Na podstawie czasopisma \u201eGryf. Pismo dla spraw kaszubskich\u201d, nr 1, r. I, z. I, listopad 1908 r., s. 1-5.<\/b><\/p>\n
Nowe pismo, aczkolwiek w skromnych wychodz\u0105ce rozmiarach, powinno mie\u0107 racy\u0119 bytu i wype\u0142ni\u0107 istniej\u0105c\u0105 w\u015br\u00f3d naszego pi\u015bmiennictwa luk\u0119. Inaczej bowiem nie mo\u017cna si\u0119 spodziewa\u0107, a\u017ceby si\u0119 rozwija\u0142o, tem mniej, je\u017celi w tak trudnych i nieprzyjaznych warunkach wychodzi\u0107 musi, jak nasze pismo tu na kaszubach.<\/p>\n
Zach\u0119t\u0105 i bod\u017acem do wydawania pisma, zajmuj\u0105cego si\u0119 sprawami spo\u0142ecznemi i kulturalnemi na Kaszubach, by\u0142y dla nas uwagi nast\u0119puj\u0105ce:<\/p>\n
Do dzi\u015b dnia o kresach kaszubskich w\u015br\u00f3d inteligentnego og\u00f3\u0142u spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego cz\u0119sto dziwnie i zgo\u0142a b\u0142\u0119dne istniej\u0105 poj\u0119cia. Urywcze artyku\u0142y dziennik\u00f3w, osobiste wra\u017cenia kuracyuszy copockich, wywiady u os\u00f3b, \u017cyj\u0105cych d\u0142u\u017cszy lub kr\u00f3tszy czas w\u015br\u00f3d kaszub\u00f3w, a mimo to zupe\u0142nie obcych przyrodzie i duchowi ludu kaszubskiego, tworz\u0105 cz\u0119sto materya\u0142y do obrazu Kaszub i Kaszub\u00f3w chybionego na wskro\u015b. Na jednem tylko polu i to w dziedzinie j\u0119zykoznawstwa dok\u0142adne i \u015bci\u015ble naukowe posiadamy prace, wykonane przez swoich, nie m\u00f3wi\u0105c o licznych publikacyach na ten temat og\u0142oszonych przez Niemc\u00f3w. Zanotowa\u0107 tu z uznaniem nale\u017cy nazwiska ks. G. Pob\u0142ockiego, autora pierwszego s\u0142ownika kaszubskiego, Stefana Ramu\u0142ta, \u0141\u0119gowskiego i Nitscha. Ale i na tem polu prze\u015bcign\u0119li nas Niemcy, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi \u017cyj\u0105cy obecnie w Kartuzach Dr. Fryderyk Lorentz najwi\u0119ksze po\u0142o\u017cy\u0142 zas\u0142ugi.<\/p>\n
Podpada na pierwszy rzut oka, \u017ce w\u0142a\u015bnie sprawa j\u0119zykowa na Kaszubach tak \u017cywo zainteresowa\u0142a spo\u0142ecze\u0144stwo. Polega to na tem, \u017ce na tym punkcie system giermanizacyjny zasadza d\u017awignie, a\u017ceby pod\u0142ug zasady \u201edivide et impera\u201d rozbi\u0107 jedno\u015b\u0107 Kaszub\u00f3w z Polsk\u0105 i tem \u0142atwiej kresy nadba\u0142tyckie zgiermanizowa\u0107. J\u0119zykoznawcy bowiem nie s\u0105 zgodni co do stanowiska kaszubszczyzny do j\u0119zyka polskiego. Jedni, a znajdziemy ich tak w obozie niemieckim jak i polskim, daj\u0105 kaszubskiej mowie stanowisko odr\u0119bnego, aczkolwiek bardzo do polskiego przybli\u017conego j\u0119zyka, inni upatruj\u0105 w niej narzecze j\u0119zyka polskiego. Naszem zdaniem ca\u0142ej tej kwestyi zbyt wielkie przypisuje si\u0119 znaczenie. Jakkolwiek b\u0105d\u017a kiedy\u015b nauka roztrzygnie, w rzeczywisto\u015bci mowa kaszubska jak dot\u0105d pozostanie wobec polskiego j\u0119zyka w roli narzecza. Wystarczy na dow\u00f3d przytoczy\u0107 chocia\u017c tylko dawne \u015bpiewniki i katechizmy \u201ekaszubskie\u201d wydane w XVI i XVII wieku dla ewangelickich Kaszub\u00f3w nad jeziorami \u0141ebskiem i Gardzy\u0144skiem w dzisiejszej Pomeranii przez pastor\u00f3w Krofeja i Mostnika. J\u0119zyk tych ksi\u0105\u017cek jest polski, przesadzony licznemi kaszubizmami. \u2013 <\/p>\n
Sp\u00f3r uczony z has\u0142ami: tu j\u0119zyk odr\u0119bny \u2013 tu narzecze! nie zdo\u0142en naszem zdaniem wp\u0142yn\u0105\u0107 po dzi\u015b dzie\u0144 ju\u017c na stosunek Kaszub do Polski. Istniej\u0105 silniejsze wi\u0119zy, \u0142\u0105cz\u0105ce nas w jeden nar\u00f3d wsp\u00f3lno\u015b\u0107 ko\u015bcielna, kulturalna, wsp\u00f3lna tradycja historyczna i \u2013 wsp\u00f3lna niedola.<\/p>\n
Je\u017celi atoli ominiemy kwesty\u0119 j\u0119zykoznawstwa kaszubskiego to na innych dziedzinach \u017cycia Kaszuby dla og\u00f3lu polskiego s\u0105 po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci terra incognita. Prawda, Derdowski, pisz\u0105c swoj\u0105 pie\u015b\u0144 o Kulczyku, kt\u00f3ry pod kr\u00f3lem Sobkiem szed\u0142 pod Wiede\u0144 na Turki i pogany, rozpoczyna j\u0105 s\u0142owy: \u201ePi\u0119kny kraju kaszubsci, zemnio obiecano!\u201d \u2013 Lecz rodacy z dalszych stron, zwiedzaj\u0105cy Kaszuby wyg\u0142aszali s\u0105d inny albo zgo\u0142a przeciwny. Ju\u017c poczciwy D\u0142ugosz uwieczni\u0142 zdanie, \u017ce \u201ecassubitica gleba non sit apta flori nobilitatis[\u201d]. Nieco przychylnej wyra\u017ca\u0142 si\u0119 Sl\u0105zak ks. Damroth, pisz\u0105cy pod pseudonimem Czes\u0142awa Lubi\u0144skiego, kt\u00f3ry przez szereg lat by\u0142 dyrektorem seminarium nauczycielskiego w Ko\u015bcierzynie. Ale i on, chocia\u017c by\u0142 poet\u0105, nie zdo\u0142a\u0142 uchwyci\u0107 oryginalnej pi\u0119kno\u015bci ziemi kaszubskiej, ani wnikn\u0105\u0107 g\u0142\u0119biej w istot\u0119 \u017cycia Kaszub\u00f3w. W swoim opisie Kaszub, kt\u00f3ry w roku 1886 wyszed\u0142 u Micha\u0142owskiego w Pelplinie pod tytu\u0142em \u201eSzkice z ziemi i historyi Prus kr\u00f3lewskich.\u201d zdradza autor, sk\u0105din\u0105d Kaszubom bardzo \u017cyczliwy, tak\u0105 powierzchowno\u015b\u0107 w s\u0105dach o przyrodzie i ludno\u015bci na Kaszubach i tyle notuje b\u0142\u0119d\u00f3w co do historyi lokalnej, \u017ce \u017cal nas bierze, je\u017celi zwa\u017cymy, \u017ce to jedyna polska ksi\u0105\u017cka, zawieraj\u0105ca kr\u00f3tk\u0105 monografi\u0119 Kaszub. Niechcemy z tego autorowi atoli czyni\u0107 zarzutu, S[s]ta\u0142 on, jako i dzi\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 ziomk\u00f3w naszych z dalszej Polski pod wp\u0142ywem dawnych przes\u0105d\u00f3w, – przeciwnie uznanie jemu si\u0119 nale\u017cy, \u017ce zrobi\u0142 pierwsz\u0105 nie\u015bmia\u0142\u0105 pr\u00f3b\u0119 wy\u0142amania si\u0119 z pod nich.<\/p>\n
Kto chce bowiem Kaszuby pozna\u0107, ten niech nie szuka ich w gwarze eleganckich Copot, ani nie kroczy bitemi drogami, kt\u00f3re jakby na sromot\u0119 przerzynaj\u0105 najcz\u0119\u015bciej najmonotonniejsze okolice Kaszub. Ale tam, k\u0119dy kolej ani stopa turysty nie dotar\u0142a, nad jeziorami, w\u015br\u00f3d wzg\u00f3rz i bor\u00f3w znajdzie wsie, zaludnione przez oraczy i rybak\u00f3w mieszkaj\u0105cych w domach, kt\u00f3re nosz\u0105 znami\u0119 r\u0119ki mistrza rodzimego, – zdrowy i silny nar\u00f3d na \u0142onie szorstkiej ale oryginalnej pi\u0119kno\u015bci przyrody. A bli\u017cej poznawszy ich tryb \u017cycia, zadziwi si\u0119 tej swojskiej, rodzimej kulturze gburskiej. Zadaniem naszem b\u0119dzie, dzia\u0142a\u0107 informuj\u0105co pod tym wzgl\u0119dem, \u017cywi\u0105c nadziej\u0119, \u017ce uda si\u0119 w\u015br\u00f3d szybko dokonuj\u0105cej si\u0119 zmiany, utrwali\u0107 niejeden objaw \u017cycia Kaszub\u00f3w i przyswoi\u0107 go kulturze naszej polskiej.<\/p>\n
Tem gorliwiej si\u0119 podejmujemy tej pracy, czem bardziej sobie uprzytomimy, \u017ce nazwa Kaszuba zawiera\u0142a u swoich i obcych zawsze jaki\u015b cie\u0144 lekcewa\u017cenia i nawet pogardy. Ksi\u0105\u017ce Radziwi\u0142\u0142 \u201ePanie kochanku!\u201d zwyk\u0142 by\u0142 przezywa\u0107 Wielkopolan Kaszubami, a IM\u0106 Pan Marcin Nieborowski, podkomorzy sochaczewski w odpowiedzi na satyry Krzysztofa Opali\u0144skiego, sprowadzaj\u0105cego Szwed\u00f3w na Polsk\u0119, stawia\u0142 Kaszub\u00f3w w jednym rz\u0119dzie z \u017cydami i cyganami, pisz\u0105c:<\/p>\n
\u201eNawet \u017byd, Cygan i gruby Kaszuba
\nSwych Ry\u0144skich owiec w ostach odbie\u017cawszy,
\nSzed\u0142 z nim na wojn\u0119, bardziej na rabunek!\u201d \u2013 <\/p>\n
Nawet piewca \u201ePie\u015bni o ziemi naszej\u201d Kaszub\u00f3w nie zna\u0142. \u015apiewa on i g\u00f3rali i Litwin\u00f3w i \u017bmud\u017a \u015bwi\u0119t\u0105 i nawet \u2013 \u2013 Rusin\u00f3w, ale o Kaszubach przemilcza\u0142, chocia\u017c ta ziemia i lud na niej \u017cyj\u0105cy stanowi\u0105 twierdz\u0119 nadmorsk\u0105 ojczyzny, wiern\u0105 Jej mimo ucisku ze strony obcych i lekcewa\u017cenia przez swoich przez tyle wiek\u00f3w a\u017c do dni naszych. Doczeka\u0142 si\u0119 Wincenty Pol, \u017ce jeszcze za \u017cycia gorzk\u0105 uczyni\u0142 mu wym\u00f3wk\u0119 jeden z obywateli tej ziemi, skarz\u0105c si\u0119:<\/p>\n
\u201ePiewco polski! Gdy\u015b nam nuci\u0142,
\nGdzie lud polski, czelad\u017a Bo\u017ca,
\nCzemu\u015b okiem swem nie rzuci\u0142
\nNa szlak Wis\u0142y a\u017c do morza,
\nNa Ba\u0142tyka modre wody?
\nBy\u0142by\u015b widzia\u0142 na p\u00f3\u0142 \u015bpi\u0105ce
\nPowalone polskie rody
\nDzi\u015b do \u017cycia wracaj\u0105ce. \u2013
\nGdy wi\u0119c pie\u015b\u0144 Twa zn\u00f3w odp\u0142ynie;
\nWlicz je w szereg polskich dzieci,
\nDaj \u015bwiadectwo tej krainie,
\nNim Tw\u00f3j duch do nieba wzleci! \u2013\u201d<\/p>\n
Nim atoli piewca zdo\u0142a\u0142 naprawi\u0107 z\u0142e, duch jego opu\u015bci\u0142 ziemi\u0119, a \u201ePie\u015b\u0144 o ziemie naszej\u201d nie daje \u015bwiadectwa o kaszubskiej krainie.<\/p>\n
Mimo takich s\u0142usznych \u017ca\u0142\u00f3w niezapoznajemy, \u017ce w obecnej dobie og\u00f3\u0142 braci naszych z dalszych stron Polski \u017cywo si\u0119 interesuje \u017cyciem naszem i \u017cyczliw\u0105 nam podaj\u0105 d\u0142o\u0144, nie szcz\u0119dz\u0105c gor\u0105cych s\u0142\u00f3w zach\u0119ty do wytrwania w walce eksterminacyjnej, kt\u00f3r\u0105 na r\u00f3wni z braci\u0105 wszystkich ziem polskich stacza\u0107 musimy. Pismo nasze stara\u0107 si\u0119 b\u0119dzie przez informowanie o naszych stosunkach, o ile takowe odr\u0119bn\u0105 we warunkach lokalnych przybieraj\u0105 posta\u0107, zacie\u015bni\u0107 jeszcze bardziej wi\u0119zy, \u0142\u0105cz\u0105ce nas w jeden nar\u00f3d.<\/p>\n
Tem bardziej podkre\u015blanie tej \u0142\u0105czno\u015bci potrzebne, je\u017celi widzimy, \u017ce i Niemcy w ostatnim czasie zaj\u0119li si\u0119 na szersz\u0105 skal\u0119 badaniem w\u0142a\u015bciwo\u015bci ludu kaszubskiego. W tym celu powsta\u0142o przed dwoma laty w Kartuzach stowarzyszenie pod nazw\u0105: \u201eVerein f\u00fcr kaschubische Volkskunde.\u201d Zajmujemy wobec tego towarzystwa \u017cyczliwe stanowisko, tem ch\u0119tniej, \u017ce na czele stoi p. Dr. F. Lorentz, znany zaszczytnie pracownik na niwie j\u0119zykoznawstwa kaszubskiego. Kierowany przez niego \u201eVerein f\u00fcr kaschubische Volkskunde\u201d w dw\u00f3ch dotychczas wydanych rocznikach poda\u0142 wi\u0105zank\u0119 materya\u0142\u00f3w do ludoznawstwa na Kaszubach. Lecz zadaniem tego\u017c towarzystwa mo\u017ce by\u0107 tylko zbieranie, nie za\u015b zachowanie. My tymczasem, wierz\u0105c w odrodzenie Kaszub chcemy na tych wszystkich przejawach skromnej kultury swojskiej budowa\u0107 dalej. Uprzytomniaj\u0105c sobie, \u017ce stare formy \u017cycia musz\u0105 ust\u0105pi\u0107 miejsca nowym chcemy zachowa\u0107 skarby nagromadzone przez ojc\u00f3w dla przysz\u0142ych pokole\u0144, i jednych i drugich \u0142\u0105czy\u0107 pasmem tradycyi. Dla nas wszystkie te przejawy \u017cycia swojskiego objawiaj\u0105ce si\u0119 b\u0105d\u017a to w podaniach, bajkach i pie\u015bniach, b\u0105d\u017a to w obyczajach, strojach, budowie chat i \u015bwi\u0105ty\u0144, s\u0105 fundamentem dla gmachu przysz\u0142o\u015bci, s\u0105 tem, czem ziemia rodzinna dla drzewa. Je\u017c li uda si\u0119 obcej r\u0119ce wykorzeni\u0107 nas z tego podk\u0142adu, fala wynaradawiaj\u0105ca uniesie nas tam, k\u0119dy porwa\u0142a zaginionych braci naszych na zachodzie, nad Odr\u0105 i Elb\u0105.<\/p>\n
Poniewa\u017c w obecnej dobie fala gierma\u0144ska ze szczeg\u00f3ln\u0105 si\u0142\u0105 wali w podstawy naszego bytu narodowego, przeto i baczn\u0105 b\u0119dzi[e]my zwraca\u0107 uwag\u0119 na drogi i \u015bcie\u017cki, kt\u00f3remi ona wali na nas. Omawia\u0107 wi\u0119c b\u0119dziemy, o ile to mo\u017cliwem w szczup\u0142ych \u0142amach tego pisma, tak\u017ce zagadnienia charakteru spo\u0142eczno-politycznego. System giermanizacyjny, wynaradawiaj\u0105cy ma na Kaszubach wobec odmiennych od innych okolic warunk\u00f3w swoje odr\u0119bne \u015brodki, kt\u00f3remi d\u0105\u017cy do swego celu. B\u0119dziemy si\u0119 starali o\u015bwietli\u0107 \u015blady hakatyzmu u nas, posuwaj\u0105cego si\u0119 b\u0105d\u017a to z krzykiem wielkim, b\u0105d\u017a to cichaczem, a\u017ceby nie zaszkoczy\u0142 nas nieprzysposobionych.<\/p>\n
W tym duchu pracuj\u0105c mamy nadzieje, \u017ce przysporzymy tak\u017ce cegie\u0142k\u0119 na szaniec, kt\u00f3ry ma obroni\u0107 nasze najswi\u0119tsze skarby narodowe.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"