwi\u0119to zniesione&#8217; (Puckie) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy V 196 <\/span>obok <i><span style=\"color: #993300\">przewalon&#233;<br \/>\nswi&atilde;ta<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor III 802 <\/span>(wt\u00f3rnie: &#8216;\u015bwi\u0119ta drugorz\u0119dne&#8217;) (Bytowskie)<br \/>\n(<span style=\"color: #00CCFF\">Kuk 167<\/span>) s\u0105 wariantem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">zniesione \u015bwi\u0119to<\/i><\/span>,<br \/>\npodobnie jak <i><span style=\"color: #993300\">krzi\u017cow&#233; dni(e)<\/i><\/span> &#8216;przed<br \/>\nWniebowst\u0105pieniem&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 82<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 392<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 278 <\/span>= wielkopolskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">B\u0105k 60 <\/span>to<br \/>\nwariant polskiego <i><span style=\"color: #993300\">Dni Krzy\u017cowe<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Skor I 206 <\/span>z<br \/>\nopisem w &#8222;Ch\u0142opach&#8221; Reymonta obrz\u0119du obchodzenia w\u00f3wczas p\u00f3l.<\/p>\n<p>Oryginalne jest przys\u0142owie <i><span style=\"color: #993300\">Jeg&ograve; wiara a ps&#244;<br \/>\npara<\/i><\/span> (= oddech) <i><span style=\"color: #993300\">to na jedno w&#235;ch&ograve;dzy<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 120<\/span>, przy czym por\u00f3wnaj tu <i><span style=\"color: #993300\">Jaka wiara, taka<br \/>\nofiara<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 120 <\/span>i polskie gwarowe <i><span style=\"color: #993300\">Kiej<br \/>\nwiara, a kiej para<\/i><\/span> (<span style=\"color: #00CCFF\">Reymont<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 649<\/span>, a do <i><span style=\"color: #993300\">ps&#244;<br \/>\npara<\/i><\/span> w znaczeniu <i><span style=\"color: #993300\">psia dusza<\/i><\/span> zob.<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">2.5.2<\/span>. Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">(b&#235;c) cwiard&#233; wiar&#235;<\/i><\/span> i<br \/>\nantonimiczne <i><span style=\"color: #993300\">m&#244;\u0142&#233; wiar&#235;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> (= polskiemu),<br \/>\nprzy czym por\u00f3wnaj np. <i><span style=\"color: #993300\">by\u0107 ma\u0142ej wiary<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Mt 6,<br \/>\n30 <\/span>i <i><span style=\"color: #993300\">ludzie twardego karku<\/i><\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.6.1.<\/span>).<\/p>\n<p>Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;c&#244; wiara<\/i><\/span> &#8216;sekta&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II<br \/>\n220, VI 120 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II 85<\/span>, ma\u0142opolskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">Kuc 276 <\/span>(w tym kieleckiemu <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>kocio wjara<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 398<\/span>) odpowiada <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>k&ograve;z&#244; wiara<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 224 <\/span>= kociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK II<br \/>\n86<\/span>. Oryginalny jest zwrot odnosz\u0105cy si\u0119 do reformacji: <i><span style=\"color: #993300\">wsurn\u0105c<br \/>\ns&atilde; jak M&#244;rc&#235;n L&#235;ter do nieba<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 394 <\/span>i <span style=\"color: \n#993300\"><i>miec p&#235;sk jak M&#244;rc&#235;na L&#235;tra rz&#235;c<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 18 <\/span>z wariantem <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>miec p&#235;sk jak t&#235;recczi swi&atilde;ti rz&#235;c<\/i><\/span><br \/>\n(Swarzewo) <span style=\"color: #00CCFF\">Lor II 559<\/span>, mo\u017ce pod wp\u0142ywem polskiego <i><span style=\"color: #993300\">go\u0142y<br \/>\njak \u015bwi\u0119ty tureck<\/i><\/span>i.<\/p>\n<p>A teraz om\u00f3wione zostan\u0105 frazeologizmy o \u017bydach, w tym o <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>Wiecznym \u017bydzie<\/i><\/span>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">gadac<br \/>\np&ograve; \u017c&#235;dowsk&ugrave;<\/i><\/span> &#8216;m\u00f3wi\u0107 niezrozumiale&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 30 <\/span>(= polskiemu),<br \/>\nnatomiast zwrot <i><span style=\"color: #993300\">cziwac s&atilde; jak \u017bid w b\u00f3\u017cnicy<\/i><\/span><br \/>\n(= synagoga) <span style=\"color: #00CCFF\">Sy I 52 <\/span>= cieszy\u0144skiemu i polskiemu historycznemu (<span style=\"color: #00CCFF\">Prus<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III<br \/>\n981<\/span>, a <i><span style=\"color: #993300\">cziwac s&atilde; jak \u017bid na p&ograve;piele<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 327 <\/span>to wariant polskiego historycznego <i><span style=\"color: #993300\">kiwa\u0107<br \/>\nsi\u0119 jak \u017byd nad pacierzem<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 981<\/span>; a por\u00f3wnaj kieleckie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>kiwo sie jag \u017byt<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Szym 479<\/span>. \u0141\u0105czy si\u0119 z nimi<br \/>\noryginalne <i><span style=\"color: #993300\">drzemac jak Wieczny \u017bid<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 298<\/span>.<br \/>\nWyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;dowsczi chl&#233;b<\/i><\/span> &#8216;maca&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 33<\/span>, a<br \/>\nmaca to cienki placek z prza\u015bnego ciasta pieczony przez wyznawc\u00f3w religii<br \/>\nmoj\u017ceszowej na \u015bwi\u0119to Paschy. Zwrot oryginalny <i><span style=\"color: #993300\">dzywic<br \/>\ns&atilde; jak \u017bid skwarkom<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 296 <\/span>(por\u00f3wnaj cieszy\u0144skie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ci\u015bnie sie jak \u017byd do szpyrek<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ond 37 <\/span>i zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i><br \/>\nw&#235;jesc \u017b&#235;dowi sl&#235;w&#235;<\/i><\/span> pod <span style=\"color: #00CCFF\">4.2.7.2.<\/span>) t\u0142umaczy\u0107 mo\u017cna<br \/>\ntak: <i><span style=\"color: #993300\">&#8222;\u015awinia t&#233;\u017c, \u017ce dzieli kopyto a nie prze\u017cuwa,<br \/>\nnieczysta b\u0119dzie: mi\u0119sa ich je\u015b\u0107 nie b\u0119dziecie, a \u015bcierwa si\u0119 nie dotkniecie&#8221;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Pwt 14, 8<\/span>. <\/p>\n<p>Wed\u0142ug wierze\u0144 ludowych <i><span style=\"color: #993300\">Wieczny \u017bid<\/i><\/span> (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">MG<br \/>\nIII 250 <\/span>i <span style=\"color: #00CCFF\">S\u0142fol 478<\/span>) to wieczny tu\u0142acz, kt\u00f3ry zosta\u0142 skazany na wieczn\u0105<br \/>\nw\u0119dr\u00f3wk\u0119 dooko\u0142a ziemi za to, \u017ce kopa\u0142 Chrystusa w czasie drogi na Golgot\u0119 (<span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 297<\/span>)<sup><small><a href=\"#24\">24<\/a><\/small><\/sup>. Wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">Wieczny \u017bid<\/i><\/span><br \/>\nposiada a\u017c cztery znaczenia: &#8216;\u017byd wieczny tu\u0142acz&#8217;, &#8216;ten, kto cz\u0119sto podr\u00f3\u017cuje&#8217;,<br \/>\n&#8216;cz\u0142owiek wa\u0142\u0119saj\u0105cy si\u0119 po wsi&#8217; i &#8216;gadu\u0142a, maruda&#8217;, a do ostatniego por\u00f3wnaj<br \/>\nzwrot <i><span style=\"color: #993300\">miec j&atilde;z&#235;k \u017c&#235;dowsczim mas\u0142&atilde;<br \/>\nw&#235;smarow\u00f3ny<\/i><\/span> &#8216;o pyskatym&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy II 90<\/span>. Tutaj nale\u017cy zwrot <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>drzemac jak Wieczny \u017bid<\/i><\/span>, a tak\u017ce <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ch&ograve;dz&#235;c jak Wieczny \u017bid [p&ograve; swiece] <\/i><\/span><span style=\"color: #00CCFF\">Sy<br \/>\nVI 298 <\/span>= polskiemu gwarowemu <i><span style=\"color: #993300\">chodzi tu i tam jak<br \/>\nWieczny \u017byd<\/i><\/span> (1890 <span style=\"color: #00CCFF\">M&#225;ty&#225;s<\/span>) <span style=\"color: #00CCFF\">NKP III 986<\/span>, <i><span style=\"color: #993300\">t\u0142ucze<br \/>\nsi\u0119 jak wieczny \u017byd<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">\u0141\u0119gM 219<\/span>, por\u00f3wnaj czeskie <i><span style=\"color: #993300\">bloudit&#8230;<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">SCFI 32<\/span>, a tak\u017ce oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">wieczno \u017c&#235;c jak Wieczny<br \/>\n\u017bid<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 298<\/span>. Do jego nieustannej w\u0119dr\u00f3wki odnosi si\u0119 wt\u00f3rnie<br \/>\noryginalne porzekad\u0142o <i><span style=\"color: #993300\">Prz&#235; m&ograve;jim<br \/>\nb&ugrave;dink&ugrave; ni ma ni\u017c\u00f3dn&#233;g&ograve; sp&ograve;czink&ugrave;<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span>,<br \/>\nkt\u00f3re \u017byd skierowa\u0107 mia\u0142 do Chrystusa, gdy ten w drodze na Golgot\u0119 chcia\u0142<br \/>\nodpocz\u0105\u0107 przy jego domu, a do czego nawi\u0105zuje mo\u017ce oryginalne <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>gapic s&atilde; jak \u017bid w P\u00f3na Jez&#235;sa<\/i><\/span><sup><small><a href=\"#25\">25<\/a><\/small><\/sup>.<br \/>\nRekwizytem tego \u017byda jest worek, utrwalony w oryginalnym wyra\u017ceniu pi\u0144dlowi \u017bid<br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Lor I 629 <\/span>i oryginalny zwrot <i><span style=\"color: #993300\">wzerac jak \u017bid w miech<\/i><\/span><br \/>\ni <i><span style=\"color: #993300\">smi&#244;c s&atilde; jak \u017bid do sw&#233;g&ograve; miecha<\/i><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 295-296 <\/span>jako wariant \u015bl\u0105skiego <i><span style=\"color: #993300\">\u015bmieje si\u0119 jak<br \/>\n\u017byd do jelit<\/i><\/span> (Bytom) <span style=\"color: #00CCFF\">Wal 110<\/span>. Owo zagl\u0105danie do worka bierze si\u0119 pewnie<br \/>\nz przypisywania \u017bydowi obawy o jego zawarto\u015b\u0107, co te\u017c w eufemistycznym zwrocie<br \/>\no k\u0142amstwie: oryginalne <i><span style=\"color: #993300\">to je pr&#244;wda z<br \/>\n\u017c&#235;dow&#233;g&ograve; miecha<\/i><\/span> &#8216;nieprawda&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 298<\/span>, a <i><span style=\"color: #993300\">k&ograve;g&ograve;s<br \/>\npr&#244;wd&atilde; \u017bid w miech&ugrave; ni\u00f3s\u0142<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy III 158, IV 160, VI 295 <\/span>=<br \/>\nkociewskiemu <span style=\"color: #00CCFF\">SyK III 36<\/span>. \u015amiech z kolei wynika z tego, i\u017c w worku siedzia\u0142<br \/>\nprzechytrzony przeze\u0144 diabe\u0142. Z faktami powy\u017cszymi \u0142\u0105czy si\u0119 przestroga<br \/>\nudzielana dzieciom: <i><span style=\"color: #993300\">\u017b&#235;dz&#235; bierz\u0105 nicdobr&#233; (niedobr&#233;)<br \/>\ndzec&#235; w miech<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">CeyS II 23<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ram 127<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 296<\/span>, <span style=\"color: #00CCFF\">Ex<\/span> : polskie gwarowe <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>cygona zabiere je do miecha<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">ZarSio\u0142 140<\/span>. <\/p>\n<p>Oryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;dowa cotka<\/i><\/span> &#8211;<br \/>\nwed\u0142ug wierze\u0144: &#8216;kobieta zamieniona przez Chrystusa w \u015bwini\u0119 za kar\u0119 za to, \u017ce<br \/>\nsi\u0119 skry\u0142a przed nim mi\u0119dzy \u015bwinie&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 298<\/span>; r\u00f3wnie\u017c Poleszucy wywodz\u0105 \u015bwini\u0119<br \/>\nod \u017byd\u00f3wki, t\u0142umacz\u0105c to tym, \u017ce \u017bydzi nie jedz\u0105 wieprzowiny (<span style=\"color: #00CCFF\">Piet 73<\/span>).  Tak\u017ce<br \/>\noryginalne jest wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">p&ograve;lsczi \u017bid<\/i><\/span><br \/>\n&#8216;Polak umiej\u0105cy handlowa\u0107 na sw\u0105 korzy\u015b\u0107&#8217; jako antonimiczne do <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>pr&#244;wdz&#235;w&#233;g&ograve; \u017b&#235;da<\/i><\/span> <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 297<\/span>, np. <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>To je pr&#244;wdz&#235;wi \u017bid!<\/i><\/span> &#8211; o kim\u015b chciwym lub<br \/>\ntarguj\u0105cym si\u0119.<\/p>\n<p>Przy sposobno\u015bci wspomnie\u0107 mo\u017cna oryginalne wyra\u017cenie <i><span style=\"color: #993300\">\u017c&#235;dowsczi<br \/>\nrok<\/i><\/span> &#8211; wed\u0142ug wierze\u0144 ludowych \u017bydzi wliczaj\u0105 w rok 11 <\/span>miesi\u0119cy, luty<br \/>\njako zbyt kr\u00f3tki si\u0119 nie liczy <span style=\"color: #00CCFF\">Sy VI 300<\/span>, do czego por\u00f3wnaj: &#8222;Szereg jednak<br \/>\ndanych z naddniestrza\u0144skiej Ukrainy stwierdza ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, i\u017c w<br \/>\npraktyce interkalacja marczyka (ukrai\u0144skie <i><span style=\"color: #993300\">mar&#269;uk<\/i><\/span><br \/>\nitp.) uprawiana tam by\u0142a wy\u0142\u0105cznie przez \u017byd\u00f3w&#8221;, a podobne informacje<br \/>\npochodzi\u0142y z pewnych okolic Bia\u0142orusi i Polski (<span style=\"color: #00CCFF\">Mosz II 1, 172-173<\/span>).  Struktur\u0105<br \/>\nnawi\u0105zuj\u0105 do wyra\u017ce\u0144 <i><span style=\"color: #993300\">rusczi rok<\/i><\/span>, te\u017c rusczi<br \/>\nmies\u0105c &#8216;nigdy&#8217; <span style=\"color: #00CCFF\">Sy IV 369<\/span>. Zwrot <i><span style=\"color: #993300\">\u017b&#235;da<br \/>\n&ograve;b&ugrave;dz&#235;c<\/i><\/span> przytoczono wcze\u015bniej (zob. <span style=\"color: #00CCFF\">2.2.2.<\/span>).<\/p>\n<p><\/body><\/p>\n<p><\/html><\/p>\n<p>[<a name=\"Przypisy\">PRZYPISY<\/a>]<\/p>\n<p>  <a name=\"1\"><small><sup>1<\/sup><\/a><\/small> P. Szefka, <i>Wyzwoliny kosiarza. Plenerowe widowisko obrz\u0119dowe z Kaszub<\/i>, WOK w Gda\u0144sku, 1979, s. 9.<\/p>\n<p><small><a name=\"2\"><sup>2<\/sup><\/a><\/small> tam\u017ce.<\/p>\n<p><small><a name=\"3\"><sup>3<\/sup><\/a> <\/small>Wed\u0142ug T. Orackiego ze znanej na Warmii zabawy<br \/>\ndzieci\u0119cej, o czym w <i>M\u0105drzejszy Mazur ni\u017c diabe\u0142. Zbi\u00f3r przys\u0142\u00f3w i wyra\u017ce\u0144<br \/>\nprzys\u0142owiowych polskich z terenu Warmii i Mazur<\/i>. Opracowa\u0142&#8230;, Olsztyn<br \/>\n1977, s. 45 i 107.<\/p>\n<p><small><br \/><a name=\"4\"><sup>4<\/sup><\/a> <\/small>Zob. F. Sowa, <i>Teksty spiskie z Dursztyna<\/i>,<br \/>\n&#8222;J\u0119zyk Polski&#8220; LIV 1974, s. 46.<\/p>\n<p><small><br \/><a name=\"5\"><sup>5<\/sup><\/a> <\/small>J. S. Bystro\u0144, <i>S\u0142owia\u0144skie obrz\u0119dy rodzinne.<br \/>\nObrz\u0119dy zwi\u0105zane z narodzeniem dziecka<\/i>, Krak\u00f3w 1916, s. 15.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"6\">6<\/a><\/span><\/sup><\/small> tam\u017ce, s. 13 (zob. tu s. 32).<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"7\">7<\/a><\/span><\/sup><\/small> J. \u015awi\u0119tek, <i>Lud nadrabski od Gdowa po Bochni\u0119.<br \/>\nObraz etnograficzny<\/i>, Krak\u00f3w 1893, s. 565.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"8\">8<\/a><\/span><\/sup><\/small>Por. B. Gediga, <i>\u015aladami religii Pras\u0142owian<\/i>,<br \/>\nWroc\u0142aw 1976, s. 71<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"9\">9<\/a><\/sup><\/small> J. S. Bystro\u0144, <i>Przys\u0142owia polskie<\/i>, Krak\u00f3w 1933, s. 205<br \/>\ncytuje: <i>ten uod Krze\u017cokow sztamuje<\/i> &#8216;pochodzi od Krzy\u017cak\u00f3w&#8217;, powo\u0142uj\u0105c<br \/>\nsi\u0119 na: J. Patock, <i>Krze\u017cok in der Vorstellung der Strelliner alten Leute<\/i>,<br \/>\nMitteleilungen des Vereins f&#252;r Kaschubische Volkskunde, I 1908, s. 212.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"10\">10<\/a><\/sup><\/small> Tomy te gromadz\u0105 materia\u0142y z Kujaw i Krakowskiego.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"11\">11<\/a><\/sup><\/small> J. S. Bystro\u0144, <i>Przys\u0142owia polskie<\/i>, s. 147-148.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"12\">12<\/a><\/sup><\/small> J. Cherek, <i>Zmora w ludowych wierzeniach Pomorza Wschodniego<\/i><br \/>\n[w:] Informator Muzeum Pi\u015bmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej, Wejherowo<br \/>\n1976, s. 57-73.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"13\">13<\/a><\/sup><\/small> W przypisach do wyzyskanej ksi\u0105\u017cki B. Tylora (zob. Tyl)<br \/>\nidentyczn\u0105 genez\u0119 przedstawia\u0142 J. Kar\u0142owicz, pisz\u0105c: &#8222;M\u00f3wimy o <i>Marku<\/i>, co<br \/>\nsi\u0119 t\u0142ucze w piekle, posiadamy nawet o nim anegdoty, proz\u0105 i wierszem;<br \/>\ntymczasem imi\u0119 to, jako blisko brzmi\u0105ce, zast\u0119puje <i>mar\u0119<\/i>, czyli dusz\u0119<br \/>\nzmar\u0142ego, b\u0142\u0105dz\u0105c\u0105 na tamtym \u015bwiecie, czyli w piekle&#8221; (Tyl 415). Czy chodzi tu<br \/>\no za\u015bwiaty, czy o piek\u0142o w sensie topograficznym, to inna sprawa, lecz<br \/>\nosobi\u015bcie my\u015bl\u0119, \u017ce chodzi o bagna jako zwyk\u0142e siedziby diab\u0142a, kt\u00f3rego z<br \/>\npor\u00f3wnania wypar\u0142a <i>mara<\/i>\/<i>mora<\/i> i <i>Marek<\/i>.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"14\">14<\/a><\/sup><\/small> Zob. V. V&#225;&#382;n&#253;, <i>O jmenech mot&#253;l&ugrave; v slovensk&#253;ch n&#225;&#345;e&#269;&#237;ch<\/i>,<br \/>\nBratislava 1955.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"15\">15<\/a><\/sup><\/small> Ostro\u017cnie wyzyskano tu prac\u0119 A. Labudy, oznaczon\u0105 skr\u00f3tem LabN.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"16\">16<\/a><\/sup><\/small> Zob. J. Samp, <i>Sm\u0119tek. Studium kreacyj literackich<\/i>, Gda\u0144sk<br \/>\n1984.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"16a\">16a<\/a><\/sup><\/small> Recenzent tej ksi\u0105\u017cki, E. Breza wi\u0105za\u0142by je z imieniem <i\nstyle='MBFS:normal'>Jochim<\/i> (od <i>Joachim<\/i>), kt\u00f3rego<br \/>\n\u015bwi\u0119ta patronalne przypadaj\u0105 w marcu, 26 VII i 13 VIII.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"17\">17<\/a><\/sup><\/small> J. \u015awi\u0119tek, <i>Zwyczaje i poj\u0119cia prawne ludu nadrabskiego<\/i>, Krak\u00f3w<br \/>\n1897, s. 300.<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"18\">18<\/a><\/small><\/sup> Zob. te\u017c K. Turzy\u0144ska, O pewnych typach zwi\u0105zk\u00f3w frazeologicznych<br \/>\nz wyrazami B\u00f3g, diabe\u0142 itp. we wsp\u00f3\u0142czesnym j\u0119zyku polskim, Acta Universitatis<br \/>\nLodziensis. Zeszyty Naukowe U\u0141. Nauki Humanistyczno-Spo\u0142eczne, Seria I, z. 38,<br \/>\n1978<\/span>, s. 89-96<\/span>. <\/p>\n<p><sup><small><a name=\"19\">19<\/a><\/small><\/sup> H. G\u00f3rnowicz, Idiomatyzmy frazeologiczne w gwarach malborskich w<br \/>\nstosunku do j\u0119zyka og\u00f3lnopolskiego. Prace Filologiczne XXV 1974<\/span>, s. 405. <\/span><\/p>\n<p><sup><small><a name=\"20\">20<\/a><\/small><\/sup> Zob. K. Turzy\u0144ska, O pewnych&#8230; (zob. <sup>19<\/sup>), s. 94<\/span>. <\/p>\n<p><sup><small><a name=\"21\">21<\/a><\/small><\/sup> O tym zob. J. Samp, Pod znakiem kielni i szatana, &#8222;Pomerania&#8221; XV<br \/>\n1978<\/span>, nr 1 <\/span>(78<\/span>), s. 3-9<\/span>. <\/p>\n<p><sup><small><a name=\"22\">22<\/a><\/small><\/sup> Zob. H. Kurkowska, S. Skorupka, Stylistyka polska. Zarys.<br \/>\nWarszawa 1959<\/span>, s. 165<\/span>. <\/p>\n<p><sup><small><a name=\"23\">23<\/a><\/small><\/sup> E. Redli\u0144ski, Konopielka, Warszawa 1974<\/span>, s. 120<\/span>. <\/p>\n<p><sup><small><a name=\"24\">24<\/a><\/small><\/sup> Zob. J. Samp, Na tropach smutnego \u017byda, &#8222;Pomerania&#8221; XV 1978, nr<br \/>\n6(83<\/span>), s. 8-11, XVI 1979, nr 1 <\/span>(84<\/span>), s. 21-24, <\/span>gdzie wyra\u017cenie <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>st&#244;ri jak wieczni \u017bid<\/i><\/span> (o kim\u015b starym) i <span\nstyle=\"color: #993300\"><i>ch&ograve;dz&#235;c p&ograve; ws&#235; czej nen wieczni \u017bid<\/i><\/span><br \/>\n(o domokr\u0105\u017ccy).<\/p>\n<p><sup><small><a name=\"25\">25<\/a><\/small><\/sup> &#8222;Ch&#235;cz&#8221; 1946, r 2, s. 3.<\/p>\n<p><\/body><\/p>\n<p><\/html><\/p>\n<p><b><big><a name=\"Skr\u00f3ty i \u017ar\u00f3d\u0142a\">8. ROZWI\u0104ZANIE SKR\u00d3T\u00d3W \u0179R\u00d3DE\u0141 I OPRACOWA\u0143<\/a><\/b><\/big><\/p>\n<p><\/p>\n<p>Ad &#8211; <i>Ksi\u0119ga przys\u0142\u00f3w, przypowie\u015bci i wyra\u017ce\u0144 przys\u0142owiowych polskich<\/i>. Zebra\u0142 i opracowa\u0142 S. Adalberg, Warszawa 1889-1894.<\/p>\n<p>AGM &#8211; <i>Atlas gwar mazowieckich<\/i>, t. I-VI,Wroc\u0142aw 1971-1983.<\/p>\n<p>AJK &#8211; <i>Atlas j\u0119zykowy kaszubszczyzny i dialekt\u00f3w s\u0105siednich<\/i>, opracowa\u0142 zesp\u00f3\u0142 Zak\u0142adu S\u0142owianoznawstwa PAN pod kierunkiem Z. Stiebera i H. Popowskiej-Taborskiej, tom wst\u0119pny, z. I-XV, Wroc\u0142aw 1964-1978.<\/p>\n<p>AJKLW &#8211; <i>Atlas j\u0119zyka i kultury ludowej Wielkopolski<\/i>, opracowano zespo\u0142owo pod redakcj\u0105 Z. Sobierajskiego i J. Burszty, t. I-III, Wroc\u0142aw 1979-1982.<\/p>\n<p>BaMa &#8211; J. Bartmi\u0144ski, J. Mazur, <i>Teksty gwarowe z Lubelszczyzny<\/i>, Wroc\u0142aw 1978.<\/p>\n<p>Bas &#8211; M. Basaj, D. Rytel, <i>S\u0142ownik frazeologiczny czesko-polski. Skrypt dla student\u00f3w bohemistyki<\/i>, U\u015a, Katowice 1981.<\/p>\n<p>B\u0105k &#8211; P. B\u0105k, <i>S\u0142ownictwo gwary okolic Kramska na tle kultury ludowej<\/i>, Wroc\u0142aw 1960.<\/p>\n<p>Ber &#8211; A. Berka [L. Biskupski], <i>S\u0142ownik kaszubski por\u00f3wnawczy<\/i>, Warszawa 1981.<\/p>\n<p>Br &#8211; A. Br&#252;ckner, <i>S\u0142ownik etymologiczny j\u0119zyka polskiego<\/i>, Krak\u00f3w 1957.<\/p>\n<p>Brez &#8211; E. Breza [rec.], B. Sychta, <i>S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/i>, <br \/>T. 7: <i>Suplement<\/i>, Wroc\u0142aw 1976 [w:] Rocznik Slawistyczny 39, 1978, <br \/>s. 77-86.<\/p>\n<p>BrMit &#8211; A. Br&#252;ckner, <i>Mitologia s\u0142owia\u0144ska i polska<\/i>, Wst\u0119p i opracowanie S. Urba\u0144czyk, Warszawa 1980.<\/p>\n<p>Brzez &#8211; W. Brzezi\u0144ski, <i>S\u0142ownictwo krajniackie. S\u0142ownik gwary wsi Podr\u00f3\u017cna w Z\u0142otowskiem<\/i>, T. I A-G, Wroc\u0142aw 1982: materia\u0142y z pozosta\u0142ych tom\u00f3w od autora pod BrzezUst.<\/p>\n<p>BrzezUst &#8211; W. Brzezi\u0144ski (zob. wy\u017cej).<\/p>\n<p>Budz &#8211; A. Budzisz, <i>Zemja kasz&#235;bsk&#244;. Utwory wybrane<\/i>, Gda\u0144sk 1982.<\/p>\n<p>BysE &#8211; J. S. Bystro\u0144, <i>Etnografia Polski<\/i>, Warszawa 1947.<\/p>\n<p>CeyKdK &#8211; [F. Ceynowa] <i>Xs\u0105\u017ceczka dlo Kaszebow przez W\u00f3jkasena<\/i>, Gda\u0144sk 1850.<\/p>\n<p>CeyKdP &#8211; W\u00f3jkasin [F. Ceynowa] <i>Kaszebji do Poloch\u00f3w<\/i>, &#8222;Szk\u00f3\u0142ka Narodowa&#8220; 1850, nr 10 z 7 marca.<\/p>\n<p>CeyObr &#8211; F. S. Cejenova, W\u00f3jkasin, <i>Obrazcy kaszebskago narieczija<\/i> [w:] <i>Pamiatniki i obrazcy narodnago jazyka i slovesnosti russkich i zapadnych slavian<\/i>, Izviestija II Otdielenija Imperatorskoj Akademiji Nauk, St. Petersburg 1852.<\/p>\n<p>CeyPgO &#8211; [F. Ceynowa], <i>Pjnc g\u0142ovnech w\u00f3dza\u0142ov Evangjelickjeho Katechizmu z Niemjeckjeho na Ka\u015bebsko-S\u0142ovjenskj j\u0119zek prze\u0142o\u017ce\u0142 W\u00f3jkasin ze S\u0142aw\u00f3\u015bena<\/i>, \u015awiecie 1861.<\/p>\n<p>CeyRozK &#8211; [F. Ceynowa] <i>Rozmova Kasz&#233;b&#233; s Pol&#244;ch\u0119<\/i>, 1868; zob. CeyS IX 134-139, X 151-157, XII 183-194.<\/p>\n<p>CeyRozP &#8211; [F. Ceynowa], <i>Rozmova P\u00f3locha s Kaszeb\u0105<\/i>, \u015awiecie 1850.<\/p>\n<p>CeyRozp I &#8211; [F. Ceynowa], <i>Trze rosprave przez Stanjis\u0142awa, w\u00f3ros kile s\u0142ov w\u00f3 Kaszebach e jich zemji przez W\u00f3jkasena<\/i>, Krak\u00f3w 1850.<\/p>\n<p>CeyS &#8211; F. Ceynowa, <i>Sk&#244;rb kasz&#233;bskos\u0142ovjnskje mov&#233;<\/i>, I-XII, Svjece 1866-1868.<\/p>\n<p>CeySbj\u00f3r &#8211; F. Ceynowa, <i>Sbj\u00f3r pjesnj svjatovich, kt\u00f3re nar\u00f3d s\u0142ovja\u0144skj v krolestvje pruskjm spjevacj lubj<\/i>. Seszit I-II, Gda\u0144sk 1868.<\/p>\n<p>CeyWil &#8211; F. Ceynowa, <i>Wil&#233;ja Noweho Roku<\/i>, &#8222;Jutrzenka, Przegl\u0105d S\u0142owia\u0144ski&#8220; 1843, nr 3, s. 51-60.<\/p>\n<p>CeyZdG &#8211; F. Ceynowa, <i>Zar&#233;s do grammatikj ka&#353;&#233;bsko-s\u0142ovjnskje mov&#233; napjse\u0142 &#233; v&#233;de\u0142&#8230; <\/i>, Pozna\u0144 1879.<\/p>\n<p>Derd &#8211; [H. Derdowski], <i>N\u00f3rcyk kaszub\u015bci abo koruszk i jedna maca j\u0119drnyj prowde. Pozbiero\u0142 Mejster od Pie\u015bni &#8222;O Panu Czorlin\u015bcim co do Pucka po sece jacho\u0142.&#8220; <\/i> Drekowa\u0142 Jarosz Derdow\u015bci we Winonie w N\u00f3rtowej Ameryce 1897.<\/p>\n<p>DerdCz &#8211; H. Derdowski, <i>O Panu Cz&#244;rli\u0144scim co do Pucka po sece jach&#244;\u0142<\/i>, Gda\u0144sk 1976.<\/p>\n<p>Dob &#8211; W. Dobrzy\u0144ski, <i>Tekst gwarowy z Mazowsza<\/i>, &#8222;J\u0119zyk Polski&#8220; XLIV1964, s. 114-117.<\/p>\n<p>Drze &#8211; J. Drze\u017cd\u017con, <i>Dzw\u00f3nnik<\/i>, Gda\u0144sk 1979.<\/p>\n<p>Dwor &#8211; S. Dworakowski, <i>Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim<\/i>. Prace etnologiczne&#8230;3, Warszawa 1935.<\/p>\n<p>Ex &#8211; Materia\u0142y w\u0142asne autora z eksploracji terenowej.<\/p>\n<p>FenZap &#8211; F. Fenikowski, <i>Zapad\u0142y zamek<\/i>, Warszawa 1958.<\/p>\n<p>Fik &#8211; S. Fikus, <i>Pojme\u0144czic&#235;<\/i>, Gda\u0144sk 1981.<\/p>\n<p>Fisch &#8211; A. Fischer, <i>Kaszubi na tle etnografii Polski<\/i> [w:] <i>Kaszubi. Kultura ludowa i j\u0119zyk<\/i>, Toru\u0144 1934.<\/p>\n<p>FischEtn &#8211; A. Fischer, <i>Etnografia s\u0142owia\u0144ska. I. Po\u0142abianie, II. \u0141u\u017cyczanie, III. Polacy<\/i>, Lw\u00f3w-Warszawa 1932-1934.<\/p>\n<p>FischLud &#8211; A. Fischer, <i>Lud Polski. Podr\u0119cznik etnografii Polski<\/i>, Lw\u00f3w 1926.<\/p>\n<p>Frischb &#8211; H. Frischbier, <i>Preussische Sprichw&#246;rter und volkssth&#252;mliche Redensarten<\/i>, Berlin 1865, wyd. 2., Berlin 1876.<\/p>\n<p>Gaj &#8211; W. Gaj-Piotrowski, <i>Kultura spo\u0142eczna ludu z okolic Rozwadowa<\/i>. Prace i Materia\u0142y Etnograficzne, T. XXVI, Wroc\u0142aw 1967.<\/p>\n<p>Giey &#8211; A. Gieysztor, <i>Mitologia S\u0142owian<\/i>, Warszawa 1982.<\/p>\n<p>Glog &#8211; Z. Gloger, <i>Encyklopedia staropolska ilustrowana<\/i>. Ze wst\u0119pem J. Krzy\u017canowskiego, T. I-IV Warszawa 1978.<\/p>\n<p>Gorl &#8211; <i>Nad rzek\u0105 Rop\u0105. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego<\/i>, Krak\u00f3w 1965.<\/p>\n<p>G\u00f3r &#8211; H. G\u00f3rnowicz, <i>Dialekt malborski<\/i>. T. II S\u0142ownik, Gda\u0144sk 1973-1974.<\/p>\n<p>Gulg &#8211; I. Gulgowski, <i>Kaszubi<\/i>, Krak\u00f3w 1924.<\/p>\n<p>Hilf &#8211; A. Hilferding, <i>Ostatki S\u0142awian na ju\u017cnom bieriegu Ba\u0142tijskogo moria<\/i>, Petersburg 1862; zob. To samo w przek\u0142adzie O. Kolberga pod Kolb 305-452.<\/p>\n<p>Karn &#8211; J. Karnowski, <i>Sowizdrz&#244;\u0142 u Kr&#235;ban\u00f3w<\/i>. Z r\u0119kopisu opracowa\u0142 i wst\u0119pem opatrzy\u0142 J. Borzyszkowski, Gda\u0144sk 1983.<\/p>\n<p>Kolb &#8211; O. Kolberg, <i>Dzie\u0142a wszystkie<\/i>. T. 39. <i>Pomorze oraz A. Hilferding Ostatki S\u0142owian na po\u0142udniowym brzegu Ba\u0142tyckiego Morza<\/i>, Wroc\u0142aw-Pozna\u0144 1965.<\/p>\n<p>KolbDz &#8211; O. Kolberg, <i>Dzie\u0142a wszystkie<\/i>. T. 60. <i>Przys\u0142owia<\/i>. Z r\u0119kopis\u00f3w opracowa\u0142 S. \u015awirko, Wroc\u0142aw-Pozna\u0144 1967.<\/p>\n<p>Kos &#8211; W. Kosi\u0144ski, <i>S\u0142ownik okolicy Czchowa<\/i>, Krak\u00f3w 1914.<\/p>\n<p>Ko\u015b\u0107 &#8211; J. Ko\u015b\u0107, <i>Teksty gwarowe z Dubienki<\/i>, &#8222;J\u0119zyk Polski&#8220; LIX 1979, s. 201-206.<\/p>\n<p>Kot &#8211; F. Kotula. <i>Folklor s\u0142owny osobliwy Lasowiak\u00f3w, Rzeszowiak\u00f3w i Podg\u00f3rzan<\/i>, Lublin 1969.<\/p>\n<p>Kuc &#8211; M. Kuca\u0142a, <i>Por\u00f3wnawczy s\u0142ownik trzech wsi ma\u0142opolskich<\/i>, Wroc\u0142aw 1957.<\/p>\n<p>Kuk &#8211; R. Kukier, <i>Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej<\/i>, Gdynia 1968.<\/p>\n<p>Kup &#8211; W. Kupiszewski, <i>Polskie s\u0142ownictwo z zakresu astronomii i miar czasu<\/i>, Warszawa 1974.<\/p>\n<p>Lab &#8211; A. Labuda, <i>S\u0142owniczek kaszubski<\/i>, Warszawa 1960.<\/p>\n<p>Lab I-III &#8211; A. Labuda, <i>Guczow Mack godo<\/i>. I. <i>K\u0105sk do smjechu. Pjerwszech p\u00f3\u0142 kope godk<\/i>, Gda\u0144sk-Wejherowo 1971; II. <i>Zupa z kreszk\u00f3w. Dregjich p\u00f3\u0142 kope godk<\/i>, Gda\u0144sk 1971; III. <i>Kukuk<\/i>, Gda\u0144sk 1974.<\/p>\n<p>LabN &#8211; A. Labuda, <i>Naji d&#235;ch&#235;<\/i>, &#8222;Pomerania&#8220; XIV 1977, nr 2(73)-6(77), XV 1978, nr 1(78)-2(79)<\/p>\n<p>Lor &#8211; F. Lorentz, <i>Pomoranische W&#246;rterbuch<\/i>, Bd I A-P, Berlin 1958; II-V opracowa\u0142 F.Hinze, Berlin 1968-1983.<\/p>\n<p>LorZ &#8211; F.Lorentz, <i>Zarys etnografii kaszubskiej<\/i> [w:] <i>Kaszubi. Kultura ludowa i j\u0119zyk<\/i>, Toru\u0144 1934 (lub nadbitka).<\/p>\n<p>\u0141aj &#8211; A. \u0141ajming, <i>Od dzi\u015b do jutra<\/i>, Gda\u0144sk 1976.<\/p>\n<p>\u0141ajDz &#8211; A. \u0141ajming, <i>Dzieci\u0144stwo. Wspomnienia<\/i>, Gda\u0144sk 1978.<\/p>\n<p>\u0141\u0119g &#8211; Nadmorski [J. \u0141\u0119gowski], <i>Kaszuby i Kociewie. J\u0119zyk, zwyczaje, przes\u0105dy, podania, zagadki i pie\u015bni ludowe w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Prus Zachodnich<\/i>, Pozna\u0144 1892.<\/p>\n<p>\u0141\u0119gCh &#8211; W. \u0141\u0119ga, <i>Ziemia che\u0142mi\u0144ska<\/i>. Prace i Materia\u0142y Etnograficzne, T. XVII, Wroc\u0142aw 1961.<\/p>\n<p>\u0141\u0119gM &#8211; W. \u0141\u0119ga, <i>Ziemia malborska. Kultura ludowa<\/i>, Toru\u0144 1933.<\/p>\n<p>\u0141\u0119g\u015a &#8211; W. \u0141\u0119ga, <i>Okolice \u015awiecia. Materia\u0142y etnograficzne<\/i>, Gda\u0144sk 1960.<\/p>\n<p>Mac &#8211; J. Maciejewski, <i>S\u0142ownik che\u0142mi\u0144sko-dobrzy\u0144ski (Siemo\u0144, Dulsk) <\/i>, Toru\u0144 1969.<\/p>\n<p>Maj &#8211; A.Majkowski, <i>\u017b&#235;c&#233; i przigod&#235; Remusa. Zvjercad\u0142o kaszubskji<\/i>, Gda\u0144sk 1974-1976.<\/p>\n<p>Maz &#8211; J. Mazur, <i>Gwary okolic Bi\u0142goraja<\/i>. Cz. 1. <i>Fonologia<\/i>, Wroc\u0142aw 1976, Cz. 2. Fleksja, Wroc\u0142aw 1978.<\/p>\n<p>Meis &#8211; H. Pietrak-Meiser, <i>Czeskie wyra\u017cenia i zwroty frazeologiczne na tle por\u00f3wnawczym polskim<\/i>, Lublin 1985.<\/p>\n<p>MG &#8211; J. Krzy\u017canowski, <i>M\u0105drej g\u0142owie do\u015b\u0107 dwie s\u0142owie. Pi\u0119\u0107 centuryj przys\u0142\u00f3w polskich i diabelski tysi\u0105c<\/i>, I-III, Warszawa 1975.<\/p>\n<p>Mok &#8211; W. M. Mokijenko, <i>Slawianskaja frazeologija<\/i>, Moskwa 1980.<\/p>\n<p>Mosz &#8211; K. Moszy\u0144ski, <i>Kultura ludowa S\u0142owian<\/i>. T. I. <i>Kultura materialna<\/i>, T. II, cz. 1-2 <i>Kultura duchowa<\/i>, Warszawa 1967.<\/p>\n<p>Mrong &#8211; K. C. Mrongowiusz , <i>Dok\u0142adny s\u0142ownik polsko-niemiecki krytycznie wypracowany<\/i>, K&#246;nigsberg 1835.<\/p>\n<p>NecKrw &#8211; A. Necel, <i>Krwawy sztorm. Z\u0142ote klucze<\/i>, Warszawa 1975.<\/p>\n<p>NecKut &#8211; A. Necel, <i>Kutry o czerwonych \u017caglach<\/i>, Gdynia 1955.<\/p>\n<p>Nitsch &#8211; K. Nitsch, <i>Wyb\u00f3r pism polonistycznych<\/i>. T. III. <i>Pisma pomorzoznawcze<\/i>, Wroc\u0142aw 1954.<\/p>\n<p>NKP &#8211; <i>Nowa ksi\u0119ga przys\u0142\u00f3w i wyra\u017ce\u0144 przys\u0142owiowych polskich<\/i>, T. I-III pod red. J. Krzy\u017canowskiego, Warszawa 1969-1972, T. IV oprac. S. \u015awirko, Warszawa 1978.<\/p>\n<p>Ond &#8211; J. Ondrusz, <i>Przys\u0142owia i przym\u00f3wiska ludowe ze \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego<\/i>. Prace i Materia\u0142y Etnograficzne, T. XV, cz. 2 pod redakcj\u0105 S. B\u0105ka i M. Suboczowej, Wroc\u0142aw 1960.<\/p>\n<p>PiepHan &#8211; J. Piepka, <i>Hanesk<\/i>, Warszawa 1957.<\/p>\n<p>Piet &#8211; C. Pietkiewicz, <i>Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego. Materia\u0142y etnograficzne<\/i>. Prace etnologiczne&#8230; 4, Warszawa 1938.<\/p>\n<p>Pob &#8211; G. Pob\u0142ocki, <i>S\u0142ownik kaszubski z dodatkiem idiotyzm\u00f3w che\u0142mi\u0144skich i kociewskich<\/i>, Che\u0142mno 1887.<\/p>\n<p>Ram &#8211; S. Ramu\u0142t, <i>S\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego, czyli kaszubskiego<\/i>, Krak\u00f3w 1893: przez RamD wskazuje si\u0119 na &#8222;dodatek&#8220;.<\/p>\n<p>RamD &#8211; S. Ramu\u0142t (zob. wy\u017cej).<\/p>\n<p>Rop &#8211; L. Roppel (zob. ni\u017cej) jako korespondent terenowy NKP.<\/p>\n<p>RopZkm &#8211; L. Roppel, <i>Z ksi\u0119gi m\u0105dro\u015bci Morzan. 13 centurii przys\u0142\u00f3w i powiedzonek kaszubskich o morzu<\/i>. WDK i ZK-P, Gda\u0144sk 1965.<\/p>\n<p>Rydz &#8211; N. Rydzewska, <i>Rybacy bez sieci<\/i>, T. I-II, Gdynia 1958.<\/p>\n<p>SCFI &#8211; <i>Slovnik &#269;esk&#233; frazeologie a idiomatiky. P&#345;irovn&#225;n&#237;<\/i>. Academia,Praha 1983.<\/p>\n<p>Scz &#8211; <i>Slovnik spisovn&#233; &#269;e&#353;tiny pro &#353;kolu a ve&#345;ejnost<\/i>, red. J. Filipec, F. Dane&#353;. Academia, Praha 1978.<\/p>\n<p>SGP &#8211; <i>S\u0142ownik gwar polskich<\/i>, opracowany przez Zak\u0142ad Dialektologii IJP PAN w Krakowie pod kierunkiem M. Karasia. \u0179r\u00f3d\u0142a , Wroc\u0142aw 1977; T. I. pod kierunkiem J. Reichana, Wroc\u0142aw 1983.<\/p>\n<p>SGPKar\u0142 &#8211; J. Kar\u0142owicz, <i>S\u0142ownik gwar polskich<\/i>, T. I-VI, Warszawa 1900-1911.<\/p>\n<p>SJP &#8211; <i>S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/i>, red. W. Doroszewski, T. I-XI, Warszawa 1967-1968.<\/p>\n<p>Skor &#8211; S. Skorupka, <i>S\u0142ownik frazeologiczny j\u0119zyka polskiego<\/i>, T. I-II, Warszawa 1967-1968.<\/p>\n<p>SLSJ &#8211; <i>S\u0142ownik ludowych stereotyp\u00f3w j\u0119zykowych. Zeszyt pr\u00f3bny<\/i>, Wroc\u0142aw 1980.<\/p>\n<p>S\u0142fol &#8211; <i>S\u0142ownik folkloru polskiego<\/i> pod red. J. Krzy\u017canowskiego, Warszawa 1965.<\/p>\n<p>S\u0142ps &#8211; <i>S\u0142ownik pras\u0142owia\u0144ski<\/i>, opracowany przez Zesp\u00f3\u0142 Zak\u0142adu S\u0142owianoznawstwa PAN pod red. F. S\u0142awskiego, T. I-V, 1959-1965.<\/p>\n<p>Ste &#8211; F. Steuer. <i>Dialekt sulkowski<\/i>, Krak\u00f3w 1934.<\/p>\n<p>Stef &#8211; W. Stefen, <i>S\u0142ownik warmi\u0144ski<\/i>, Wroc\u0142aw 1984.<\/p>\n<p>Stel &#8211; B. Stelmachowska, <i>Rok obrz\u0119dowy na Pomorzu<\/i>, Toru\u0144 1933.<\/p>\n<p>Sy &#8211; B. Sychta, <i>S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/i>, T. I-VII, Wroc\u0142aw 1967-1976.<\/p>\n<p>SyHan &#8211; B. Sychta, <i>Hanka s\u0119 \u017ceni. Wesele kaszubskie&#8230; <\/i>, Wejherowo 1937.<\/p>\n<p>SyK &#8211; B. Sychta, <i>S\u0142ownictwo kociewskie na tle kultury ludowej<\/i>, T. I-II, Wroc\u0142aw 1980, T.III, Wroc\u0142aw 1985.<\/p>\n<p>Szef &#8211; P. Szefka, <i>Wr&#235;j&#244;rze jid\u0105. Widowisko plenerowe z kaszubskich obrz\u0119d\u00f3w dyngusowych<\/i>, wyd. 2., WOK Gda\u0144sk 1981.<\/p>\n<p>SzefUst &#8211; P. Szefka: z materia\u0142\u00f3w do przygotowywanej ksi\u0105\u017cki o roku obrz\u0119dowym na Kaszubach.<\/p>\n<p>Szym &#8211; M. Szymczak, <i>S\u0142ownik gwary Domaniewka w powiecie \u0142\u0119czyckim<\/i>, cz. I-VIII, Wroc\u0142aw 1962-1973.<\/p>\n<p>\u015aTG &#8211; <i>\u015al\u0105skie teksty gwarowe (z mapk\u0105)<\/i>, red. A. Zar\u0119ba, Krak\u00f3w 1961.<\/p>\n<p>\u015awi\u0119t &#8211; J. \u015awi\u0119tek, <i>Zwyczaje i poj\u0119cia prawne ludu nadrabskiego<\/i>, Krak\u00f3w 1897.<\/p>\n<p>TGB &#8211; <i>Teksty gwarowe z Bia\u0142ostoczczyzny z komentarzem j\u0119zykowym<\/i>. Praca zbiorowa pod red. A. Otr\u0119bskiej-Jab\u0142o\u0144skiej, Warszawa 1972.<\/p>\n<p>Trof &#8211; K. K. Trofimovi&#269;, <i>Hornjo-serbsko-ruski s\u0142ownik<\/i>, Budy&#353;in-Moskwa 1974.<\/p>\n<p>Tyl &#8211; E. B. Tylor, <i>Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologii, filozofii, wiary, mowy, sztuki i zwyczaj\u00f3w<\/i>. Przek\u0142ad (z 3. wydania angielskiego z r. 1891) Z. A. Kowerskiej, ze wst\u0119pem i dodatkami, dotycz\u0105cymi rzeczy s\u0142owia\u0144skich, a zw\u0142aszcza polskich, oraz \u017cyciorysem autora przez J. Kar\u0142owicza, t. I, Warszawa 1896.<\/p>\n<p>Udz &#8211; S. Udziela, <i>Materia\u0142y etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy zebra\u0142&#8230; <\/i>, Krak\u00f3w 1886.<\/p>\n<p>Wal &#8211; S. Wallis, <i>Przys\u0142owia i &#8222;pogodki&#8220; ludowe na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku<\/i>. Prace i Materia\u0142y Etnograficzne, T. XV, cz. 1 pod redakcj\u0105 S. B\u0105ka i M. Suboczowej, Wroc\u0142aw 1960.<\/p>\n<p>Wyb &#8211; K. Nitsch, <i>Wyb\u00f3r polskich tekst\u00f3w gwarowych<\/i>, wyd. 2, Warszawa 1960.<\/p>\n<p>ZarSio\u0142 &#8211; A. Zar\u0119ba, <i>S\u0142ownik Starych Sio\u0142kowic w powiecie opolskim<\/i>, Zeszyty Naukowe UJ. Rozprawy i Studia, T. XVIII, Krak\u00f3w 1960.<\/p>\n<p>Zaw &#8211; K. Zawistowicz: cykl artyku\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych polskich obrz\u0119d\u00f3w i wierze\u0144, drukowanych przez &#8222;Wiedza i \u017bycie&#8220; VIII 1933 i IX 1934.<\/p>\n<p>Zem &#8211; H. Zeman, <i>S\u0142ownik g\u00f3rno\u0142u\u017cycko-polski<\/i>, Warszawa 1967.<\/p>\n<p>Wykaz cytowanych (wed\u0142ug: <i>Biblia to jest ksi\u0119gi Starego i Nowego Testamentu<\/i> z \u0142aci\u0144skiego na j\u0119zyk polski prze\u0142o\u017cone przez ks. D. Jak\u00f3ba Wujka. Dos\u0142owny przedruk&#8230;, Warszawa 1960) ksi\u0105g Pisma \u015aw.:<\/p>\n<p>Dz &#8211; Dzieje Apostolskie<\/p>\n<p>Ga &#8211; \u015aw.Paw\u0142a List do Galat\u00f3w<\/p>\n<p>J &#8211; Ewangelia \u015aw. Jana<\/p>\n<p>Jk &#8211; List \u015aw. Jakuba<\/p>\n<p>Job &#8211; Ksi\u0119ga Joba<\/p>\n<p>Jon &#8211; Ksi\u0119ga Jonasza<\/p>\n<p>Kor &#8211; \u015aw. Paw\u0142a 1 List do Koryntian<\/p>\n<p>Krl &#8211; Ksi\u0119gi Kr\u00f3lewskie<\/p>\n<p>Krn &#8211; Kroniki<\/p>\n<p>Lb &#8211; Ksi\u0119ga Liczb<\/p>\n<p>\u0141k &#8211; Ewangelia \u015aw. \u0141ukasza<\/p>\n<p>Mk &#8211; Ewangelia \u015aw. Marka<\/p>\n<p>Mt &#8211; Ewangelia \u015bw. Mateusza<\/p>\n<p>Oz &#8211; Ksi\u0119ga Ozeasza<\/p>\n<p>Ps &#8211; Ksi\u0119ga Psalm\u00f3w<\/p>\n<p>Pwt &#8211; Ksi\u0119ga Powt\u00f3rzonego Prawa<\/p>\n<p>Rdz &#8211; Ksi\u0119ga Rodzaju<\/p>\n<p>Sdz &#8211; Ksi\u0119ga S\u0119dzi\u00f3w<\/p>\n<p>Sm &#8211; 1 Ksi\u0119ga Samuela<\/p>\n<p>Tb &#8211; Ksi\u0119ga Tobiasza<\/p>\n<p>Tes &#8211; \u015aw. Paw\u0142a 1 List do Tesaloniczan<\/p>\n<p>Wj &#8211; Ksi\u0119ga Wyj\u015bcia<\/p>\n<p><b><big><a name=\"Skr\u00f3ty\">9. ROZWI\u0104ZANIE INNYCH SKR\u00d3T\u00d3W<\/a><\/b><\/big><\/p>\n<p><\/p>\n<p>pd &#8211; po\u0142udnie<br \/>\npn &#8211; p\u00f3\u0142noc<br \/>\npor. &#8211; por\u00f3wnaj<br \/>\nprzyp. &#8211; przypis<br \/>\n\u015br &#8211; \u015brodek<br \/>\nts. &#8211; to, tak samo<br \/>\nwar. &#8211; wariant(owe) <br \/>\nwsch &#8211; wsch\u00f3d<br \/>\nwyr &#8211; wyra\u017cenie<br \/>\nzob. &#8211; zobacz<br \/>\nzach. &#8211; zach\u00f3d<br \/>\nzwr. &#8211; zwrot<\/p>\n<p><\/p>\n<p>Znaki graficzne:<\/p>\n<p>=  &#8211; frazeologizmy to\u017csame<br \/>\n<span style=\"color: #993300\"> ( )<\/span> &#8211; wymiana cz\u0142onu<br \/>\n<span style='color: #993300'>[]<\/span> &#8211; fakultatywno\u015b\u0107 cz\u0142onu<br \/>\n<span style=\"color: #00CC00\">[]<\/span> &#8211; odno\u015bnik do Aneksu<br \/>\n<span style=\"color: #993300\">:<\/span> &#8211; wariantowo\u015b\u0107 frazeologizmu<br \/>\n<span style=\"color: #993300\">&#8230;<\/span>  &#8211; opuszczenie powtarzaj\u0105cej si\u0119 sekwencji zwi\u0105zku<\/p>\n<p><\/body><\/p>\n<p><\/html><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Jerzy Treder Frazeologia kaszubska a wierzenia i zwyczaje (na tle por\u00f3wnawczym) [Fragmenty. Wyb\u00f3r i digitalizacja tekstu: Dark \u017buroch-Cz&#244;piewsczi] Na podstawie wydania: Muzeum Pi\u015bmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Ziemi Wejherowskiej Wejherowo 1989 [Teksty publikuje si\u0119 za zgod\u0105 Autora &hellip; <a href=\"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/?p=253\">\u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c <span class=\"meta-nav\">&rarr;<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":63,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-253","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-lud--norod"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/253","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/63"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=253"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/253\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=253"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=253"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=253"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}