[artyku\u0142 opublikowany na podstawie: Ca\u0142e \u017cycie pod urokiem mowy kaszubskiej<\/i>, pod red. H. Horodyskiej, Warszawa 1995, s. 87-104, wcze\u015bniej drukowany w czasopi\u015bmie \u201eTeka Pomorska\u201d, III, 1938]<\/p>\nLeon Roppel<\/h2>\n
Stefan Ramu\u0142t (szkic biograficzny \u2013 w 25-lecie zgonu)<\/h1>\n
\u201eMarzeniem moim w latach jeszcze dzieci\u0119cych – pisze Ramu\u0142t w \u00bbStatystyce\u00ab – by\u0142o znale\u017a\u0107 tak\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3ra by mnie pouczy\u0142a, ile naprawd\u0119 jest Kaszub\u00f3w na \u015bwiecie i jak daleko si\u0119gaj\u0105 granice plemienia Kaszubskiego… Ksi\u0105\u017cki takiej szuka\u0142em nast\u0119pnie w bibliotekach szkolnych, p\u00f3\u017aniej w publicznych, a\u017c wreszcie zrozumia\u0142em, \u017ce poszukiwania moje s\u0105 daremne. Uzbroi\u0142em si\u0119 tedy w cierpliwo\u015b\u0107 i j\u0105\u0142em czeka\u0107, zali te\u017c nie znajdzie si\u0119 kto, coby zaspokoi\u0142 moj\u0105 ciekawo\u015b\u0107. Atoli czekanie nie doprowadzi\u0142o r\u00f3wnie\u017c do niczego, albo raczej do tego, \u017ce przyszed\u0142em do przekonania, i\u017c chyba camemu wypadnie zabra\u0107 si\u0119 do napisania takiej \u00bbksi\u0105\u017cki\u00ab o jakiej marzy\u0142em, b\u0119d\u0105c jeszcze ch\u0142opi\u0119ciem\u201d.<\/small><\/p>\n
To szczere i proste wyznanie, powiedziane na zako\u0144czenie swego ostatniego wi\u0119kszego dzie\u0142a drukowanego o Kaszubach, pisane podczas rozwijaj\u0105cej si\u0119 choroby, kt\u00f3ra ju\u017c mia\u0142a przeszkodzi\u0107 mu w dalszej pracy nad badaniem kaszubszczyzny, ka\u017c\u0105 nam nieco bli\u017cej przyjrze\u0107 si\u0119 postaci Stefana Ramu\u0142ta, przypomnie\u0107 najwa\u017cniejsze daty jego \u017cycia i okre\u015bli\u0107 jego miejsce w historii ruchu kaszubskiego.<\/p>\n
Stefan Ramu\u0142t urodzi\u0142 si\u0119 22 grudnia 1859 r. w Liszkach pod Krakowem mieszkaj\u0105c wraz z rodzin\u0105 zrazu tu, nast\u0119pnie we wsi Sanka w krakowskiem a p\u00f3\u017aniej, do lat uniwersyteckich, we wsi \u015alemie\u0144, nie daleko miasta \u017bywca, w g\u0142\u0119bi g\u00f3r karpackich.<\/p>\n
Do gimnazjum ucz\u0119szcza\u0142 w Wadowicach i tutaj te\u017c, w 14 roku \u017cycia zdarzy\u0142 si\u0119 wypadek, kt\u00f3ry rzec mo\u017cna zadecydowa\u0142 o p\u00f3\u017aniejszym jego kierunku pracy, bo oto podczas \u015blizgawki w pobliskim stawie l\u00f3d si\u0119 za\u0142ama\u0142, m\u0142ody Ramu\u0142t wpad\u0142 do wody, przezi\u0119bi\u0142 si\u0119 i w konsekwencji dosta\u0142 zapalenia staw\u00f3w. Podczas kilkumiesi\u0119cznej choroby dostarczano mu ksi\u0105\u017cek, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znajdowa\u0142y si\u0119 kaszubskie ksi\u0105\u017ceczki Floriana Cen\u00f4wy. Zainteresowanie problemem kaszubskim by\u0142o tak ogromne, \u017ce pocz\u0105\u0142 zbiera\u0107 i czytywa\u0107 wszystko, co dotyczy\u0142o tego zagadnienia i dosz\u0142o nawet do tego, \u017ce \u2013 jak sam o tym z u\u015bmiechem dzieciom swoim wspomina\u0142 \u2013 w pi\u0105tej klasie gimnazjalnej \u201eprzy\u0142apano go\u201d podczas lekcji, studiuj\u0105cego w ukryciu gramatyk\u0119, maj\u0105c\u0105 mu pom\u00f3c w bli\u017cszym wyja\u015bnieniu niekt\u00f3rych w\u0142a\u015bciwo\u015bci kaszubskich.<\/p>\n
W roku 1879 zapisuje si\u0119 na Uniwersytet we Lwowie, ko\u0144cz\u0105c go w cztery lata.<\/p>\n
Zainteresowanie jego, z \u0142awy szkolnej wyniesione, zadecydowa\u0142o o wyborze kierunku, to te\u017c po\u015bwi\u0119ci\u0142 si\u0119 lingwystyce wraz z naukami pomocniczymi, tym bardziej, \u017ce nauka ta sta\u0142a wtenczas we Lwowie bardzo wysoko.<\/p>\n
By\u0142 uczniem przede wszystkim Antoniego Kaliny, wielkiego znawcy zachodniej S\u0142owia\u0144szczyzny, a tytu\u0142y wyk\u0142ad\u00f3w tego\u017c to: \u201eFizjologia g\u0142osu j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d, \u201eJ\u0119zyk staroczeski\u201d, \u201eKoniugacja j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d i, wa\u017cna dla naszego zagadnienia, \u201eHistoria por\u00f3wnawcza gramatyki j\u0119zyka staropomorskiego\u201d. Ostatni ten wyk\u0142ad jest szczeg\u00f3lnie wa\u017cny, bo Kalina sta\u0142 w\u00f3wczas na stanowisku odr\u0119bno\u015bci j\u0119zyka kaszubskiego, zmieniaj\u0105c swoje zdanie dopiero p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n
Drugim, kt\u00f3rego Ramu\u0142t pilnie s\u0142ucha\u0142, by\u0142 Aleksander Br\u00fcckner, wyk\u0142adaj\u0105cy wtenczas \u201eZasady s\u0142oworodu j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d i \u201ePor\u00f3wnawcz\u0105 sk\u0142adnie j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201d.<\/p>\n
O sk\u0142adni j\u0119zyka polskiego, koniugacji, deklinacji, jak r\u00f3wnie\u017c o historii, poezji polskiej, s\u0142ucha\u0142 Ramu\u0142t wyk\u0142ad\u00f3w Romana Pilata.<\/p>\n
Bierze r\u00f3wnie\u017c udzia\u0142 w \u0107wiczeniach seminarium historii powszechnej u Ksawerego Liskiego, opracowuj\u0105c i tu tematy do ulubionego Pomorza1<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n W kilka lat po uko\u0144czeniu studi\u00f3w przyst\u0105pi\u0142 do najwi\u0119kszej swej pracy to jest do s\u0142ownika kaszubskiego.<\/p>\n Zorientowanie si\u0119 w dotychczasowych pracach s\u0142ownikarstwa kaszubskiego nie przedstawia\u0142o wielkiego trudu, nie by\u0142o ich zreszt\u0105 wiele.<\/p>\n Mazur pruski Krzysztof C. Mrongowiusz w\u0142\u0105czy\u0142 do swego \u201eS\u0142ownika niemiecko-polskiego\u201d pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 s\u0142\u00f3w kaszubskich2<\/a><\/sup><\/small>, zalecaj\u0105c jedynie, \u017ce \u201eby\u0142oby dla historyka rzecz\u0105 wielce po\u017cyteczn\u0105, gdyby jaki polski j\u0119zykoznawca objecha\u0107 zechcia\u0142 wszystkie wsie kaszubskie, pozbiera\u0142 takie stare wyrazy i wyda\u0142 dialektyczny s\u0142ownik kaszubski\u201d.<\/p>\n Mniej jeszcze od Mrongowiusza zebra\u0142, wys\u0142any przez Akademi\u0119 Petersbursk\u0105 do zbadania Kaszub, profesor j\u0119zyk\u00f3w i literatura s\u0142owia\u0144skich na Uniwersytecie Petersburskim Piotr Preis3<\/a><\/sup><\/small> i dr Florian Cen\u00f4wa, cho\u0107 mia\u0142 jako Kaszuba doskona\u0142e warunki ku temu, nic wi\u0119kszego nie zrobi\u01424<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n Nieco wi\u0119cej da\u0142 slawista rosyjski Aleksander Hilferding, kt\u00f3ry w 1856 r. zwiedzi\u0142 w towarzystwie Cen\u00f4wy S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kabatk\u00f3w, jednak warto\u015b\u0107 jego pracy jest mocno problematyczna z powodu pisowni do\u015b\u0107 niekonsekwentnej i nieprecyzyjnej.<\/p>\n S\u0142owniczki kaszubskie Pob\u0142ockiego5<\/a><\/sup><\/small> i Biskupskiego6<\/a><\/sup><\/small>, mimo wszystko, za ma\u0142o by\u0142y \u015bcis\u0142e i szczeg\u00f3\u0142owe, aby mog\u0142y zadowoli\u0107 j\u0119zykoznawc\u00f3w.<\/p>\n Zwrot w s\u0142ownikarstwie kaszubskim wywo\u0142a\u0142o dopiero og\u0142oszenie pierwszej cz\u0119\u015bci \u201eS\u0142ownika j\u0119zyka pomorskiego czyli kaszubskiego\u201d Stefana Ramu\u0142ta, wydanego w Krakowie 1893 r. przez Akademi\u0119 Umiej\u0119tno\u015bci, z zapisu J\u00f3zefa Be\u0142zy, jako pracy konkursowej im. S. B. Lindego za rok 1889.<\/p>\n W s\u0142owniku tym nie ograniczy\u0142 si\u0119 Ramu\u0142t, jak Pob\u0142ocki czy Biskupski, do zapisania wyraz\u00f3w nie b\u0119d\u0105cych w u\u017cyciu w polszczy\u017anie ksi\u0105\u017ckowej, ale da\u0142 stosunkowo bardzo dok\u0142adny7<\/a><\/sup><\/small>, na miejscu zebrany, przekr\u00f3j j\u0119zyka wsp\u00f3\u0142czesnej mu wsi \u015brodkowo-kaszubskiej (a wi\u0119c uog\u00f3lnienie gwar pd. cz\u0119\u015bci dawnego powiatu puckiego i wejherowskiego, kartuskiego a po cz\u0119\u015bci i gda\u0144skiego), daj\u0105c obok s\u0142\u00f3w kaszubskich w transkrypcji fonetycznej tak\u017ce uzywane s\u0142owa polskie.<\/p>\n Warto\u015b\u0107 s\u0142ownika Ramu\u0142ta jest dzi\u015b jeszcze do\u015b\u0107 znaczna (cho\u0107by dlatego, \u017ce niema wi\u0119kszego!), mimo i\u017c w rozgwarze dyskusji zaniedbano wyda\u0107 \u201esprostowa\u0144 b\u0142\u0119d\u00f3w drukarskich\u201d, a prede wszystkim drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 s\u0142ownika kaszubskiego, r\u00f3wnie\u017c nagdrodzonego przez Akademi\u0119 Umiej\u0119tno\u015bci, znacznie wi\u0119kszego i zdaniem samego Ramu\u0142ta o wiele lepszego od cz\u0119\u015bci pierwszej8<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n Swojego rodzaju sensacj\u0105 naukow\u0105 by\u0142o sformu\u0142owanie w\u0142asnych zapatrywa\u0144 Ramu\u0142ta na stanowisko kaszubszczyzny w gronie j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich w nast\u0119pujacych sze\u015bciu punktach:<\/p>\n 1) \u201eMowa Kaszub\u00f3w i S\u0142owie\u0144c\u00f3w nie jest bynajmniej narzeczem polskim, ale odr\u0119bnym j\u0119zykiem s\u0142owia\u0144skim. Przy ca\u0142ej ogl\u0119dno\u015bci kr\u00f3ciutkiego uj\u0119cia, trudno nie wspomnie\u0107, co wp\u0142yn\u0119\u0142o na zaj\u0119cie takiego stanowiska przez Ramu\u0142ta.<\/p>\n Jak wiadomo J. Dobrow[v]sky opar\u0142 sw\u00f3j podzia\u0142 j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich na dwie grupy jedynie na dziesi\u0119ciu<\/u> r\u00f3\u017cnicach charakterystycznych (In[s]tituotines lingu[a]e s[S]lavicae dialecti veteris, 1882), z kt\u00f3rych nast\u0119pnie wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107, jako naukowo nieuzasadnionych, odpad\u0142a.<\/p>\n Joh. Schmidtowi na ten sam cel wystarczy cztery<\/u> cechy charakterystyczne (Zur Geschichte des idg. Vokalismus, 1875).<\/p>\n U Ramu\u0142ta og\u00f3lna suma w\u0142a\u015bciwo\u015bci \u201cwyodr\u0119bniaj\u0105cych kaszubszczyzn\u0119 od j\u0119zyka polskiego\u201d wynosi\u0142a \u2013 oko\u0142o stu<\/u>, przy czym z do\u015b\u0107 du\u017c\u0105 pewno\u015bci\u0105 siebie dodaje: \u201ewykaz ten (r\u00f3\u017cnic) mo\u017cnaby bez trudu powi\u0119kszy\u0107 w dw\u00f3j- i tr\u00f3jnas\u00f3b, wyda\u0142o nam si\u0119 to jednak zbytecznym, s\u0105dzimy bowiem, \u017ce po\u0142owa zanotowanych przez nas r\u00f3\u017cnic by\u0142aby zupe\u0142nie wystarczaj\u0105ca do wypowiedzenia s\u0105du naszego o j\u0119zyku kaszubskim…\u201d 9<\/a><\/sup><\/small><\/p>\n Wra\u017cenie by\u0142o niespodziewane.<\/p>\n W jednej chwili zagadnienie czysto naukowe sta\u0142o si\u0119 zagadnieniem politycznym, czy lepiej narodowym, w kt\u00f3rym wszyscy uwa\u017cali si\u0119 uprawnieni do g\u0142osu, nawet ci, kt\u00f3rzy nie mieli poj\u0119cia i nie rozumieli nale\u017cycie termin\u00f3w lingwistycznych.<\/p>\n Polemika przesz\u0142a z czasopism naukowych na szpalty dziennik\u00f3w, kt\u00f3re stara\u0142y si\u0119 rzuci\u0107 cie\u0144 na Ramu\u0142ta i jego zwolennik\u00f3w, urabiaj\u0105c im opini\u0119 jako szkodliwc\u00f3w spo\u0142ecznych i patriotycznych, chc\u0105c w ten spos\u00f3b uzasadni\u0107, czy przyczyni\u0107 si\u0119 do uzasadnienia bezwarto\u015bciowo\u015bci ca\u0142ej pracy.<\/p>\n Mi\u0119dzy atakuj\u0105cymi Ramu\u0142ta byli niekt\u00f3rzy dobrze zas\u0142u\u017ceni na innym polu naukowym, kt\u00f3rzy na sw\u00f3j spos\u00f3b uzasadniali swoje zastrze\u017cenia i w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n C\u00f3\u017c stwierdzono?<\/p>\n Oto, Trudno by\u0142o na takiego rodzaju zaczepki i insynuacje odpowiada\u0107 inaczej ni\u017c wi\u0119ksz\u0105 rozpraw\u0105 naukow\u0105, a do tego by\u0142 w tym czasie niezdolny jako przykuty do \u0142o\u017ca ci\u0119\u017ckim reumatyzmem i nast\u0119pnie zapaleniem osierdzia11<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n Do Adolfa Czernego, doskona\u0142ego filologa czeskiego i wypr\u00f3bowanego przyjaciela Polak\u00f3w tak pisze (13 czerwca 1893) \u201e… Ostatecznie rozumnych przeciwnik\u00f3w si\u0119 nie l\u0119kam, ale s\u0105 i tacy, kt\u00f3rzy nia czytaj\u0105 uwa\u017cnie moich dowod\u00f3w a potem pisz\u0105 g\u0142upstwa (niejapnosti); z tymi jest ci\u0119\u017csza walka, zw\u0142aszcza \u017ce w zagadnieniach naukowych u\u017cywaj\u0105 argument\u00f3w politycznych. Zapewniam Pana jednak, \u017ce nawet w swym rozumowaniu politycznym nie maj\u0105 racji\u201d… \u201eZnam Kaszub\u00f3w bardzo dobrze, dwadzie\u015bcia lat studiuj\u0119 ich j\u0119zyk i ich pogl\u0105dy, ale z moich przeciwnik\u00f3w \u2013 niech Pan b\u0119dzie \u0142askaw to zapami\u0119ta\u0107 \u2013 ani jeden nie by\u0142 na Kaszubach. M\u00f3wie o obecnych recenzentach, bowiem z dawniejszych przeciwnik\u00f3w odr\u0119bno\u015bci kaszubskiej X. Pob\u0142ocki jest Kaszub\u0105\u201d.<\/p>\n Zarzut wyjazdu do Zoppot i sp\u0119dzienia tam pewnego czasu na rzekomym letnisku jest o tyle uzasadniony, \u017ce Ramu\u0142t rzeczywi\u015bcie rozg\u0142osi\u0142, \u017ce wyjedzie na letnisko a to celem zmylenia czujno\u015bci wrogo nastawionego rz\u0105du pruskiego, nie \u017cycz\u0105cego sobie \u201ewtr\u0105cania si\u0119\u201d do \u201ejego\u201d spraw i wi\u0119trz\u0105cego we wszystkim dzia\u0142alno\u015b\u0107 antyniemieck\u010512<\/a><\/sup><\/small>. Niemniej jednak Ramu\u0142t we wszystkich wsiach kaszubskich, o kt\u00f3rych wspomina, by\u0142 i osobi\u015bcie zbiera\u0142 materia\u0142y j\u0119zykowe.<\/p>\n G\u0142\u00f3wni przeciwnicy Ramu\u0142ta to Kar\u0142owicz i Kry\u0144ski, na nich te\u017c skar\u017cy si\u0119 do Czernego (5. IV. 1893), wierz\u0105c jednak w dobre rozwi\u0105zanie sprawy, jako \u017ce \u201eprof. Malinowski, Baudouin i Br\u00fcckner trzymaj\u0105 ze mn\u0105\u201d.<\/p>\n W rzeczy samej, cho\u0107 Baudouin mocno skrytykowa\u0142 niekt\u00f3re tezy Ramu\u0142ta, jednak oddzieliwszy rzeczy b\u0142ahe od wa\u017cnych, popar\u0142 ca\u0142o\u015b\u0107 pracy ca\u0142ym swoim autorytetem. Dalej, opar\u0142szy si\u0119 na pracach Bronischa, Br\u00fccknera, Jagi\u0107\u2019a i Nitscha, rozprawk\u0105 p. t. \u201eKurzes R\u00e9sum\u00e9 der Kaschubischen Frage\u201d da\u0142 kapitalny i zasadniczy dot\u0105d pogl\u0105d na stron\u0119 historycznie-por\u00f3wnawcz\u0105 kaszubszczyzny13<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n Baudouin te\u017c, roztrz\u0105saj\u0105c polityczn\u0105 stron\u0119 sprawy kaszubskiej m\u00f3wi, w \u00bbka\u017cdym razie wyra\u017cenie \u201ejezyk pomorski\u201d, czy \u201ej\u0119zyk kaszubski\u201d daje pow\u00f3d do fa\u0142szywego uj\u0119cia rzeczy i ja chc\u0119 go raz na zawsze zast\u0105pi\u0107 wyra\u017ceniem \u201eKaschubisches Sprachgebeit\u201d (\u201ekaszubskie terytorium j\u0119zykowe\u201d, cho\u0107 przyj\u0105\u0142 si\u0119 skr\u00f3t \u201eto kaszubskie\u201d lub \u201ekaszubszczyzna\u201d) albo \u201eKaschubische Dialektengruppe\u201d (\u201ekasz. grupa dialekt\u00f3w\u201d)\u00ab.<\/p>\n Rozwa\u017caj\u0105c dalej t\u0119 spraw\u0119 m\u00f3wi, \u017ce wi\u0119ksza lub mniejsza mo\u017cliwo\u015b\u0107 wzajemnego zrozumienia si\u0119 nie stanowi istotnego kryterium do badania genetycznego pokrewie\u0144stwa j\u0119zykowego, \u017ce rzeczywi\u015bcie zwyczajna mowa kaszubska jest Polakowi o wiele bli\u017csza ni\u017c n. p. dialekt turyngski \u2013 Tyrolczykowi, dialekt mediola\u0144ski \u2013 W\u0142ochowi z Florencji, dialekt pikardyjski \u2013 Francuzowi z Normandii i t. d., nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c nawet o \u201edolnoniemieckim\u201d i \u201eg\u00f3rnoniemieckim\u201d, \u201eneapolita\u0144skim\u201d i \u201epiemontyjskim\u201d, \u201eprowansalnskim\u201d i \u201efrancuskim\u201d i t. d.<\/p>\n Fryzowie n. p. s\u0105 i pozostan\u0105 z politycznego i literackiego punktu widzenia tylko Niemcami, chocia\u017c ich \u201ej\u0119zyk\u201d od g\u00f3rno-niemieckiego wiele wi\u0119cej si\u0119 r\u00f3\u017cni ni\u017c kaszubszczyzna od polskiego; po niemiecku m\u00f3wi\u0105cy Szwajcarzy z politycznego punktu widzenia nie mog\u0105 by\u0107 uwa\u017cani za Niemc\u00f3w, po francusku m\u00f3wi\u0105cy Szwajcarzy za Francuz\u00f3w, czy po w\u0142osku m\u00f3wi\u0105cy \u2013 za W\u0142och\u00f3w. \u201eTera\u017aniejsi politycznie zbudzeni i u\u015bwiadomieni Kaszubi \u2013 m\u00f3wi Baudouin \u2013 chc\u0105 by\u0107 Polakami i nimi pozosta\u0107 i to wystarcza ca\u0142kowicie. Nikt nie ma prawa ich od Polak\u00f3w od\u0142\u0105czy\u0107 i inn\u0105 im narodowo\u015b\u0107 narzuci\u0107\u201d…<\/p>\n Tak to Baudouin ostatecznie w tej \u201ewojnie kaszubskiej\u201d przechyli\u0142 si\u0119 na stron\u0119 moralnego zwyci\u0119stwa Ramu\u0142ta. Odt\u0105d te\u017c staraj\u0105 si\u0119 szanuj\u0105cy si\u0119 lingwi\u015bci nie miesza\u0107 kryteri\u00f3w j\u0119zykowych i politycznych.<\/p>\n Nikt te\u017c \u2013 o ile wiem \u2013 z j\u0119zykoznawc\u00f3w, zajmuj\u0105cych si\u0119 kaszubszczyzn\u0105, nie pochwali\u0142 przeplatania tych dw\u00f3ch kryteri\u00f3w u Fryderyka Lorentza. By\u0142 Niemcem i tak te\u017c my\u015bla\u0142. Widzia\u0142 S\u0142owi\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy byli morituri<\/u> i widzia\u0142 zbli\u017caj\u0105cy si\u0119 w czasie zaboru koniec kaszubszczyzny, kt\u00f3rej ksi\u0105\u017ckowy pomnik chcia\u0142 zostawi\u0107. Tak Ramu\u0142t, jak i Lorentz, zag\u0142\u0119biwszy si\u0119 w swych badaniach zabytkowej kaszubszczyzny, widzieli niezawodne jasno jak na d\u0142oni przedziwny proces przeistaczania si\u0119 j\u0119zyka w gwar\u0119 na skutek mocniejszego kulturowo i politycznie s\u0105siedztwa<\/u>.<\/p>\n Kaszubi, jak ich kiedy\u015b trafnie okre\u015bli\u0142 Gulgowski, to \u201eein in Aufl\u00f6sung begriffener Volksstamm\u201d, z t\u0105 jednak poprawk\u0105, \u017ce j\u0119zyk ich ju\u017c du\u017co przed tym, du\u017co nawet przed Cen\u00f4w\u0105, sta\u0142 si\u0119 dialektem j\u0119zyka polskiego, zatracaj\u0105c w\u0142a\u015bciwo\u015bci czysto kaszubskie jedne po drugich<\/u>.<\/p>\n I tak w tym pokoleniu, moim, kt\u00f3re idzie, nie ma ju\u017c poza kilkoma wyrazami, \u017cadnych wyraz\u00f3w t. zw. grupy tr\u044ct (n. p. bard\u00f3wka, skarni\u00f4), absolutnie \u017cadnych grupy to\u0142t (n. p. sto\u0142p \u2013 s\u0142up), nosowo\u015b\u0107 pras\u0142ow. \u0119 przed wp\u00f3\u0142g\u0142oskami wargowymi, \u015brednio- i tylkoj\u0119zykowymi staje si\u0119 nagminna (n. p. trz\u0105sc zamiast dawn. trzisc), rozwini\u0119tych jer\u00f3w w pras\u0142ow. grupie tr\u044ct nie s\u0142ycha\u0107 (n. p. brewi\u00f4 teraz brwi\u00f4) i. t. d.<\/p>\n Dzi\u015b jeszcze mo\u017cemy powt\u00f3rzy\u0107 to, co prof. Nitsch ostatnio powiedzia\u014214<\/a><\/sup><\/small>, a czego j\u0119zykoznawcy dawniejsi nie umieli dostatecznie jasno sformu\u0142owa\u0107, \u017ce \u201edzisiejszy dialekt<\/u> kaszubski jest zaledwie resztk\u0105 rozleg\u0142ej niedgy\u015b mowy<\/u> pomorskiej\u201d.<\/p>\n I zdaje si\u0119, \u017ce ten kompromis jest tym tak d\u0142ugo poszukiwanym rozwi\u0105zaniem problemu \u201ej\u0119zyk czy dialekt kaszubski\u201d 15<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n W 1899 r. nak\u0142adem Polskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci wysz\u0142a \u201eStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej\u201d poprzedzona wyja\u015bnieniem J. Tretiaka i K. Morawskiego, w imieniu Wydzia\u0142u Filologicznego A. U., co do pobudek, kt\u00f3re sk\u0142oni\u0142y Wydzia\u0142 do wydania tej ksi\u0105\u017cki i zastrze\u017cenia ca\u0142kowitego desinteressement Akademii w sporze naukowym.<\/p>\n W czasie gdy Ramu\u0142t zabiera\u0142 si\u0119 do urzeczywistnienia swej my\u015bli, to jest w jesieni 1890 r., w\u0142adze pruskie czyni\u0142y w\u0142a\u015bnie przygotowania do spisu ludno\u015bci, maj\u0105cego uwzgl\u0119dni\u0107 osobno, i to po raz pierwszy, tak\u017ce ludno\u015b\u0107, m\u00f3wi\u0105c\u0105 po kaszubsku. By\u0142o to wykorzystanie przez rz\u0105d pruski (jak i p\u00f3\u017aniejsze z obecnym rz\u0105dem niemieckim w\u0142\u0105cznie) wynik\u00f3w \u015bci\u015ble lingwistycznych (Hilferdinga a po cz\u0119\u015bci i odg\u0142os prac Cen\u00f4wy), do cel\u00f3w polityki bie\u017c\u0105cej.<\/p>\n W spisie tym, z dnia 1 grudnia 1890 r. zadowolono si\u0119 sam\u0105 formu\u0142k\u0105 \u201ej\u0119zyk kaszubski\u201d, nie wchodz\u0105c w samopoczucie narodowe mieszka\u0144c\u00f3w, dlatego nie m\u00f3g\u0142 on zadowoli\u0107 nikogo i st\u0105d te\u017c g\u0142o\u015bne o\u015bwiadczenie Ramu\u0142ta, ze cyfry spisu urz\u0119dowego \u201eo ile dotycz\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w Kaszub s\u0105 z gruntu fa\u0142szywe\u201d i \u017ce spis \u201edokonany zosta\u0142 na podstawie jakiego\u015b olbrzymiego nieporozumienia w zakresie poj\u0119\u0107 o j\u0119zyku ojczystym ludno\u015bci\u201d, znowu otworzy\u0142y pole do dyskusji o kwestii kaszubskiej.<\/p>\n Rozbudzeni politycznie Kaszubi dawali wyraz swemu przywi\u0105zaniu do Polski, pisz\u0105c w rubryce \u201eMuttersprache\u201d przewa\u017cnie \u201epolnisch\u201d. Cz\u0142owiekowi my\u015bl\u0105cemu politycznie taki stan rzeczy odpowiada\u0142by doskonale, idealnemu naukowcowi o pokroju Ramu\u0142ta to nie wystarcza\u0142o i sam na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 zabra\u0142 si\u0119 do bada\u0144 i poszukiwa\u0144.<\/p>\n Nie \u017ca\u0142owa\u0142 ani trudu ani czasu, by cel sw\u00f3j osi\u0105gn\u0105\u0107. Rozsy\u0142a\u0142 tysi\u0105ce kwestionariuszy, setki list\u00f3w, dwukrotnie specjalnie w tym celu je\u017adzi\u0142 na Kaszuby, stara\u0142 si\u0119 o stosunki, kontrolowa\u0142 lub dawa\u0142 kontrolowa\u0107 materia\u0142 przez innych nadsy\u0142any, a\u017c powsta\u0142a praca, pierwsza tego rodzaju w literaturze polskiej, nawet mo\u017cna powiedzie\u0107 pierwsze samodzielne usi\u0142owanie sczeg\u00f3\u0142owego obliczenia ka\u017cdej osady na terytorium kaszubskim, z uwzgl\u0119dnieniem nie tylko jej liczby og\u00f3lnej, ale tak\u017ce jej j\u0119zyka i wyznania.<\/p>\n Prac\u0105 sw\u0105 przys\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 tak\u017ce j\u0119zykoznawstwu, daj\u0105c zbi\u00f3r nazw miejscowo\u015bci po polsku, niemiecku i kaszubsku, a tych ostatnich nawet z odmiankami.<\/p>\n Sam ceni\u0142 t\u0119 prac\u0119 i nie bez pewnej dumy powiedzia\u0142 przy zako\u0144czeniu, \u017ce tak\u0105 szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 statystyk\u0119 z innych lud\u00f3w posiadaj\u0105 jedynie Serbowie \u0142u\u017cyccy w pracy Ernesta Muki i Rezjanie w pracy Jana Baudouina de Courtenay.<\/p>\n Nie ograniczy\u0142 Ramu\u0142t do oblicznia Kaszub\u00f3w jedynie w kr\u00f3lestwie pruskim, ale si\u0119gn\u0105\u0142 wsz\u0119dzie, gdzie tylko Kaszubi \u017cyli, nawet z pomoc\u0105 Jarosza Derdowskiego do Stan\u00f3w Zjednoczonych A. P., Kanady i Brazylii. Liczba Kaszub\u00f3w w Europie wed\u0142ug jego oblicze\u0144 przekracza\u0142a jedn\u0105 pi\u0105t\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miliona (200.217), \u0142\u0105cznie za\u015b z Kaszubami w Ameryce dochodzi\u0142a do jednej trzeciej cz\u0119\u015bci miliona (330.917).<\/p>\n I zrozumia\u0142 ten najwybitniejszy idealista na \u015bwiecie \u2013 jak go zwie Adolf Czerny \u2013 \u017ce ludno\u015b\u0107 kaszubska, pozostawiona sama sobie, skazana jest na zatracenie swej indywidualno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 conajmniej przez p\u00f3\u0142tora tysi\u0105ca lat na Poba\u0142tyczu s\u0142owia\u0144skim utzymywa\u0142a.<\/p>\n Dawna niezgoda i nietolerancja nawet w tych trudnych czasach nie wygas\u0142a. Tak n. p. wydzia\u0142 Ramu\u0142t i bola\u0142, \u017ce ewangelicy kaszubscy s\u0105 najzupelniej pozostawieni sami sobie, albo raczej oddani ca\u0142kowicie niemieckiemu tak, \u017ce czasem nawet nie mia\u0142 kogo o nich zapyta\u0107 i \u017ce na pierwszy rzut oka niekt\u00f3re okolice bardziej wydawa\u0142y si\u0119 zgermanizowane ni\u017c by\u0142y w istocie. Bole\u015b\u0107 sw\u0105 ubiera w oskar\u017cenie: \u201ezasada, \u00bbco luter, to Niemiec\u00ab odtr\u0105ca kilkutysi\u0119czn\u0105 grup\u0119 ludzi pochodzenia i j\u0119zyka kaszubskiego od pnia macierzystego, wpychaj\u0105c j\u0105 gwa\u0142tem w obj\u0119cia niemieckie, nieraz zapewne wbrew woli i przekonaniu dotycz\u0105cych osobnik\u00f3w\u201d, albo \u201eprzyzwyczajono si\u0119 tam wszystkich \u00bblutr\u00f3w\u00ab uwa\u017ca\u0107 po prostu za Niemc\u00f3w, a jednak takich \u00bbNiemc\u00f3w\u00ab, kt\u00f3rzy ze swoimi m\u00f3wi\u0105 tylko po kaszubsku, nie rzadko za\u015b, pomimo szko\u0142y i ko\u015bcio\u0142a niemieckiego, nie zbyt dzielnie w\u0142adaj\u0105 j\u0119zykiem niemieckim\u201d.<\/p>\n Ci te\u017c pierwsi padli ofiar\u0105!<\/p>\n Z innych prac Ramu\u0142ta znane s\u0105 artyku\u0142: \u201eKilka s\u0142\u00f3w o S\u0142owie\u0144cach pomorskich\u201d (Lud, 1900) i dwa listy w sprawie kaszubszczyzny (Wis\u0142a VII i VIII) z wielk\u0105 ilo\u015bci\u0105 spostrze\u017ce\u0144 etnograficznych i j\u0119zykowych. Nic natomiast nie potrafi\u0119 powiedzie\u0107 o: materia\u0142ach do s\u0142ownika staropomorskiego, o materia\u0142ach do etymologii, gramatyki, bibliografii kaszubskiej, zbioru nazw miejscowych i rodowych (wspomina o nich p. Ramu\u0142towa w li\u015bcie do dr Majkowskiego, nekrolog w \u201eTygodniku Ilustrowanym\u201d i nekorolog Adolfa Czernego), jako \u017ce materia\u0142 ten jest jedynie dost\u0119pny w Instytucie Zachodnio-S\u0142owia\u0144skim w Poznaniu. Du\u017co niew\u0105tpliwie b\u0119dzie ju\u017c przestarza\u0142e, ale jeszcze niekt\u00f3re rzeczy, a przede wszystkim druga cz\u0119\u015b\u0107 s\u0142ownika kaszubskiego ze zbiorkiem poda\u0144 powinna by\u0107 rozpatrzona.<\/p>\n Z prac wydanych Ramu\u0142ta nie dotycz\u0105cych kaszubszczyzny, na pierwsze miejsce wysuwa si\u0119 opracowanie gwary \u015alemienia, du\u017cej wsi ko\u015bcielnej w g\u0142\u0119bi g\u00f3r karpackich, gdzie Ramu\u0142t sp\u0119dzi\u0142 kilkana\u015bcie lat swej m\u0142odo\u015bci. W roku 1930 bardzo starannie przygotowa\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 pierwsz\u0105 (s\u0142ownik) do druku prof. Edward Klich.<\/p>\n O Ramu\u0142cie jako publicy\u015bcie \u201ePrawdy\u201d pisze W. Feldman: \u201ejego korespondencje ze Lwowa tryska\u0142y werw\u0105, kasakad\u0105 dowcipu, o\u015bwietla\u0142y stosunki odwa\u017cnie i oryginalnie. Na ostatniej podpisa\u0142 si\u0119 po raz pierwszy w r. 1888.\u201d.<\/p>\n Marzy\u0142 Ramu\u0142t przez ca\u0142e \u017cycie o osiedleniu si\u0119 na Kaszubach i oddaniu si\u0119 tam pracy kulturalnej i narodowej, niestety, przykuty do \u0142\u00f3\u017cka i fotelu, m\u00f3g\u0142 pracowa\u0107 jedynie w pokoju, kt\u00f3ry nazwa\u0142 \u201eKaszuby\u201d, w kt\u00f3rym kr\u00f3lowa\u0142 wielki portret pierwszego budziciela Kaszub \u2013 Floriana Cen\u00f4wy, rysowany w\u0119glem przez \u017con\u0119 jego, Mari\u0119, znan\u0105 krzewicielk\u0119 nowych metod pedagogicznych. Zbiera\u0142 i interesowa\u0142 si\u0119 wszystkim, co kaszubskie, zbiera\u0142 eksponaty do przysz\u0142ego muzeum kaszubskiego, korespondowa\u0142 z wszystkimi prawie dzia\u0142aczami kaszubskimi m. i. z Cen\u00f4w\u0105, Derdowskim w Ameryce, kt\u00f3remu w zamian za informacje statystyczne u\u0142atwia\u0142 rozsy\u0142k\u0119 \u201eNorcyku\u201d.<\/p>\n Zmuszony do rzucenia \u2013 z powodu choroby \u2013 zawodowego zaj\u0119cia, nie zarzuci\u0142 pracy naukowej, chc\u0105c o\u015bwietli\u0107 cho\u0107 troch\u0119 t\u0119 tak ma\u0142o do jego czasu znan\u0105 dziedzin\u0119 kaszubsk\u0105 i wci\u0105gn\u0105\u0107 j\u0105 w zakres zainteresowa\u0144 slawist\u00f3w. Dzi\u015b, gdy dzi\u0119ki Lorentzowi i Nitschowi mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce kaszubszczyzna jest tak zbadana jak \u017caden inny dialekt, to jednak trzeba wspomnie\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bnie Ramu\u0142t i jego \u201ekaszubska wojna\u201d do tego najwi\u0119cej si\u0119 przyczyni\u0142a.<\/p>\n Wierzy\u0142 Ramu\u0142t, \u017ce prawda i w polityce zwyci\u0119\u017cy\u0107 musi, ze zmo\u017ce ca\u0142y nap\u00f3r germanizacyjny szko\u0142y, ca\u0142ego aparatu administracyjnego i koscielnego, praw wyj\u0105tkowych, kolonizacji i \u017ce przeciwstawi si\u0119 fascynuj\u0105cemu urokowi pot\u0119gi pruskiej. \u201eDeus miarbilis!\u201d \u2013 \u201ejeszcze nie wiadomo, co si\u0119 stanie z Kaszubami w ziemi s\u0142upskiej\u201d rzuca w dyskusji J. \u0141\u0119gowskiemu. Jednak za ma\u0142o by\u0142o takich, co nawo\u0142ywali do nale\u017cytego zrozumienia, \u017ce na tym bezcennym skrawku rozgrywa si\u0119 wielka gra o niezmiernej donios\u0142o\u015bci na przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n Ramu\u0142t umar\u0142 w wigili\u0119 Bo\u017cego Narodzenia 1913 r., zaczynaj\u0105c pi\u0119\u0107dziesi\u0105ty pi\u0105ty rok \u017cycia i jest pochowany na cmentarzu rakowickim w Krakowie.<\/p>\n [PRZYPISY]<\/i><\/p>\n <\/a>1<\/sup>\u201e\u015awiadectwo. Pan Stefan Ramu\u0142t, ucze\u0144 wydzia\u0142u fil., nale\u017ca\u0142 w ubieg\u0142ym roku szkolnym jako cz\u0142onek nadzwyczajny do Seminarium historii powszechnej i bra\u0142 \u017cywy udzia\u0142 w \u0107wiczeniach tego zak\u0142adu. Jako prac\u0119 pismienn\u0105 odda\u0142 z sumienno\u015bci\u0105 i skrz\u0119tno\u015bci\u0105 opracowan\u0105 rozpraw\u0119 pod tytu\u0142em: \u00bbO \u017ar\u00f3d\u0142ach do historii Pomorza, znajduj\u0105cych si\u0119 w zbiorze Scriptores Rerum Prusicarum\u00ab. We Lwowie, 16 listopada 1880 r. prof. Xawery Liske, Dyr. Sem. dla historii powszechnej\u201d.<\/small> Literatura dodatkowa:<\/i><\/p>\n G. Bronisch, Kaschubische Dialektstudien, Lipsk 1896, wst\u0119p I cz. Daty i dane biograficzne zawdzi\u0119czam p. dr M. Ramultowi, doc. U. J., kt\u00f3ry te\u017c raczy\u0142 \u0142askawie przejrze\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" [artyku\u0142 opublikowany na podstawie: Ca\u0142e \u017cycie pod urokiem mowy kaszubskiej, pod red. H. Horodyskiej, Warszawa 1995, s. 87-104, wcze\u015bniej drukowany w czasopi\u015bmie \u201eTeka Pomorska\u201d, III, 1938] Leon Roppel Stefan Ramu\u0142t (szkic biograficzny \u2013 w 25-lecie zgonu) \u201eMarzeniem moim w latach … \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c Praca nad s\u0142ownikiem kaszubskim.<\/i><\/h3>\n
J\u0119zyk kaszubski czy dialekt kaszubski?<\/i><\/h3>\n
\n2) Mowa Kaszub\u00f3w i S\u0142owie\u0144c\u00f3w tudzie\u017c mowa Po\u0142abian s\u0105 narzeczami jednego i tego samego j\u0119zyka.
\n3) Grup\u0119 narzeczy, reprezentowanych przez mow\u0119 Po\u0142abian, S\u0142owie\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w, nazwa\u0107 nale\u017cy pomorsk\u0105.
\n4) J\u0119zyk pomorski, t. j. grupa narzeczy pomorskich, nale\u017cy do rodziny jezyk\u00f3w zachodnio-s\u0142owia\u0144skich.
\n5) Rodzina j\u0119zyk\u00f3w zachodnio-s\u0142owia\u0144skich dzieli si\u0119 na cztery grupy: a) czesko-s\u0142owack\u0105 (morawsk\u0105), b) serbsk\u0105 (\u0142u\u017cycko-serbsk\u0105), c) polsk\u0105, d) pomorsk\u0105.
\n6) J\u0119zyk pomorski zajmuje stanowisko po\u015brednie mi\u0119dzy j\u0119zykiem polskim a grup\u0105 narzeczy serbskich\u201d.<\/p>\n
\n\u017ce<\/b> dopiero Cen\u00f4wa i Hilferding \u201eozdobili\u201d kaszubszczyzn\u0119 czeskimi, ruskimi i \u201estaros\u0142owia\u0144skimi\u201d s\u0142owami;
\n\u017ce<\/b> Ramu\u0142t przyj\u0105\u0142 \u201epanslawistyczne pogl\u0105dy ruskie i czeskie\u201d, co do pochodzenia Kaszub\u00f3w;
\n\u017ce<\/b> sp\u0119dzi\u0142 jedynie kilka tygodni na letnisku w Sopocie i \u017ce dowody jego nie maj\u0105 pokrycia;
\n\u017ce<\/b> przepisa\u0142 s\u0142ownik Lindego, tak, \u017ce jego rzekomy s\u0142ownik kaszubski jest s\u0142ownikiem polskim w wymy\u015blonej przez siebie szacie kaszubskiej;
\n\u017ce<\/b> s\u0142ysza\u0142 nieistniej\u0105ce g\u0142oski, \u017ce u\u017cywa\u0142 niepotrzebnych znak\u00f3w, ze sam dorabia\u0142 niekt\u00f3re formy, kt\u00f3re nie zdawa\u0142y si\u0119 im by\u0107 w u\u017cyciu i \u017ce opar\u0142szy si\u0119 w ten spos\u00f3b na fa\u0142szywym materiale stworzy\u0142 nowy \u201ej\u0119zyk\u201d 10<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\nStatystyka ludno\u015bci kaszubskiej.<\/i><\/h3>\n
Inne prace.<\/i><\/h3>\n
Uwagi koncowe.<\/i><\/h3>\n
\n<\/a>2<\/sup>Boles\u0142aw \u015alaski: \u201eMrongowiusz jako leksykograf kaszubski\u201d Slavia Occidentalis VI, (1927), str. 213-224. Monografi\u0119 o Mrongowiuszu napisa\u0142 dr W\u0142. Pniewski: \u201eKrzysztof Celestyn Mrongowiusz 1764-1855\u201d, Ksi\u0119ga Pami\u0105tkowa pod red. …, Gda\u0144sk 1933.<\/small>
\n<\/a>3<\/sup>Umar\u0142 1846. Znane s\u0105: \u201eO narzeczu kaszubskim z raportu p. Preisa do Ministerstwa O\u015bwiecenia Publicznego w Rosji, z Berlina 20 czerwca 1840 r. przes\u0142anego\u201d \u2013 przek\u0142ad z rosyjskiego \u2013 \u201eOr\u0119downik Naukowy\u201d Pozna\u0144 1843. Tak\u017ce \u201eRzecz o j\u0119zyku kaszubskim ze zdania sprawy Preisa\u201d w pracy Cen\u00f4wy: \u201eKil\u00e9 s\u0142\u00f3w w\u00f3 Kaszebach e jich zemi\u201d Krak\u00f3w 1850.<\/small>
\n<\/a>4<\/sup>U T. Bertlinga w Gda\u0144sku og\u0142oszona zosta\u0142a przedp\u0142ata na s\u0142owniczek kaszubsko-s\u0142owi\u0144ski i niemiecki Cen\u00f4wy, jednak\u017ce ni ujrza\u0142 on \u015bwiat\u0142a dziennego. W tomie pi\u0105tym \u201eMaterja\u0142ov do sravnitielnawo i objasnitielnavo s\u0142ovaria i grammatiki\u201d w Petersburgu (1861) zamie\u015bci\u0142 C. r\u00f3wnie\u017c s\u0142owniczek z oko\u0142o 1200 wyrazami kaszubskimi p. tyt. \u201eSbor\u0144ik osnovnych s\u0142ov kaszubskavo narieczija\u201d.<\/small>
\n<\/a>5<\/sup>\u201eS\u0142ownik kaszubski z dodatkiem idyotyzm\u00f3w che\u0142mi\u0144skich i kociewskich\u201d u\u0142o\u017cy\u0142 ks. Gustaw Pob\u0142ocki, Che\u0142mno 1891.<\/small>
\n<\/a>6<\/sup>Aleksander Berka (pseud. Leona Biskupskiego): \u201eS\u0142ownik kaszubski por\u00f3wnawczy\u201d Warszawa 1891. <\/small>
\n<\/a>7<\/sup>zawiera oko\u0142o 14.000 s\u0142\u00f3w, podczas gdy s\u0142ownik Pob\u0142ockiego ma ich tylko ok. 1.700. <\/small>
\n<\/a>8<\/sup>Por. list Marii Ramu\u0142towej do Aleksandra Majkowskiego, og\u0142oszony w \u201eZrzesz\u00eb Kasz\u00ebbskji\u201d NR. 12. V. 1937.
\nUwaga<\/u>: Materia\u0142y, okt\u00f3rych wspomn\u0119 w tek\u015bcie, zosta\u0142y z\u0142o\u017cone przez p. dr Miros\u0142awa Ramu\u0142ta, syna zmar\u0142ego, jeszcze w r. 1922 jako depozyt w Instytucie Zachodnio-S\u0142owia\u0144skim w Poznaniu, z pro\u015bb\u0105 o przejrzenie i wydanie drukiem tego, co si\u0119 do druku nadaje. Tam te\u017c znajduje si\u0119 r\u0119kopis drugiej cz\u0119\u015bci s\u0142ownika kaszubskiego. Nie znam ca\u0142o\u015bci, ale jak mia\u0142em mo\u017cno\u015b\u0107 stwierdzi\u0107 w zapiskach notesowych z podr\u00f3\u017cy Ramu\u0142ta (22. V. \u2013 12. VI. 1890), by\u0142o tam du\u017co materia\u0142u nowego i nieznanego. Przy tym i zbi\u00f3r bajek kaszubskich by\u0142 ciekawy. S\u0105dz\u0119, \u017ce opr\u00f3cz unikni\u0119cia zarzutu wiecznej po\u0142owiczno\u015bci polskiej, o og\u0142oszeniu tej pracy drukiem i wzgl\u0119dy czysto naukowe powinny decydowa\u0107. Drkowa\u0107 nale\u017ca\u0142oby. Nawet z tym balastem s\u0142\u00f3w polskich, bo i to mo\u017ce przyda\u0107 do ewentualnej przysz\u0142ej pracy na temat czasu zanikania poszczeg\u00f3lnych s\u0142\u00f3w kaszubskich i przemiany j\u0119zyka kaszubskiego w dialekt polski. S\u0105dze, \u017ce p. Dyrektor Instytutu prof. M. Rudnicki, kt\u00f3ry z tak\u0105 pasj\u0105 zajmuje si\u0119 najdrobniejszymi przejawami \u017cycia kaszubskiego, kt\u00f3ry boleje nad drukiem s\u0142ownika Lorentza przez Niemc\u00f3w, zechce ponownie rozejrze\u0107 si\u0119 w tych materia\u0142ach.
\nPrzy sposobno\u015bci dodaj\u0119, \u017ce upowa\u017cniono mnie do zaznaczenia, \u017ce jedna z lipskich firm nak\u0142adowych wyrazi\u0142a gotowo\u015b\u0107 zakupienia ca\u0142ej spu\u015bcizny Ramu\u0142ta z prawem wykorzystania jej. … Osobi\u015bcie uwa\u017cam, \u017ce zanim wyjdzie (nieuko\u0144czony) wielki s\u0142ownik kaszubski Lorentza nak\u0142adem Akademii Berli\u0144skiej, nauk polska powinna wyda\u0107 jaki\u015b materia\u0142 nowy do oparcia si\u0119 i por\u00f3wnania (zreszt\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 I jest wyczerpana, dochodz\u0105c do antykwarycznej warto\u015bci \u2013 30 z\u0142) i okaza\u0107 cho\u0107 nieco powa\u017cania dla dawniejszych polskich badaczy kaszubszczyzny. Mimo pewnej niew\u0105tpliwej przestarza\u0142o\u015bci du\u017co jeszcze mo\u017ce by\u0107 po\u017cytku. <\/small>
\n<\/a>9<\/sup>S\u0142ownik Pom. wst\u0119p str. XXXIX. Wed\u0142ug K. Nitscha (Dialekty j. polskiego \u00a7 23, str. 479 nn. w \u201eGramatyce polskiej\u201d \u2013 zbiorowej) liczba w\u0142a\u015bciwo\u015bci wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych kaszubszczyzn\u0119 od j\u0119zyka polskiego wynosi 10. Warte jest zaznaczenia, ze dr F. Lorentz, zapatrzony zrazu w Ramu\u0142ta, widzia\u0142 w S\u0142owi\u0144szczy\u017anie trzeci, a w\u0142a\u015bciwie czwarty j\u0119zyk (obok kaszubskiego, polskiego i po\u0142abskiego), cho\u0107 \u201eodr\u00f3\u017cniaj\u0105c znamiona\u201d przedstawione w \u201eSlovinzische Grammatik\u201d \u00a7 3. daleko nie dopuszczaj\u0105 do tego.<\/small>
\n<\/a>10<\/sup>podaje je Baudouin de Courtenay w A. f. s. Ph. T. XXVI, w \u201eKurzes R\u00e9sum\u00e9\u201d. <\/small>
\n<\/a>11<\/sup>Ju\u017c ostatni\u0105 korekt\u0119 \u201eS\u0142ownika\u201d na skutek choroby Ramu\u0142ta prowadzi\u0142 Bernard Bassman, prof. gimn. w Brunsberdze, rodowity kaszuba.<\/small>
\n<\/a>12<\/sup>Wyj\u0105tek z listu (28 sierpnia 1892) J\u00f3zefa Cen\u00f4wy z Karlikowa do Ramu\u0142ta (z zachowaniem pisowni): \u201eTerez jo musz\u0119 te\u017c Pane \u0142eznajmic, \u017ce nasz szandara (Gendarm) mie de\u0142 do karczme za\u0142e\u0142ac i mie si\u0119 pyta\u0142 jak nast\u0119puje: \u00bbHier ist doch welcher Herr Ramu\u0142t gewesen, k\u00f6nnen sie mir sagen was er eigentlich war?\u00ab Ich darauf: \u00bbJa es war ein Herr aus Lamberg!\u00ab Er aber gleich darauf: \u00bbDas weiss ich, er war aus Galizien, aber sein Stand will ich wissen. Ist er Proffesor oder sonst was gewesen?\u00ab Ich darauf: \u00bbDas weiss ich nicht!\u00ab – und frug ihm: \u00bbNa, hat der Herr den was verbrochen, dass sie nach ihn fragen?\u00ab Er sagte: \u00bbNein, ich wollte nur wissen was er eigentlich sei\u00ab.
\nZ tym on szed los; co \u0142en z tym mesle\u0142, to jo nie mog\u0119 wiedzec. Jo, jo, Panie, tak \u0142eny nas tu na Kaszebach strzeg\u0105! Tu musz\u0105 si\u0119 tak ze wszetkym miec na \u0142estroznoscy. Jo nie wiem, ale gwesno \u0142eny meszl\u0105, \u017ae P\u00f3n be\u0142 jakby gef\u00e4rlich cz\u0142owiek. E mo\u017ce te\u017c bec, \u017ce jo jesz doston\u0119 dze termin do landrota, czemu jo z Pan\u0119 be\u0142 jachony…\u201d Ca\u0142y list i dwa inne og\u0142osi\u0142em w \u201eKl\u00ebce\u201d, dwutygodniku kaszubskim, Nr. 8, R. II.<\/small>
\n<\/a>13<\/sup> Nawet dr F. Lorentz, kt\u00f3ry jeszcze w pracy \u201eDas gegenseitige Verh\u00e4ltnis der sogenannten lechischen Sprachen\u201d (A. f. s. Ph., 26) zgadza\u0142 si\u0119 z Ramu\u0142tem, obecnie pisze \u201edoszed\u0142em do przekonania, \u017ce tak nie jest, nie zbli\u017cy\u0142em si\u0119 jednak do wniosk\u00f3w ostatecznych\u201d. Gramatyka Pomorska, zeszyt 1, Pozna\u0144 1927, str. 25.<\/small>
\n<\/a>14<\/sup> \u201eJ\u0119zyk polski Pomorza i Prus wschodnich\u201d. (S\u0142ownik geograficzny Pa\u0144stwa Polskiego. T. I, Pomorze, r. 1937, str. 195).<\/small>
\n<\/a>15<\/sup>Uwaga<\/u>: Wielk\u0105 szkod\u0119 przynosi wszystkim Pomorzanom, a szczeg\u00f3lnie Kaszubom, grupa puryst\u00f3w kartuskich \u2013 bo mimo wszystko nie chcia\u0142bym ich nazywa\u0107 separatystami, jak ich nawet kiedy\u015b prof. Rudnicki nazwa\u0142 \u2013 ze \u201eZrzesz\u00eb Kasz\u00ebbskji\u201d, uwa\u017caj\u0105cy w prostocie ducha, \u017ce \u201ekaszubszczyzna przesz\u0142a ju\u017c wiele zmian\u201d i \u017ce \u201emaj\u0105 prawo by\u0107 plus caschoubique, que \u2013 Cen\u00f4wa\u201d. Na razie grupa ta, stoj\u0105c w sprzeczno\u015bci z ruchem m\u0142odo-kaszubskim, zongluje jedynie kryteriami j\u0119zykowymi i politycznymi, daj\u0105c przy tym materia\u0142 j\u0119zykowy sztuczny, kt\u00f3regopoza nimi nie rozumiej\u0105 nale\u017cycie ani sami Kaszubi, ani ludzie bez j\u0119zykoznawczego przygotowania. Uwa\u017calem za stosowne zrobi\u0107 t\u0119 uwag\u0119, gdy\u017c stale zamieniaj\u0105cy si\u0119 zk\u0142ad rekacyjny \u201eZrzesz\u00eb\u201d, przy ka\u017cdej sposobno\u015bci, (mimo nieznajomosci podstawowych termin\u00f3w i zasad lingwistycznych), powo\u0142uje si\u0119 na Ramu\u0142ta, Lorentza i Nitscha, nazbyt dowolnie t\u0142umacz\u0105c sobie ich zdania. <\/small><\/p>\n
\nA. Br\u00fcckner, Randglossen zur kasch. Frage. A. f. sl. Ph. T. XXI (1899) str. 62 nn.
\nJ. F. Gajsler, Sprawozdanie ze s\u0142own. Ramu\u0142ta i Nadmorskiego \u201eKaszuby i Kociewie\u201d. Ateneum III, 1893, str. 394 nn.
\nA. Kalina, Mowa Kasz. jako narzecze jez. polskiego. \u201ePrace Filologiczne\u201d IV (1893) str. 905 nn.
\nJ. Kar\u0142owicz, Gwara kaszubska. Wis\u0142a XII (1898).
\nF. Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej. Toru\u0144 1934. Pam. Inst. Ba\u0142tyckiego. T. XVI.
\nJ. \u0141\u0119gowski (Nadmorski), Przegl\u0105d prac dotycz\u0105cych ludu i gwary kasz. z lat 1897-99. R. T. N. Toru\u0144 IV, 1899.
\nK. Nitsch, Stosunki pokrewie\u0144stwa j\u0119zyk\u00f3w lechickich M. P. K. J. T. III (1905) str. 1 nn.
\nNekrologi: (A. Ch\u0142oniewski) \u201e\u015awiat\u201d Rok IX z dnia 14 lutego 1914 (z fotogr.).
\n(A. Czerny) \u201e\u010cas\u201d Praha ro\u010dnik XXVII. 13 ledna 1914, c[\u010d]islo 13.
\n(W. Feldman) \u201eKrytyka\u201d Rok XVI. Tom XLI, str. 71-72.
\n(-) \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d Nr. 2, 1914 (z fotografi\u0105).<\/p>\n