[Na podstawie wydania:]<\/p>\n
Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddzia\u0142 Gda\u0144ski<\/p>\n
Gda\u0144sk 1987<\/p>\n
ISBN 83-85011-27-7<\/p>\n
<\/p>\n
Od autora<\/b><\/p>\n
Czy istnia\u0142a kiedy\u015b mitologia morzan ba\u0142tyckich, czy te\u017c raczej nale\u017ca\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o strz\u0119pach mit\u00f3w og\u00f3lnych, kt\u00f3re nabra\u0142y z czasem swoisto\u015bci lokalnej dzi\u0119ki kulturze szczep\u00f3w zamieszkuj\u0105cych ten rejon Europy? Pytanie bardzo k\u0142opotliwe, jedno z tych, jak s\u0105dze, co do kt\u00f3rych brak odpowiedzi jednoznacznych i ostatecznych. Niniejszy zbi\u00f3r esej\u00f3w po\u015bwi\u0119cony jest w\u0142a\u015bnie tej problematyce. Cho\u0107 ka\u017cdy z rozdzia\u0142\u00f3w dotyczy odr\u0119bnego zagadnienia, maj\u0105 one tworzy\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 i poniek\u0105d si\u0119 nawzajem uzupe\u0142nia\u0107. Dokonamy w nich pr\u00f3by rekonstrukcji dawnych wierze\u0144 i wyobra\u017ce\u0144 zwi\u0105zanych z Morzem Ba\u0142tyckim i kultur\u0105 duchow\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w g\u0142\u00f3wnie po\u0142udniowych jego wybrze\u017cy.<\/p>\n
B\u0119dziemy si\u0119 tu cz\u0119sto ociera\u0107 o tre\u015bci mityczne, tote\u017c na pocz\u0105tek spraw\u0105 niezb\u0119dna wydaje si\u0119 kilka ustale\u0144 terminologicznych. Zgodnie z koncepcj\u0105 Northropa Frye przyjmujemy tu, i\u017c mit to rodzaj opowie\u015bci, kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wne postacie s\u0105 bogami lub innymi istotami o nadludzkiej mocy. Opisywane „wydarzenia” dziej\u0105 si\u0119 na og\u00f3\u0142 w pozahistorycznym czasie mitycznym – in illo tempore<\/i>.<\/p>\n
W odr\u00f3\u017cnieniu od ludowych poda\u0144 i ba\u015bni, przekazy tego rodzaju wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 powa\u017cnym charakterem. Dzieje si\u0119 tak przede wszystkim dlatego, \u017ce towarzyszy\u0142a im pierwotnie \u015bwiadomo\u015b\u0107, i\u017c odgrywaj\u0105 wa\u017ck\u0105 rol\u0119 w wyja\u015bnianiu pewnych zjawisk w \u015bwiecie i we wszech\u015bwiecie. By\u0142y bowiem silnie wtopione w atmosfer\u0119 epok, kt\u00f3re je wykreowa\u0142y. Tej irracjonalnej sferze wyobra\u017ce\u0144 o naturze, sprawach nadprzyrodzonych, \u017cyciu i \u015bmierci towarzyszy\u0142 specyficzny rodzaj emocjalno\u015bci. Celem tak rozumianych mit\u00f3w by\u0142o m. in. usankcjonowanie losu i przeznaczenia a tak\u017ce ustanowionego w zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci \u0142adu. Mit to tak\u017ce rodzaj szczeg\u00f3lnej sakralizacji okre\u015blonych motyw\u00f3w.<\/p>\n
Wraz z za\u0142amaniem si\u0119 wiary w realno\u015b\u0107 sytuacji mitologicznych, mit staje si\u0119 przede wszystkim tworem literackim, a jego \u017cycie pozostaje odt\u0105d poetyckim \u017cyciem opowie\u015bci. Zaczyna teraz dominowa\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, i\u017c „to co dzieje si\u0119 w micie, dzieje si\u0119 tylko w opowie\u015bciach i nale\u017cy do zamkni\u0119tego \u015bwiata literatury, jako integralny jej element”[1]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Ukazuj\u0105c w niniejszej ksi\u0105\u017cce ewolucj\u0119 wybranych przyk\u0142ad\u00f3w obyczajowo\u015bci, m. in. rybak\u00f3w i \u017ceglarzy, b\u0119dziemy starali si\u0119 przedstawi\u0107 cechy wsp\u00f3lne w kulturach pewnych spo\u0142eczno\u015bci etnicznych i narodowych, eksponuj\u0105c przede wszystkim obszar Kaszub i Pomorza. W rozwa\u017caniach tych zarysuje si\u0119 z pewno\u015bci\u0105 panorama zjawisk niezmiernie bliskich poj\u0119ciu mitologii ba\u0142tyckiej. Wiadomo jednak, \u017ce w literaturze, zar\u00f3wno ustnej jak i pisanej, mit uobecnia\u0107 si\u0119 mo\u017ce w spos\u00f3b trojaki: poprzez dos\u0142owne przyj\u0119cie tradycyjnych tre\u015bci, poprzez parafrazowanie tych w\u0105tk\u00f3w, oraz – tworzenie ca\u0142kiem nowych obraz\u00f3w, zgodnie z regu\u0142ami tradycyjnej mitologii, przeto nie zawsze i nie w pe\u0142ni opowiadaj\u0105cych powszechnie rozumianym mitom. Zatem, dla ostro\u017cno\u015bci, b\u0119dziemy raczej u\u017cywa\u0107 w stosunku do nich okre\u015blenia „mitopeje”. S\u0105 to bowiem zjawiska, kt\u00f3re usi\u0142uj\u0105 upodobni\u0107 si\u0119 do mit\u00f3w, przebieraj\u0105 si\u0119 w szat\u0119 mitologiczn\u0105, a zatem s\u0105 konstrukcjami mitopodobnymi (mitona\u015bladowczymi).<\/p>\n W „mitopejach” naszych, kt\u00f3re powsta\u0142y przede wszystkim z my\u015bl\u0105 o czytelniku m\u0142odym (chodzi bowiem o to, by ksi\u0105\u017cka ta pe\u0142ni\u0142a okre\u015blon\u0105 rol\u0119 w regionalnej i morskiej edukacji m\u0142odego pokolenia), wiele jest tre\u015bci okrutnych i nieobcy jest im nastr\u00f3j grozy. Wszystko to „z woli morza” i ludzi tworz\u0105cych jego odwieczn\u0105 legend\u0119. Lecz – „je\u017celi morze jest tylko pi\u0119kne – chcia\u0142oby si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 za Krzysztofem Karaskiem[2]<\/a><\/sup> – je\u017celi nie pozostawia cienia w\u0105tpliwo\u015bci co do tragedii rozegranych w jego wn\u0119trzu, je\u017celi nawet swym spokojem nie wzbudza niepokoju, takie morze jest puste – nie jest wi\u0119c morzem.”<\/p>\n [1]<\/a><\/sup> Zob. N. Frye, Mit, fikcja i przeznaczenie<\/i>, w: Studia z teorii literatury<\/i>, Wroc\u0142aw 1977, s. 299.<\/p>\n [2]<\/a><\/sup> K. Karasek, Morze i wyobra\u017ania<\/i>, „Litery”, 1965, nr 9, s. 14.<\/p>\n Bo to Jaster S\u0142owian b\u00f3g, Pr\u00f3ba zrekonstruowania dawnych wierze\u0144 i kult\u00f3w si\u0119gaj\u0105cych czas\u00f3w poga\u0144skich, nale\u017cy do zabieg\u00f3w szczeg\u00f3lnie frapuj\u0105cych, ale i niezwykle trudnych. W sytuacji, gdy dysponujemy zaledwie nik\u0142ym \u015bladem obrz\u0119dowo\u015bci, lub te\u017c starymi zapiskami, kt\u00f3rych wiarygodno\u015b\u0107 jest dzi\u015b wi\u0119cej ni\u017c w\u0105tpliwa, \u0142atwo o interpretacj\u0119 ba\u0142amutn\u0105 czy wr\u0119cz fa\u0142szyw\u0105. Tote\u017c z regu\u0142y prawdopodobie\u0144stwo wysuwanych koncepcji nie wykracza w rozwa\u017caniach tego rodzaju poza kr\u0105g hipotetyczny. Niniejszy rozdzia\u0142 b\u0119dzie w\u0142a\u015bnie pr\u00f3b\u0105 okre\u015blenia granic porawdopodobie\u0144stwa jednego z tych „mit\u00f3w”, kt\u00f3ry w wersji szcz\u0105tkowej zachowa\u0142 si\u0119 w pami\u0119ci nielicznych ju\u017c, i to najstarszych mieszka\u0144c\u00f3w skrawka ziemi le\u017c\u0105cego na po\u0142udniowym wybrze\u017cu Morza Ba\u0142tyckiego.<\/p>\n Spr\u00f3bujemy w tym celu, na ile to b\u0119dzie mo\u017cliwe, rozszyfrowa\u0107 jeden z najosobliwszych fragment\u00f3w poematu Hieronima Derdowskiego O panu Czorli\u0144scim co do Pucka po sece jacho\u0142.<\/i> Chodzi mianowicie o opis przeprawy tytu\u0142owego bohatera utworu przez zatok\u0119, z Pucka w kierunku Jastarni, w rezultacie za\u015b do portu w Gda\u0144sku. Podczas tej pe\u0142nej emocji \u017ceglugi naszego szlachcica-rybaka, odbywanej na \u0142odzi zwanej tu „kaszubsk\u0105 ark\u0105”, przewo\u017anik Mu\u017ca dostarcza swemu pasa\u017cerowi licznych wiadomo\u015bci geograficzno-historycznych i zasypuje go r\u00f3\u017cnego rodzaju ciekawostkami. Opowiada m. in. o dwu Jastarniach: Puckiej, w kt\u00f3rej wznosi si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 rybacki, oraz Gda\u0144skiej, po czym dodaje:<\/p>\n Pierwi na tym miejscu – ale to ju czase stare – W przytoczonym czterowierszu znalaz\u0142o si\u0119 kilka nadzwyczaj ciekawych informacji. Wyrastaj\u0105 one niejako z tre\u015bci podania lokalnego, kt\u00f3rego prawdziwo\u015b\u0107 uwierzytelni\u0107 ma sama ju\u017c sfera nazewnictwa kaszubskiego. Ujmuj\u0105c za\u015b rzecz inaczej, fragment ten, to jakby ludowa etymologia s\u0142owa „jastra” (w znaczeniu „wielkanoc”), oraz wynikaj\u0105ca z kontekstu geneza nazwy \u00f3wczesnych wsi Jastarnia (Pucka i Gda\u0144ska).<\/p>\n Derdowski, dla podkre\u015blenia ich poga\u0144skiego rodowodu, nawi\u0105zuje do kultury przedchrze\u015bcija\u0144skiej, do czas\u00f3w staro\u017cytnych, kiedy to z miejscem tym zwi\u0105zany by\u0142 \u015bci\u015ble tajemniczy kult bogini Jastry, kt\u00f3r\u0105 autor utrzymanego w konwencji humorystycznej poematu okre\u015bla ironicznie mianem „j\u0119dzy”, czyli wied\u017amy, czarownicy. Zauwa\u017cmy, \u017ce mowa tu r\u00f3wnie\u017c o sk\u0142adanych jej ofiarach, o porze roku, kiedy to czyniono, wreszcie o pokrywaniu si\u0119 owego rytua\u0142u w p\u00f3\u017aniejszym, chrze\u015bcija\u0144skim ju\u017c roku obrz\u0119dowym, ze \u015bwi\u0119tami Wielkanocy, kt\u00f3rym nadano na Kaszubach nazw\u0119 „Jastra” – do dzi\u015b zreszt\u0105 aktualn\u0105.<\/p>\n Relacja Mu\u017cy to jedna z wielu ciekawostek, jakimi \u00f3w \u017ceglarz-przewo\u017anik z p\u00f3\u0142wyspu obdarza swojego pasa\u017cera. Jest to zarazem konfrontacja odmiennych nieco mentalno\u015bci i temperament\u00f3w Kaszuby z Rybak\u00f3w z Kaszub\u0105 „l\u0105dowym” (z Kraju) – cho\u0107 przecie\u017c i on uprawia rybacki proceder, tyle \u017ce na jeziorze. W powy\u017cszym epizodzie dostrzec jednak mo\u017cna element ugruntowanej w ci\u0105gu stuleci \u015bwiadomo\u015bci szczepowej, kt\u00f3ra mo\u017cliwa jest tylko w\u00f3wczas, gdy zna si\u0119 dobrze w\u0142asny rodow\u00f3d. I chocia\u017c Derdowski nie m\u00f3wi tego wprost, przytoczony czterowiersz, podobnie jak wiele innych fragment\u00f3w pierwszego poematu kaszubskiego, jest potwierdzeniem inno\u015bci kulturowej w\u0142a\u015bciwych gospodarzy ziem nadmorskich, od wszystkiego, co na\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na kaszubszczyzn\u0119 tego skrawka ziemie w ci\u0105gu stuleci.<\/p>\n Czytelnikowi \u015bledz\u0105cemu przygody Czorli\u0144sciego, bez wzgl\u0119du na to czy jest on Kaszub\u0105, czy te\u017c nim nie jest, udziela poeta w spos\u00f3b najprostszy… ludowy, swoistej lekcji patriotyzmu lokalnego. Kaszubskie s\u0142owo „jastra” (Wielkanoc) mo\u017ce si\u0119 kojarzy\u0107 fonetycznie z niemieckim odpowiednikiem „Ostern”, jednak po wys\u0142uchaniu relacji Mu\u017cy, rodzimo\u015b\u0107 tego okre\u015blenia, od kt\u00f3rego r\u00f3wnie\u017c wie\u015b Jastarnia wzi\u0119\u0142a sw\u0105 nazw\u0119, nie powinna pozostawia\u0107 cienia w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n Utw\u00f3r sw\u00f3j pisa\u0142 Derdowski oko\u0142o roku 1879 (w 1880 ukaza\u0142 sie po raz pierwszy w wydaniu ksi\u0105\u017ckowym). Jak dot\u0105d, bardzo niewiele wiemy o okoliczno\u015bciach powstania poematu, przede wszystkim za\u015b o sposobie gromadzenia niezb\u0119dnych materia\u0142\u00f3w, jak i o rodzaju \u017ar\u00f3de\u0142, z kt\u00f3rych autor korzysta\u0142. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce znaczn\u0105 ilo\u015b\u0107 wsi i miasteczek, do kt\u00f3rych prowadzi swego bohatera podczas jego peregrynacji po kaszubskiej ziemi, pozna\u0142 Derdowski z autopsji. By\u0107 mo\u017ce w trakcie pisania utworu dotar\u0142 r\u00f3wnie\u017c do parafii jastarnickiej, gdzie od roku 1872 proboszczem by\u0142, starszy od niego o lat siedem, ks. Hieronim Go\u0142\u0119biewski. Wiadomo sk\u0105din\u0105d, \u017ce darzy\u0142 on kaszubskiego poet\u0119 wielk\u0105 sympati\u0105, m\u00f3g\u0142 wi\u0119c podzieli\u0107 si\u0119 z nim w\u0142asnymi pogl\u0105dami na temat s\u0142\u00f3w „Jastra” czy „Jastarnia”.<\/p>\n R\u00f3wnie dobrze m\u00f3g\u0142 wszak\u017ce Derdowski us\u0142ysze\u0107 przytoczon\u0105 w utworze opowiastk\u0119 o owej poga\u0144skiej „j\u0119dzy Jastrze” od kt\u00f3rego\u015b z miejscowych rybak\u00f3w. By\u0142by to w\u00f3wczas dow\u00f3d na niebywa\u0142\u0105 wprost pami\u0119\u0107 ludu, dowodz\u0105cy tego, jak trwa\u0142a i niezniszczalna mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 w okre\u015blonych warunkach tradycja ustna.<\/p>\n Hieronim Go\u0142\u0119biewski przyst\u0119puj\u0105c, z inspiracji wybitnego historyka (r\u00f3wnie\u017c duchownego) – Stanis\u0142awa Kujota, do pisania Obrazk\u00f3w rybackich<\/i>[2]<\/a><\/sup>, zna\u0142 ju\u017c utw\u00f3r Derdowskiego. W jednym z fragment\u00f3w swej pracy wspomina nawet o nim jako „s\u0142awnej epopei kaszubskiej”[3]<\/a><\/sup>. Nim jednak przejdziemy do pogl\u0105d\u00f3w „ksi\u0119dza ongi rybackiego” na temat Jastry, si\u0119gnijmy do innego jeszcze tekstu, z kt\u00f3rym m\u00f3g\u0142 by\u0142 zapozna\u0107 si\u0119 tw\u00f3rca pana Czorli\u0144sciego<\/i>, kiedy pracowa\u0142 nad swoim dzie\u0142em. Chodzi o tekst nosz\u0105cy tytu\u0142 Cokolwiek o Jastarni i p\u00f3\u0142wyspie Helu<\/i> drukowany na \u0142amach pelpli\u0144skiego „Pielgrzyma” w roku 1874 (z. 11-14).<\/p>\n Na temat jego autora wiemy bardzo niewiele. Z pewno\u015bci\u0105 by\u0142 dobrym znajomym ks. Go\u0142\u0119biewskiego i pochodzi\u0142 spoza Pomorza. Nie spos\u00f3b przyj\u0105\u0107 twierdzenia Henryka Mrossa, i\u017c cz\u0142owiekiem tym by\u0142 sam Oskar Kolberg[4]<\/a><\/sup>, bowiem autor monumentalnego dzie\u0142a Lud<\/i> przyby\u0142 na Pomorze dopiero w rok po ukazaniu sie anonimowej publikacji w „Pielgrzymie”, a wi\u0119c w roku 1875. Zgodnie z ustaleniem publikacji prof. J\u00f3zefa Burszty[5]<\/a><\/sup> – by\u0142 to jedyny jego pobyt w nadmorskim regionie. Autor tamtego artyku\u0142u wspomina o kilkutygodniowym wypoczynku w Jastarni, podczas gdy Kolberg sp\u0119dzi\u0142 dok\u0142adnie dwana\u015bcie dni u Donimirskich w Sopocie, sk\u0105d urz\u0105dza\u0142 jedynie kr\u00f3tkie wycieczki, np. do Oksywia.[*]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Tekst interesuj\u0105cego nas artyku\u0142u znalaz\u0142 si\u0119, podobnie zreszt\u0105 jak inne materia\u0142y zebrane lecz niekoniecznie napisane przez Kolberga, w 39 tomie jego pism, zatytu\u0142owanym Pomorze<\/i>. Dodajmy, i\u017c tom ten ukaza\u0142 si\u0119 dopiero w roku 1965, a o jego zawarto\u015bci zadecydowa\u0142 nie tyle Kolberg, co komitet redakcyjny Dzie\u0142 wszystkich<\/i> – dysponuj\u0105cy spu\u015bcizn\u0105 wielkiego folklorysty, ocala\u0142\u0105 w postaci tzw. Tek Kolbergowskich<\/i>.<\/p>\n Na temat Jastarni powiada \u00f3w nieznany autor, \u017ce imi\u0119 swe zawdzi\u0119cza ona po\u0142owom na \u0142ososia urz\u0105dzanym niegdy\u015b przez mieszka\u0144c\u00f3w „kraju” tylko w okresie Wielkanocy, „a przecie\u017c Kaszubi Wielkanoc z niemiecka przezwali ‘jastry’, dlatego ta osada od tych jastr przezwan\u0105 zosta\u0142a ‘Jastarnia’ ”[6]<\/a><\/sup>. Nieco dalej za\u015b dodaje: „jedni wywodz\u0105 (nazw\u0119 tej miejscowo\u015bci – J. S.) od ‘jaster’ (jastra – Wielkanoc), drudzy od ‘starnie’, ja s\u0105dz\u0119, i\u017c jedynie od wyrazu jaster (aster), ‘jasternik’ (…), kt\u00f3rych to ro\u015blin czy kwiat\u00f3w ma by\u0107 niema\u0142o na Helu, przy brzegu morskim”.<\/p>\n Autor tej wypowiedzi zapewne zapisa\u0142 tu jedynie relacj\u0119 na ten temat, jak\u0105 podczas wsp\u00f3lnie sp\u0119dzonych tygodni letnich us\u0142ysza\u0142 z ust jastarnickiego proboszcza. Ten ostatni bowiem w drukowanych prawie dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Obrazkach rybackich<\/i> r\u00f3wnie\u017c twierdzi\u0142, \u017ce „nazwa ta pochodzi od Wielkiejnocy”, kt\u00f3r\u0105 z niemiecka jeszcze dzisiaj Kaszubi cz\u0119sto nazywaj\u0105 jastrami”[7]<\/a><\/sup>. Ksi\u0105dz Go\u0142\u0119biewski doda\u0142 wszak\u017ce, i\u017c s\u0105 tacy co nazw\u0119 Jastarnia wywodz\u0105 od bo\u017cka poga\u0144skiego Jastra<\/u> (podkr. – J. S.).<\/p>\n Cennym uzupe\u0142nieniem Obrazk\u00f3w rybackich<\/i> jest uwaga drukarza (czytaj: edytora), a wi\u0119c rodzaj przypisu, kt\u00f3ry znalaz\u0142 si\u0119 pod tekstem. W niej to czytamy: „Bo\u017cek poga\u0144ski Jaster i niemieckie ‘Ostern’ pochodz\u0105 od tego samego pierwiastka. Anglosaksoni, b\u0119d\u0105c poganami, czcili bogini\u0119 wschodz\u0105cego \u015bwiat\u0142a pod nazw\u0105 Eostra czyli Ostara, jak pisze czcigodny Beda na pocz\u0105tku 8-go stulecia. Poga\u0144scy za\u015b S\u0142owianie oddawali cze\u015b\u0107 ba\u0142wochwalcz\u0105 bo\u017ckowi, ktorego nazwali Jastrzeb\u00f3g albo Jutroboh, Jutrzejbog. Poniewa\u017c Anglosaksoni cze\u015b\u0107 oddawali g\u0142\u00f3wnie na pocz\u0105tku wiosny, pal\u0105c ognie na g\u00f3rach, podobnie jak Frankowie i S\u0142owianie na pocz\u0105tku lata, przeto miesi\u0105c wiosenny czyli kwiecie\u0144 nazywali Ostermenoth czyli Ostermonat a od tego pochodzi ‘Ostern’ na oznaczenie chrze\u015bcija\u0144skiej Wielkiejnocy”[8]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Blisko sto lat p\u00f3\u017aniej nawi\u0105\u017ce do tej kwestii w swoich publikacjach po\u015bwi\u0119conych toponomastyce ziemi puckiej – Jerzy Treder. Upatruj\u0105c w nazwie Jastarnia zwi\u0105zku z wyrazem „jaster” oznaczaj\u0105cym pierwotnie tyle co „jasny”, „\u015bwietlisty”, j\u0119zykoznawca ten stwierdzi\u0142, \u017ce w\u0142a\u015bnie od podstawy „jaster” – „posz\u0142a te\u017c nazwa \u015bwi\u0119ta wiosennego (wiosn\u0105 bowiem, tj. po zimie nastaje jasno\u015b\u0107 na \u015bwiecie)”[9]<\/a><\/sup>. Tak wi\u0119c kaszubskie „jastry” oznacza\u0142y w\u0142a\u015bnie Wielkanoc.<\/p>\n Co za\u015b do ludowej etymologii, kojarz\u0105cej \u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w z b\u00f3stwem o imieniu Jastrzeb\u00f3g czy bogini\u0105 wschodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca – Eostr\u0105, r\u00f3wnie\u017c i tu nie ma zasadniczej sprzeczno\u015bci ze stanowiskiem naukowym, bowiem wszystkie te nazwy s\u0105 to\u017csame lub silnie ze soba spokrewnione.<\/p>\n Pozostaje wi\u0119c do roztrzygni\u0119cia kwestia archetypu s\u0142owia\u0144skiego b\u00f3stwa Jastrzeb\u00f3g, kt\u00f3remu w staro\u017cytno\u015bci oddawa\u0107 miano cze\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnie w okresach wiosennych, m. in. Ta\u0144cz\u0105c wok\u00f3\u0142 jego pos\u0105g\u00f3w ustawionych na pag\u00f3rkach. Czy istotnie racj\u0119 mia\u0142, zajmuj\u0105cy si\u0119 dziejami religii historyk Beda, przy kt\u00f3rego imieniu pisano venerabilis<\/i>, gdy uto\u017csamia\u0142 t\u0119 poga\u0144sk\u0105 posta\u0107 kultow\u0105 S\u0142owian z jej starogerma\u0144skim odpowiednikiem Ostar\u0105 czy Eostr\u0105? Zapewne niewiele r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 zewn\u0119trzne przejawy czci, jak\u0105 otaczano w obu odmiennych kulturach owe postacie mitologiczne. S\u0105dz\u0119 jednak, \u017ce o ile Ostara mog\u0142a wej\u015b\u0107 do wyobra\u017ce\u0144 anglosaskich jako pog\u0142os greckiego mitu r\u00f3\u017canopalcej Eos – bogini \u015bwitu, zorzy wschodz\u0105cej i wiosny, to w przypadku Jastry mamy do czynienia przede wszystkim z asymilacj\u0105 kultu wielkiej bogini Isztar (podobie\u0144stwo fonetyczne nie jest tu spraw\u0105 przypadku).<\/p>\n Isztar zwana tak\u017ce Astarte (Asztarte), pod rozmaitymi imionami wyst\u0119puje w wielu staro\u017cytnych mitologiach: babilo\u0144sko-asyryjskiej, egipskiej, greckiej, rzymskiej. Jest to pot\u0119\u017cna bogini mi\u0142o\u015bci, p\u0142odno\u015bci, uosobienie rozrodczych si\u0142 przyrody, symbol macierzy\u0144stwa itp. Zwa\u017cmy, \u017ce istnia\u0142 te\u017c bardzo \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek ryby z t\u0105 bogini\u0105. Podczas niekt\u00f3rych uczt mistycznych kap\u0142ani oraz wtajemniczeni spo\u017cywali mi\u0119so ryb wierz\u0105c, i\u017c w ten spos\u00f3b przyjmuj\u0105 cia\u0142o samej bogini i \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z ni\u0105 na czas misterium. Zdaniem niekt\u00f3rych uczonych, znajomo\u015b\u0107 tego rytua\u0142u przyswojona przez \u017byd\u00f3w w okresie niewoli zapocz\u0105tkowa\u0142a zwyczaj pi\u0105tkowego posi\u0142ku z ryb. Trzeba przy tym doda\u0107, \u017ce pi\u0105tek by\u0142 dniem tradycyjnie po\u015bwi\u0119conym Astarte (p\u00f3\u017aniej bogini Wenus). Stamt\u0105d dopiero przeszed\u0142 \u00f3w zwyczaj do obyczajowo\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej. Nie bez znaczenia jest tak\u017ce fakt, \u017ce w dawnych kulturach ryba – symbol p\u0142odno\u015bci i rybak to uosobienie \u017cycia[10]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Zgodnie z najdawniejsz\u0105 wersj\u0105 mitu, Isztar by\u0142a oblubienic\u0105 m\u0142odego pasterza, kt\u00f3ry rokrocznie umiera\u0142. Jego zej\u015bcie do krainy \u015bmierci i cienia wywo\u0142ywa\u0142o rozpacz bogini. Pod\u0105\u017ca\u0142a ona w \u015blad za nim po to, by niebawem zn\u00f3w wyprowadzi\u0107 do na \u015bwiat\u0142o. Czas jej nieobecno\u015bci na ziemi oznacza\u0142 obumieranie i wyja\u0142owienie ca\u0142ej przyrody wraz z jej rozrodcz\u0105 potencj\u0105. By\u0142o to niejako odzwierciedlenie p\u00f3r roku. Powtarzaj\u0105cy si\u0119 regularnie cykl \u017cycia i \u015bmierci uj\u0119ty w symbolik\u0119 uniwersaln\u0105. Powr\u00f3t Isztar na ziemie oraz za\u015blubiny boskiej pary obchodzono w\u0142a\u015bnie na wiosn\u0119. „W istocie \u015bmier\u0107 i zmartwychstanie bogini p\u0142odno\u015bci i M\u0142odego Boga sta\u0142y si\u0119 pierwowzorem \u015bmierci i zmartwychstania w og\u00f3le, gdziekolwiek mog\u0142o to mie\u0107 miejsce”[11]<\/a><\/sup>.<\/p>\n Isztar (Astarte) czczona wi\u0119c by\u0142a jako \u017ar\u00f3d\u0142o ustawicznej regeneracji dokonuj\u0105cej si\u0119 w naturze i w cz\u0142owieku, uosobienie woli \u017cycia i rozmna\u017cania, tote\u017c obrz\u0119dowo\u015b\u0107 zwi\u0105zana z jej kultem szczyt sw\u00f3j osi\u0105gn\u0119\u0142a w\u0142a\u015bnie w okresie wiosny. Jest wi\u0119cej ni\u017c prawdopodobne, \u017ce na wyobra\u017cenia Kaszub\u00f3w, a raczej ich przodk\u00f3w, o Jastrzebogu z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 te w\u0142a\u015bnie przymioty poga\u0144skiego mitu wiecznej odnowy.<\/p>\n Jest na P\u00f3\u0142wyspie Helskim, nie opodal Jastarni, niezwyk\u0142a polana. Po\u0142o\u017cona na mi\u0119dzymorzu pe\u0142na jest blask\u00f3w obu m\u00f3rz; ma\u0142ego (zatoki) oraz wielkiego (Ba\u0142tyku). By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie w tym miejscu, kt\u00f3remu tradycja przypisuje moc tajemnicz\u0105, oddawano w przesz\u0142o\u015bci cze\u015b\u0107 Jastrze. A kiedy nasi przodkowie, id\u0105c w \u015blady swych pobratymc\u00f3w zamienili b\u00f3stwa \u017ce\u0144skie na m\u0119skie, obiektem ich kultu sta\u0142 si\u0119 Jaster lub Jastrzeb\u00f3g – b\u00f3stwo zdegradowane za spraw\u0105 chrystianizmu do nazwy ugor\u00f3w, lub te\u017c nie okre\u015blonego bli\u017cej demona. Nieliczni, \u017cyj\u0105cy jeszcze starcy podawali mi porzekad\u0142a i zwroty kaszubskie, w kt\u00f3rych tradycja ustna posta\u0107 t\u0119 utrwali\u0142a. Oto kilka przyk\u0142ad\u00f3w: „Niech jima swiecy jastrzib a jich broni Jaster”, „W roczicërowim krzu mô diabe\u0142 m\u0142odi a w barab\u00f3nach Jastrzëb\u00f3g – biôjta jich szëkac”, „Lëdze, dobrze zdrzëta, mo\u017ce w tëch z\u0119pach morë uzdrzita, chtërne dëszy Jastrzëb\u00f3g, on tam pewno je…”<\/p>\n Tak\u017ce wsp\u00f3\u0142czesny poeta, nestor pisarzy kaszubskich, motyw ten \u015bwiadomie w swej tw\u00f3rczo\u015bci podejmuje w utworach pt. Jastrzëb\u00f3g wëgôniô zëm\u0119<\/i> oraz Jastarnia<\/i>. We fragmencie drugiego z nich J\u00f3zef Ceynowa pisze:<\/p>\n Jesz dzyso s\u0119 po dunach smul\u0105 On wszetko widzô\u0142, On sztormë, on ark\u00f3ne usôdzô\u0142, Pomi\u0119dzy wioskami Mi\u0142oszewo a Linia istniej\u0105 tzw. pustki – rodzaj piaszczystego wzniesienia, kt\u00f3re jak daleko pami\u0119\u0107 si\u0119ga, zawsze okre\u015blano mianem „Jastrzëb\u00f3g”. To w\u0142a\u015bnie z miejscami tego rodzaju zwyk\u0142o si\u0119 kojarzy\u0107 teren, na kt\u00f3rym zapomniane b\u00f3stwo dost\u0119powa\u0142o szczeg\u00f3lnej chwa\u0142y. Nie znamy ju\u017c rytua\u0142u jego wyznawc\u00f3w.<\/p>\n Swoist\u0105 pr\u00f3b\u0119 jego rekonstrukcji podj\u0105\u0142 w latach dwudziestych J\u00f3zef Sta\u015bko. Opisuje on, jak to ludzie z l\u0105du udawali si\u0119 na drewnianych cz\u00f3\u0142nach w kierunku jednej s wysepek przysz\u0142ego P\u00f3\u0142wyspu Helskiego. Znajdowa\u0142 si\u0119 tu stos umy\u015blnie zwiezionych kamieni, a w\u015br\u00f3d nich o\u0142tarz. Poga\u0144scy kap\u0142ani, podczas misterium ognia, sk\u0142adali \u017cyw\u0105 ofiar\u0119 z jagni\u0105t, miodu i ziarna zbo\u017cowego. „Skoro po religijnych ceremoniach rozleg\u0142y si\u0119 g\u0142o\u015bne b\u0142agania do boga Jastra, rozpoczyna\u0142a si\u0119 biesiada.<\/p>\n – Aby\u015b nam na naszych wodach b\u0142ogos\u0142awi\u0107 raczy\u0142, o jedyny nasz dobroczy\u0144co, wielki i pot\u0119\u017cny Jastro!<\/p>\n – Aby\u015b nam wiele ryb zawsze nap\u0119dza\u0142 do naszych sieci i \u017cak\u00f3w, o jedyny dobroczy\u0144co naszego szczepu!<\/p>\n – Aby\u015b wszelkie burze i gniew sw\u00f3j poskromi\u0107 raczy\u0142, a zes\u0142a\u0142 nam jasno\u015b\u0107, pogod\u0119 i s\u0142o\u0144ce, o pot\u0119\u017cny, mo\u017cnow\u0142adczy Jastro! (…)<\/p>\n I tak owe jastry odbywa\u0142y si\u0119 na tym miejscu co roku, a\u017c nadesz\u0142y czasy chrze\u015bcija\u0144skie i tu na sta\u0142e osiedli\u0142a si\u0119 ludno\u015b\u0107 i nazwano t\u0119 osad\u0119 Jastarni\u0105”[13]<\/a><\/sup>.<\/p>\n By\u0107 mo\u017ce obrz\u0119d ten nie mia\u0142 tu a\u017c tak bardzo sensualnego charakteru, jak w przypadku pierwotnych czcicieli Astarte. C\u00f3\u017c jednak wiemy o zmys\u0142owym temperamencie naszych przodk\u00f3w? Jest rzecz\u0105 udowodnion\u0105, \u017ce na teren Pomorza, tak w staro\u017cytno\u015bci, jak i we wczesnym \u015bredniowieczu dociera\u0142y wp\u0142ywy kultur, kt\u00f3rych kolebk\u0105 by\u0142 basen Morza \u015ar\u00f3dziemnego, dok\u0105d to wiele motyw\u00f3w mitologicznych przedosta\u0142o si\u0119 m. in. z Mezopotamii.<\/p>\n [1]<\/a><\/sup>J. Derdowski, O panu Czorli\u0144scim co do Pucka po sece jacho\u0142<\/i>, Ko\u015bcierzyna 1911, s. 135.<\/p>\n [2]<\/a><\/sup>H. Go\u0142\u0119biewski, Obrazki rybackie<\/i>. (Drukiem ukaza\u0142y si\u0119 po raz pierwszy w r. 1883, w odcinkach na \u0142amach „Pielgrzyma”. W r. 1889 drukowa\u0142 je „Dziennik Pozna\u0144ski”, w r. 1888, 1910 i 1926 wydano je w formie ksi\u0105\u017ckowej [Pelplin], w r. 1918 w Gda\u0144sku ukaza\u0142a si\u0119 ich wersja niemiecka. Najnowsze wydanie ksi\u0105\u017ckowe – Gda\u0144sk 1975.)<\/p>\n [3]<\/a><\/sup>H. Go\u0142ebiewski, Obrazki rybackie<\/i>, Gda\u0144sk 1975, s. 45.<\/p>\n [4]<\/a><\/sup>Por. H. Mross, H. Go\u0142\u0119biewski<\/i>, w: Zas\u0142u\u017ceni ludzie Pomorza Nadwi\u015bla\u0144skiego z okresu zaboru pruskiego<\/i>, Gda\u0144sk 1979, s. 57.<\/p>\n [5]<\/a><\/sup>J. Burszta, Spu\u015bcizna r\u0119kopismienna Oskara Kolberga i jej opracowanie<\/i>, w: O. Kolberg, Dzie\u0142a wszystkie<\/i>, t. 39. Pomorze<\/i>, Wroc\u0142aw 1965.<\/p>\n [*]<\/a><\/sup>Tekst Cokolwiek o Jastarni…<\/i> zosta\u0142 opublikowany w wspomnianej ksi\u0105\u017cce O. Kolberga, s. 3-15. Patrz r\u00f3wnie\u017c: http:\/\/www.rastko.net\/rastko-ka\/content\/view\/222\/32\/<\/a>. – komentarz: D. V. Paždjerski.<\/p>\n [6]<\/a><\/sup>Op. cit., s. 9. <\/p>\n [7]<\/a><\/sup>H. Go\u0142\u0119biewski, op. cit., s. 48.<\/p>\n [8]<\/a><\/sup>Op. cit., s. 48-49.<\/p>\n [9]<\/a><\/sup>Nazwy miast i miasteczek Pomorza Gda\u0144skiego<\/i>, Gda\u0144sk 1978, s. 94.<\/p>\n [10]<\/a><\/sup>Por. J. L. Weston, Legenda o Graalu. Od staro\u017cytnego obrz\u0119du do romansu \u015bredniowiecznego<\/i>, Warszawa 1974, s. 162-164. Por. te\u017c: E. O. James, Staro\u017cytni bogowie<\/i>, Warszawa 1970, s. 73.<\/p>\n [11]<\/a><\/sup>E. O. James, op. cit., s. 73.<\/p>\n [12]<\/a><\/sup>J. Ceynowa, Jastarnia<\/i> (manuskrypt).<\/p>\n [13]<\/a><\/sup>J. Sta\u015bko, Z kaszubskich legend. Sk\u0105d nazwa Jastarnia<\/i>, „Rodzina Kaszubska”, 1924, nr 30.<\/p>\n Jerzy Samp Z woli morza Ba\u0142tyckie mitopeje [Na podstawie wydania:] Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddzia\u0142 Gda\u0144ski Gda\u0144sk 1987 ISBN 83-85011-27-7 Od autora Czy istnia\u0142a kiedy\u015b mitologia morzan ba\u0142tyckich, czy te\u017c raczej nale\u017ca\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o strz\u0119pach mit\u00f3w og\u00f3lnych, kt\u00f3re nabra\u0142y z czasem swoisto\u015bci … \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c
\n
\nI. Bogini Jastra na Mi\u0119dzymorzu<\/h2>\n
\nCo nad morzem Sm\u0119tka zm\u00f3g\u0142…
<\/i>
\n(J. Ceynowa)<\/small><\/p>\n
\nJacis stary j\u0119dze jastrze sk\u0142odale ofiare;
\nA \u017ce to w czas wielkanocny robiele poganie,
\nSt\u0105d jastrami me zowieme Pa\u0144scie Zmortwechstanie<\/i>[1]<\/a><\/sup>.<\/p>\n
\nprz\u00f3dk\u00f3w twojech ofiarny dimë
\noddaj\u0105c czesc Jastrowi,
\ns\u0142oniszkowëch zimk\u00f3w mestru.
\nWesoczi miô\u0142 u ce kosc\u00f3\u0142,
\no borzeszkow\u0105 opiarti zwel\u0119,
\nz\u017cewicowôn\u0105 bursztinowo.<\/p>\n
\nOn wszetko czu\u0142,
\nnigde mu cëzo lëdzko nie bëla troska
\ne lëdzczi b\u00f3l.<\/p>\n
\nbo z G\u00f3ska s\u0119 brô\u0142,
\nczie ten, zjiwrowôny, na swiat
\ndënegami dunë remcowô\u0142.
\nOn maszop\u00f3w karszni\u0142 na morzu wësoczim
\nstrëchla\u0142 im nôdzej\u0119 wszczepiô\u0142
\nna przetrwani krzëkw\u00f3w,
\nna dobëcy cëzëch,
\nco wpôdale do kraju…<\/small><\/i> [12]<\/a><\/sup><\/p>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"