[Artyky\u0142 z czasopisma \u201e\u015awiat\u201d, przytoczony na podstawie reprodukcji opublikowanej w \u201ePomeranii\u201d (4\/1996) przez K. Zalewsk\u0105]<\/p>\n
Jest tu jednem ze smutnych nast\u0119pstw naszego politycznego rozbicia i fatalnych warunk\u00f3w, w jakich \u017cyjemy, \u017ce nie umiemy oceni\u0107 nale\u017cycie ogromnej donios\u0142o\u015bci sprawy kaszubskiej, tej najwa\u017cniejszej ze wszystkich naszych spraw kresowych. Rozumiej\u0105 jej wag\u0119 jednostki i grupy, krz\u0105taj\u0105ce si\u0119 gorliwie i nieraz z wysi\u0142kiem, aby tej kwestyi nie da\u0107 zaton\u0105\u0107, aby j\u0105 postawi\u0107 tam, gdzie ona znajdowa\u0107 si\u0119 powinna, t. j. w pierwszym rz\u0119dzie naszych zagadnie\u0144 narodowych. Og\u00f3\u0142 politycznie my\u015bl\u0105cy nie rozumie jej, niestety, dot\u0105d. Nie zdaje sobie sprawy, \u017ce chodzi tu o niebezpiecze\u0144stwo utraty wyj\u0105tkowo cennego i dla przysz\u0142o\u015bci naszej wr\u0119cz niezb\u0119dnego terytoryum, gdy\u017c o resztki morskiego wybrze\u017ca, jakiemi nar\u00f3d nasz jeszcze dzi\u015b rozporz\u0105dza. Los tych ostatnich strz\u0119p\u00f3w Pomorza roztrzyga si\u0119 mo\u017ce w naszem pokoleniu. Nigdy nad wynarodowieniem jego nie pracowa\u0142a machina tak skomplikowana, tak precyzyjna i z tak w\u015bciek\u0142ym dzia\u0142aj\u0105ca rozp\u0119dem. Wytrzyma\u0107 trzeba nap\u00f3r germanizuj\u0105cej szko\u0142y, ca\u0142ego aparatu administracyjnego, praw wyj\u0105tkowych, kolonizacyi, ko\u015bcio\u0142a, a nakoniec i fascynuj\u0105cego uroku pot\u0119gi pruskiej. Tu wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie ca\u0142ej Polski jest niezb\u0119dne. Trzeba jej pomocy w pieni\u0105dzach, w ludziach, w kulturze, w ciep\u0142em s\u0142owa braterskiem, zach\u0119caj\u0105cem do wytrwania. Trzeba jednak wpierw i nadewszystko zrozumienia przez ka\u017cdego politycznie my\u015bl\u0105cego polaka, i\u017c tutaj na tym ma\u0142ym a bezcennym dla nas skrawku ojczyzny rozgrywa si\u0119 wielka historyczna gra o niezmiernej donios\u0142o\u015bci na przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n
Na tle tej sprawy urasta jeszcze bardziej posta\u0107 znakomitego cz\u0142owieka nauki, Stefana Ramu\u0142ta, kt\u00f3ry \u015bwie\u017co zako\u0144czy\u0142 w Krakowie \u017cycie, pe\u0142ne zas\u0142ug i pe\u0142ne cierpie\u0144.<\/p>\n
Ramu\u0142t by\u0142 uczonym i z tej strony interesowa\u0142a go rzecz przede wszystkiem. Naukowem badaniem Kaszub zajmowa\u0142 si\u0119 wtedy, gdy w tym przedmiocie nie istnia\u0142a u nas jeszcze niemal \u017cadna literatura. Z ogromnem nat\u0119\u017ceniem swych w\u0105t\u0142ych si\u0142 prowadzi\u0142 na miejscu przez d\u0142ugie lata te mozolne i gruntowne studya, kt\u00f3re tak znakomicie wzbogaci\u0142y dorobek naszej wiedzy ludoznawczej wog\u00f3le, a po\u0142o\u017cy\u0142y kamien w\u0119gielny pod znajomo\u015b\u0107 ludu kaszubskiego. \u0141ami\u0105c swym nies\u0142ychanym zapa\u0142em wszelkie trudno\u015bci, w\u0119druj\u0105c od osady do osady, z ust tego ludu czerpa\u0142 i zbiera\u0142 materya\u0142y, kt\u00f3re uporz\u0105dkowane i por\u00f3wnawczo obja\u015bnione zawar\u0142 nast\u0119pnie w swych monumantalnych pracach. W r. 1893 nak\u0142adem Akademii umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie, z funduszu imienia Lindego, pojawi\u0142 si\u0119, jako owoc benedykty\u0144skiego trudu, wielki \u201eS\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego, czyli kaszubskiego\u201d, w roku 1899, nak\u0142adem tej\u017ce Akademii, ukaza\u0142a si\u0119 \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d. \u201eS\u0142ownik\u201d zawiera\u0142 \u00f3w pami\u0119tny wst\u0119p, w kt\u00f3rym Ramu\u0142t sformu\u0142owa\u0142 sw\u0105 g\u0142o\u015bn\u0105 teory\u0119 o pochodzeniu i stanowisku jezyka kaszubskiego. By\u0142y to konkluzye, z ca\u0142ego materyalu wysnute.<\/p>\n
Konkluzye te streszcza\u0142y si\u0119 w sze\u015bciu punktach: 1) Mowa kaszub\u00f3w i t. zw. s\u0142owi\u0144c\u00f3w, dogasaj\u0105cych nad jeziorem Gardzy\u0144skiem, nie jest narzeczem jezyka polskiego, lecz odr\u0119bnym j\u0119zykiem s\u0142owia\u0144skim. 2) Mowa kaszub\u00f3w i s\u0142owi\u0144c\u00f3w, jakote\u017c mowa wymar\u0142ych po\u0142abian, s\u0105 narzeczami tego w\u0142a\u015bnie odr\u0119bnego j\u0119zyka. 3) Grup\u0119 narzeczy, reprezentowan\u0105 przez po\u0142abian, s\u0142owi\u0144c\u00f3w i kaszub\u00f3w, nale\u017cy nazwa\u0107 grup\u0105 pomorsk\u0105. 4) J\u0119zyk pomorski, t. j. grupa narzeczy pomorskich, jest cz\u0119\u015bci\u0105 wielkiej rodziny j\u0119zyk\u00f3w zachodnio-s\u0142owia\u0144skich. 5) Rodzina j\u0119zyk\u00f3w zachodnio-s\u0142owia\u0144skich dzieli si\u0119 na cztery grupy: czesko-s\u0142owack\u0105, serbo-\u0142u\u017cyck\u0105, polsk\u0105 i pomorsk\u0105. 6) J\u0119zyk pomorski zajmuje miejsce po\u015brednie mi\u0119dzy j\u0119zykiem polskim a skupieniem narzeczy serbo-\u0142u\u017cyckich. Tak brzmia\u0142y tezy postawione przez Ramu\u0142ta. Wywo\u0142a\u0142y one sp\u00f3r naukowy, d\u0142ugo trwaj\u0105cy i przybieraj\u0105cy nieraz formy nami\u0119tne, sp\u00f3r, kt\u00f3ry ci\u0105gnie si\u0119 w\u0142a\u015bciwie dot\u0105d. ogromne bogactwo bada\u0144 Ramu\u0142ta, uznane przez wszystkich, sta\u0142o tu, oczywy\u015bcie, poza dyskusj\u0105 \u2013 momentem sporu by\u0142y wnioski z nagromadzonego materyalu wyprowadzone. Tezie o odr\u0119bno\u015bci j\u0119zyka kaszubskiego sprzeciwili si\u0119 Kar\u0142owicz i Kry\u0144ski. Poparli j\u0105: Malinowski, Brueckner, Baudouin de Courtenay; ten ostatni przyj\u0105\u0142, i\u017c t. zw. lechicki obszar j\u0119zykowy rozpada\u0142 si\u0119 na trzy grupy: polsk\u0105, pomorsk\u0105 i po\u0142absk\u0105, a do pomorskiej zaliczy\u0142, podobnie, jak Ramu\u0142t, mowe kaszub\u00f3w i s\u0142owi\u0144c\u00f3w. Za stanowiskiem Ramu\u0142ta opowiedzieli si\u0119 te\u017c obcy badacze kaszubszczyzny, jak uczony serbo-\u0142u\u017cycki Bronisz, fi\u0144ski J. Mikkola i niemiecki F. Lorentz, wreszcie s\u0142ynny Jagicz. W ostatnim czasie prof. Kazimierz Nitsch zaj\u0105\u0142 stanowisko podobne, stwierdzaj\u0105c, \u017ce mowa kaszub\u00f3w by\u0142a pierwotnie przej\u015bciowym tworem mi\u0119dzy jezykiem polskim a po\u0142abskim, p\u00f3\u017aniej, g\u0142\u00f3wnie drog\u0105 przez ko\u015bci\u00f3\u0142, uleg\u0142a znacznie wp\u0142ywom polskim. Sp\u00f3r wynik\u0142 i w\u015br\u00f3d samych kaszub\u00f3w. Za narzecze polszczyzny uwa\u017ca mow\u0119 kaszub\u00f3w ks. Pob\u0142ocki, za j\u0119zyk odr\u0119bny poczytuje j\u0105 organ m\u0142odo-kaszubski \u201eGryf\u201d, po\u015bwi\u0119cony w znacznej cz\u0119\u015bci badaniom filologicznym.<\/p>\n
Nuta polityczna wkrada\u0142a si\u0119 raz po raz do tego naukowego sporu i ona g\u0142\u00f3wnie podnosi\u0142a jego temperatur\u0119. Obawiano si\u0119, aby z uznania plemiennej odr\u0119bno\u015bci kaszub\u00f3w nie wynik\u0142 separatyzm polityczny. Ramu\u0142t nie podziela\u0142 tych obaw. S\u0105dzi\u0142, \u017ce drobne plemi\u0119 kaszubskie \u017cadn\u0105 miar\u0105 nie mog\u0142oby istnie\u0107 bez naj\u015bci\u015blejszego zwi\u0105zku z Polsk\u0105 i \u017ce \u017cycie w ka\u017cdym razie musia\u0142oby tu p\u00f3j\u015b\u0107 inn\u0105 drog\u0105, ni\u017c teory\u0105. W tem mniemaniu pragn\u0105\u0142 wprowadzenia j\u0119zyka kaszubskiego do literatury, kt\u00f3r\u0105 w praktyce sta\u0142aby si\u0119 jakby odga\u0142\u0119zieniem wielkiego pi\u015bmiennictwa polskiego. Trafno\u015b\u0107 jego stanowiska potwierdzi\u0142 ruch m\u0142odo-kaszubski, kt\u00f3ry rodzim\u0105 kultur\u0119 kaszubsk\u0105 kultywuje w uczyciowym i politycznym zwi\u0105zku z Polsk\u0105 i kt\u00f3rego tw\u00f3rcy stoj\u0105 silnie na gruncie jedno\u015bci z reszt\u0105 Rzeczpospolitej, a budzenie patryotyzmu miejscowego pojmuj\u0105, jako najskuteczniejsz\u0105 zapor\u0119 przeciw fali germanizacyjnej. Ramu\u0142t marzy\u0142 o osiedleniu si\u0119 na Kaszubach, o tem, abu m\u00f3dz na miejscu pracowa\u0107 nad budzeniem i zachowaniem umi\u0142owanego ludu. Marze\u0144 tych nie m\u00f3g\u0142 urzeczywistni\u0107. Od d\u0142ugiego szeregu lat ubezw\u0142adnialo go nieuleczalne cierpienie. Trzeba by\u0142o wielkiej mocy charakteru, aby w warunkach takich m\u00f3dz wog\u00f3le pracowa\u0107 naukowo do ko\u0144ca, do ostatniego niemal tchu, pokonuj\u0105c cierpienia fizyczne niewyczerpan\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 sprawy i znosz\u0105c je z pogod\u0105 duszy prawdziwie silnej.<\/p>\n
Zostawia po sobie cenn\u0105 naukow\u0105 spu\u015bcizn\u0119, zawart\u0105 w r\u0119kopisach. Znajduje si\u0119 tu ca\u0142kowity materyal do gramatyki kaszubskiej, zbi\u00f3r kaszubskich imion rodowych, s\u0142ownik staropomorski, odtworzony z wyraz\u00f3w, zachowanych w kronikach i innych pomnikach j\u0119zykowych, wreszcie przygotowane do druku dope\u0142nienia \u201eS\u0142ownika kaszubskiego\u201d. Spadek ten niew\u0105tpliwie wcielony zostanie do skarbca polskiej nauki, kt\u00f3ra wobec zagadnienia kaszubskiego nie spe\u0142ni\u0142a obowi\u0105zku i pozwoli\u0142a si\u0119 wyr\u0119cza\u0107 badaczom niemieckim, czy nawet fi\u0144skim. Lecz winniejszym jeszcze od nauki jest \u017cycie. Zgon Stefana Ramu\u0142ta, kt\u00f3ry marzy\u0142 o odrodzeniu kaszubskiego Pomorza, a jako uczony wyrazi\u0142 to marzenie w monumentalnych pracach, przypomina Polsce, \u017ce ostatni czas, aby tam pospieszy\u0107 na ratunek, \u017ce trzeba tam i\u015b\u0107 natychmiast z frosown\u0105 pomoc\u0105 materyaln\u0105 i moraln\u0105, gdy\u017c mo\u017ce jeszcze tylko jedno pokolenie przejdzie, a zostaniemy nazawsze odpepchni\u0119ci od fal Ba\u0142tyku.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
[Artyky\u0142 z czasopisma \u201e\u015awiat\u201d, przytoczony na podstawie reprodukcji opublikowanej w \u201ePomeranii\u201d (4\/1996) przez K. Zalewsk\u0105] [Antoni Cho\u0142oniecki] Badacz polskiego Pomorza Jest tu jednem ze smutnych nast\u0119pstw naszego politycznego rozbicia i fatalnych warunk\u00f3w, w jakich \u017cyjemy, \u017ce nie umiemy oceni\u0107 nale\u017cycie … \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c