[artyku\u0142 opublikowany na podstawie: Nazwy i dialekty Pomorza dawniej i dzi\u015b<\/i>, materia\u0142y z sympozjum pod redakcj\u0105 J. Tredera, s. 143-153]<\/p>\nJerzy Treder<\/h2>\n
Wp\u0142yw „S\u0142ownika” Ramu\u0142ta na postawy elit kaszubskich<\/h1>\n
Pocz\u0105tkuj\u0105c\u0105 polska dialektologia i slawistyka odczu\u0142y ukazanie si\u0119 w 1893 r. S\u0142ownika j\u0119zyka pomorskiego czyli kaszubskiego<\/i> Stefana Ramu\u0142ta (1859-1913), ale w nik\u0142ym stopniu z niego czerpa\u0142y, co przedstawiono w innym miejscu,1<\/a><\/small><\/sup> gdzie te\u017c bli\u017cej o stosunku do\u0144 elit kaszubskich. Kaszubi ca\u0142y czas Ramu\u0142ta pami\u0119tali (np. ulica na Oksywiu jego imienia).<\/p>\n Ramu\u0142t jako 14-letni ch\u0142opiec czyta\u0142 pisma F. Ceynowy. Zdecydowa\u0142o to potem o zaj\u0119ciu si\u0119 kultur\u0105 i j\u0119zykiem Kaszub\u00f3w. Studiowa\u0142 na Uniwersytecie Lwowskim (1879-1883), m. in. pod okiem A. Brücknera, R. Pilata, historyka K. Liskiego (za\u0142o\u017cyciela Pol. Tow. Histor. w 1886 r.), zw\u0142aszcza A. Kaliny, wyk\u0142adaj\u0105cego tam m. in. Histori\u0119 pr\u00f3wnawcz\u0105 gramatyki j\u0119zyka staropomorskiego<\/i>.2<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n Po kilku latach pracy jako urz\u0119dnik, przed wczesnym przej\u015bciem na emerytur\u0119 podj\u0105\u0142 badania na Kaszubach. Ju\u017c 6 lat po studiach gotowy by\u0142 S\u0142ownik<\/i>. Niewiele wiadomo, kiedy i w jakich stronach bywa\u0142 Ramu\u0142t. Nie pozostawi\u0142 na ten temat wielu informacji (RamI s. XLII). Na pewno od 22. 02. do 12. 06. 1890 r. uzupe\u0142nia\u0142 materia\u0142y s\u0142ownikowe m. in. o teksty (RamI 279-298 [patrz Skr\u00f3ty na ko\u0144cu strony. – przyp. Rastko-Kaszuby]). Post\u0119puj\u0105ca od 1873 r. choroba go\u015b\u0107cowa wyjazdy udaremnia\u0142a, np. w 1896 i 1899 r.<\/p>\n Podobno „korespondowa\u0142 z wszystkimi prawie dzia\u0142aczami kaszubskimi, m. in. Cenôw\u0105, Derdowskim w Ameryce”. 3<\/a><\/small><\/sup> Znane s\u0105 dwa listy kaszubskie z listopada 1880 r., 4<\/a><\/small><\/sup> w kt\u00f3rych Ceynowa odpowiada na konkretne pytania Ramu\u0142ta, np. o stosunek Polak\u00f3w do Kaszub\u00f3w. Jednoznacznie one wskazuj\u0105, i\u017c s\u0105 to pierwsze, a wi\u0119c i jedyne listy starego ju\u017c Ceynowy do Ramu\u0142ta-studenta, kt\u00f3ry zatem dopiero po \u015bmierci Ceynowy (26. 03. 1881) m\u00f3g\u0142 podj\u0105\u0107 jego zaproszenie: „Tu masz, kochani filozofie, kr\u00f3tki spogl\u0105d na moj\u0105 czinnosc ë jeje skutki, chtëré gwësno b\u0119d\u0105 wiele wikszé, skoro nas tu rôz odwiedzysz ë do nas s\u0119 przë\u0142\u0105czisz”. W tym \u015bwietle Ramu\u0142t staje si\u0119 kontynuatorem misji Ceynowy, kt\u00f3ry realizowa\u0142 program bada\u0144 kaszubskich K. C. Mrongowiusza. Notabene, Ramu\u0142t przeciwstawi\u0142 si\u0119 pogl\u0105dom Mrongowiusza, traktuj\u0105cego kaszubszczyzn\u0119 jako dialekt polski: „j\u0119zyk kaszubski […] stanowi jedynie dialekt polskiego j\u0119zyka literackiego (hochpolnisch) i jest mu nawet bli\u017cszy ani\u017celi dialekt bawarski lub saski niemieckiemu j\u0119zykowy literackiemu (hochdeutsch)” (Hilf 45). Solidaryzowa\u0142 si\u0119 natomiast z postaw\u0105 Ceynowy, kt\u00f3ry wszak\u017ce swoich pogl\u0105d\u00f3w o odr\u0119bno\u015bci kaszubszczyzny nie rozwin\u0105\u0142 teoretycznie, poprzestaj\u0105c na stworzeniu alfabetu, pisaniu po kaszubsku, uk\u0142adaniu s\u0142owniczk\u00f3w i pisaniu gramatyki.<\/p>\n Z historii przyznawania Ramu\u0142towi nagr\u00f3d przez AU (por. RamII s. XIX-XXII) wida\u0107 etapy pracy nad S\u0142ownikiem<\/i>: a) przekazanie go w 1888 r. AU i uzyskanie II nagrody w 1889 r.; b) potem uzupe\u0142nianie [przez] rok cz\u0119\u015bci materia\u0142owej do 13 705 wyraz\u00f3w; c) drukowanie kilka lat wersji uzupe\u0142nionej, z zapowiedzi\u0105 nie mniejszej cz. II (RamI s. X); druk nadzorowany przez Ramu\u0142ta op\u00f3\u017ania\u0142 si\u0119 z powodu choroby autora i oczekiwa\u0144 na zam\u00f3wione czcionki (RamI s. IX), z powodu opracowywania przez Ramu\u0142ta tekst\u00f3w gwarowych i pisania nowego wst\u0119pu; d) rozpocz\u0119cie prac nad cz. II ju\u017c w 1890 r., m. in. wyjazd na Kaszuby dla spisania tekst\u00f3w, cz\u0119\u015bciowo wyzyskanych ju\u017c w cz. I; e) wysoka lokata w konkursie w 1895 r. S\u0142ownika pomorskiego czyli kaszubskiego<\/i>, licz\u0105cego ok. 3 700 wyraz\u00f3w; f) I nagroda za Nowe materia\u0142y do s\u0142ownika pomorskiego czyli kaszubskiego<\/i>, licz\u0105cego ok. 5 tys. s\u0142\u00f3w.<\/p>\n Od nagrody do druku cz. I przesz\u0142a metamorfoz\u0119, szczeg\u00f3lnie widoczn\u0105 we wst\u0119pie. Bez zmian pozosta\u0142 w\u0142a\u015bciwie tytu\u0142, kryj\u0105cy g\u0142\u00f3wn\u0105 ide\u0119 autora. S\u0142ownik<\/i> uleg\u0142 wtedy rozbudowie o kilka tysi\u0119cy wyraz\u00f3w i dodano, na \u017cyczenie AU, do znacznej cz\u0119\u015bci wyraz\u00f3w „jeden lub wi\u0119cej przyk\u0142ad\u00f3w” (RamI s. IX). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dodanych materia\u0142\u00f3w pochodzi z drugiej r\u0119ki. Pierwotny r\u0119kopis „stanowi\u0142 tylko szkielet tego, co obecnie zosta\u0142o wydrukowane” (RamI s. IX); by\u0142 to wykaz ok. 10 tys. s\u0142\u00f3w kaszubskich z odpowiednikami polskimi.<\/p>\n Trzy wa\u017cne okoliczno\u015bci spowodowa\u0142y nieopublikowanie S\u0142ownika<\/i>: 1. tzw. wojna kaszubska i przekszta\u0142cenie si\u0119 zagadnienia naukowego w polityczne (po ukazaniu si\u0119 cz. I), 2. \u015bmier\u0107 L. Malinowskiego (1898) i 3. choroba samego Ramu\u0142ta. Uznanie za najistotniejsze powod\u00f3w politycznych (H. Horodyska w RamII s. XVII-XVIII) podwa\u017ca naukow\u0105 bezstronno\u015b\u0107 AU, a przecie\u017c „autor napisa\u0142 dzie\u0142o wy\u0142\u0105cznie i \u015bci\u015ble naukowe”. 5<\/a><\/small><\/sup>. Najwa\u017cniejsze by\u0142o chyba odej\u015bcie Malinowskiego, sekretarza Wydzia\u0142u Filologicznego AU i przewodnicz\u0105cego komisji konkursu, recenzenta cz. I w 1889 r.. kt\u00f3ry o wersji konkursowej pisa\u0142 w li\u015bcie do Ramu\u0142ta: „ […] praca Pa\u0144ska jest cennym i wa\u017cnym przyczynkiem do nauki o j\u0119zykach s\u0142owia\u0144skich. Na Pa\u0144skie zdanie o stanowisku narzecza kaszubskiego w og\u00f3le si\u0119 zgadzam […]”6<\/a><\/small><\/sup>. Stanowisko tego polskiego dialektologa mog\u0142o wp\u0142yn\u0105\u0107 na zmian\u0119 pierwotnie zdawkowego wst\u0119pu na obszerne teoretyczne uzasadnienie dawnej praktyki Ceynowy. Wiele danych wskazuje na to, \u017ce J. Baudouin de Courtenay podziela\u0142 to stanowsiko7<\/a><\/small><\/sup> i dlatego t\u0142umaczy\u0142 Ramu\u0142ta w swych pracach w 1897 i 1904 r. Mia\u0142 wi\u0119c on wsparcie dwu \u00f3wczesnych autorytet\u00f3w.<\/p>\n Wp\u0142yw S\u0142ownika<\/i> Ramu\u0142ta na pogl\u0105dy i postaw\u0119 elit kaszubskich wydaje si\u0119 znaczniejszy8<\/a><\/small><\/sup> ni\u017c jego wk\u0142ad w rozw\u00f3j kaszubologii czy dialektologii polskiej. M\u00f3g\u0142 mie\u0107 nawet wp\u0142yw na koncepcj\u0119 tzw. Wielkiego Pomorza L. B\u0105dkowskiego. 9<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n 1. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 zgodnie z przewydywaniami J. Sembrzyckiego z 1893 r.: „Le\u017cy przede mn\u0105 gruba, bardzo uczenie wygl\u0105daj\u0105ca ksi\u0119ga, opatrzona uwag\u0105 na tytule: «praca, odznaczona nagrod\u0105 Akademii Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie […]». Ju\u017c samo to wystarcza, aby spokojnego obywatela kraju Kaszub\u00f3w natchn\u0105\u0107 g\u0142\u0119bokim uszanowaniem dla ksi\u0119gi i jej autora, ale mnie nie imponuje”. 10<\/a><\/small><\/sup> W i\u015bcie literackim obrazku A. Labuda jakby ustosunkowuje si\u0119 do tej wypowiedzi: „Dr Majkowski przyj\u0105\u0142 nas w swojej bibliotece. Po kilku zdaniach formalnych […] poprosi\u0142em go o swoje zdanie w takiej oto sprawie: – Czy Kaszubi s\u0105 odr\u0119bnym narodem s\u0142owia\u0144skim, czy tylko szczepem polskim? Czy mowa nasza jest od\u0119bnym j\u0119zykiem s\u0142owia\u0144skim, czy tylko gwar\u0105 polsk\u0105? – Majkowski u\u015bmiechn\u0105\u0142 si\u0119 dobrodusznie, wsta\u0142 i stan\u0105\u0142 przed olbrzymimi p\u00f3\u0142kami pe\u0142nymi ksi\u0105g i ksi\u0105\u017cek. Lew\u0105 r\u0119k\u0105 pog\u0142adzi\u0142 si\u0119 po \u0142ysinie, a praw\u0105 si\u0119gn\u0105\u0142 po ksi\u0119g\u0119 du\u017cego formatu. Pokaza\u0142 nam stron\u0119 tytu\u0142ow\u0105 i rzek\u0142: – Prosz\u0119 czyta\u0107 – i wskaza\u0142 palcem nazwisko autora, tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki i wydawnictwo: Stefan Ramu\u0142t, S\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego czyli kaszubskiego. Akademia Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie<\/i>. Po\u0142o\u017cy\u0142 ksi\u0119g\u0119 na stole m\u00f3wi\u0105c: – Gdybym ja wam to samo powiedzia\u0142, mogliby\u015bcie mi uwierzy\u0107 lub nie, ale najwy\u017cszej instytucji w Polsce, jak\u0105 jest Akademia Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie, ja szczerze wierz\u0119 i taka jest odpowied\u017a moja na wsze pytanie. Reszta zale\u017cy od was […] – Odrodzony duchowo, pe\u0142en sz\u0119\u015bcia w odnalezieniu celu mego \u017cycia, wr\u00f3ci\u0142em z kol. Janem do domu. 11<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n Zgadzaj\u0105c si\u0119 w jakiej\u015b mierze z opini\u0105 Sembrzyckiego, \u017ce sam zbi\u00f3r wyraz\u00f3w jest najlepszym argumentem przeciwko twierdzeniom Ramu\u0142ta, to jednak po up\u0142ywie czasu powiedzie\u0107 trzeba, \u017ce zrobi\u0142y te\u017c swoje: tytu\u0142, format ksi\u0119gi, piecz\u0119\u0107 krakowskiej AU i wst\u0119p zako\u0144czony apelem: „By\u0142oby te\u017c rzecz\u0105 nadzwyczaj po\u017c\u0105dan\u0105 i pochwa\u0142y godn\u0105, aby ci, co w\u0142adaj\u0105 j\u0119zykiem kaszubskim w mierze dostatecznej, zechcieli pr\u00f3bowa\u0107 si\u0142 swoich na polu literatury i zapoznawa\u0107 og\u00f3\u0142 polski z mow\u0105 wielkich ongi Pomorzan. Nauka polska i w og\u00f3le nauka, jako taka, by\u0142aby im za to bardzo wdzi\u0119czna, a kaszubskich ksi\u0105\u017ceczek cho\u0107by dziesi\u0119\u0107 nie przyniesie jeszcze ani literaturze polskiej, ani polskiemu spo\u0142ecze\u0144stwu \u017cadnej szkody ni ujmy” (RamI s. XLIV).<\/p>\n Kaszubi znacznie przekroczyli \u00f3w pr\u00f3g 10 ksi\u0105\u017ceczek i nie czynili wcale tego dla nauki, ale z wewn\u0119trznej potrzeby. Majkowski po 45 latach napisze: „Najwa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119 za\u015b u Kaszub\u00f3w odegra\u0142 Stefan Ramu\u0142t, zaskarbiwszy sobie uznanie i wdzi\u0119czno\u015b\u0107 Kaszub\u00f3w swoim «S\u0142ownikiem […]»”, kt\u00f3ry opracowany nie tylko zimn\u0105 metod\u0105 uczonego \u015bwiadczy\u0107 b\u0119dzie o wielkiej mi\u0142o\u015bci tego polskiego uczonego do Kaszub\u00f3w”. 12<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n 2. Jan Karnowski<\/b> (1886-1939), teoretyk m\u0142odokaszub\u00f3w, kt\u00f3rym przewodzi\u0142 Majkowski, tak wspomina\u0142 sw\u00f3j pierwszy kontakt z dzie\u0142em Ramu\u0142ta w 1907 r.: „Osza\u0142amiaj\u0105ce wprost wra\u017cenie wywar\u0142a na mnie lektura s\u0142ownika Ramu\u0142ta. S\u0142ownik ten zupe\u0142nie przypadkowo dosta\u0142 si\u0119 do naszych r\u0105k […]. Teraz zacz\u0105\u0142em si\u0119 w niej rozczytywa\u0107, a przede wszystkim zatopi\u0142em si\u0119 w obszerne uwagi wst\u0119pne. Musz\u0119 wyzna\u0107, \u017ce by\u0142em zupe\u0142nie oszo\u0142omiony. Dozna\u0142em jakby nag\u0142ego objawienia. Kaszubszczyzna, dotychczas poni\u017cana, ukaza\u0142a mi si\u0119 we fantastycznym, wspania\u0142ym \u015bwietle dziejowym – jako samodzielny j\u0119zyk s\u0142owia\u0144ski, samoistny wyk\u0142adnik duszy kaszubskiej, kt\u00f3ry jest ostatni\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 ongi\u015b wielkiego i walecznego szczepu s\u0142owia\u0144skiego Pomorzan. Chodzi\u0142em przez pewien czas jak we \u015bnie, nie mog\u0142em si\u0119 z jednej strony pozby\u0107 marze\u0144 na temat wspania\u0142o\u015bci pomorskiej, a z drugiej strony nasuwa\u0142y mi si\u0119 pytania: jakie konsekwencje z tego faktu odr\u0119bno\u015bci kaszubszczyzny, ustalonej przez Ramu\u0142ta w tak przekonuj\u0105cej, jak mi si\u0119 wtenczas zdawa\u0142o, formie – nale\u017cy w obecnej dobie wysun\u0105\u0107, a przede wszystkim, jak ten fakt pogodzi\u0107 z nowoczesn\u0105 kultur\u0105 polsk\u0105, kt\u00f3r\u0105 my wszyscy dot\u0105d uznawali\u015bmy za nasz\u0105 rodzon\u0105 matk\u0119. Musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce problemu tego rozwi\u0105za\u0107 nie mog\u0142em i d\u0142ugo nad nim si\u0119 w seminarium g\u0142owi\u0142em, nim doszed\u0142em do pewnego kompromisu, gdy\u017c konfliktu mi\u0119dzy kaszubszczyzn\u0105 i polszczyzn\u0105 nie by\u0142bym zdola\u0142 rozwi\u0105za\u0107 i by\u0142bym przwdopodobnie pod ci\u0119\u017carem tego konfliktu si\u0119 za\u0142ama\u0142”. 13<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n Uwie\u0144czone zestawieniem bibliografii kaszubskiej14<\/a><\/small><\/sup> i wyg\u0142oszeniem dwu odczyt\u00f3w gruntowne studia prac kaszubologicznych (np. K. Nitscha i Nadmorskiego) doprowadzi\u0142y go do nast\u0119puj\u0105cych ustale\u0144: „Co do Ramu\u0142ta, sta\u0142em pod wp\u0142ywem Nadmorskiego i Pob\u0142ockiego. Wyda\u0142em o nim s\u0105d negatywny, co mnie dzisiaj bardzo dziwi, gdy\u017c […] nikt inny, jak on wzbudzi\u0142 w mej ja\u017ani \u015bwiadomo\u015b\u0107 kaszubsk\u0105. Co do samej kwestii kaszubskiej, takie wtenczas wypowiedzia\u0142em zdanie: Dzisiaj mo\u017cna kwesti\u0119 kaszubsk\u0105 uzna\u0107 za rozwi\u0105zan\u0105. Stan\u0119\u0142o na tym, \u017ce kaszubszczyzna nie jest podrz\u0119dn\u0105 gwar\u0105 polsk\u0105, lecz posiada wszelkie kwalifikacje na samodzielny j\u0119zyk”. 15<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n Raz jeszcze Karnowski wspomina Ramu\u0142ta w zwi\u0105zku z biografi\u0105 jednego z informator\u00f3w, mianowicie A. Worza\u0142y: „Kaszubskô mowa, to dzecko poniewierane dôwni, bë\u0142o jemu nômilsze. Bo w ni \u017cë\u0142a jego dusza i m\u0142odosc. Ona bë\u0142a te\u017c zdrz\u00f3d\u0142em swie\u017cym jego szpôs\u00f3w i faks\u00f3w. Temu te\u017c zawitô\u0142 do niego profesor Ramu\u0142t z Krakowa, ciedë jak pielgrzym chodzë\u0142 po swi\u0119ti zemi kaszubsci i spysywô\u0142 kô\u017cde s\u0142owo ty sztô\u0142tny i zabëty mowë. Jemu te\u017c ze\u0142gô\u0142 Wôrza\u0142a cilka bôjk i szo\u0142obu\u0142k, a pôr\u0119 z nich wëdrukowô\u0142 Ramu\u0142t w swoim kaszubscim s\u0142owniku”. 16<\/a><\/small><\/sup> Istotnie, firmuje w nim 5 tekst\u00f3w z \u0141\u0119gu w Chojnickiem, np. przytoczony przez Karnowskiego (z RamI 296-7), opowiadaj\u0105cy o wydarzeniach w Karwie\u0144skich B\u0142otach i Pucku, wykazuj\u0105cy cechy p\u00f3\u0142nocnokaszubskie, ale z podpisu: „powjôdô\u0142 ks\u0105dz Agust Wôrza\u0142a, proboszcz parafiji \u0142\u0105zci w okr\u0105gu chojniccim” – mo\u017cna by wnioskowa\u0107, \u017ce reprezentuje okolice Chojnic; nadto pami\u0119ta\u0107 trzeba, \u017ce A. Worza\u0142a pochodzi\u0142 z \u0141ubiany pod Ko\u015bcierzyn\u0105. Wszystko to potwierdza\u0142oby opini\u0119 F. Lorentza o w\u0105tpliwej ich warto\u015bci dla dialektologii. 17<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n Karnowski i potem inni m\u0142odokaszubi ulegli chyba tylko wst\u0119powi i jednolito\u015bci zapisu Ramu\u0142ta. Wcze\u015bniej swego stanowiska zbytnio nie akcentowali, w pisowni za\u015b zbli\u017cali si\u0119 raczej do Derdowskiego, kt\u00f3ry nie u\u017cywa\u0142 odr\u0119bnych znak\u00f3w. \u0141\u0105czy\u0142o ich z nim te\u017c pochodzenie z po\u0142udnia, bo tylko L. Heyke urodzi\u0142 si\u0119 na p\u00f3\u0142nocy. W utworach swych u\u017cywali jezyka domowego, np. Majkowski gwary ko\u015bcierskiej w Jak koscelnygo obrele<\/i> (1899). Po poznaniu s\u0142ownika Ramu\u0142ta sporo rozprawiali w „Gryfie” o pisowni, zlecaj\u0105c nawet jej opracowanie F. Lorentzowi, 18<\/a><\/small><\/sup> lecz jego propozycji w ko\u0144cu nie przyj\u0119li jako zbyt fonetycznej. Stan\u0119li jakby w po\u0142owie drogi mi\u0119dzy Ceynow\u0105 i Derdowskim. Wida\u0107 to w pisowni Majkowskiego19<\/a><\/small><\/sup>, zastosowanej w powie\u015bci o Remusie,20<\/a><\/small><\/sup> kt\u00f3rej j\u0119zyk do\u015b\u0107 wyra\u017anie odbiega od kaszubszczyzny m\u00f3wionej (domowej). Wskazuje on celowe wymieszanie s\u0142ownictwa z r\u00f3\u017cnych stron, zw\u0142aszcza za\u015b p\u00f3\u0142nocy i dawnych S\u0142owi\u0144c\u00f3w. Wynik to oddzia\u0142ywania zrzesze\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy postepowali wedle wskaz\u00f3wek Lorentza, faworyzuj\u0105cego w utworzeniu j\u0119zyka literackiego kaszubszczyzn\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105. Tak zradykalizowa\u0142o si\u0119 stanowisko m\u0142odokaszub\u00f3w.<\/p>\n Nie wida\u0107 wyra\u017aniejszych zbie\u017cno\u015bci s\u0142ownikowych Majkowskiego z Ramu\u0142tem (por. np. wsp\u00f3lne im babula<\/i>, bëde\u0142ko<\/i>, buba<\/i> ‘wesz’), co mo\u017ce wynika\u0107 z cz\u0119stego opuszczania skr\u00f3tu „R” w LorI, np. brutman<\/i>. Gdyby jednak do izolowanych w nim wyraz\u00f3w Ramu\u0142ta dopisa\u0107 leksyk\u0119 wpisan\u0105 z „Remusa”, kt\u00f3rego Lorentz nie m\u00f3g\u0142 jeszcze ekscerpowa\u0107, wtedy mog\u0142oby si\u0119 okaza\u0107, \u017ce Ramu\u0142t „dostarczy\u0142” Majkowskiemu wiele wyraz\u00f3w, m. in. s\u0142owi\u0144skich. Jednak Majkowski prze\u017cywa\u0142 te same dylematy jak Karnowski, pisa\u0142 bowiem m. in.: „Narzecze nasze powinno zawsze do j\u0119zyka literackiego sta\u0107 w roli narzecza”. 21<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n 3. Zrzesze\u0144cy<\/b> dowiedzieli si\u0119 o Ramu\u0142cie od Majkowskiego. Przej\u0119li od m\u0142odokaszub\u00f3w g\u0142\u00f3wne pogl\u0105dy, kt\u00f3re jednak zradykalizowali, nawi\u0105zuj\u0105c bli\u017cej do Ceynowy i Ramu\u0142ta, jak te\u017c do teoretycznych spekulacji m\u0142odego Lorentza. Swoje pogl\u0105dy i dzia\u0142ania rozwijali ju\u017c w wolnej Polsce. W organie „Zrzesz Kaszëbskô” przedrukowali cz\u0119\u015b\u0107 wst\u0119pu do „S\u0142ownika” Ramu\u0142ta, mianowicie Stanowisko j\u0119zyka pomorskiego w gronie j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich<\/i>,22<\/a><\/small><\/sup> a w 1937 r. ukaza\u0142 si\u0119 w tym pi\u015bmie artyku\u0142 F. Marszô\u0142ka Namjenjenjé tak gr\u0119do go skrzivdze\u0142o!<\/i>,23<\/a><\/small><\/sup> w kt\u00f3rym m\u00f3wi si\u0119, i\u017c w\u015br\u00f3d niewielu zas\u0142u\u017conych sla kaszubszczyzny „Ramu\u0142t je vejimk\u0119 – zez stronë Polochov”.<\/p>\n Po 1945 r. pogl\u0105dy ich uleg\u0142y stonowaniu. S. Bieszk, teoretyk grupy, pisa\u0142 po 1958 r. m. in.: „Tak on24<\/a><\/small><\/sup> nie spe\u0142nia\u0142 swej roli, a g\u00f3r\u0119 wzi\u0119li skrajniacy, cofaj\u0105cy pisowni\u0119 w przestarza\u0142ym kierunku Ceynowy […] Labuda […] jakby wzi\u0105\u0142 za ambit oddalenie pisowni kaszubskiej od polskiej, niwecz\u0105c prac\u0119 i dorobek m\u0142odokaszub\u00f3w”. 25<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n J. Trepczyk po sierpniu 1980 r. pisa\u0142: „… tak téj chcëme za rég\u0105 przezdrzec s\u0119 pozdrzatk\u00f3m nôbar\u017ci uwôdz\u00f3nëch ucza\u0142ëch slawist\u00f3w na kaszëbizn\u0119. Ramu\u0142t w swojim s\u0142owôrzu kaszëbsko-pomorzczi mowe je dbë, \u017ce: 1) Mowa Kaszëb\u00f3w ë S\u0142owi\u0144c\u00f3w je apartna s\u0142owia\u0144sk\u0105 mow\u0105, a ni posczim dialekt\u0119; 2) Dialektë mowe Po\u0142abian\u00f3w, S\u0142owi\u0144c\u00f3w ë Kaszëb\u00f3w przënôlégô pozwac pomorzczi […]. Tu jô bë chcô\u0142 nadczidn\u0105c, \u017cëbë koj\u017cdi zapoznô\u0142 s\u0119 z pozdrzatk\u0119 Ramu\u0142ta na kaszëbizn\u0119, ji\u017ce ji on jakbë dopasow\u00f3ny do naszigo zdrzeniô na kaszëbizn\u0119. Taczi sami dbë bële té\u017c naj przédnice, bo cziej jesmë pierwszi rôz (Labuda ë jô) bële u Majkowscziégo i pitele s\u0119, czim je kaszëbizna, dô\u0142 nama do r\u0119czi s\u0142owôrz Ramu\u0142ta. Cziej rozmajti polsczi ucza\u0142i postawile s\u0119 procem Ramu\u0142towi dbie, téj przëstoje\u0142 mu zn\u00f3ny slawista \u0106wier\u0107 wieku i do ko\u0144ca \u017cycia Trepczyk uk\u0142ada\u0142 S\u0142ownik polsko-kaszubski<\/i>,27<\/a><\/small><\/sup> gdy\u017c Ramu\u0142ta przyjmowa\u0142 za kaszubsko-polski, jednak w zakresie samego s\u0142ownictwa niewiele od niego przej\u0105\u0142, gdy\u017c nie musia\u0142, zna\u0142 bowiem kaszubszczyzn\u0119, te\u017c t\u0119 in statu nascendi<\/i> literack\u0105, a poza tym dysponowa\u0142 ju\u017c doskona\u0142ym leksykonem Sychty. Jednak w jakiej\u015b mierze taka postawa mo\u017ce oddawa\u0107 jego stosunek do zbior\u00f3w Ramu\u0142ta: z jednej strony wyra\u017anie ju\u017c przestarza\u0142ych, z drugiej za\u015b – w jego rozumieniu – za bardzo „polasz\u0105cëch” czy te\u017c zniemczonych. Nadto inn\u0105 mia\u0142 koncepcj\u0119 kaszubszczyzny literackiej.<\/p>\n Poza podbudow\u0105 teoretyczn\u0105 brali od Ramu\u0142ta konkretne rozwi\u0105zania na p\u0142aszczy\u017anie j\u0119zykowej jak: 1. oznaczenie mi\u0119kko\u015bci liter\u0105 j<\/i>, 2. d\u0105\u017cno\u015b\u0107 do oznaczania labialno\u015bci o<\/i>, u<\/i>, 3. pisownia etymologicznego rs<\/i> jako rz<\/i>, np. pomorzczi<\/i>, 4. typ gôdô<\/i>, ale gôdê\u0142<\/i>, 5. typ brzadë<\/i>, tj. z -ë<\/i> w gen. sg masc., 6. propagowanie odmiany przymiot. typu \u017cëcégo<\/i>, 7. \u017cywotno\u015b\u0107 rzeczownik\u00f3w typu arm\u00f3nijô<\/i>, a wi\u0119c z -ijô\/\/-ëjô<\/i> itd. Zdecydowanie obstawali przy warto\u015bciach etnicznych, odcinaj\u0105c si\u0119 od jaskrawych zbie\u017cno\u015bci kaszubsko-polskich, a wywo\u0142uj\u0105c wra\u017cenie, \u017ce lansuj\u0105 kaszubszczyzn\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105, faktycznie pos\u0142ugiwali si\u0119 przewa\u017cnie swoj\u0105 kaszubszczyzn\u0105 domow\u0105, a wi\u0119c \u015brodkowo-zachodnio-kaszubsk\u0105, 28<\/a><\/small><\/sup> w kt\u00f3rej zachowa\u0142o si\u0119 sporo cech archaicznych i wsp\u00f3lnych z p\u00f3\u0142noc\u0105, wzacnianych r\u00f3\u017cnego typu neologizmami. Ukszta\u0142towali tak do\u015b\u0107 hermetyczn\u0105 kaszubszczyzn\u0119 literack\u0105 „co spotka\u0142o si\u0119 z krytyk\u0105 innych grup pisarzy i uczyni\u0142o ich tw\u00f3rczo\u015b\u0107 trudn\u0105 do zrozumienia dla przeci\u0119tnego kaszubskiego odbiorcy”. 29<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n 4. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni tw\u00f3rcy<\/b>, wnosz\u0105c w\u0142asny wk\u0142ad do wykszta\u0142cenia literackiego j\u0119zyka, wychodz\u0105 od do\u015bwiadcze\u0144 m\u0142odokaszub\u00f3w i zrzesze\u0144c\u00f3w, a zatem po\u015brednio w ich rozwi\u0105zaniach zna\u0107 cz\u0119\u015bciowo Ramu\u0142ta, do kt\u00f3rego zreszt\u0105 nawi\u0105zuj\u0105 \u015bwiadomie. Naj\u015bwi\u0119\u017cszym tego dowodem s\u0105 dwie deklaracje E. Go\u0142\u0105bka: 1. „Kaszëbizna tuo u\u017ciw\u00f3nô mô nôwicy znank westrzédnokaszëbsczëch” i 2. „W ca\u0142oscë jô bë z n\u0105 robot\u0105 dalek nie uszed\u0142, cziejbë nié dor\u00f3bk pokoleni\u00f3w pisôrz\u00f3w ë zbiérôcz\u00f3w kaszëbsczi s\u0142owiznë, przede wszëtczim B. Zëchtë (Sychtë) ë té\u017c S. Ramu\u0142ta, F. Lorentza, A. Labudë, J. Trepczika ë jinszëch”. 30<\/a><\/small><\/sup><\/p>\n Przyk\u0142adem korzystania z Ramu\u0142ta podczas t\u0142umaczenia niech b\u0119d\u0105 nast\u0119puj\u0105ce wyrazy ze s\u0142ownika: 31<\/a><\/small><\/sup> czestny<\/i> ‘godny’ (te\u017c RamI 21, co LorI 109) i od niego urobione czestnota<\/i>, z formantem -ota<\/i> cz\u0119stym u zrzesze\u0144c\u00f3w, gdy por. s\u0142owi\u0144. česnosc<\/i>; dostatnosc<\/i> ‘dostatek’, te\u017c RamI 21, czego brak LorI 150, gdzie po\u015bwiadczenie s\u0142owi\u0144.; dwiérznik<\/i> ‘furtian’ i dwiérzniô<\/i> ‘brama’ (RamI 32, co LorI 168) i derywat dwiérzniczka<\/i>.<\/p>\n Go\u0142\u0105bek ma tak\u017ce wyraz dufnosc<\/i>, do kt\u00f3rego por. dufac<\/i> (te\u017c Ceynowa, Heyke) LorI 165 obok duxvac<\/i> (Berka), co notuje Ramu\u0142t w cz. II, razem z cytatem: Duxvôj le Pane Bœgu!<\/i>; wcze\u015bniej notowane duchwaj\u0105<\/i> (Prejs) Hilf 163, duchwai\u0105<\/i> (iz Katechizisa po izdaniju g. Mrongowiusu, katoryj ukazywajet na dufai\u0105<\/i> ufai\u0105) 1840 (Prejs), a zatem ostatecznym \u017ar\u00f3d\u0142em jest tu M. Pontanusa duchwaj\u0105<\/i> (1643). 32<\/a><\/small><\/sup> Ostatni przyk\u0142ad podano tu, aby pokaza\u0107, jak cz\u0119\u015b\u0107 wyraz\u00f3w martwych w \u017cywej mowie przekazywana bywa\u0142a mechanicznie przez s\u0142ownikarzy, niekiedy jako istniej\u0105ce im wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie (np. Ramu\u0142t, nawet z dorobionymi do\u0144 cytatami), i jak one od\u017cywa\u0142y w kaszubszczy\u017anie literackiej. Po\u015brednio ma to by\u0107 te\u017c argument przeciw mieszaniu w s\u0142ownikach dialektalnych kaszubszczyzny m\u00f3wionej i literackiej.<\/p>\n Na koniec zauwa\u017cy\u0107 mo\u017cna, i\u017c w formowaniu kaszubszczyzny literackiej Go\u0142\u0105bek lansuje od niedawna kaszubszczyzn\u0119 \u015brodkow\u0105 i opowiada si\u0119 w pisowni – poza szerzej aprobowanym wprowadzeniem znaku ā<\/i> dla nos\u00f3wki – m. in. za j<\/i> jako znakiem palatalno\u015bci i za znakowaniem (kresk\u0105) labialnej wymowy ò<\/i>, ù<\/i>, a zatem po\u015brednio nawi\u0105zuje do Ramu\u0142ta.<\/p>\n Najbardziej Ramu\u0142t oddzia\u0142a\u0142 pr\u00f3bami teoretycznego uzadnienia samodzielno\u015bci kaszubszczyzny i apelem – o pisanie – do Kaszub\u00f3w jako potomk\u00f3w wielkiego szczepu Pomorzan. W ten spos\u00f3b wywar\u0142 du\u017cy wp\u0142yw na rozw\u00f3j literatury kaszubskiej. 33<\/a><\/small><\/sup> „W tych wezwaniach mie\u015bci si\u0119 poniek\u0105d program pracy regionalnej na Kaszubach, kt\u00f3ry dla p\u00f3\u017aniejszych dzia\u0142aczy i pisarzy b\u0119dzie niema\u0142\u0105 zach\u0119t\u0105 i pobudk\u0105, aczkolwiek nie przyjm\u0105 bez zastrze\u017ce\u0144 skrajnych wniosk\u00f3w Ramu\u0142ta w zakresie j\u0119zyka”. 34<\/a><\/small><\/sup> Okazale si\u0119 prezentowa\u0142, a niema\u0142e znaczenie mia\u0142o – jak si\u0119 okazuje – firmowanie przez AU w Krakowie.<\/p>\n Sami Kaszubi po cz\u0119\u015bci chyba tak spraw\u0119 rozumieli, jak dowodzi artyku\u0142 F. Marszô\u0142ka: Najmjenjé tak gr\u0119do go skrzivdze\u0142o!<\/i>,35<\/a><\/small><\/sup> do kt\u00f3rego w\u0142\u0105czono list \u017cony Ramu\u0142ta do Majkowskiego z 1913 r., zapraszaj\u0105cy na pogrzeb w dniu 26. grudnia o godz. 1500 na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. 36<\/a><\/small><\/sup> List podkre\u015bla kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w z \u017cycia Ramu\u0142ta: 1. mi\u0142o\u015b\u0107 do Kaszub\u00f3w, kt\u00f3ra dodawa\u0142a mu si\u0142; 2. po\u015bwi\u0119cenie ca\u0142ego \u017cycia idei odrodzenia Kaszub; 3 praca nad S\u0142ownikiem<\/i> i Statystyk\u0105<\/i> bez wdzi\u0119czno\u015bci ze strony ziomk\u00f3w. „Przykuty do fotela i \u0142\u00f3\u017cka w\u015br\u00f3d ciepie\u0144 fizycznych bola\u0142 tylko nad tym, \u017ce nie mo\u017ce zrealizowa\u0107 swych marze\u0144, nie mo\u017ce zu\u017cytkowa\u0107 swych zdolno\u015bci i wiedzy dla Kaszub\u00f3w”. Podkre\u015bla si\u0119, \u017ce „Ramu\u0142t-Poloch naji Kaszbov wuczi prôcë i mje\u0142oscë do tatczëznë Kaszebskji”.<\/p>\n Ramu\u0142ta trzeba widzie\u0107 i ocenia\u0107 w kontek\u015bcie wszystkich innych zatroskanych o los Kaszub\u00f3w, germanizowanych od zachodu i polonizowanych od po\u0142udnia. Stoi on niew\u0105tpliwie w rz\u0119dzie takich ludzi, jak np. Krofey, Pontanus, Mrongowiusz, Hilferding, Ceynowa etc. Dzia\u0142a\u0142 bardziej jako amator, popularyzator i przyjaciel Kaszub\u00f3w. Nie przywidywa\u0142 jednak wszystkich skutk\u00f3w swych poczyna\u0144, jak np. dob\u00f3r informator\u00f3w, lokalizacja tekst\u00f3w, sygnalizowanie materia\u0142\u00f3w zaczerpni\u0119tych wy\u0142\u0105cznie z pi\u015bmiennictwa, „dorabianie” wyraz\u00f3w itd. Dla post\u0119pu nauki nale\u017cy je na nowo oceni\u0107, zw\u0142aszcza jego S\u0142ownik<\/i>, kt\u00f3rego rzeczywist\u0105 warto\u015b\u0107 zweryfikowa\u0142a praktyka.<\/p>\n 1<\/a><\/small><\/sup>Por. J. Treder, Materia\u0142y s\u0142owi\u0144skie w s\u0142ownikach Stefana Ramu\u0142ta<\/i>, [w:] Studia kaszubsko-s\u0142owi\u0144skie<\/i>, \u0141eba 1992, s. 145-161; ten\u017ce, Kaszubskie s\u0142owniki Stefana Ramu\u0142ta po stu latach<\/i>, Krak\u00f3w (w druku); ten\u017ce, S\u0142ownik kaszubski Ramu\u0142ta po stu latach<\/i>, Gda\u0144skie Studia J\u0119zykoznawcze, VI[\/1995, s. 7-55. – przyp. DVP].
<\/small>
\n2<\/a><\/small><\/sup>Zob. L. Roppel, Stefan Ramu\u0142t (Szkic biograficzny – w 25-lecie zgonu)<\/i>, „Teka Pomorska”, III\/1938, nr 5-6, s. 165.
<\/small>
\n3<\/a><\/small><\/sup>Ib., s. 173. Dziwi brak korespondencji z A. Majkowskim, zw\u0142aszcza J. Karnowskim.<\/small>
\n4<\/a><\/small><\/sup>L. Roppel, Dr Florian Cenôwa na miar\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105. Dwa listy Cenôwy do Ramu\u0142ta<\/i>, „Klëka”, III\/1939, s. 4 i 10.<\/small>
\n5<\/a><\/small><\/sup>Por. K. Nitsch, Mowa ludu polskiego<\/i>, Krak\u00f3w 1911; przedruk [w:] \u015awiat mowy polskiej<\/i>, Warszawa 1993, s. 87; tego\u017c, Historia bada\u0144 nad dialektami p\u00f3\u0142nocnej Polski<\/i>, [w:] Konferencja pomorska (1954). Prace j\u0119zykoznawcze, Warszawa 1954, s. 14-15.<\/small>
\n6<\/a><\/small><\/sup>„Wis\u0142a” VII 1893, s. 421.<\/small>
\n7<\/a><\/small><\/sup>M\u00f3g\u0142 si\u0119 w tym kierowa\u0107 m. in. analogiami do innych s\u0142owia\u0144skich tzw. mikorej\u0119zyk\u00f3w, kt\u00f3re opisywa\u0142, por. np. Rez’janskij katichizis<\/i>, Varšava-Peterburg 1875.<\/small>
\n8<\/a><\/small><\/sup>Por. J. Borzyszkowski, Inteligencja polska w Prusach Zachodnich 1848-1920<\/i>, Gda\u0144sk 1986, s. 184: „Wydaje si\u0119, \u017ce sformu\u0142owana nieco p\u00f3\u017aniej jednoznacznie przez Stefana Ramu\u0142ta teza o odr\u0119bno\u015bci j\u0119zykowej kaszubszczyzny jako j\u0119zyka pomorskiego […] znajdowa\u0142a \u017cywsze przyj\u0119cie w\u015br\u00f3d Kaszub\u00f3w, ni\u017c to dot\u0105d stwierdzaj\u0105 historycy”.<\/small>
\n9<\/a><\/small><\/sup>Por. np. L. B\u0105dkowski, Pomorska my\u015bl polityczna<\/i>, Londyn 1945.<\/small>
\n10<\/a><\/small><\/sup>„Wis\u0142a” VII 1893, s. 422.<\/small>
\n11<\/a><\/small><\/sup>A. Labuda, Moja droga kaszubska<\/i>, [w:] J. Drze\u017cd\u017con, Wsp\u00f3\u0142czesna literatura kaszubska. 1945-1980<\/i>, Warszawa 1986, s. 213-214. Jan Trepczyk owo spotkanie z Majkowskim w 1928 r. r\u00f3wnie\u017c uzna\u0142 za prze\u0142omowe, o czym zob. tam\u017ce<\/i>, s. 228.<\/small>
\n12<\/a><\/small><\/sup>A. Majkowski, Historia kaszub\u00f3w<\/i>, Gdynia 1938; wyd. 2., Gda\u0144sk 1991, s. 211.<\/small>
\n13<\/a><\/small><\/sup>J. Karnowski, Moja droga kaszubska<\/i>, Gda\u0144sk 1981, s. 24-26. Wspomniena spisane w latach 1933-1935.<\/small>
\n14<\/a><\/small><\/sup>Zob. „Gryf” I 1908-1909, nr 3-5.<\/small>
\n15<\/a><\/small><\/sup>J. Karnowski, op. cit.<\/i>, s. 30; por. s. 38.<\/small>
\n16<\/a><\/small><\/sup>J. Karnowski, Sowizdrzô\u0142 u Krëban\u00f3w<\/i>, oprac. J. Borzyszkowski, Gda\u0144sk 1983, s. 31-32.<\/small>
\n