{"id":269,"date":"2007-10-03T21:24:51","date_gmt":"2007-10-03T21:24:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.rastko.net\/rastko-ka\/?p=269"},"modified":"2009-02-19T18:26:30","modified_gmt":"2009-02-19T18:26:30","slug":"m-cybulski-r-wosiak-liwa-skadnia-kaszubska","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/?p=269","title":{"rendered":"M. Cybulski, R. Wosiak-\u015aliwa: Sk\u0142adnia kaszubska"},"content":{"rendered":"

Na podstawie ksi\u0105\u017cki Kaszubszczyzna – Kaszëbizna<\/i>, pod redakcj\u0105 Edwarda Brezy, z serii „Najnowsze dzieje j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich“, Uniwersytet Opolski – Instytut Filologii Polskiej, Opole 2001, str. 184-201. Teksty kaszubskie w artykule zosta\u0142y podane przez autor\u00f3w w kaszubskiej pisowni sprzed 1996 r.<\/p>\n

Marek Cybulski, R\u00f3\u017ca Wosiak-\u015aliwa<\/h2>\n

Sk\u0142adnia kaszubska*<\/a><\/a><\/small><\/sup><\/h1>\n

Spis tre\u015bci:<\/b>
\n1. Zdanie pojedyncze<\/a>, 1.1. Podmiot<\/a>, 1.2. Orzeczenie<\/a> (1.2.1. Orzeczenie imienne<\/a>, 1.2.2. Orzeczenie analityczne<\/a>), 1.3. Przydawka<\/a>, 1.4. Dope\u0142nienie<\/a>, 1.5. Przyimek<\/a>, 1.6. Wska\u017aniki zespolenia<\/a>, 1.7. Szyk wyraz\u00f3w<\/a> (1.7.1. Podmiot<\/a>, 1.7.2. Orzeczenie<\/a>, 1.7.3. Przydawka<\/a>, 1.7.4. Dope\u0142nienie<\/a>, 1.7.5. Okolicznik<\/a>), 1.8. Wp\u0142ywy niemieckie<\/a> (1.8.1. U\u017cycie niekt\u00f3rych przyimk\u00f3w<\/a>), 1.9. Rekapitulacja<\/a> (1.9.1. Kaszubskie osobliwo\u015bci w zakresie cz\u0119\u015bci zdania<\/a>, 1.9.2. Kaszubskie osobliwo\u015bci w zakresie przyimka<\/a>, 1.9.3. Typowo kaszubskie sp\u00f3jniki i wska\u017aniki<\/a>, 1.9.4. Szyk wyraz\u00f3w<\/a>, 1.9.5. Wp\u0142ywy j\u0119zyka niemieckiego<\/a>), 2. Zdanie z\u0142o\u017cone<\/a>, 2.1. Zdanie z\u0142o\u017cone wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnie<\/a>, 2.2. Zdanie s\u0142o\u017cone podrz\u0119dnie<\/a>, 2.3. Wska\u017aniki zespolenia<\/a><\/p>\n

Literatura<\/a><\/p>\n

Kaszubszczyzna ma m. in. w plaszczy\u017anie sk\u0142adniowej wiele cech wsp\u00f3lnych z innymi j\u0119zykami zachodnios\u0142owia\u0144skimi, np. z j\u0119zykiem polskim. Wymieni\u0107 tu nale\u017cy typy zwi\u0105zk\u00f3w sk\u0142adniowych (zgody, rz\u0105du, przynale\u017cno\u015bci); zda\u0144 (oznajmiaj\u0105ce, pytaj\u0105ce, \u017c\u0105daj\u0105ce); rodzaje podmiot\u00f3w (gramatyczny, logiczny, domy\u015blny, szeregowy itd.); orzecze\u0144: syntetyczne i analityczne (w tym – imienne); okolicznik\u00f3w (miejsca, czasu, warunku, przyzwolenia, stopnia, miary itp.); przydawek (przymiotna, przydawkowa, dope\u0142niaczowa, rzeczowna); dope\u0142nie\u0144; podobne s\u0105 te\u017c typy zda\u0144 pojedynczych i z\u0142o\u017conych (hipotaksa i parataksa).<\/p>\n

Jednak\u017ce celem niniejszego opracowania jest przedstawienie cech, kt\u00f3re wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 kaszubskie zdanie pojedyncze i z\u0142o\u017cone<\/b> w\u015br\u00f3d zda\u0144 zachodnios\u0142owia\u0144skich. Pod tym k\u0105tem podj\u0119to tu pr\u00f3b\u0119 analizy kaszubskiego zdania pojedynczego i z\u0142o\u017conego. Wiele uwagi po\u015bwi\u0119cono kaszubskim przyimkom i sp\u00f3jnikom, wyst\u0119puj\u0105cym w zdaniu pojedynczym. Przedstawiono te\u017c specyfik\u0119 szyku wyraz\u00f3w, komponuj\u0105cych pojedyncze zdanie kaszubskie oraz nieobce kaszubszczy\u017anie elementy j\u0119zyka niemieckiego, maj\u0105ce wp\u0142yw na budow\u0119 i charakter zdania. Zanalizowano tak\u017ce typy kaszubskich zda\u0144 z\u0142o\u017conych, jak r\u00f3wnie\u017c ukazano charakterystyczne dla j\u0119zyka kaszubskiego wska\u017aniki zespolenia.<\/p>\n

Materia\u0142 dokumentyj\u0105cy dany proces zaczerpni\u0119to z tekst\u00f3w, kt\u00f3re oddaj\u0105 kaszubszczyzn\u0119 m\u00f3wion\u0105: niekiedy tak\u017ce si\u0119gni\u0119to po teksty kaszubskiego j\u0119zyka literackiego, aby ukaza\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy kaszubszczyzn\u0105 potoczn\u0105 a literack\u0105. S\u0105 to nast\u0119puj\u0105ce pozycje: S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/i> B. Sychty; Teksty po\u0142nocno-kaszubskie z Wierzchucina b. pow. pucki<\/i> E. Brezy; Teksty gwarowe p\u00f3\u0142nocnokaszubskie z komentarzem fonologicznym<\/i> Z. Topoli\u0144skiej; Teksty gwarowe centralnokaszubskie z komentarzem fonologicznym<\/i> Z. Topoli\u0144skiej; Teksty gwarowe po\u0142udniowokaszubskie z komentarzem fonologicznym<\/i> Z. Topoli\u0144skiej; Dërchôj kr\u00f3lewi\u00f3nko, Antologia dzysdniowi prozë kaszëbsczi<\/i>, Gdynia 1996; A. Majkowski, \u017bëcé i przigodë Remusa. Zvjercad\u0142o kaszubskji, pjerszi dzél<\/i>, Gda\u0144sk 1974.<\/p>\n

1. Zdanie pojedyncze<\/a><\/b><\/p>\n

1.1. Podmiot<\/a><\/b><\/p>\n

W kaszubszczy\u017anie nie pomija si\u0119 podmiotu wyra\u017conego zaimkiem, np.: No, one<\/i> ca\u0142\u0105 godzënã tancowa\u0142ë od dwônôsté do pirszé p\u00f3\u0142nocë. (Top Po\u0142 124); Jô<\/i> muszã so g\u0142owã umëc. (Top Po\u0142 118); I on<\/i> usn\u0105\u0142. (Top Po\u0142 124); No i terôz më<\/i> bãdzemë muszelë go rwac. (Top Po\u0142 129); Jô<\/i> rada jem dobrégo grziba. (Top Po\u0142 119); No, ja<\/i> spr\u00f3bujã. (Top Po\u0142 124); Të<\/i> to wiesz po sobie. (Top P\u00f3\u0142 71); Të<\/i> môsz wiedno szanowac twojã bliznã… (Top P\u00f3\u0142 71); Jak ti<\/i> sã czëjesz po zarãczënach swoich, co? (Top Cen 91); Taczich rzeczi wiãcy më<\/i> nie bãdzem mielë. (Top Cen 89); Jô<\/i> orzã z p\u0142ëgã. (Top Cen 89); Jô<\/i> lubiã te bar\u017ci jasné w\u0142osë. (Top Cen 71); Ale jak wë<\/i> to zrobice? (Top Cen 107\/108); Mog\u0142a ona<\/i> miec tak osémdzes\u0105t centimétr\u00f3w. (Br Teksty 38); Ona<\/i> jé\u017c \u017côdni zniji ni mia widz\u00f3né. (Br Teksty 38).<\/p>\n

Je\u015bli ju\u017c rezygnuje si\u0119 w kaszubszczy\u017anie z tego rodzaju podmiotu, to najcz\u0119\u015bciej u\u017cywa si\u0119 zaimka to<\/i>, np.: Tera to<\/b> ju pewno tak nie chce to zdrowiu s\u0142u\u017cëc. (Top Cen 107); No, to<\/i> i cebie té\u017c czekô. (Top Cen 92); To<\/i> je troszkã dalé. (Top P\u00f3\u0142 78); Tak to<\/i> czasã biwô. (Top P\u00f3\u0142 78); Czasã to<\/i> bë\u0142o inaczi. (Top P\u00f3\u0142 78); Ale to<\/i> kosztëje szesc rubl\u00f3w trzë wiertle litra… (Top P\u00f3\u0142 74); To<\/i> nie je dlô niego. (Top Po\u0142 120).<\/p>\n

Form zaimk\u00f3w ten<\/i>, on<\/i> u\u017cywa si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w celu „przypomnienia” podmiotu, przez co osi\u0105ga si\u0119 podmiot podwojony, np.: Tera to<\/i> ju pewno tak nie chce to<\/i> zdrowiu s\u0142u\u017cëc. (Top Cen 107); A ten Miemc ten<\/i> je do Niemiec wydaloni. (Top Cen 102); Te \u00f3ne<\/i> tam ti ch\u0142opi<\/i> to wëcerlë wieczorami przë mies\u0105dzu. (Top Po\u0142 130); Tedi \u00f3n<\/i> bé\u0142 budowani tén kosc\u00f3\u0142<\/i>… (Top Po\u0142 117); A ta \u0142\u0105ka ta<\/i> bë\u0142a ka\u017cd\u0105 noc potancow\u00f3nô. (Top Po\u0142 71); A m\u00f3j Jaszek, tén<\/i> nie bé\u0142 taczi g\u0142upi. (Top Po\u0142 124); Ti<\/i> s\u0105 ti<\/i> nôgorszi… (Top P\u00f3\u0142 71); Ten cesla ten<\/i> mô dobri top\u00f3r. (Top P\u00f3\u0142 75).<\/p>\n

Z podmiotu zaimkowego kaszubszczyzna rezygnuje jedynie w zdaniach rozkazuj\u0105cych i \u017cycz\u0105cych, np.: Spiewé mi trochã! (Top P\u00f3\u0142 79); Sedzë mi spok\u00f3jno a sztël! (Top P\u00f3\u0142 73); Spiewé mie co! (Top Cen 78); Trzim to! (Top Cen 88); Sedz mie cëcho! (Top Cen 88); Trzëmô jego fest. (Top Cen 96).<\/p>\n

W zdaniach, dotycz\u0105cych zjawisk atmosferycznych, stan\u00f3w fizjologicznych i psychicznych w kaszubszczy\u017anie, pojawia si\u0119 czesto zaimek to<\/i> lub ono<\/i>, np.: To<\/i> dzys napada\u0142o za wszëtczé czasë. (Sych IV 7); Ono<\/i> mu sa bëkca\u0142o do bia\u0142czi. (Sych I 31).<\/p>\n

W kaszubszczy\u017anie zwi\u0105zek podmiotu logicznego wsyt\u0119puj\u0105cego w po\u0142\u0105czeniu z liczebnikiem powy\u017cej 4<\/i> utworzony jest na zasadzie zwi\u0105zku rz\u0105du, np.: Pincdwadzesce<\/i> wajich dzecy bãdze mog\u0142o cepami klepac w jednim piecu. (Sych IV 273); Szesc<\/i> ch\u0142opa (ch\u0142op\u00f3w) nios\u0142o trëmã. (Sych V 253).<\/p>\n

1.2. Orzeczenie<\/a><\/b><\/p>\n

1.2.1. Orzeczenie imienne<\/a><\/p>\n

Orzecznik rzeczownikowy wyra\u017cony jest w kaszubszczy\u017anie najcz\u0119\u015bciej w mianowniku, np.: Ale ch\u0142opie, ko to nie je prôwda<\/i> od trzëdzesce lôt. (Top P\u00f3\u0142 71); Te wostatni trzë dni przed postã to s\u0105 zôpustë<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 74\/75); A tak z wëgl\u0105dë to oni bëlë<\/i> taczi porz\u0105dni knôpi<\/i>. (Top Cen 95); Jab\u0142ko to je<\/i> dobri owoc<\/i>. (Top Cen 98\/99).<\/p>\n

W niekt\u00f3rych wypadkach orzeczenie imienne mo\u017ce by\u0107 wyra\u017cone za pomoc\u0105 przyimka za<\/i> z rzeczownikiem w bierniku, np.: Nasz strij bë\u0142<\/i> d\u0142ud\u017cé lata za gazetnika<\/i> we Gdu\u0144sku. (Sych I 308).<\/p>\n

1.2.2. Orzeczenie analityczne<\/a><\/p>\n

W kategorii orzeczenia analitycznego m. in. doztrega si\u0119:<\/p>\n

a. Orzeczenie analityczne sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z osobowej formy czasownika dac<\/i> (sã<\/i>) w znaczeniu ‘prosi\u0107, poleci\u0107, pozwoli\u0107 sobie’ oraz bezokolicznika, np.: Dôj<\/i> mu sã wëgadac<\/i>. (Sych I 153); Da\u0142<\/i> konia podkuc<\/i>. (Sych I 153); Jô go chcô\u0142 dac uczëc<\/i> za s\u0105dowégo abo za s\u0105dza. (Top Cen 97).<\/p>\n

b. Orzeczenie analityczne sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z osobowej formy czasownika miec<\/i> w znaczeniu ‘musie\u0107, m\u00f3c’, np.: Të môsz<\/i> wiedno szanowac<\/i> twojã bliznã… (Top P\u00f3\u0142 71); A te to ju\u017c të môsz wiedzec<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 71); Të môsz s\u0142ëchac<\/i>. (Top Po\u0142 123).<\/p>\n

1.3. Przydawka<\/a><\/b><\/p>\n

Charakterystyczna cecha sk\u0142adni kaszubskiej wydaj\u0119 si\u0119 nadu\u017cywanie przydawki wyra\u017conej zaimkiem wskazuj\u0105cym, np.: Bo tén nie miô\u0142 taczégo<\/i> zwroku jak tén<\/i> orzé\u0142, nié? (Top Po\u0142 128); \u017babë s\u0105 w tim<\/i> b\u0142oce. (Top Po\u0142 119); Pierwé té<\/i> krawcy lepi szili jak dzysaj. (Top Po\u0142 118); Tata m\u00f3j: – Co të môsz knôpie w tim<\/i> solaku? (Top Po\u0142 120); Na tim<\/i> drzewie sedzy kruk. (Top Po\u0142 119); Na té<\/i> drodze jedze w\u00f3z. (Top Po\u0142 119); A tak z wëgl\u0105dë to oni bëlë taczi<\/i> porz\u0105dni knôpi. (Top Cen 95); Jô ten<\/i> \u00f3ws do wieczora zesekã. (Top Cen 88); Ten<\/i> stari ch\u0142op je czësto g\u0142ëchi, jak jô. (Top Cen 95); Bez to<\/i> okno je widzec tã<\/i> scanã. (Top Cen 95); Jô widzã ten<\/i> szeroczi…, tã<\/i> szerok\u0105 drogã. (Top Cen 106); Jô lubiã te<\/i> bar\u017ci jasné w\u0142ose. (Top P\u00f3\u0142 71); To<\/i> zbo\u017ce lëcho uros\u0142o. (Top P\u00f3\u0142 73); Ten<\/i> krôwc nie umie dobrze szëc. (Top P\u00f3\u0142 72); Ta<\/i> bia\u0142ka ni mô \u017c\u00f3dnégo sana. (Top P\u00f3\u0142 72); To më bëlë w tim<\/i> lese na ti<\/i> g\u00f3rze. (Top P\u00f3\u0142 70\/71); Ta<\/i> krowa ma jedno celã. (Top P\u00f3\u0142 73); Ta<\/i> bia\u0142ka nios\u0142a mô\u0142\u0105 chaczkén. (Br Teksty 38); Ti<\/i> lëdze w tim<\/i> z\u00f3mku bëlë barzo bogati. (Br Teksty 36).<\/p>\n

Do\u015b\u0107 cz\u0119stym zjawiskiem syntaktycznym, zachodz\u0105cym w zdaniu kaszubskim, jest wyst\u0119powanie przydawki wyra\u017conej liczebnikiem w formie nieodmiennej, np.: Pincdwadzesce<\/i> wajich dzecy bãdze mog\u0142o cepami klepac w jednim piecu. (Sych IV 273); Szesc<\/i> ch\u0142op\u00f3w nios\u0142o trëmã. (Sych V 253); Ale ch\u0142opie, ko to nie je prôwda, od trzëdzesce<\/i> lôt. (Top P\u00f3\u0142 7 I); A to waju bëlo setmë<\/i> chlopa na jedné…, setmë<\/i>, osmë<\/i> nas bëlo. (Top P\u00f3\u0142 76).<\/p>\n

1.4. Dope\u0142nienie<\/a><\/b><\/p>\n

W zakresie dope\u0142nienia w niekt\u00f3rych zdaniach kaszubskich mo\u017cna zaobserwowa\u0107 jakby nieumotywowane formy w postaci wyra\u017ce\u0144 przyimkowych (kostrukcje analityczne) zamiast typowych odpowiednik\u00f3w dope\u0142nienia celownikowego, np.: <\/p>\n

Spuscë ulëczk\u0105 sana dlô kr\u00f3w<\/i>. (Sych VI 19)<\/p>\n

lub dope\u0142nienia w narz\u0119dniku albo w dope\u0142niaczu, np.:<\/p>\n

Za woj\u0105<\/i> smierdzy. (Sych VI 96); Szëkac za<\/i> zrobion\u0105 robot\u0105<\/i>. (Sych IV 332). S\u0105 to kalki niemieckie.<\/p>\n

1.5. Przyimek<\/a><\/b><\/p>\n

W\u015br\u00f3d kaszubskich przyimk\u00f3w odnotowa\u0107 nale\u017cy:<\/p>\n

bez<\/i><\/b> – Wyst\u0119puje w kaszubszczy\u017anie w znaczeniu ‘przez drog\u0119, przez pole’, np.: Bez<\/i> to okno je widzec tã scanã. (Top Cen 95); Ja u\u017c potym… bez<\/i> tã rzékã przedã dërchem. (Top Po\u0142 128); Jô bez<\/i> okno widzã moj\u0105 sënow\u0105. (Top Po\u0142 123); On tam bez<\/i> okno wzérô (Top Po\u0142 125).<\/p>\n

dlô<\/i><\/b> – Mo\u017ce by\u0107 w kaszubszczy\u017anie u\u017cyty w znaczeniu ‘z powodu’, np.: Dlô<\/i> cep\u0142a cërpiec dim. (Sych I 217).<\/p>\n

Do\u015b\u0107 powszechne w kaszubszczy\u017anie jest u\u017cycie przyimka dlô<\/i> w tzw. konstrukcjach analitycznych (przyimkowych) w miejcu syntetycznych (bezprzyimkowych), np.: Spuscë uliczk\u0105 sana dlô<\/i> kr\u00f3w. (Sych VI 19).<\/p>\n

do<\/i><\/b> – Pojawia si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z liczebnikiem w mianowniku dla okre\u015blenia liczby przybli\u017conej, np.: Jô lowiã rocznie terôz na moim kutru mo\u017ce do dwa sta<\/i> ton rib. (Top P\u00f3\u0142 76); Tam tak bë\u0142o do sto<\/i> lëdzy. (Sych I 221).<\/p>\n

Mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c wyst\u0105pi\u0107 w znaczeniu przyimka ‘dla’, np.: To jô robiã do<\/i> ce. (Sych VII 49); Ale jes të dobri do<\/i> mie. (Sych VII 49); Ostawi pô\u0142nie do<\/i> tatka. (Sych VII 49); To je do<\/i> ce kawa. (Sych VII 49).<\/p>\n

kol<\/i><\/b>, kole<\/i><\/b> – Typowym ich znaczeniem s\u0105 ‘przy’ i ‘pod’ w odniesieniu do nazw miejscowo\u015bci, np.: To bë\u0142o w tim, w bôce kole<\/i> Kr\u00f3pnice. (Top P\u00f3\u0142 71); Kole<\/i> Pucka zare je Reda. (Top Cen 111).<\/p>\n

Pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w znaczeniu przyimka ‘u’, np.: M\u00f3m chori westrzédni pôlc kole<\/i> rãczi. (Sych VI 83).<\/p>\n

mimo<\/i><\/b>, nimo<\/b><\/i> – S\u0105 wariantami i wystepuj\u0105 w znaczeniu ‘obok’ w odniesieniu do przechodzenia obok czego\u015b lub kogo\u015b, np.: Jic nimo<\/i>. (Sych III 260); Przesz\u0142a wedle mie nimo<\/i>. (Sych III 260).<\/p>\n

na<\/i><\/b> – Mo\u017ce wyst\u0105pi\u0107 wymiennie zamiast wyra\u017ce\u0144 bezprzyimkowych, np.: Nasz tatk wiedno na nas<\/i> wadzy. (Sych VI 46).<\/p>\n

Cz\u0119sto bywa stosowany zamiast przyimka w<\/i>, np.: Tam jô robi\u0142 na<\/i> ced\u017célni, dwa lata na<\/i> ced\u017célni. (Top Cen 108); A na<\/i> gospodarstwie robi\u0105? (Top Cen 107); Nasz J\u00f3zef je na<\/i> lesy\u0144sczé szkole. (Sych II 334); Jô nalaz\u0142a dzys mãdel ur\u00f3nk\u00f3w na<\/i> szopie. (Sych VI 30).<\/p>\n

Spotykany jest r\u00f3wnie\u017c w znaczeniu ‘w’ lub ‘do’ w odniesieniu do nazw cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci lub dzielnic, np.: Më ju d\u0142ud\u017cé lata mieszk\u00f3më na<\/i> Krakowiznie. (Sych II 256); Jidã na<\/i> D\u0105browã. (Sych III 177); Na<\/i> tim miescu ta woda nie jes g\u0142ãbokô. (Top Po\u0142 132).<\/p>\n

naprocëm<\/i><\/b>, procëm(u)<\/i><\/b>, procmu<\/b><\/i>, procëmku<\/b><\/i>, naprocëmku<\/b><\/i>, procënko<\/i><\/b>, procënku<\/i><\/b>, proc\u00f3m<\/i><\/b> – S\u0105 wariantami i wyst\u0119puj\u0105 w znaczeniach ‘naprzeciw(ko), przeciw(ko)’, np.: To on tobie naprocem<\/i> rzek\u0142. (Sych IV 170); Procemu<\/i> nas on mieszkô. (Sych IV 170); Procem<\/i> kosco\u0142a stoji karczma. (Sych IV 169); Naprocëm<\/i> mie sedza\u0142a moja c\u00f3rka. (Sych III 89).<\/p>\n

ob<\/i><\/b> – W kaszubszczy\u017anie wyst\u0119puje zazwyczaj w znaczeniu ‘na’, ‘przez’, np.: Mélc ob<\/i> zëmã spi. (Sych III 69); Jô dzys ob<\/i> noc mëszë chwôtô\u0142. (Sych III 176); Zmetla\u0142a ob<\/i> drogã. (Sych III 180); Wãdrowczik ostô\u0142 u nas ob<\/i> noc. (Sych III 266); To robi\u0142 ob<\/i> zymã na klaftach. (Top Cen 108).<\/p>\n

od(e)<\/b><\/i> – Wyst\u0119puje w okre\u015bleniach sprawcy stanu w konstrukcjach zdaniowych z czasownikiem w stronie biernej, np.: Pierszô bia\u0142ka namienionô je od<\/i> Boga, drëgô od<\/i> lëdzy, a trzecô od<\/i> diôb\u0142a. (Sych III 286).<\/p>\n

Mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c pojawi\u0107 si\u0119 w znaczeniu przyimka ‘z’, np.: Jô bë sã spôli\u0142 ode<\/i> wstëdu. (Sych III 286); Dôj mie jednã czãsc od<\/i> tégo. (Top Cen 90); To je jeden od<\/i> tich bosnik\u00f3w. (Sych I 40); On a\u017c zblôd\u0142 od<\/i> przelãkniãcô. (Sych I 61).<\/p>\n

okom<\/i><\/b> – Przyimek ten wsyt\u0119puje sporadycznie i oznacza ‘przy, obok, wedle’, np.: Nasza chëcz stoji okom<\/i> koscola. (Sych III 14); Parobk szed\u0142 okom<\/i> dzéwczëca. (Sych III 14).<\/p>\n

przez<\/i><\/b> – Jest przyimkiem u\u017cywanym cz\u0119sto w znaczeniu ‘z powodu’, np.: Przez<\/i> swoj\u0105 utwardnosc on niejedno g\u0142ëpstwo zrobi\u0142. (Sych VI 40); Przez<\/i> mojã chorobã më sã latos op\u00f3znilë z robot\u0105. (Sych IV 193).<\/p>\n

przéka<\/b><\/i>, naprzéka<\/b><\/i>, przéczi<\/i><\/b>, naprzéczi<\/i><\/b> – Maj\u0105 znaczenie ‘w poprzek, wbrew’, np.: Przéka<\/i> drod\u017ci le\u017ca\u0142a wëwr\u00f3conô ch\u00f3jka. (Sych IV 184); To mie sz\u0142o préka<\/i> nosa. (Sych IV 184); To z nami nie lecelo prosto, le na przék<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 77).<\/p>\n

prz\u00f3dë<\/i><\/b> – Jako przyimek kaszubski oznacza ‘ongi\u015b’, np.: Prz\u00f3dë<\/i> lat nie bë\u0142o taczé wigodë jak dzys. (Sych IV 207); Prz\u00f3dë<\/i> czasu lëdze baro chorzelë. (Sych IV 207); Prz\u00f3dë<\/i> to bë\u0142o jednak rib wicy. (Top P\u00f3\u0142 76).<\/p>\n

prz\u00f3dczé<\/i><\/b>, oprz\u00f3dczé<\/i><\/b> – Przyimki te oznaczaj\u0105 tyle co ‘z przodu, na przedzie’, czyli w pewnej odleg\u0142o\u015bci przed kim\u015b lub przed czym\u015b, np.: Prz\u00f3dczé<\/i> mie sz\u0142o wiele lëdzy. (Sych IV 207); Oprz\u00f3dczé<\/i> ch\u0142opa sz\u0142o piãkné dzéwczã. (Sych IV 207); Oni mieszkaj\u0105 prz\u00f3dczé<\/i> nas. (Sych IV 207).<\/p>\n

str\u00f3d<\/i><\/b>, postrz\u00f3d<\/i><\/b>, westrz\u00f3d<\/i><\/b> – S\u0105 odpowiednikami ‘w\u015br\u00f3d, po\u015br\u00f3d’, np.: Strz\u00f3d<\/i> podworzégo stoja\u0142a p\u00f3mpa. (Sych V 187); Nasza Lénka bë\u0142a nôwiãkszô westrz\u00f3d<\/i> wszëtczich dzecy. (Sych VI 83).<\/p>\n

u<\/i><\/b> – U\u017cywany jest zamiast przyimka kol(e)<\/i>, przë<\/i>, np.: U<\/i> B\u0142ot bé\u0142 stôri Hél. (Sych I 44).<\/p>\n

w<\/i><\/b> – Do\u015b\u0107 cz\u0119stym zjawiskiem jest wyst\u0119powanie tego przyimka w znaczeniach ‘na’, ‘do’, np.: Chc\u0105 dac sëna w<\/i> uczbã do kowala. (Sych VI 9); Chcemë le zarô w<\/i> ten piérszi wag\u00f3n sadn\u0105c. (Sych VI 48); A ju\u017c bim nigdë dzãco\u0142a w<\/i> izbã nie wprowadzë\u0142. (Top Po\u0142 120); Te më przëszlë dali w<\/i> Rosëjã. (Top P\u00f3\u0142 73).<\/p>\n

<\/b>wedle<\/b><\/i>, wedl\u0105<\/i><\/b> – Przyimek ten mo\u017ce wsyt\u0105pi\u0107 w znaczeniu ‘w pobli\u017cu, obok, wzd\u0142u\u017c’, np.: Chtë\u017c to szed\u0142 wedle<\/i> nas? (Sych VI 67); Wedl\u0105<\/i> drod\u017ci ros\u0142ë jab\u0142\u00f3nczi. (Sych VI 67); Jedze béla z f\u00f3r\u0105 sana wedle<\/i> m\u0142ina po kolana. (Sych VI 67).<\/p>\n

z(e)<\/i><\/b> – Bywa stosowany wymiennie zamiast wyra\u017ce\u0144 bezprzyimkowych, np.: Jô sã z<\/i> bulwami zabezpieczi\u0142 przed g\u0142odem. (Sych I 38); Më to zrobimë zar\u00f3 ze<\/i> zymku. (Sych VI 215); Tén gospodôrz orze z<\/i> swoim p\u0142ugã. (Top Po\u0142 122); Jô orzã z<\/i> p\u0142ëgã. (Top Cen 89).<\/p>\n

Istniej\u0105 r\u00f3wnie\u017c struktury z podwojonym przyimkiem zeza<\/i>, np.: Ugrzô\u0142ka zeza<\/i> pieca nosa nié wëtknie. (Sych VI 12).<\/p>\n

za<\/i><\/b> – Ma on w kaszubszczy\u017anie do\u015b\u0107 szeroki zakres znaczeniowy. Mo\u017ce zatem pojawi\u0107 si\u0119:<\/p>\n

– wymiennie zamiast wyra\u017ce\u0144 bezprzyikowych, np.: Nasz strij bé\u0142 d\u0142ud\u017cé lata za<\/i> gazetnika we Gdu\u0144sku. (Sych I 308); Za<\/i> wojn\u0105 smierdzy. (Sych VI 96); Nasz tatk bé\u0142 d\u0142ud\u017cé lata za<\/i> szô\u0142tësa. (Sych VI 36); Szukô\u0142ém za<\/i> ni\u0105. (Top Po\u0142 120);<\/p>\n

– zamiast przyimka o<\/i>, np.: Ustoja\u0142é \u017cëto wo\u0142ô za<\/i> kos\u0105. (Sych VI 36);<\/p>\n

– zamiast przyimka na<\/i>, np.: To mie wszëtko wëzdrzi za<\/i> farmazy\u0144stwem (Sych I 279); Oni \u017cda\u0142ë za<\/i> nim. (Sych VI 21); P\u00f3\u0142 roku ja se uczë\u0142a za<\/i> krôwckã tu w Bojônie. (Top Cen 106); Wa se uczëli za<\/i> krôwckã we Chwaszczinie? (Top Cen 106\/107).<\/p>\n

1.6. Wska\u017aniki zespolenia<\/a><\/b><\/p>\n

Sp\u00f3jniki w zdaniu pojedynczym \u0142\u0105cz\u0105 najcz\u0119\u015bciej dwa sk\u0142adniki tego samego wypowiedzenia, przy czym jako wyrazy niesamodzielne nale\u017c\u0105 po cz\u0119\u015bci i do jednego, jak i do drugiego sk\u0142adnika w utworzonym przez nie zwi\u0105zku wyraz\u00f3w. Mog\u0105 te\u017c pe\u0142ni\u0107 w zdaniu pojedynczym funkcje partyku\u0142.<\/p>\n

a<\/i><\/b> – Pierwotna funkcja tego sp\u00f3jnika jest \u0142\u0105czna, np.: A te u nas przewa\u017cnie so \u017cëto seje we wrzesniu, w pazdzerzniku, a<\/i> té\u017c w listopadze té\u017c. (Top P\u00f3\u0142 71); Jô jem fëszowôl na pomarinku a<\/i> na kutrze…, na motor\u00f3wce… (Top P\u00f3\u0142 76).<\/p>\n

Czasem jednak mo\u017cna spotka\u0107 takie zdania kaszubskie, w kt\u00f3rych sp\u00f3jnik a<\/i> pojawia si\u0119 w funkcji ale<\/i>, zatem – przeciwstawnej, np.: On je mô\u0142i, a<\/i> mocny (Sych I 3).<\/p>\n

Bardzo cz\u0119sto wsyt\u0119puje te\u017c jako partyku\u0142a na pocz\u0105tku zda\u0144, zw\u0142aszcza pytaj\u0105cych i rozkazuj\u0105cych, np.: A<\/i> ta \u0142\u0105ka bë\u0142a ka\u017cd\u0105 noc potancow\u00f3nô. (Top Po\u0142 123); A<\/i> ti sã bilë znôw o tak\u0105 s\u0142\u00f3mkã. (Top Po\u0142 126); A<\/i> te pannë sã ich boja\u0142ë. (Top Po\u0142 128); A<\/i> gdze ten ch\u0142op sã podzô\u0142? (Top Cen 108); A<\/i> d\u0142ugo wa z tim ch\u0142opa terôz \u017cëjece w grëpie? (Top Cen 107); A<\/i> on ju\u017c \u017cëje té\u017c? (Top P\u00f3\u0142 76); A<\/i> te to ju\u017c të môsz sedzec. (Top P\u00f3\u0142 71); A<\/i> m\u00f3g\u0142 jô bë dostac w budlã? (Top P\u00f3\u0142 74); A<\/i> te u nas przewa\u017cnie so \u017cëto seje we wrzesniu, w pazdzerzniku, z té\u017c w listopadze té\u017c. (Top P\u00f3\u0142 71); A<\/i> to waju bëlo setmë ch\u0142opa na jedné… setmë, osmë nas bëlo. (Top P\u00f3\u0142 76); A<\/i> te to ju\u017c të môsz wiedzec. (Top P\u00f3\u0142 71); A<\/i> przed tim sztormã jesmë mielë \u017caczi postawioni… (Top P\u00f3\u0142 81); A<\/i> rëbë kt\u00f3\u017c od waju brôl? (Top P\u00f3\u0142 76); A<\/i> jak jô sã zl\u0105k\u0142! (Sych I 1); A<\/i>, \u017cebës ju szed\u0142! (Sych I 1).<\/p>\n

abo<\/i><\/b> – Pojawia si\u0119 w znaczeniu ‘albo’, wyst\u0119puj\u0105c bardzo cz\u0119sto w funkcji partyku\u0142y na pocz\u0105tku pojedynczych zda\u0144 pytaj\u0105cych, np.: Abo<\/i><\/b> jô wiém? (Sych I 1); Abo<\/i><\/b> on tam pudze? (Sych I 1).<\/p>\n

ale<\/i><\/b> – W zdaniu pojedynczym wyst\u0119puje najcz\u0119\u015bciej jako partyku\u0142a wzmacniaj\u0105ca na pocz\u0105tku wypowiedzenia, np.: Ale<\/i> ch\u0142opie, ko to nie je prôwda, od trzëdzesce lôt. (Top P\u00f3\u0142 71); Ale<\/i> to kosztëje szesc rubl\u00f3w trzë wiertle litra… (Top P\u00f3\u0142 74); Ale<\/i> niech tata obezdrzi, to naprôwdã cos \u0142adnégo. (Top Po\u0142 120); Ale<\/i> szejd\u0142. (Top Po\u0142 126); Ale<\/i> ja wë to zrobice? (Top Cen 107-108); Ale<\/i> to tak ju se nie chce na staré lata. (Top Cen 107); zob. te\u017c 1.8.<\/p>\n

choc(bë)<\/i><\/b>, choca\u017c<\/i><\/b> – Rola tych sp\u00f3jnik\u00f3w ogranicza si\u0119 w zdaniu pojedynczym do funkcji partyku\u0142y uwydatniaj\u0105cej lub ograniczaj\u0105cej, np.: Uf\u00f3m Bogu choc<\/i> na progu. (Sych II 43); On sã choc<\/i> g\u0105sora boji. (Sych II 43); Choc<\/i> na chwilã do mie zazdrzec. (Sych II 43).<\/p>\n

i<\/i><\/b> – W znaczeniu ‘nawet, tak\u017ce’ jako partyku\u0142a rozpoczyna cz\u0119sto pojedyncze zdania kaszubskie, np.: I<\/i> on usn\u0105\u0142. (Top Po\u0142 125); I<\/i> ten ojc té\u017c miô\u0142 \u0142uka. (Top Po\u0142 123); I<\/i> na tim sã sk\u00f3\u0144czi\u0142o. (Top Po\u0142 129); Ji<\/i> cebie smierc naléze. (Sych II 103); Ji<\/i> na psa przi\u0144dze mr\u00f3z. (Sych II 103); Ji<\/i> robôk sã broni przed smierc\u0105. (Sych II 103).<\/p>\n

le<\/i><\/b> – Wyst\u0119puje jako partyku\u0142a wzmacniaj\u0105ca w funkcji ekspresywnej i indywidualizacyjnej, cz\u0119sto wymiennie stosowany z jeno<\/i>, leno<\/i>, np.: Te o le<\/i> znowu dwaji sã bij\u0105 o taczi stôri butë. (Top Po\u0142 126); Co cë le<\/i> tu sprowadza w taczi daleczi swiôt? (Top Po\u0142 125); Znôw le<\/i> sa dwôji bij\u0105. (Top Po\u0142 127); Jô nie jém jeno<\/i> doma. (Top P\u00f3\u0142 71).<\/p>\n

ko<\/i><\/b> – Oznacza tyle co ‘wszak, poniewa\u017c, przecie\u017c’ i wyst\u0119puje w funkcji partyku\u0142y wzmacniaj\u0105cej cz\u0119sto wymiennie z wyrazami doch<\/i>, przece<\/i>, toc<\/i>, np.: Ale ch\u0142opie, ko<\/i> to nie je prôwda od trzëdzesce lôt. (Top P\u00f3\u0142 71); No ko<\/i> to le powiédz. (Top Cen 110); Ko<\/i> zr\u00f3b\u017ce to rôz. (Sych II 181).<\/p>\n

nigle<\/i><\/b> – Wyst\u0119puje w znaczeniu i funkcji ‘ni\u017c’, np.: M\u00f3j k\u00f3\u0144 je m\u0142odszi nigle<\/i> tw\u00f3j. (Sych III 258); Të wiész wszëtko lepié nigle<\/i> jinszi. (Sych III 258); Wolã jego nigle<\/i> jego bia\u0142kã. (Sych III 258).<\/p>\n

1.7. Szyk wyraz\u00f3w<\/a><\/b><\/p>\n

Szyk wyraz\u00f3w w pojedynczym zdaniu kaszubskim jest niezwykle swobodny. Nie mo\u017cna jednak m\u00f3wi\u0107 o ca\u0142kowitej i nieograniczonej dowolno\u015bci w tym zakresie. Na pozycj\u0119 umiejscowionych w zdaniu kaszubskim wyraz\u00f3w maj\u0105 wp\u0142yw nast\u0119puj\u0105ce czynniki:<\/p>\n

– akcent zdaniowy, kt\u00f3ry oznacza odpowiednie miejsce okre\u015blonego wyrazu w wypowiedzeniu;<\/p>\n

– kontekst zdania w stosunku do wypowiedzi poprzedniej;<\/p>\n

– modyfikacja znaczenia zdania osi\u0105galna poprzez zmian\u0119 szyku wyraz\u00f3w.<\/p>\n

Do tradycji j\u0119zykowej w dziedzinie szyku wyraz\u00f3w nale\u017cy taka tendencja, \u017ce najpierw wyst\u0119puje w zdaniu grupa podmiotu, a p\u00f3\u017aniej grupa orzecznia. Jednak w wielu wypadkach sk\u0142adnia kaszubska stosuje ten uk\u0142ad wymiennie, np.: Od rôzu przëlec\u0105 trzë go\u0142\u0105bczé<\/i>. (Top Po\u0142 124); W tim roku je terô wielgô suszô<\/i>. (Top Po\u0142 100); Idze z pëska od\u017cé\u0144<\/i>. (Top Po\u0142 129); Tam jes woda srodze g\u0142ãbokô<\/i>. (Top Po\u0142 118); Bë\u0142ë tëch kolonii dwa turnusë<\/i>. (Top Cen 94); Czë tu nie ma w Lëznie wodë dosc<\/i>? (Top Cen 110); Mie ugriz\u0142 cëzy pies<\/i>. (Top Cen 89); A s\u0142u\u017ci\u0142 w Rãdzburgu regément osmëdzes\u0105t pi\u0105ti<\/i>. (Top Cen 108\/109); Na podw\u00f3rku pase sã gãs<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 82).<\/p>\n

W\u015br\u00f3d innych ciekawych pozycji znajduj\u0105 si\u0119:<\/p>\n

1.7.1. Podmiot<\/a> – pojawia si\u0119 w\u0142a\u015bciwie w ka\u017cdej pozycji w zdaniu kaszubskim. Warto jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce sk\u0142adniki podmiotu towarzysz\u0105cego bywaj\u0105 nieraz rozdzielone, np.: Ten \u0142a\u017cnik<\/i> s\u00f3m ca\u0142i môl z bia\u0142k\u0105<\/i> obrobi. (Sych IV 13).<\/p>\n

1.7.2. Orzeczenie<\/a> – mo\u017ce zajmowa\u0107 r\u00f3\u017cne pozycje w zdaniu, przy czym cz\u0119sto wyst\u0119puje na ko\u0144cu wypowiedzenia, np.: Taczi rzeczi wiãcy më nie bãdzem mielë<\/i>. (Top Cen 89); Dawni krawcy rãk\u00f3m szëlë<\/i>. (Top Cen 103); Wiele sniegu spad\u0142o<\/i>. (Top Po\u0142 119); A te pannë sã<\/i> ich boja\u0142ë<\/i>. (Top Po\u0142 129); Ona tu z nami wczerô sedza<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 73); To zbo\u017cé latos lëcho uros\u0142o<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 73); On do nas czãsto przëchôdza<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 80); A u nas w Chlapowie, to më té\u017c tam tëmi niewodami lowilë<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 76); A u nas w Chlapowie tam Kurzil Wolf wãdzyl<\/i>… (Top P\u00f3\u0142 76).<\/p>\n

W zdaniach z orzeczeniem imiennym obserwujemy zwykle \u0142\u0105cznik oddalony od orzecznika: U nas doma s\u0105<\/i> terô maceszëne rz\u0105dë<\/i>. (Sych III 33); W\u0142adk je<\/i> od samégo urodzeniégo u\u0142\u00f3mni<\/i>. (Sych VI 20); Ona je<\/i> ju czësto pomôrlonô<\/i> na gãbie jak starô bulwa. (Sych III 51); A ta \u0142\u0105ka bë\u0142a<\/i> ka\u017cd\u0105 noc potancow\u00f3nô<\/i>. (Top Po\u0142 123); W tim tu miejscu nie je<\/i> woda g\u0142ãbokô<\/i>. (Top Cen 98).<\/p>\n

Z podobn\u0105 swobod\u0105 szyku wyraz\u00f3w mamy do czynienia przy orzeczeniu analitycznym, w kt\u00f3rym s\u0142owo posi\u0142kowe jest ruchome i nie zawsze pojawia si\u0119 w bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie czasownika, np.: Tera to ju pewno tak nie chce<\/i> to zdrowiu s\u0142u\u017cëc<\/i>. (Top Cen 107); M\u00f3g\u0142<\/i> të jã te poznac<\/i> w tén czas. (Top P\u00f3\u0142 71); Chcemë<\/i> le zarô w ten piérszi wagon sadn\u0105c<\/i> (Sych VI 48); To wieselé mia\u0142o sã<\/i> ju wczera odbëc<\/i>. (Sych III 153); Mog\u0142a<\/i> ona miec<\/i> tak osémdzes\u0105t centimétr\u00f3w. (Br Teksty 38).<\/p>\n

Do\u015b\u0107 powszechnym zjawiskiem w kaszubszczy\u017anie jest r\u00f3wnie\u017c rozdzielanie zaimk\u00f3w zwrotnych od predykatyw\u00f3w, np.: Znôw le sã<\/i> dwaji bij\u0105<\/i>. (Top Po\u0142 127); A te pannë sã<\/i> ich boja\u0142ë<\/i>. (Top Po\u0142 129); A te u nôs przewa\u017cnie sã<\/i> \u017cëto seje<\/i> we wrzesniu, w pazdzerzniku a té\u017c w listopadze té\u017c. (Top P\u00f3\u0142 72); Sôrnë sã<\/i> u\u017c oprowadzaj\u0105<\/i> z ch\u0142opôkami. (Sych V 18); Më sã<\/i> tak bëlno dzys ugôdalë<\/i>. (Sych I 296); Jô sã<\/i> u\u017c wiãcé nie d\u00f3m oszukac<\/i> od tego knad\u017ci. (Sych II 176); I tak so<\/i> té\u017c sta\u0142o<\/i>. (Br Teksty 36).<\/p>\n

1.7.3. Przydawka<\/a> – w niekt\u00f3rych zdaniach kaszubskich spotykamy uk\u0142ad: przydawka wyra\u017cona przymiotnikiem, zaimkiem lub liczebnikiem po okre\u015blanym przez ni\u0105 rzeczowniku, np.: Jak ti sã czëjesz po zarãczënach swoich<\/i>, co? (Top Cen 91); W naszi wsë stoji na westrz\u00f3d wsë figura swiãtô<\/i>, a obok nié gospoda przeklãtô<\/i>. (Top Cen 110); A s\u0142u\u017ci\u0142 w Rãdzburgu regément osmëdzes\u0105t pi\u0105ti<\/i>. (Top Cen 108\/109); Ropa z tego sz\u0142a wielgô<\/i>. (Top Po\u0142 131); Cz\u0142owiek zacãti<\/i> nie daje sã przekonac. (Sych VI 168).<\/p>\n

1.7.4. Dope\u0142nienie<\/a><\/p>\n

Z uwagi na tendencj\u0119 do pojawiania si\u0119 orzeczenia na ko\u0144cu zdania dope\u0142nienie w pojedynczym zdaniu kaszubskim lokalizuje si\u0119 cz\u0119sto przed czasownikiem, np.: A u nas tam w Ch\u0142apowie, to më té\u017c tam tëmi niewodami<\/i> lowilë. (Top P\u00f3\u0142 76); On to tunié kupil. (Top P\u00f3\u0142 75); Jô ten \u00f3ws<\/i> do wieczora zesekã. (Top Cen 88); Të tego szk\u00f3lnégo<\/i> dobrze s\u0142ëchôj! (Top Cen 99); Mo\u017cesz të mie jedén guz<\/i> prziszic? (Top Po\u0142 118); Jak mnie<\/i> dzamc\u00f3\u0142 wirichtowô\u0142. (Top Po\u0142 119); Sztérë lata oni go<\/i> budowali. (Top Po\u0142 117); Cë\u017c nama<\/i> pomog\u0142o to dobëcé? (Sych I 221).<\/p>\n

Bywaj\u0105 nawet takie wypadki, w kt\u00f3rych dope\u0142nienie zajmuje miejsce na pocz\u0105tku zdania, np.: Tobie<\/i> ju Abram zazérô do oczu. (Sych VII 1); Bia\u0142czi<\/i>, konia i brzëtwie<\/i> sã nie po\u017ciczô. (Sych I 100); Tich<\/i> oni tam trzimele tak wiãcy w discyplinie. (Top Cen 94); Chorému<\/i> wëla\u0142a sã \u017cô\u0142c. (Top Cen 102); O tim<\/i> bëlo wiele gôd\u00f3né. (Br Teksty 36).<\/p>\n

Warto r\u00f3wnie\u017c doda\u0107, \u017ce, jak wida\u0107 w przytoczonych przyk\u0142adach, dope\u0142nienie kaszubskie mo\u017ce by\u0107 oddzielone od wyrazu okre\u015blanego.<\/p>\n

1.7.5. Okolicznik<\/a><\/p>\n

Je\u017celi w zdaniu kaszubskim okolicznik wyra\u017cony jest przys\u0142\u00f3wkiem lub wyra\u017ceniem przyimkowym, to najcz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 on przed wyrazem okre\u015blanym, np.: To d\u0142ugo<\/i> nie bawi\u0142o. (Top Po\u0142 118); W boru<\/i> rosnie jedin buk. (Top Po\u0142 119); Na<\/i> tim drzewie<\/i> sedzy kruk. (Top Po\u0142 119); Na<\/i> té drodze<\/i> jedze w\u00f3z. (Top Po\u0142 119); Czas tere<\/i> nadchodzy do seniô wnet i wëbierôni. (Top Cen 100); Tu dawnié<\/i> by\u0142o du\u017co gospodarz\u00f3w. (Top Cen 108); Po kaszëbsku<\/i> më gôdalë doma, nié? (Top Cen 108); On to tunié<\/i> kupil. (Top P\u00f3\u0142 75); W<\/i> tim flachu<\/i> ta woda nie je g\u0142ãbokô. (Top P\u00f3\u0142 74); Na podw\u00f3rku<\/i> pase sã gãs. (Top P\u00f3\u0142 82); U nas w Chlapowie<\/i> tam Kurzil Wolf wãdzyl… (Top P\u00f3\u0142 76).<\/p>\n

Okolicznik w kaszubszczy\u017anie bywa czasem oddalony od okre\u015blanego wyrazu; mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c by\u0107 umiejscowiony na pocz\u0105tku zdania, np.: Czasém<\/i> przijdze kominowi, a czasém pocztowi… (Top P\u00f3\u0142 71); Prz\u00f3dë<\/i> to bëlo rib wicy. (Top P\u00f3\u0142 76); Dawni<\/i> krawcy rãk\u0105 szëlë. (Top Cen 103); Zarô<\/i> z nim na wies, to nie je dlô niego. (Top Po\u0142 120); Znôw<\/i> le sã dwaji bij\u0105. (Top Po\u0142 126).<\/p>\n

1.8. Wp\u0142ywy niemieckie<\/a><\/b><\/p>\n

W sk\u0142adni kaszubskiej obserwuje si\u0119 nierzadko wp\u0142ywy j\u0119zyka niemieckiego. Przejawiaj\u0105 si\u0119 one zazwyczaj nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n

1.8.1. U\u017cycie niekt\u00f3rych przyimk\u00f3w<\/a><\/p>\n

do<\/i><\/b> – Przyimek ten pojawia si\u0119 z dope\u0142niaczem rzeczownika ods\u0142ownego zamiast niemieckiego zu<\/i> z czasownikiem w bezokoliczniku, np.: Czas tere nadchodzy do<\/i> seniô wnet i wëbier\u00f3ni. (Top Cen 100).<\/p>\n

kol(e)<\/i><\/b> – W znaczeniu ‘pod’ przyimek ten pojawia si\u0119 pod wp\u0142ywem niemieckiego bei<\/i>, np.: To bë\u0142o w tim, w bôce kole<\/i> Kr\u00f3pnice. (Top P\u00f3\u0142 71); Kole<\/i> Pucka zare je Reda. (Top Cen 111); Kole<\/i> tego p\u0142otu rosce zelësko. (Top Cen 105).<\/p>\n

z<\/i><\/b> – \u0141\u0105czy si\u0119 z wyrazami w narz\u0119dniku zamiast niemieckich wyra\u017ce\u0144 z mit<\/i>, np.: Jô sã z<\/i> bulwami zabezpieczi\u0142 przed g\u0142odem. (Sych I 38).<\/p>\n

za<\/i><\/b> (z niem. nach<\/i><\/b>) – Za<\/i> wojn\u0105 smierdzy. (Sych VI 96); Szëkac za<\/i> wczorajszim dniem. (Sych V 306); Tu smierdzy za<\/i> mëszima gownama. (Sych III 77); Za<\/i> sam\u0105 mëszëzn\u0105 tu je czëc. (Sych III 78); Szukô\u0142em za<\/i> ni\u0105. (Top Po\u0142 120).<\/p>\n

1.8.2. U\u017cycie strony biernej w miejsce czasu przesz\u0142ego czasownika, np.: M\u00f3m odbëti<\/i> kosc\u00f3\u0142. (Sych I 28); On to mô<\/i> t\u00f3niô kupi\u00f3né<\/i>. (Top Cen 90); A przed tim sztormã jesme mielë<\/i> \u017caczi postawi\u00f3né<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 81); Ona jé\u017c \u017c\u00f3dni zniji ni ma widz\u00f3né<\/i>. (Br Teksty 38).<\/p>\n

1.8.3. Budowa niekt\u00f3rych zda\u0144 bezpodmiotowych, kt\u00f3re maj\u0105 swoje odpowiedniki w niemieckich strukturach sk\u0142adniowych z wyra\u017ceniami kann man<\/i>, es geht<\/i>, np.: Tu ni mo\u017ce nic uszpôrowac z tégo. (Top Cen 108); To nie je tak letko tële dzecy chowac. (Sych II 51).<\/p>\n

1.8.4. U\u017cycie ale<\/i> w funkcji partyku\u0142y wzmacniaj\u0105cej, co jest kalk\u0105 z niemieckiego aber<\/i>, np.: Ale<\/i>, të jesz nie umrzesz. (Sych I 4); Ale<\/i>, co tam bë\u0142o za jedzenié. (Sych I 4); Ale<\/i> to zramcowa\u0142o. (Sych I 4); Ale<\/i>, jô mu dô\u0142. (Sych I 4); Ale<\/i> niech tata obezdrzi, to naprôwdã cos \u0142adnégo. (Top Po\u0142 120); Ale<\/i> ch\u0142opie, ko to nie je prôwda od trzëdzesce lôt. (Top P\u00f3\u0142 71); Ale<\/i> kosztëje szesc rubl\u00f3w trzë wiertle litra… (Top P\u00f3\u0142 74); zob. te\u017c 1.6.<\/p>\n

1.9. Rekapitulacja<\/a><\/b><\/p>\n

1.9.1. Kaszubskie osobliwo\u015bci w zakresie cz\u0119\u015bci zdania:<\/a><\/p>\n

– wyst\u0119powanie tzw. „podmiotu podwojonego”, np.: To \u00f3ne ti ch\u0142opi to wëcerlë wieczorami przë mies\u0105dzu. (Top Po\u0142 130);<\/p>\n

– mianownikowa forma orzecznika wyra\u017conego rzeczownikiem w kaszubskim orzeczeniu imiennym, np.: On je dobri gospodôrz. (Top Cen 106);<\/p>\n

– nadu\u017cycie przydawek wyra\u017conych zaimkami wskazuj\u0105cymi, np.: Bo tén nie miô\u0142 taczégo zwroku jak ten orzé\u0142, nié? (Top Po\u0142 128);<\/p>\n

– zast\u0119powanie przydawki dope\u0142niaczowej przydawk\u0105 przyimkow\u0105, np.: Gniazdo od \u0142upka wezdrzi jak kosziczk. (Sych II 176).<\/p>\n

– wyst\u0119powanie dope\u0142nienia przyimkowego, np.: Jô orzã z p\u0142ëgã. (Top Cen 89).<\/p>\n

1.9.2. Kaszubskie osobliwo\u015bci w zakresie przyimka:<\/a><\/p>\n

– bez<\/i><\/b> ‘przez’, np.: Bez<\/i> to okno je widzec tã scanã. (Top Cen 96);<\/p>\n

– kol<\/i><\/b>, kole<\/i><\/b> ‘przy, pod’, zw\u0142aszcza w odniesieniu do nazw miejscowo\u015bci, Kole<\/i> Pucka zare je Reda. (Top Cen 111);<\/p>\n

– na<\/i><\/b> ‘w’, np.: Tam jô robi\u0142 na<\/i> ced\u017celni dwa lata, na<\/i> ced\u017celni. (Top Cen 108);<\/p>\n

– w<\/i><\/b> ‘do’, np.: I to jô przëszed\u0142 w<\/i> szpital do Kenisberku. (Top Cen 109).<\/p>\n

1.9.3. Typowo kaszubskie sp\u00f3jniki i wska\u017aniki<\/a><\/p>\n

Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 tu przede wszystkim sp\u00f3jniki ko<\/i>, le<\/i>, doch<\/i>, pe\u0142ni\u0105ce funkcje partyku\u0142 i wyst\u0119puj\u0105ce w znaczeniu ‘wszak, przecie\u017c’, np.: Ale ch\u0142opie, ko<\/i> to nie je prôwda od trzëdzesce lôt. (Top P\u00f3\u0142 71); Znôw le<\/i> sa dwôji bij\u0105. (Top Po\u0142 127); Z tim naszim dzéwczëcym to doch<\/i> nie je richtich, bia\u0142ko. (Top P\u00f3\u0142 69).<\/p>\n

1.9.4. Szyk wyraz\u00f3w<\/a><\/p>\n

– Osobliwo\u015bci\u0105 kaszubszczyzny jest w\u0142a\u015bciwie nieograniczona swoboda szyku wyraz\u00f3w w zdaniu pojedynczym, np.: Bë\u0142ë tëch kolonii dwa turnusë. (Top Cen 94); Wiele sniegu spad\u0142o. (Top Po\u0142 119); Znôw le sã dwôji bij\u0105. (Top Po\u0142 127).<\/p>\n

– Tendencje do lokalizacji orzeczenia na ko\u0144cu zdania, np.: A u nas tam w Chlapowie, to më té\u017c tam témi niewodami lowilë<\/i>. (Top P\u00f3\u0142 76).<\/p>\n

– Tendencje do umiejscowiania przydawki przymiotnikowej, liczebnikowej lub zaimkowej po wyrazie okre\u015blanym, np. Jak ti sã czëjesz po zaraczënach swoich<\/i>, co? (Top Cen 91); A s\u0142u\u017ci\u0142 w Rãdzburgu regément osmëdzes\u0105t pi\u0105ti<\/i>. (Top Cen 108\/109).<\/p>\n

– Do\u015b\u0107 powszechna lokalizacja dope\u0142nienia przed wyrazem okre\u015blanym (nawet na pocz\u0105tku zdania), np.: Taczich rzeczi<\/i> wiãcy më nie bãdzem mielë. (Top Cen 89).<\/p>\n

1.9.5. Wp\u0142ywy j\u0119zyka niemieckiego<\/a><\/p>\n

– U\u017cycie niekt\u00f3rych przyimk\u00f3w pochodz\u0105cych z ich niemieckich odpowiednik\u00f3w, np.: Jô sã z bulwami zabezpieczi\u0142 przed g\u0142odem. (Sych I 38); Tu smierdzy za mëszima gownoma. (Sych III 77).<\/p>\n

– U\u017cycie strony biernej zamiast czasu przesz\u0142ego czasownika, np.: On to mô<\/i> t\u00f3nio kupiony<\/i>. (Top Cen 90);<\/p>\n

– Budowa niekt\u00f3rych zda\u0144 bezpodmiotowych, np.: To nié mo\u017ce nic uszpôrowac z tégo? (Top Cen 108);<\/p>\n

– U\u017cycie sp\u00f3jnika ale<\/i> w funkcji partyku\u0142y wzmacniaj\u0105cej jako odpowiednika niemieckiego aber<\/i>, np.: Ale<\/i> niech tata obezdrzi, to naprôwdã cos \u0142adnégo. (Top Po\u0142 120).<\/p>\n

2. Zdanie z\u0142o\u017cone<\/a><\/b><\/p>\n

2.1. Zdanie z\u0142o\u017cone wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnie:<\/a><\/b><\/p>\n

– \u0142\u0105czne, np. Dzéwczã wzã\u0142o wãze\u0142 w rãkã i sz\u0142o na s\u0142u\u017cbã.<\/i> (Sych VI 64);<\/p>\n

– wynikowe, np. Ko jô ju niejednemu doradzë\u0142a bëlno, to ji mo\u017ce tobie doradzã.<\/i> (Sych II 93);<\/p>\n

– przeciwstawne, np. Nie spô\u0142, le przegulptô\u0142 ca\u0142\u0105 noc.<\/i> (Sych I 384);<\/p>\n

– roz\u0142\u0105czne, np. Czë to mô\u0142niô tak chlaszcze, czë to mies\u0105c spôd\u0142 z nieba jasny!<\/i> (Sych I 163);<\/p>\n

– w\u0142\u0105czne, np. Przëjachô\u0142 \u017cô\u0142nérz na koniu, a to bé\u0142 Jank.<\/i> (Sych VI 271).<\/p>\n

2.2. Zdanie s\u0142o\u017cone podrz\u0119dnie:<\/a><\/b><\/p>\n

– podmiotowe, np. To sã wnet okôza\u0142o, co to bé\u0142 za ks\u0105dz.<\/i> (Sych II 94);<\/p>\n

– orzecznikowe, np. … nie bé\u0142bë tim, czim on je.<\/i> (Sych V 224);<\/p>\n

– przydawkowe, np.: \u017bô\u0142nérze, co kole ko\u0144sczich s\u0142u\u017cëlë, nosëlë d\u0142ud\u017cé szable.<\/i> (Sych V 207);<\/p>\n

– dope\u0142nieniowe, np. … prosë\u0142o szandarã, \u017cebë mu sã o ri\u0144tã postarac.<\/i> (Sych V 217);<\/p>\n

– okolicznikowe: miejsca, np. On m\u00f3g\u0142 jachac abo jic, dze on chcô\u0142.<\/i> (Sych III 319); czasu, np. Czej Wejer budowô\u0142 miasto i kalwari\u0105 na g\u00f3rach, tej mu zabrak\u0142o pieniãdzy.<\/i> (Sych VI 69); sposobu, np. Zrobita to tak, \u017cebë to dzecko to widza\u0142o.<\/i> (Sych II 237); stopnia i miary, np. Tak je z\u0142ô, \u017cebë mu oczë wëdrapa\u0142a.<\/i> (Sych III 309); celu, np. Usmircë ten od\u017cin na noc, \u017cebë czasã \u0144e bë\u0142o wield\u017cégo widu w nocë.<\/i> (Sych III 299); przyczyny, np. Krôwc bé\u0142 k\u0105sk zdzëwiony, \u017ce gbur daje sobie szëc tak\u0105 sëkniã.<\/i> (Sych III 94); warunku, np. Kaszëbi bëlëbë m\u0105drzészi, czé bë oni nie za\u017ciwalë tobaczi.<\/i>(Sych II 114); przyzwolenia, np. Ks\u0105dz, choc nie wzérô, wszëtko widzy.<\/i> (Sych II 282); skutku, np. Cos leca\u0142o do briczi, ja\u017c po drodze drzewa wëriwa\u0142o z korzenioma.<\/i> (Sych II 283).<\/p>\n

Zdania skladniowe w kaszubskim wypowiedzeniu z\u0142o\u017conym po\u0142\u0105czone s\u0105 wska\u017anikami zespolenia. Mog\u0105 by\u0107 nimi:<\/p>\n

– sp\u00f3jniki, np. a<\/i>, ale<\/i>, bo<\/i>, i<\/i> (ë<\/i>), \u017ce<\/i>;<\/p>\n

– zaimki wzgl\u0119dne, np. co<\/i>, chtëren<\/i>, gdze<\/i> (dze<\/i>);<\/p>\n

– intonacja, gdy brak formalnego wska\u017anika zespolenia, np. Wiész të, jô ce cos powiém.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 69).<\/p>\n

– Ze wzgl\u0119du na spos\u00f3b zespolenia zda\u0144 sk\u0142adowych wyodr\u0119bniamy w kaszubszczy\u017anie odpowiednio nast\u0119puj\u0105ce typy wypowiedze\u0144 s\u0142o\u017conych:<\/p>\n

– sp\u00f3jnikowe, np. Koza to je p\u00f3\u0142 di\u00f3b\u0142a, bo jã diôbe\u0142 stworzi\u0142.<\/i> (Sych II 222);<\/p>\n

– wzgl\u0119dne, np. On mô wszëtko, co kurë nios\u0105.<\/i> (Sych II 300);<\/p>\n

– bezsp\u00f3jnikowe, np. Chcemë le odczekac do witra, mo\u017ce choremu bãdze lepi.<\/i> (Sych VII 88).<\/p>\n

Cz\u0119sto w sk\u0142ad zdania nadrz\u0119dnego wchodz\u0105 tzw. zapowiedniki zespolenia, czyli zaimki – odpowiedniki zaimk\u00f3w wzgl\u0119dnych, b\u0119d\u0105cych wska\u017anikami zespolenia. Mamy wtedy do czynienia z parami: ten – chto<\/i>, tam – gdze<\/i>, taczi – jaczi<\/i> itp., np. Jak ona tak wo\u0142a, tak sã z ni sta kuk\u00f3wka.<\/i> (Sych II 290). Czego ob lato nie zrobisz, tego ob zëmã nie nadrobisz.<\/i> (Sych VI 212).<\/p>\n

Bywa, \u017ce wska\u017aniki zespolenia s\u0105 wielofunkcyjne, \u0142\u0105cz\u0105 r\u00f3\u017cne typy zda\u0144 sk\u0142adowych, np. jak<\/i> – wypowiedzenia dope\u0142nieniowe, okolicznikowe czasu, sposobu, warunku i in., co<\/i> – wypowiedzenia podmiotowe, dope\u0142nieniowe, przydawkowe. Niekt\u00f3re wska\u017aniki zespolenia cz\u0119stsze s\u0105 w kaszubszczy\u017anie m\u00f3wnionej, np. jak<\/i>, co<\/i>, inne za\u015b, np. chtëren<\/i>, czedë<\/i>, wyst\u0119puj\u0105 przede wszystkim w kaszubskim j\u0119zyku literackim.<\/p>\n

2.3. Wska\u017aniki zespolenia<\/a><\/b><\/p>\n

a<\/i><\/b> – w funkcji \u0142\u0105cznej, np. Jô sz\u0142a sobie rôz szos\u0105 na smãtôrz a spotka jednã bia\u0142kã z dzéwczëcã.<\/i> (Br Teksty 38),<\/p>\n

– w funkcji przeciwstawnej, np. … on so pod\u0142o\u017ci\u0142 sztrachulc pod to jedno oko, a drëd\u017cé to on tak trzimô\u0142.<\/i> (Top Po\u0142 124);<\/p>\n

abo<\/i><\/b> – w funkcji roz\u0142\u0105cznej, np. Czej ubod\u017ci kurã jé, to abo on je chori, abo kura bë\u0142a na zdechnieniu.<\/i> (Sych VI 5);<\/p>\n

ale<\/i><\/b> – w funkcji przeciwstawnej, np. Ten m\u00f3j knôp co wëzdrzi na pozdrzatk taczi mie\u0142i, ale do robotë jak drewno on je zgnie\u0142i.<\/i><\/b> (Top Cen 97);<\/p>\n

ani<\/i><\/b> – w funkcji przeciwstawnej, np. On \u0144i m\u00f3g\u0142 ani pisac, ani czëtac.<\/i> (Sych I 6);<\/p>\n

bl\u00f3s<\/i><\/b> – w funkcji przeciwstawnej, np. Jo, to je richtich, bl\u00f3s të nie jes richtich.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 69);<\/p>\n

bo<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe przyczyny, np. On ti \u017cabë nie poca\u0142owaô\u0142, bo to bë\u0142a ta pani z tego z\u00f3mku.<\/i> (Br Teksty 36-37);<\/p>\n

choc(bë)<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe przyzwolenia, np. … choc … miô\u0142 butë szëroczé na sédme mil, ale to rzéka bë\u0142a szerszô jeszcze.<\/i> (Top Po\u0142 128);<\/p>\n

chtëren<\/i><\/b>, chtërny<\/i><\/b> – rzadki, w mowie potocznej raczej niespotykany, cz\u0119stszy w kaszubskim j\u0119zyku literackim:<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne podmiotowe, np. Chtërna panna ni mô wi\u0144ca, nie pudze do tu\u0144ca.<\/i> (Sych II 57),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. Wiész, chtërna tobie so lepi widza.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 71),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne przydawkowe, np. Zanies tã rëbã starëszce, chtërna mieszkô sprzëti jezora.<\/i> (Dërch 144);<\/p>\n

co(bë)<\/i><\/b> – cz\u0119sty zw\u0142aszcza w j\u0119zyku m\u00f3wionym:<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne podmiotowe, np. … ten, co przë sterze bil, kôzô\u0142 jachac.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 107),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. … ch\u0142op dostô\u0142 bia\u0142kã i wszësko, co ona brëkuje.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 107), <\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne przydawkowe, np. … odnios\u0142a na ku\u0144c, co tã pod szterã ni miô\u0142 wodë.<\/i> (Top P\u00f3l 77),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dnie okolicznikowe czasu, np. … to bë\u0142o tak na zymku, co chcelë prawie kartofle sadzyc.<\/i> (Top Po\u0142 131)<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe celu, np. … stôwialë, co to troszkã wisch\u0142o.<\/i> (Top Cen 68);<\/p>\n

cze(j)(bë)<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. … jô doch pamiãt\u00f3m, cze të bé\u0142 piãcnôsce lat.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 71),<\/p>\n

– \u0142aczy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe czasu, np. … cze on sã obudzy\u0142, tej ta \u0142\u0105ka bë\u0142a znowu pota\u0144cow\u00f3nô.<\/i> (Top Po\u0142 124),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe warunku, np. … cze bë jô mia\u0142a jinnégo wzãté jak të, to jô bë bë\u0142a jinszô bia\u0142ka.<\/i> (Top Cen 69);<\/p>\n

czë<\/i><\/b> – w wypowiedzeniach wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych \u0142\u0105cznych, np. Czë to mô\u0142niô tak chlaszcze, czë to mies\u0105c spôd\u0142 z nieba jasny.<\/i> (Sych I 163),<\/p>\n

– w wypowiedzeniach wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych \u0142\u0105cznych, np. Czë doma, czë na polu, wszãdze të mie w oczach stojisz.<\/i> (Sych I 163),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. … pitô sã, czë p\u00f3n Wardin je doma.<\/i> (Sych I 163),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe celu, np. Obezdrzô\u0142 sã w ti\u0142, czë go chto nie widzy.<\/i> (Sych I 163), <\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe warunku, np. Cz\u0142owiek bë usch\u0142, czë bë sã dô\u0142 jerkã wëdëgowac.<\/i> (Sych II 112);<\/p>\n

czedë<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe czasu, np. Czedë mdze pogoda, bãdzemë wozëlë.<\/i> (Sych II 317),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe warunku, np. Cë\u017c mie po piãknym dzéwczëcu, czedë ono mie nie chce.<\/i> (Sych II 317);<\/p>\n

dlôczego<\/i><\/b> (dlôcze<\/i><\/b>, dlôcz<\/i><\/b>) – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. Terô jô wiém, dlôcz të to zrobi\u0142.<\/i> (Sych I 217);<\/p>\n

dlôtego<\/i><\/b> (dlôte<\/i><\/b>) – w wypowiedzeniach wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych wynikowych, np. Jag\u0142ë ju dzys nicht nie seje, dlôtego jaglanëch krëp\u00f3w ju wicy ni ma.<\/i> (Sych II 69);<\/p>\n

gdze<\/i><\/b> (<\/b>dze<\/i><\/b>) – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. Terô jô wiém, dze wë jidzece.<\/i> (Sych IV 252),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne przydawkowe, np. W miastach s\u0105 taczé kr\u00f3më, gdze \u0142oniznã sprzedôwaj\u0105.<\/i> (Sych IV 25),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe miejsca, np. Szed\u0142, dze go nod\u017ci nios\u0142ë.<\/i> (Sych I 258);<\/p>\n

i<\/i><\/b> (ë<\/i><\/b>) – w funkcji \u0142\u0105cznej, np. … on te butë sobie wc\u0105gn\u0105\u0142 i té on szed\u0142 tam bez te g\u00f3rë, bez te morza.<\/i> (Top Po\u0142 126);<\/p>\n

jaczi<\/i><\/b> – wska\u017anik zespolenia cz\u0119stszy w kaszubskim j\u0119zyku literackim:<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. … jô sã pitôm, jakô je p\u00f3g\u00f3da.<\/i> (Dërch 160),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne przydawkowe, np. Nogama objimo\u0142 nisczé k\u00f3rëtk\u00f3, w jaczim bë\u0142o rozczënioné do chleba casto.<\/i> (Dërch 72);<\/p>\n

jak(bë)<\/i><\/b> – cz\u0119stszy w kaszubszczy\u017anie m\u00f3wionej:<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe czasu, np. … jak më bë\u0142ë na morzë prze jadrach, te nalaz\u0142a sã wikszô fala.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 76),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. … a jeden z kraju go widzô\u0142, jak to morze go przewr\u00f3cë\u0142o w ti wodze.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 77), <\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe warunku, np. … jak lëcho zastawi séce, té on nic ni mô.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 78), <\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne stopnia i miary, np. Jak sã pitôsz, tak ce odpowiôdaj\u0105.<\/i> (Sych II 76), <\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne warunku, np. Jak wisec, to za obie nod\u017ci.<\/i> (Sych II 76);<\/p>\n

ja\u017c<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowidzenia podrz\u0119dne okolicznikowe czasu, np. Nie pudã prãdzy, ja\u017c wa mie swojã c\u00f3rkã dôce.<\/i> (Sych II 89),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe skutku i miary, np. Tak sã smielë, ja\u017c sã za brzëchë trzimalë.<\/i> (Sych II 89), <\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe sposobu, np. Tak ucékô\u0142, ja\u017c sã za nim kurzë\u0142o.<\/i> (Sych II 89);<\/p>\n

jednak<\/i><\/b> – w funkcji przeciwstawnej, np. Jem biédny, jednak prosëc bëm nie szed\u0142.<\/i> (Sych II 92);<\/p>\n

je\u017clë<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. Czi të wiész té\u017c, je\u017cle te dcecy czasem za ni\u0105 wëpadn\u0105 czë za nim.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 71),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe warunku, np.Je\u017cle jô bãdã m\u00f3g\u0142, to jô przi\u0144dzã.<\/i> (Sych II 103);<\/p>\n

ko<\/i><\/b> – w funkcji przeciwstawnej, np. Co miã tak \u0142udzysz, ko mie tak a tak nie wezniesz.<\/i> (Sych IV 16),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podr\u017cedne okolicznikowe przyczyny, np. Ju le go wez do se, ko to je wiedno tw\u00f3j brat.<\/i> (Sych II 181);<\/p>\n

kule(\u017c)<\/i><\/b>, kuli(\u017c)<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. Tego nicht nie wie, kuli jô sã najiszczã.<\/i> (Sych II 296),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne przydawkowe, np. Dô\u0142 mu drzewa, kule konie mog\u0142ë ucygn\u0105c.<\/i> (Sych II 296);<\/p>\n

le<\/i><\/b> – w funkcji przeciwstawnej, np. … to z nami nie lecelo prosto, le na przék.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 77);<\/p>\n

nigle<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe czasu, np. Nigle sã obezdrzisz, dzé\u0144 sã ju ku\u0144czi.<\/i> (Sych III 258);<\/p>\n

nim<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe czasu, np. Nim s\u0142i\u0144ce za\u0144dze, bãdzemë ju doma.<\/i> (Sych III 260);<\/p>\n

ni\u017c(le)<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe czasu, np. Ni\u017cle ten to zrobi, b\u0105dze ju wiecz\u00f3r.<\/i> (Sych III 264);<\/p>\n

odk\u0105d(ka)<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe czasu, np. Odk\u0105d jem przestô\u0142 palëc, czëjã sã zdrowszi.<\/i> (Sych VII 203);<\/p>\n

pok\u0105d<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe czasu, np. Skoro sã obudzysz, obudzë mie té\u017c.<\/i> (Sych V 57),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe warunku, np. Skorno nie chcesz, ni mogã ce zmuszac.<\/i> (Sych V 57);<\/p>\n

sk\u0105d(ka)<\/i><\/b> – w funkcji wynikowej, np. Jem chori na \u017co\u0142\u0105dk, st\u0105d jô upiek\u0142égo miãsa ni mogã jesc.<\/i> (Sych V 170);<\/p>\n

tak<\/i><\/b> – w funkcji wynikowej, np. Wãb\u00f3rk cek\u0142, tak jô go wërzucy\u0142.<\/i> (Sych I 117);<\/p>\n

tec<\/i><\/b>, toc<\/i><\/b> – w funkcji przeciwstawnej, np. Rôd bëm z tob\u0105 szed\u0142, ale toc dobrze wiész…<\/i> (Sych V 338);<\/p>\n

tedë<\/i><\/b>, tej<\/i><\/b> – w funkcji wynikowej, np. Jô m\u00f3m baranka, tej mie zëmno nie je.<\/i> (Sych I 18);<\/p>\n

temu<\/i><\/b> – w funkcji wynikowej, np. … të … sznaps pi\u0142, temu të nic nie wiész.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 69);<\/p>\n

to<\/i><\/b> – w funkcji wynikowej, np. Tobie sã nie cchce jic, to ost\u00f3ni doma.<\/i> (Sych V 358);<\/p>\n

\u017ce(bë)<\/i><\/b> – \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne podmiotowe, np. Je to mo\u017cno, \u017cebë to ja\u017c tëlë pieniãdzy kosztowa\u0142o.<\/i> (Sych VI 281),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne orzecznikowe, np. To je takô papka, \u017ce mo\u017cesz w ni skorznie ostawic i boso wëlëzc.<\/i> (Sych VI 281),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne przydawkowe, np. Ugotowa\u0142a tak\u0105 papkã, \u017cebë m\u00f3g po ni chodzëc.<\/i> (Sych IV 25),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne dope\u0142nieniowe, np. … më widzelë, \u017ce ta fala sã ju przewrôcala na rewie.<\/i> (Top P\u00f3\u0142 76),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe sposobu, np. Tak spi, \u017ce o mo\u017cim swiece nie wié.<\/i> (Sych V 195), <\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowecelu, np. Chtos wo\u0142ô, \u017cebësmë sã zatrzimalë<\/i> (Sych VI 281),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe przyczyny, np. Jes të chori, \u017ce nic nie jész?<\/i> (Sych VI 281),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe warunku, np. \u017bebëm to bé\u0142 wiedzô\u0142, nie bé\u0142bëm sã nigdë zgodzy\u0142.<\/i> (Sych VI 281),<\/p>\n

– \u0142\u0105czy wypowiedzenia podrz\u0119dne okolicznikowe stopnia i miary, np. On bé\u0142 tak wiald\u017ai, \u017ce go bëlno do brzegu docygnãlë.<\/i> (Sych VI 62).<\/p>\n

W j\u0119zyku kaszubskim spotykamy r\u00f3wnie\u017c wypowiedzenia z\u0142o\u017cone, bez wska\u017anik\u00f3w zespolenia. Niekt\u00f3re z nich s\u0105 z\u0142o\u017cone wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne, np. Te kr\u00f3lëczi nic nie rosc\u0105, one sã nie nadôwaj\u0105 do chowë.<\/i> (Sych II 258 – wynikowe), inne podrz\u0119dnie, np. On kwinô, on ju do grobu zazérô.<\/i> (Sych III 316 – okolicznikowe przyczyny).<\/p>\n

Opr\u00f3cz wypowiedze\u0144 dwukrotnie z\u0142o\u017conych spotykamy w j\u0119zyku kaszubskim wypowiedzenia wielokrotnie z\u0142o\u017cone. W j\u0119zyku m\u00f3wionym wypowiedzenia sk\u0142adowe s\u0105 tu po\u0142\u0105czone niejednokrotnie tymi samymi wska\u017anikami zespolenia o r\u00f3\u017cnej roli sk\u0142adniowej, np. Më wëjecha\u0142ë jednéwo dnia na morze, a to bëla pogoda; a jak më bëlë na morzë przë jadrach, te nalaz\u0142a sã wikszô fala, ale wiatrë nie bëlo<\/i> (Top P\u00f3\u0142 76), w j\u0119zyku literackim za\u015b wska\u017aniki zespolenia s\u0105 zr\u00f3\u017cnicowane, np. Odesz\u0142asma tim sposobem kawa\u0142k od brzegu, chdze przez olszczi i wierzbinë taczi szum jachôl g\u00f3r\u0105, \u017ce w\u0142osniégô s\u0142owa sã nie czu\u0142o.<\/i> (Remus I 80).<\/p>\n

Literatura<\/a><\/b><\/p>\n

*Cybulski M., 1989, Genetivus partitivus w kaszubskich tekstach literackich<\/i>, Zesz. Nauk. WH UG, Prace J\u0119zykoznawcze 15, Gda\u0144sk, s. 23-28.<\/p>\n

*Cybulski M., 1992, Rz\u0105d czasownik\u00f3w w prozie Alojzego Budzisza<\/i>, J\u0119zyk – Teoria – Dydaktyka. Materia\u0142y X Konferencji M\u0142odych Jezykoznawc\u00f3w, Kielce, s. 157-167.<\/p>\n

*Cybulski M., 1994, Narz\u0119dnik przyczasownikowy w kaszubszczy\u017anie<\/i>, Zesz. Nauk. WH UG, Prace J\u0119zykoznawcze 19-20, Gda\u0144sk, s. 139-141.<\/p>\n

*Cybulski M., 1998, Fazowé czasniczi w kaszëbiznie<\/i>, (w:) Jazyki malyje i bolszije…<\/i> In memoriam acad. Nikita I. Tolstoi. Slavica Tartuensia IV, Tartu, s. 89-95.<\/p>\n

*Gogolewski S., 1963, Wp\u0142ywy niemieckie na kaszubski system czas\u00f3w przesz\u0142ych<\/i>, RKJ \u0141TN IX, s. 69-75.<\/p>\n

*Milewska M., 1994, O kaszubskim przyimku temporalnym o\/ob na tle innych j\u0119zyk\u00f3w zachodnios\u0142owia\u0144skich<\/i>, Zesz. Nauk. WH UG, Prace J\u0119zykoznawcze 19-20, Gda\u0144sk, s. 79-83.<\/p>\n

*Piotrowski J., 1981, Sk\u0142adnia s\u0142owi\u0144ska wobec wp\u0142yw\u00f3w j\u0119zyka niemieckiego<\/i>, Wroc\u0142aw.<\/p>\n

*Postek H., 1987, Konstrukcje syntetyczne i analityczne w powie\u015bci Aleksandra Majkowskiego „\u017bëcé i przigodë Remusa”<\/i>, Zesz. Nauk. WH UG, Prace J\u0119zykoznawcze 13, Gda\u0144sk, s. 75-78.<\/p>\n

*Wosiak-\u015aliwa R., 1996a, Uwagi o sk\u0142adni p\u00f3\u0142nocnokaszubskich pisarzy Jana Bilota i Alojzego Budzisza<\/i>, RG, t. LVI, Gda\u0144sk, z. 1, s. 135-160.<\/p>\n

*Wosiak-\u015aliwa R., 1996b, Germanizmy sk\u0142adniowe w prozie p\u00f3\u0142nocnokaszubskich pisarzy Jana Bilota i Alojzego Budzisza<\/i>, RG, t. LVI, Gda\u0144sk, z.2, s. 104-108.<\/p>\n

\n

*<\/a><\/small><\/sup> Opracowanie sk\u0142adni zdania pojedynczego pochodzi od R. Wosiak-\u015aliwy; zdania z\u0142o\u017conego od M. Cybulskiego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na podstawie ksi\u0105\u017cki Kaszubszczyzna – Kaszëbizna, pod redakcj\u0105 Edwarda Brezy, z serii „Najnowsze dzieje j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich“, Uniwersytet Opolski – Instytut Filologii Polskiej, Opole 2001, str. 184-201. Teksty kaszubskie w artykule zosta\u0142y podane przez autor\u00f3w w kaszubskiej pisowni sprzed 1996 r. … \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":63,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-269","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-jzyk--jazek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/269","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/63"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=269"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/269\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=269"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=269"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaszebi.rastko.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=269"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}