Na podstawie ksi\u0105\u017cki Kaszubszczyzna \u2013 Kasz\u00ebbizna<\/i>, pod redakcj\u0105 Edwarda Brezy, z serii \u201eNajnowsze dzieje j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, Uniwersytet Opolski \u2013 Instytut Filologii Polskiej, Opole 2001, str. 203-223. Teksty kaszubskie w artykule zosta\u0142y podane przez autor\u00f3w w kaszubskiej pisowni sprzed 1996 r.<\/p>\nJerzy Treder<\/h2>\n
Kaszubszczyzna literacka
\n(Cechy, fazy i tendencje rozwojowe)<\/h1>\n
1. Kaszubszczyzna jako j\u0119zyk s\u0142owia\u0144ski<\/b><\/p>\n
Je\u015bli poj\u0119cie j\u0119zyka zwi\u0105za\u0107 z grup\u0105 etniczn\u0105 i kulturow\u0105 (nie: z pa\u0144stwem i narodem), przede wszystkim za\u015b ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 odr\u0119bno\u015bci warunkowanej m.in..: a) dostateczn\u0105 swoisto\u015bci\u0105 samej sfery j\u0119zykowej; b) posiadaniem osobnego pi\u015bmiennictwa; c) \u015bwiadomym rozwijaniem j\u0119zyka, literatury i w\u0142asnej kultury; d) znaczn\u0105 osobliwo\u015bci\u0105 w dziedzinie obyczaj\u00f3w; e) nastawieniem na odr\u0119bno\u015b\u0107 tak spontanicznie, tj.. w\u015br\u00f3d szerokich rzesz ludzi, jak te\u017c \u015bwiadomie, tj. w\u015br\u00f3d elit i inteligencji – to kaszubszczyzn\u0119 (literack\u0105, pisan\u0105) zaliczy\u0107 trzeba do j\u0119zyk\u00f3w. Swoisto\u015b\u0107 obyczaj\u00f3w i poczucie odr\u0119bno\u015bci j\u0119zykowej w\u015br\u00f3d Kaszub\u00f3w (np. trudno\u015b\u0107 porozumiewania si\u0119 z s\u0105siadami i s\u0142owniki przek\u0142adowe) istnieje od dawna, a pr\u00f3by w\u0142asnego pi\u015bmiennictwa przypadaj\u0105 na po\u0142ow\u0119 XVI w. na Pomorzu Zachodnim (np. Krofej), a potem w po\u0142owie XIX w. na Pomorzu Gda\u0144skim (Ceynowa).<\/p>\n
Pi\u015bmiennictwo stworzone przez doktora medycyny Floriana Ceynow\u0119 (1817-1881) ze S\u0142awoszyna w Puckiem zaistnia\u0142o w okre\u015blonej sytuacji Europy po\u0142owy XIX w., w czasie Wiosny Lud\u00f3w, a wi\u0119c d\u0105\u017ce\u0144 narodowych, j\u0119zykowych i kulturowych Czech\u00f3w, S\u0142owak\u00f3w, \u0141u\u017cyczan i innych lud\u00f3w, obj\u0119tych ideami s\u0142owianofilskimi, w kt\u00f3rych wszystkie narzecza s\u0142owia\u0144skie jawi\u0105 si\u0119 jako dialekty jednego j\u0119zyka s\u0142owia\u0144skiego. Kaszubi mogli uzna\u0107 prawo do w\u0142asnego j\u0119zyka tym bardziej, \u017ce Polska r\u00f3wnie\u017c by\u0142a w niewoli (zob. 4.1.). Kaszubszczyzn\u0119 brano te\u017c za zapor\u0119 przed germanizacj\u0105, a rozw\u00f3j pi\u015bmiennictwa najpierw mia\u0142 budzi\u0107 dum\u0119 szczepow\u0105, umacnia\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 etniczn\u0105 i sprzyja\u0107 post\u0119powi cywilizacyjnemu Kaszub\u00f3w, potem bardziej s\u0142u\u017cy\u0142 pokazywaniu i przekazywaniu ich bogactwa kulturowego i to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n
Osobliwych cech r\u00f3\u017cni\u0105cych (opisowo) kaszubszczyzn\u0119 od polszczyzny, zw\u0142aszcza literackiej, by\u0142o w czasach Ceynowy du\u017co, w grupie lechickiej bowiem od \u015bredniowiecza zachodzi\u0142y dalej procesy r\u00f3\u017cnicuj\u0105ce, jak: zlanie si\u0119 tzw. sonant\u00f3w *l<\/i>\u0325 i *l\u0325\u2019<\/i> w \u00f4\u0142<\/i> (np, p\u00f4\u0142ni\u00e9<\/i>), zmiana *\u0119<\/i> na i<\/i>, y (np. c\u0105c<\/i> obok cyc<\/i>), zast\u0105pienie \u015b \u017a \u0107 d\u017a<\/i> przez \u015b z c dz<\/i> (tzw. kaszubienie, np. sedzec<\/i>), powstanie osobliwej samog\u0142oski (tzw. szwa), czyli rozw\u00f3j (po zaniku iloczasu) \u01d0<\/i>, y\u030c<\/i>, \u01d4<\/i> (kr\u00f3tkich) w \u00eb<\/i>, np. Kasz\u00ebb\u00eb<\/i>. Ju\u017c po wymarciu po\u0142abszczyzny dokona\u0142 si\u0119 rozw\u00f3j \u1e31<\/i>, g\u0301<\/i> w \u0107<\/i>, d\u017a<\/i> lub cz<\/i>, d\u017c<\/i> (np. tacz\u00e9 nod\u017ci<\/i>). Ostatnie, stosunkowo nowe cechy nale\u017c\u0105 dzi\u015b do konstytutywnych. Ewolucja kaszubszczyzny trwa\u0142a i narasta\u0142o jej wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie, np. zamiana \u0142<\/i> na l<\/i> (bylaczenie: b\u00e9l<\/i>, b\u00ebla<\/i> za b\u00e9\u0142<\/i>, b\u00eb\u0142a<\/i>) czy twardnienie \u0144<\/i> w n<\/i> (np. \u00f2d\u017cin<\/i>), powstanie np. gwary luzi\u0144sko-szemudzkiej z wymow\u0105 typu sz\u0142a krjewa dje Przetjecz\u00ebna i z\u0142\u00f3ma sje njeg\u00e3<\/i> (zob. 2.).
\n.<\/p>\n
Ceynowa podj\u0105\u0142 swe dzia\u0142ania, maj\u0105c te\u017c na uwadze wzorce tzw. kaszubskich zabytk\u00f3w j\u0119zykowych z Pomorza Zachodniego (zob. 4. i 4.1.), gdzie w dobie reformacji zaistnia\u0142a potrzeba rozwoju pi\u015bmiennictwa religijnego w j\u0119zyku wiernych1<\/a><\/sup><\/small>. Od Ceynowy kaszubszczyzna jest celowo uprawianym \u015brodkiem porozumiewania si\u0119 i ci\u0105gle in statu nascendi<\/i>. \u015aci\u015ble wi\u0105\u017ce si\u0119 z pi\u015bmiennictwem, gdy\u017c w ka\u017cdym pokoleniu jest to j\u0119zyk kilku lub kilkunastu literat\u00f3w, m\u00f3wi\u0105cych jeszcze w zasadzie swoimi lokalnymi odmianami kaszubszczyzny. Z czterech cech zak\u0142adanych dla tzw. mikroj\u0119zyk\u00f3w2<\/a><\/sup><\/small>: zwi\u0105zki dialektyczne z okre\u015blonym terytorium, istnienie pi\u015bmiennej formy, wi\u0119kszy lub mniejszy stopie\u0144 normy i u\u017cywanie w zakresie tradycyjnego zastosowania j\u0119zyk\u00f3w literackich -posiada niew\u0105tpliwie pierwsz\u0105, druga ogranicza si\u0119 w zasadzie do posiadania formy pisanej, trzecia jest ci\u0105gle bardzo p\u0142ynna (nawet dla ortografii), czwarta ograniczona tylko do pewnych gatunk\u00f3w literatury pi\u0119knej, w formie pisanej i deklamowanej, lecz nie og\u00f3lnie m\u00f3wionej. Nie mo\u017cna nawet jeszcze przyjmowa\u0107, \u017ce kaszubszczyzna ju\u017c \u201eze wzgl\u0119du na bogate pi\u015bmiennictwo, jego r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i wysoki poziom literacki, pi\u015bmiennictwo oddaj\u0105ce autentyczny (minimalnie dla cel\u00f3w artystycznych stylizowany) j\u0119zyk tych teren\u00f3w oraz czytywane na ca\u0142ych Kaszubach i dla ca\u0142ych Kaszub przeznaczone, z pewno\u015bci\u0105 wykszta\u0142ci\u0142a typowy j\u0119zyk regionalny\u201d3<\/a><\/sup><\/small>. Tym bardziej mowy nie ma o spe\u0142nieniu wszystkich kryteri\u00f3w stawianych j\u0119zykom literackim przez A. Isa\u010denk\u0119, a wi\u0119c: poliwalencja j\u0119zyka literackiego, tj. obs\u0142ugiwanie wszystkich zakres\u00f3w komunikacji w \u017cyciu spo\u0142eczno\u015bci, wyst\u0119powanie normy we wszystkich p\u0142aszczyznach j\u0119zyka, powszechno\u015b\u0107 u\u017cycia j\u0119zyka przez wszystkich cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci i pe\u0142ne zr\u00f3\u017cnicowanie stylistyczne4<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n Wi\u0105\u017ce si\u0119 to, oczywi\u015bcie, z tym, i\u017c ok. 300 tys. Kaszub\u00f3w m\u00f3wi po kaszubsku, znajduj\u0105c si\u0119 b\u0105d\u017a w sytuacji bilingwizmu, b\u0105d\u017a diglosji. Wobec znikomej znajomo\u015bci odmiany pisanej (literackiej) cz\u0119\u015bciej wyst\u0119puje diglosja. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy bilingwizmem a diglosj\u0105 na Kaszubach do\u015b\u0107 mocno si\u0119 zaciera z powodu: silnej odr\u0119bno\u015bci dialektu i kultury oraz istnienia kaszubszczyzny jako \u015brodka pi\u015bmiennictwa; ponadto dla Kaszub\u00f3w j\u0119zykiem kulturalnym sta\u0142a si\u0119 polszczyzna. Dodatkowo w dziejach kaszubszczyzny (literackiej) j\u0119zyk polski pe\u0142ni\u0142 podobn\u0105 – pozytywn\u0105 i negatywn\u0105 – rol\u0119, jak kiedy\u015b \u0142acina w formowaniu polszczyzny; jej unifikuj\u0105cy wp\u0142yw wzmacniaj\u0105 takie instytucje, jak: Ko\u015bci\u00f3\u0142, administracja, szko\u0142a (o\u015bwiata), pi\u015bmiennictwo (druk).<\/p>\n Kaszubszczyzna literacka wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 na pod\u0142o\u017cu silnie zr\u00f3\u017cnicowanego wewn\u0119trznie dialektu kaszubskiego, kt\u00f3ry jest jedyn\u0105 na Pomorzu kontynuacj\u0105 historycznych dialekt\u00f3w pomorskich i najbardziej odr\u0119bnym dialektem na polskim obszarze j\u0119zykowym. Przynale\u017cno\u015b\u0107 jej do j\u0119zyk\u00f3w zachodnios\u0142owia\u0144skich pozostaje poza wszelk\u0105 dyskusj\u0105, gdy z kolei nie ma zgodno\u015bci (np. S. Ramu\u0142t) co do w\u0119\u017cszej w\u015br\u00f3d nich grupy tzw. lechickich, charakteryzuj\u0105cej si\u0119 m.in. obecno\u015bci\u0105 samog\u0142osek nosowych (np. mi\u00e3so<\/i>, z\u0105b<\/i>), brakiem zmiany g<\/i> na h<\/i> (np. droga<\/i>, tego<\/i>), zachowaniem dz<\/i> z ps. *dj<\/i> i *g\u0301<\/i> (np. ks\u00e3dza<\/i>, nodze<\/i>) czy przeg\u0142osem ps. *\u011b<\/i> na ‘a<\/i> (np. wierz\u00ebc<\/i> : wiara<\/i>) i ps. *\u0119<\/i> na \u01eb<\/i> (por. klic<\/i> obok kl\u0105c : w\u00ebkl\u00e3ti<\/i>). Kaszubszczyzna stanowi\u0142a przej\u015bcie mi\u0119dzy wymar\u0142\u0105 po\u0142abszczyzn\u0105 na zachodzie i polszczyzn\u0105 na wschodzie.<\/p>\n K.C. Mrongowiusz (1764-1855), napomykaj\u0105c o jej podobie\u0144stwie z rosyjskim co do akcentu, uwa\u017ca\u0142, \u017ce w sensie opisowym j\u0119zyk kaszubski, u\u017cywany w Prusach Zachodnich, stanowi dialekt polskiego j\u0119zyka literackiego (hochpolnisch) i jest mu nawet bli\u017cszy ani\u017celi dialekt bawarski lub saski niemieckiemu j\u0119zykowi literackiemu (hochdeutsch)\u201d, ale z punktu widzenia genetycznego uwa\u017ca\u0142 kaszubszczyzn\u0119 za mow\u0119 staropomorsk\u0105, siostr\u0119 po\u0142abskiej. Pogl\u0105d ten wzbogacali Rosjanie I.P. Prejs i A.F. Hilferding, a za nimi inni slawi\u015bci. Hilferding stwierdza\u0142: \u201eJ\u0119zyk polski i j\u0119zyk nadba\u0142tyckich S\u0142owian stanowi\u0142y jedn\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 ga\u0142\u0105\u017a mowy s\u0142owia\u0144skiej, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 lechick\u0105, a kt\u00f3ra rozdzieli\u0142a si\u0119 na dwa narzecza, polskie i nadba\u0142tyckie […]. Dlatego te\u017c panuj\u0105ce w\u015br\u00f3d o\u015bwieconej cz\u0119\u015bci miejscowej ludno\u015bci przekonanie, \u017ce narzecze kaszubskie jest jedynie zniekszta\u0142conym j\u0119zykiem polskim, jest ca\u0142kowicie b\u0142\u0119dne…\u201d5<\/a><\/sup><\/small> Na grunt nauki polskiej idee te przeni\u00f3s\u0142 L. Malinowski (1875), podtrzyma\u0142 je w zasadzie K. Nitsch (1905), ju\u017c po w\u0142asnych badaniach w Luzinie (1901), akcentuj\u0105c jednocze\u015bnie spor\u0105 odmienno\u015b\u0107 kaszubszczyzny od pozosta\u0142ych dialekt\u00f3w na terenie Polski. Pogl\u0105d o przej \u015bciowo\u015bci kaszubszczyzny kontynuowa\u0142 Z. Stieber, a najpe\u0142niejsz\u0105 jego dokumentacj\u0119 zawiera Atlas j\u0119zykowy kaszubszczyzny<\/i> (AJK), opracowany przez zesp\u00f3\u0142 PAN, m.in. H. Popowsk\u0105-Taborsk\u0105, K. Handke, E. Rzetelsk\u0105-Feleszko i J. Zieniukow\u0105.<\/p>\n Nitsch swe zdanie wypowiedzia\u0142 w polemice z F. Lorentzem (por. Nitsch WPP 111 5-48), kt\u00f3ry uzna\u0142 kaszubski – zrazu i s\u0142owi\u0144ski – za samodzielny j\u0119zyk, akceptuj\u0105c stanowisko Ceynowy, teoretycznie uzasadnione i rozwini\u0119te przez Ramu\u0142ta, jednak w Gramatyce pomorskiej<\/i> stwierdzi\u0142: \u201eZgodzi\u0142em si\u0119 z Ramu\u0142tem, ale w mi\u0119dzyczasie doszed\u0142em do przekonania, \u017ce tak nie jest, nie zbli\u017cy\u0142em si\u0119 jednak do wniosk\u00f3w ostatecznych\u201d (LGP 25). Ramu\u0142t w S\u0142owniku<\/i> (zob. R 1) ca\u0142emu j\u0119zykowi pomorskiemu (tj. kaszubszczy\u017anie i po\u0142abszczy\u017anie) przyzna\u0142 stanowisko po\u015brednie mi\u0119dzy polskim a \u0142u\u017cyckimi, kwestionuj\u0105c tym samym klasyfikacj\u0119 j\u0119zyk\u00f3w zachodnios\u0142owia\u0144skich Schleichera, czym wywo\u0142a\u0142 tzw. spraw\u0119 kaszubsk\u0105.<\/p>\n 2. Zasi\u0119g i zr\u00f3\u017cnicowanie j\u0119zyka Kaszub\u00f3w. Grupy lokalne<\/b><\/p>\n Kaszubi zamieszkuj\u0105 dzi\u015b niewielki zwarty obszar (etniczny) Pomorza Gda\u0144skiego. Wis\u0142a jest granic\u0105 wschodni\u0105, zachodni\u0105 uj\u015bcie Pia\u015bnicy do Ba\u0142tyku, po\u0142udniow\u0105 Brda (linia Czersk-Swornegacie), p\u00f3\u0142nocn\u0105 Ba\u0142tyk i p\u0142w. Hel. Nieco Kaszub\u00f3w osiedli\u0142o si\u0119 po 1945 r. w okolicach Bytowa, Miastka i L\u0119borka.<\/p>\n Jest to wschodni skrawek wi\u0119kszego kiedy\u015b (np. w. XII-XIII po Pars\u0119t\u0119 i Ko\u0142obrzeg) terytorium Pomorza, kt\u00f3re ulega\u0142o powolnej germanizacji. Kaszubszczyzna zawsze wykazywa\u0142a wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie, pog\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119 w warunkach izolacji, np. w czasach krzy\u017cackich. Wi\u0119cej wiadomo\u015bci o tym mamy dopiero od czas\u00f3w Ceynowy. Hilferding w po\u0142owie XIX w. podzieli\u0142 kaszubszczyzn\u0119 \u201epo\u0142udnikowo\u201d na: 1. gwar\u0119 pomera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w: a) S\u0142owi\u0144c\u00f3w, np. Wielka Gardna, Kluki, Smo\u0142dzino; b) Kabatk\u00f3w, np. G\u0142\u00f3wczyce, Rowy; dzi\u015b nie istniej\u0105ca; 2. gwar\u0119 pomera\u0144skich Kaszub\u00f3w: a) nad jez. \u0141ebsko, np. Izbica i \u0141eba, b) za Jez. \u0141ebskim, np. Charbrowo, Sarbsk, Osieki, c) w Bytowskiem, np. Byt\u00f3w, Grzmi\u0105ca; ostatnia zachowana cz\u0119\u015bciowo, np. w Czarnej D\u0105browie i Rekowie; 3. gwar\u0119 kaszubsk\u0105.w Prusach Zachodnich, np. \u017barnowiec, Swarzewo, Cha\u0142upy, Wejherowo, Kartuzy, St\u0119\u017cyca, Ko\u015bcierzyna, Le\u015bno, Skarszewo.<\/p>\n Podzia\u0142 ten na pocz\u0105tku XX w. zaktualizowa\u0142 F. Lorentz (LGP 15-22), kt\u00f3ry w obr\u0119bie 2 g\u0142\u00f3wnych obszar\u00f3w: p\u00f3\u0142noc i po\u0142udnie (r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 iloczasem), a zatem \u201er\u00f3wnole\u017cnikowo“, wyodr\u0119bni\u0142 21 grup dialektalnych, a w nich 70 gwar, uwzgl\u0119dniaj\u0105c drobne r\u00f3\u017cnice; ukaza\u0142 je na barwnej mapie i zilustrowa\u0142 tekstami (zob. LTP: \u0142\u0105cznie ok. 1000).<\/p>\n Atlas j\u0119zykowy kaszubszczyzny<\/i> (AJK) oddaje stan z po\u0142owy XX w. i wydziela: 1. archaiczniejsz\u0105 p\u00f3\u0142noc: a) Puckie (Morzanie<\/i>; osobno p\u00f3\u0142wysep Hel: Rybaki<\/i>); b) Puckie i Wejherowskie; pas \u015brodkowy to tzw. Lesacy<\/i>; 2. innowacyjne centrum, m.in. J\u00f3zcy<\/i> inaczej Mucnicy<\/i> (okolice Strzepcza, Mirachowa i Sierakowic); 3. spolonizowane po\u0142udnie, szczeg\u00f3lnie wschodnie. W grupach tych og\u00f3lnie zach\u00f3d jest bardziej archaiczny, w tym te\u017c na po\u0142udniu, ca\u0142y za\u015b wsch\u00f3d innowacyjny.<\/p>\n Wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie j\u0119zykowe i kulturowe Kaszubi sami dostrzegaj\u0105 i wyra\u017caj\u0105 w licznych nazwach podgrup etnicznych. Nazwy te wywodz\u0105 si\u0119: z topografii (Kaszuby<\/i>, Lesacy<\/i>, Zabory<\/i>), od w\u0142a\u015bciwo\u015bci mowy (Bylacy<\/i>, Gachy<\/i>, Krubanie<\/i>, S\u0142owi\u0144cy<\/i>), od zaj\u0119\u0107 (np. Rybacy<\/i> wobec Konicy<\/i>, inaczej Gburzy<\/i>), od ubioru (Kabatcy<\/i>, Mucnicy<\/i>), od stanu spo\u0142ecznego (np. Parciana Szlachta<\/i>) itd. Bylacy<\/i> na pn.-wsch. bylacz\u0105<\/i>, tj. wymawiaj\u0105 \u0142<\/i> jak l<\/i> (np. b\u00e9l<\/i>, b\u00ebla<\/i>, pol. by\u0142<\/i>, by\u0142a<\/i>); P\u00f3\u0142bylacy<\/i>, inaczej Le\u017ccy<\/i> na pn.-zach., u\u017cywaj\u0105cy gwary \u017carnowskiej, cz\u0119\u015bciowo bylacz\u0105, np. le\u017cka<\/i>, pol. \u0142y\u017cka<\/i>; J\u00f3zcy<\/i> na \u015br.-zach. m\u00f3wi\u0105 gw. sierakowsk\u0105; Lesacy<\/i> na \u015br.-wsch. gw. lesack\u0105; Gachy<\/i> na pd.-zach. gwar\u0105 gachowsk\u0105<\/i>; Zaboraki<\/i>, Zaboracy<\/i> lub Krubanie<\/i> na pd.-wsch. gw. zaborsk\u0105<\/i> lub kruba\u0144sk\u0105<\/i>. Wymarli S\u0142owi\u0144cy<\/i> nad jez. Gardno i \u0141ebsko u\u017cywali gw. s\u0142owi\u0144skiej<\/i>, a Kabatkowie<\/i> w par. Cecenowo i G\u0142\u00f3wczyce gw. kabackiej<\/i>.<\/p>\n Podkre\u015bli\u0107 trzeba, \u017ce w obr\u0119bie podgrup (np. Bylacy<\/i>) funkcjonuj\u0105 dalsze podgrupy (Konicy<\/i>, Rybacy<\/i>) i \u017ce ich nazwy nieraz ca\u0142kowicie si\u0119 dubluj\u0105 (np. J\u00f3zcy<\/i> i Mucnicy<\/i>) lub tylko cz\u0119\u015bciowo na siebie nak\u0142adaj\u0105 (np. Parciana Szlachta<\/i> a J\u00f3zcy<\/i>). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych nazw nie jest jednak szerzej u\u017cywana. Powszechna nazwa Kaszuby<\/i> i Kaszubi<\/i> jako nadrz\u0119dna obejmuje ca\u0142y obszar; najprawdopodobniej pochodzi od wyrazu kaszuby \u2018nieg\u0142\u0119bokie wody poro\u015bni\u0119te wysok\u0105 traw\u0105\u2019.<\/p>\n 3. Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny<\/b> (zob. B. Synak)<\/p>\n Kaszubi \u017cyj\u0105 na terenie zamieszka\u0142ym przez ok. 1,2 mln ludno\u015bci, kt\u00f3ra pos\u0142uguje si\u0119 oficjalnie og\u00f3ln\u0105 polszczyzn\u0105, a cz\u0119\u015b\u0107 jednocze\u015bnie – w sytuacjach nieformalnych – swoimi macierzystymi etnolektami: a) przyniesionymi przez migrant\u00f3w z Polski centralnej lub po\u0142udniowej czy kres\u00f3w wschodnich Rzeczypospolitej mi\u0119dzywojennej, b) w\u0142a\u015bciwymi ludno\u015bci autochtonicznej, czyli kaszubskiej, wymieszanej – szczeg\u00f3lnie na obrze\u017cach pd.-wsch. – z Kociewiakami, reprezentuj\u0105cymi mieszane gwary wielkopolsko-mazowieckie, i od pd. Borowiakami, m\u00f3wi\u0105cymi gwarami dialektu wielkopolskiego.<\/p>\n Kaszubi s\u0105 dzi\u015b przewa\u017cnie dwuj\u0119zyczni i od dawna \u017cyj\u0105 w warunkach diglosji (zob. 1.). W okresie zabor\u00f3w (1772-1918) byli nawet tr\u00f3jj\u0119zyczni: w domu i z s\u0105siadami m\u00f3wili po kaszubsku, w Ko\u015bciele (nauka religii, spowied\u017a, modlitwy, pie\u015bni) po polsku, w szko\u0142ach i urz\u0119dach literack\u0105 niemczyzn\u0105; dawniej w kontaktach z osadnikami niemieckimi poznawali dolnoniemieckie gwary.<\/p>\n Na obszarze zwartego osadnictwa po kaszubsku m\u00f3wi (!) nawet do 90 proc. Kaszub\u00f3w, przy czym dla ok. 60 proc. jest to g\u0142\u00f3wny kod, a zatem kaszubszczyzna pe\u0142ni wa\u017cn\u0105 rol\u0119 kulturow\u0105 i komunikacyjn\u0105, nie m\u00f3wi\u0105c o identyfikuj\u0105cej czy emocjonalnej. Powszechnie m\u00f3wi\u0105 tak ludzie starsi i na wsi. M\u0142ode pokolenie, zw\u0142aszcza uczniowie, studenci i inteligencja wiejska unikaj\u0105 kaszubszczyzny, z kolei \u015brednie pokolenie i robotnicy r\u00f3wnie cz\u0119sto u\u017cywaj\u0105 kaszubszczyzny i polszczyzny. Po kaszubsku m\u00f3wi si\u0119 przewa\u017cnie w kontaktach nieoficjalnych na wsi, w rodzinie mi\u0119dzy dziadkami i rodzicami czy ma\u0142\u017conkami, rzadko z najm\u0142odszymi. M\u0142ode pokolenia poznaj\u0105 \u015bwiat zasadniczo w j\u0119zyku polskim. Dzieci ucz\u0105 si\u0119 nieraz potem kaszubszczyzny od r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Ca\u0142kiem inna jest sytuacja literackiej kaszubszczyzny, o czym ni\u017cej.<\/p>\n 4. Etapy ewolucji kaszubszczyzny literackiej<\/b><\/p>\n Do pierwocin literackiej kaszubszczyzny zaliczy\u0107 mo\u017cna ju\u017c dwa przek\u0142ady z Pomorza Zachodniego: a) pastora z Bytowa, Szymona Krofeja Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich m\u0119zow. Z niemieckiego w slawi\u0119sky j\u0119zik wilozone…<\/i> (1586), wzorowane na V. Babsta Geystliche Lieder<\/i> (1545); b) pastora ze Smo\u0142dzina, Micha\u0142a Pontanusa Ma\u0142y Catechism D. Marcina Luthera Niemiecko-W\u00e1ndalski \u00e1bo S\u0142owi\u0119ski to jest\u00e1 z Niemieckiego j\u0119zyk\u00e1 w S\u0142owi\u0119ski wyst\u00e1wion…<\/i> (1643), w kt\u00f3rym s\u0105 nadto psalmy i pasja, a ca\u0142a ksi\u0105\u017cka, przeznaczona dla pastor\u00f3w, jest dwuj\u0119zyczna: niemiecka i kaszubska. Drugie wydanie z 1758 r. zosta\u0142o gruntownie zmodernizowane j\u0119zykowo; na nim oparte jest wydanie Mrongowiusza (1828), do kt\u00f3rego nawi\u0105za\u0142 potem Ceynowa, tworz\u0105c Pjnc g\u0142ovnech w\u00f3ddza\u0142ov Evangjelickjeho Katechizmu<\/i> (1861).<\/p>\n Tytu\u0142y Krofeja i Pontanusa podkre\u015blaj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 od polskokatolickiego j\u0119zyka ko\u015bcielnego. Istnieje te\u017c pogl\u0105d, \u017ce reprezentuj\u0105 one \u00f3wczesn\u0105 polszczyzn\u0119 p\u00f3\u0142nocnopolsk\u0105 z licznymi cechami kaszubskimi: fonetycznymi, fleksyjnymi i s\u0142ownikowymi. Podobne s\u0105 zdania o j\u0119zyku innych zabytk\u00f3w tzw. kaszubskich, jak np. Perykopy smo\u0142dzi\u0144skie<\/i> (1770), \u015apiewnik starokaszubski<\/i> czy Przysi\u0119gi s\u0142owi\u0144skie z Wierzchocina<\/i> (1725).<\/p>\n Na Pomorzu Gda\u0144skim elity kaszubskie rozwijaj\u0105 odmian\u0119 pisan\u0105 kaszubszczyzny ju\u017c 150 lat, staraj\u0105c si\u0119 (np. Derdowski, Majkowski) pogodzi\u0107 to z dominacj\u0105 oficjalnego j\u0119zyka polskiego w \u017cyciu publicznym (w Ko\u015bciele nawet w okresie zaboru), pa\u0144stwowo\u015bci polskiej (czy pruskiej od 1772 do 1918 r.) i atrakcyjniejsz\u0105 kultur\u0105 polsk\u0105. W tej ewolucji wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna kilka okres\u00f3w, zwi\u0105zanych z grupami pisarskimi i charakterystycznymi sposobami podej\u015bcia do j\u0119zyka i jego wzbogacania, a tak\u017ce stosunkiem do pisowni.<\/p>\n 4.1.<\/b> Florian Ceynowa<\/b> uzna\u0142 kaszubszczyzn\u0119 za odr\u0119bny j\u0119zyk, u\u017cywaj\u0105c go jako \u015brodka pi\u015bmiennictwa, tworz\u0105c alfabet i pr\u00f3bki r\u00f3\u017cnych tekst\u00f3w, jak: etnograficzne, np. Szczodr\u00e1ki<\/i>6<\/a><\/sup><\/small> (1843), Zv\u00e9czaje \u00e9 w\u00f3b\u00e9czaje Kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskjeho narod\u00e9<\/i> (1862); historyczne, np. Kile s\u0142ov w\u00f3 Kaszebach e jich zemi<\/i> (1850); publicystyczne, np. Kaszebji do P\u00f3lochov i W\u00f3 narodowosce, a w\u00f3 m\u00f3vje<\/i> (1850); popularnonaukowe, np. X\u0105\u017ceczka dlo Kaszebov<\/i>; medyczne, np. Dorade Lekarzkje…<\/i> (1862) i literackie, np. Rozmowa P\u00f3locha s Kaszeb\u0105<\/i> (1850) i Rozm\u00f2va Kasz\u00e9b\u00e9 s P\u00f2l\u00f4ch\u0119<\/i> (1862), t\u0142umaczenia A. Puszkina Z m\u00f2skj\u00e8vsk\u00f2r\u00e9skj\u00e9ho w\u00f2 r\u00e9b\u00f4ku \u00e9 ribce<\/i> i F. Tiutczewa Vjekovati li nam v razlukje<\/i> czy rozprawki M\u00f3je sp\u00f3strze\u017cenjo prze przezeranju wuvog Ismaela Sreznjevskjeho nad m\u00f3v\u0105 Kaszebsk\u0105<\/i>. Wiele materia\u0142\u00f3w przekaza\u0142 we w\u0142asnym zbiorze-periodyku Sk\u00f4rb Kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskj\u00e8 m\u00f2w\u00e9<\/i> (1866-1868), m.in. Pirszi t\u00e9s\u0105c kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskjch g\u00f4dk<\/i> [przys\u0142\u00f3w]. Pisa\u0142 m.in.: \u201eMe Kaszebji godome m\u00f3v\u0105 S\u0142ovjansk\u0105, to je: p\u00f3dobn\u0105 jak P\u00f3losze, Serb\u00f3vje \u0141u\u017canamji zv\u0105ni\u201d czy \u201eJe ju wield\u017ci czas, ab\u00e9 \u017c\u00f3den Kasz\u00ebba s\u0119 nie wstidz\u00e9\u0142 po kasz\u00e9bsku gadac\u201d. Mia\u0142o si\u0119 to przyczyni\u0107 do odrodzenia Kaszub. Sw\u00f3j Zar\u00e9s do Grammatikj Ka\u0161\u00e9bsko-S\u0142ovjnskj\u00e8 M\u00f2v\u00e9<\/i> (Pozna\u0144 1879)7<\/a><\/sup><\/small> poprzedzi\u0142 przys\u0142owiem \u201eJak hto m\u00f3\u017ce, Tak B\u00f2ga hv\u00e1li\u201d.<\/p>\n J\u0119zyk pism Ceynowy pokrywa si\u0119 w du\u017cym stopniu z mow\u0105 jego wsi rodzinnej S\u0142awoszyno (Puckie), ale og\u00f3lnie reprezentuje mow\u0119 wykszta\u0142conego na polskich wzorach j\u0119zykowych kaszubskiego inteligenta, kt\u00f3ry z literackiej polszczyzny przechodzi na swoj\u0105 mow\u0119 rodzinn\u0105. Niekt\u00f3re p\u00f3\u0142nocnokaszubskie znamiona lokalne u niego pozosta\u0142y, zw\u0142aszcza s\u0142ownikowe, r\u00f3wnowa\u017cone jednak licznymi polonizmami, gdy samej kaszubsko\u015bci dowodzi w\u0142asna pisownia, niweluj\u0105ca – jak ka\u017cda ortografia – wiele osobliwo\u015bci fonetycznych.<\/p>\n Ceynowa zna\u0142 stanowisko Mrongowiusza czy slawist\u00f3w P. \u015aafar\u00edka, I. I. Sriezniewskiego, potem Hilferdinga, F. Miklosicha i A. Schleichera8<\/a><\/sup><\/small> w kwestii kaszubskiej. Zda\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce z \u201eprzej\u015bciowo\u015bci\u201d czy ; \u201ewtopienia\u201d kaszubszczyzny w polszczyzn\u0119 i po\u0142abszczyzn\u0119 jego macierzyst\u0105 mow\u0119 wydoby\u0107 mo\u017ce stworzenie pi\u015bmiennictwa, pisa\u0142 bowiem m.in.: \u201eTo je rzecz zveczajno, \u017ce lud, chteri njimo v sw\u00f3ji m\u00f3vje x\u0105szk drekov\u0105nech, vsz\u0119dze jednako nje godo, jeno s\u0119 verobjaj\u0105 dialekte pod\u0142ug w\u00f3bcowanjo. Religijo mo tu vjelgi vp\u0142iv e p\u00f3dtim vzgl\u0119d\u0119 tw\u00f3rzi Vejherovo njibe centrum dlo Kaszub veznanja katoleckjeho; mnjesze w\u00f3dcenjo p\u00f3kozej\u0105 s\u0119 p\u00f3d\u0142ug parafiji; w\u00f3soblevje wu Kaszebov veznanjo evanjelickjeho na P\u00f3m\u00f3rzu, tak maj\u0105 w\u00f3nji v parafiji Szme\u0142dzinski w\u00f3ko\u0142o Gardejskieho jezora v w\u00f3kregu S\u0142epskim grep\u0119 sobje v\u0142oscevech verazov. V njechterech stronach zos barzo przecigaj\u0105, jak to mjedze K\u00f3scerzen\u0105, Betov\u0119 e Ch\u00f3jnjicamji, w\u00f3soblevje v parafiji B\u00f3rzeszkovski […] Nolepji zach\u00f3va s\u0119 m\u00f3va Kaszebsko nad granc\u0105 njinjesze P\u00f3m\u00f3raniji e teraznjeszech Pres Zach\u00f3dnech…\u201d9<\/a><\/sup><\/small><\/p>\n 4.2.<\/b> Hieronim Derdowski<\/b> (1852-1902) z Wiela to pierwszy literat kaszubski, kt\u00f3ry kontynuowa\u0142 ide\u0119 Ceynowy pisania po kaszubsku, inaczej jednak widz\u0105c relacje mi\u0119dzy kaszubszczyzn\u0105 i polszczyzn\u0105, pisa\u0142 bowiem: \u201eKaszubom, kt\u00f3rych narzecze jest tylko s\u0142abym odcieniem gwary mazowieckiej w\u0142a\u015bciwie osobnej literatury nie potrzeba. M\u00f3wi\u0105c pacierz, staraj\u0105 si\u0119 go wymawia\u0107 jak najczy\u015bciej po polsku […] Ale mo\u017cna by jednak […] jak to czyni\u0105 Niemcy w narzeczu plattdeutsch, podejmowa\u0107 dalej rozpocz\u0119t\u0105 prac\u0119 nad piel\u0119gnowaniem tego j\u0119drnego narzecza…\u201d Wy\u017cej ceni\u0142 polszczyzn\u0119, ale w celach artystycznych u\u017cywa\u0142 te\u017c kaszubszczyzny, w miar\u0119 ujednoliconej, by j\u0105 wszyscy zaakceptowali. Wyja\u015bnia to sens dwuwersu: \u201eAle ma le mow\u0119 nasz\u0105 serdecznie kochejma I po polsku coroz lepi godac s\u0119 starejma\u201d (O panu Czorli\u0144scim…<\/i>) – czy wersu w tzw. kaszubskim hymnie: \u201ePolsko wiara, polsko mowa nigde nie zadzinie\u201d (Tam, gdze Wis\u0142a…<\/i>).<\/p>\n \u0141\u0105czy\u0142 kaszubszczyzn\u0119 tylko z literatur\u0105. Wersji literackiej kaszubszczyzny Ceynowy nie zaakceptowa\u0142, gdy\u017c by\u0142a zbyt p\u00f3\u0142nocna i jednocze\u015bnie \u201esztucznie\u201d polonizuj\u0105ca, a w\u0142a\u015bnie przez to dla Kaszub\u00f3w niezrozumia\u0142a i \u201eobca\u201d. Zbli\u017cy\u0142 j\u0105 do swej gwary wielewskiej, \u0142atwiejszej i \u201enaturalniej spolonizowanej\u201d, w\u0142\u0105czaj\u0105c do niej elementy innych gwar. Pisa\u0142 o sobie tak: \u201eAutor, u\u017cywaj\u0105c […] gwary z okolic Chmielna, pogodzi\u0142 gwar\u0119 kaszubsk\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105 z po\u0142udniow\u0105, a nadto stara\u0142 si\u0119, jak wida\u0107 z jego utworu, dobiera\u0107 w r\u00f3wnej mierze tyle wyraz\u00f3w i form z gwary nadmorza, ile z gwary mieszka\u0144c\u00f3w z powiatu ko\u015bcierskiego, cz\u0142uchowskiego i chojnickiego. Chcia\u0142 snad\u017a w ten spos\u00f3b stworzy\u0107 jedno\u015b\u0107 w narzeczu kaszubskim, nada\u0107 mu tak\u0105 form\u0119, aby ka\u017cdy Kaszuba uzna\u0142 to za swoj\u0105 mow\u0119 i zrozumia\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 tak napisan\u0105\u201d. Jego pr\u00f3b\u0119 kaszubszczyzny zaakceptowali nast\u0119pcy.<\/p>\n Poza poematem O panu Czorli\u0144scim co do Pucka po sece jacho\u0142<\/i> (1880) – z dwuwierszem: Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polsci<\/i> – napisa\u0142 po kaszubsku Kaszube pod Widnem<\/i> (1883) i Jasiek z Knieji<\/i> (1885), a po polsku z kaszubskimi dialogami Walek na jarmarku<\/i> (1883). Na emigracji wydawa\u0142 pismo \u201eWiarus\u201d i opublikowa\u0142 m.in. zbiorek przys\u0142\u00f3w pt. N\u00f3rcyk kaszub\u015bci<\/i> (1897), wznowiony w innym uk\u0142adzie i ortografii (2001).<\/p>\n 4.3.<\/b> Na M\u0142odokaszub\u00f3w<\/b> wp\u0142yn\u0105\u0142 S\u0142ownik<\/i> S. Ramu\u0142ta (R I), wyra\u017caj\u0105cy pogl\u0105dy Ceynowy, ale preferuj\u0105cy odmian\u0119 \u015brodkowokaszubsk\u0105, co przej\u0105\u0142 Majkowski, ujmuj\u0105cy zwi\u0105zane z tym og\u00f3lne dylematy tak: \u201eNarzecze nasze powinno zawsze do j\u0119zyka literackiego sta\u0107 w roli narzecza. Dlatego j\u0119zykiem ko\u015bcielnym pozosta\u0107 winien, jak dotychczas przez d\u0142ugie wieki, j\u0119zyk literacki polski. J\u0119zykiem naukowym, j\u0119zykiem wiec\u00f3w, jak dotychczas, b\u0119dzie j\u0119zyk polski, jako wyraz naszej solidarno\u015bci narodowej z ca\u0142\u0105 Ojczyzn\u0105. Natomiast pi\u0119kne nasze narzecze wielkie pole zastosowania mie\u0107 mo\u017ce w literaturze pi\u0119knej, w ba\u015bni i pie\u015bni, w teatrze amatorskim…\u201d<\/p>\n Tworzyli przede wszystkim poezj\u0119, np. Aleksander Majkowski Spiewe i frant\u00f3wci<\/i> (1905), Jan Karnowski N\u00f4wotn\u00ea Spi\u00e9w\u011b<\/i> (1910), Leon Heyke Piesnie p\u00f3\u0142nocny<\/i> (1911-1912) i poemat Dobrogost i Mi\u0142os\u0142awa<\/i> (1923-1939, 1999). Karnowski poza tym zostawi\u0142 humoreski Sowizdrz\u00f4\u0142 u Kr\u00ebban\u00f3w i Kr\u00ebban\u00eb w labece<\/i> (druk 1983), a Majkowski najwi\u0119kszy kaszubski utw\u00f3r \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> (1938). Karnowski-liryk wypowiada\u0142 si\u0119 w kaszubszczy\u017anie okolic Brus:<\/p>\n Doko\u0142a Brus\u00f3w, w cali ti str\u00f3nie Tu jesz wiek\u00f3w nieszczesn\u00e9 s\u0119cie (Brusk\u00f4 mowa<\/i>)<\/p>\n Na Goethem oparty jest jego wiersz Zn\u00f4sz t\u00eb ten kr\u00f4j <\/i>. Heyke tworzy\u0142 wiersze historyczne i patriotyczne, np. Swiat kasz\u00ebbsczi. Pi\u0119knie wyra\u017ca\u0142 erotyczn\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107:<\/p>\n Pod\u00f4j r\u0119k\u0119, zdrz\u00eb mie w ocz\u00eb, (R\u00f4j na zemi<\/i>)<\/p>\n Jako pierwszy poeta pisa\u0142 p\u00f3\u0142nocn\u0105 kaszubszczyzn\u0105 lesack\u0105.<\/p>\n Majkowski przej\u0105\u0142 zrazu (Jak w Kosc\u00e9rznie koscelnygo obrele…<\/i>, 1899) model Derdowskiego wraz z zakresem funkcjonowania, ale zarzuci\u0142 go w Remusie<\/i>, tworz\u0105c dla\u0144 nowy j\u0119zyk, bliski ju\u017c Zrzesze\u0144com. M\u0142odokaszubi w formowaniu odmiany og\u00f3lnej kaszubszczyzny wyzyskali do\u015bwiadczenia Ceynowy i Derdowskiego, co wida\u0107 m.in. w pisowni, w kt\u00f3rej odr\u0119bne litery stosowali dla unikni\u0119cia dwuznaczno\u015bci (np. jem<\/i> : j\u00e9m<\/i> : jim<\/i>), jak potem Zrzesze\u0144cy. W ich j\u0119zyku literackim zna\u0107 jeszcze cechy kaszubszczyzny domowej. Tylko Majkowski – pod wp\u0142ywem radykalniejszych Zrzesze\u0144c\u00f3w – stworzy\u0142 j\u0119zyk niezale\u017cny od kaszubszczyzny m\u00f3wionej okre\u015blonych stron. Dominuj\u0105 u niego cechy kaszubszczyzny na po\u0142udniowy zach\u00f3d od Kartuz i okolic Ko\u015bcierzyny, celowo przez pisarza wzbogacane o w\u0142a\u015bciwo\u015bci innych okolic.<\/p>\n Powie\u015b\u0107 \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> – polskie t\u0142umaczenie L. B\u0105dkowski (1966), niemieckie E. Brenner (1988) i francuskie J. Dera-Fischer (1992) – to literacki przewodnik po Kaszubach. Wpleciono do niej wiele poda\u0144 (np. o \u015bpi\u0105cym wojsku), ba\u015bni (o zapad\u0142ym zamku i kr\u00f3lewionce<\/i>, z kt\u00f3r\u0105 zwi\u0105zano zjawy: Strach, Trud, Niewarto) i zwyczaj\u00f3w kaszubskich. W por\u00f3wnaniu z \u201eludowym“ poematem Derdowskiego, kt\u00f3ry tylko bawi\u0142, proza ta ma wyra\u017ane funkcje dydaktyczne, zach\u0119ca do zachowania dziedzictwa ojc\u00f3w, do wyzwolenia Kaszub od Sm\u0119tka. Oto fragment:<\/p>\n Jak prz\u00ebsz\u0142a njedzela, tak naszi szl\u00eb do Lipna do kosco\u0142a. Le Marcijanna wosta\u0142a 4.4.<\/b> Perspektyw\u0119 ukszta\u0142towania kaszubszczyzny literackiej, wzmacniaj\u0105cej jej swoiste cechy, dawa\u0142a wersja Zrzesze\u0144c\u00f3w<\/b>10<\/a><\/sup><\/small>, stoj\u0105cych jak Ceynowa (i Ramu\u0142t) na stanowisku j\u0119zykowej odr\u0119bno\u015bci kaszubszczyzny. Aleksander Labuda pisa\u0142: \u201eNie jeden dialekt, ale wszystkie w\u0142a\u015bciwo\u015bci wszystkich dialekt\u00f3w powinna uwzgl\u0119dnia\u0107 literacka kaszubszczyzna\u201d (1939), a Jan Trepczyk dodawa\u0142: \u201eA przecie\u017c kaszubszczyzna nie jest \u017cadn\u0105 popsut\u0105 gwar\u0105 polsk\u0105 czy upstrzon\u0105 niemczyzn\u0105, lecz oryginaln\u0105 mow\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105 […] Ka\u017cdym utworem staram si\u0119 podkre\u015bla\u0107 charakterystyczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci […] Dobieram s\u0142ownictwo wy\u0142\u0105cznie kaszubskie, aby uchroni\u0107 je od zapomnienia […]\u201d (Moje \u017cycie<\/i>).<\/p>\n Pracowali nad jej og\u00f3ln\u0105 odmian\u0105, maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce pr\u00f3by Derdowskiego i Majkowskiego wyros\u0142y na pod\u0142o\u017cu m\u00f3wionej ma\u0142o reprezentatywnej kaszubszczyzny po\u0142udniowej. Wywodz\u0105c si\u0119 z pogranicza centrum i p\u00f3\u0142nocy, preferowali cechy p\u00f3\u0142nocnokaszubskie, a w rzeczywisto\u015bci te\u017c u\u017cywali przede wszystkim swojej kaszubszczyzny domowej. Wprowadzali do niej formy sztuczne czy neologizmy fonetyczne, s\u0142owotw\u00f3rcze i s\u0142ownikowe, nawi\u0105zuj\u0105ce do stanu w archaicznej kaszubszczy\u017anie p\u00f3\u0142nocnej. Oto fragment z Kasz\u00ebbsczi Bibl\u00ebji<\/i> Gruczy z r\u00f3wnoczesnym przek\u0142adem Swi\u0119tich Pismi\u00f3n Nowego Testame\u0144tu<\/i> E. Go\u0142\u0105bka:<\/p>\n [Grucza:]<\/p>\n Czej mrzita, nje mdz\u00ebta \u00f2st\u00e3pja\u0142i jak ch\u00ebbnjic\u00eb. Onji stroj\u0105 k\u00f2m\u00f9dn\u00e9 mjin\u00eb, co b\u00eb l\u00ebdz\u00f3m pokazac, \u017ce onji mrz\u0105… Mt 6,16.<\/small><\/p>\n A taczi je \u00f2bs\u0105d: Wjidnj\u00f4 prz\u00ebsz\u0142a na swjat, le l\u00ebdze wjici so w\u00f4\u017c\u00ebl\u00eb cem\u017ce, njigl\u00eb wjidnj\u00e3, ji\u017ce j\u00ebch spraw\u00eb be\u0142\u00eb z\u0142\u00e9. Wszeden, co zle robji, m\u00f4 w z\u00f4wjisc\u00eb wjidnj\u00e3 i nje jidze do wjidnje, \u017ceb\u00eb nje b\u00eb\u0142\u00eb zganjon\u00e9 jeg\u00f2 spraw\u00eb. Chto jidze za pr\u00f4wd\u0105, nen jidze do wjidnje, \u017ceb\u00eb s\u00e3 p\u00f2k\u00f4za\u0142o, \u017ce jeg\u0148 spraw\u00eb s\u0105 zdzejan\u00e9 w B\u00f2g\u00f9. J 3,19-21.<\/p>\n Nen, chto m\u00f4 na\u00f2\u017cen\u0105, je na\u00f2\u017cenim, a dr\u00ebszni na\u00f2\u017cenig\u00f2, co stoji i cz\u00ebje G\u00f2, ceszi s\u00e3 n\u00f4wjiksz\u0105 redosc\u0105 z na\u00f2\u017cenig\u00f2 w\u00f2\u0142anj\u00f4. A tak m\u00f2ja \u00f9cecha je b\u00f2kadn\u00f4… J 3,29.<\/p>\n [Go\u0142\u0105bek:]<\/p>\n Cziej wa poscyta, nie b\u0105dzta nas\u0119piony, jakno falsziwcowie; oni komudz\u0105 s\u0119 na twarz\u00eb, \u017ceb\u00eb pok\u00f4zac l\u00ebdz\u00f3m, \u017ce posc\u0105. A s\u0105d zan\u00f4l\u00e9g\u00f4 na tim, \u017ce wid przeszed\u0142 na swiat, ale l\u00ebdze umi\u0142owel\u00eb cemnic\u0119 bar\u017ci od widu, bo jich uczinczi b\u00eb\u0142\u00eb l\u00ebch\u00e9. Bo ko\u017cdi, chto s\u0119 dopuszcziw\u00f4 nie godz\u00ebwot\u00eb, ni mo\u017ce zgarac na wid \u00eb nie jidze do widu, cob\u00eb jego uczinczi nie b\u00eb\u0142\u00eb pot\u0119pione.<\/small><\/p>\n Nen, chto m\u00f4 oblubienic\u0119, je oblubi\u00e9\u0144c\u0119, a dr\u00ebch oblubi\u00e9\u0144ca, co stoji \u00eb go s\u0142\u00ebch\u00f4, ceszi s\u0119 calim serc\u0119, cziej cz\u00ebje g\u0142os oblubie\u0144ca. A na moja ucecha ju s\u0119 zjisc\u00eb\u0142a.<\/p>\n Wok\u00f3\u0142 pisma \u201eZrzesz Kaszebsk\u00f4\u201d (1933-1939) byli skupieni: Aleksander Labuda (1902-1981), Jan Trepczyk (1907-1989), Jan Rompski (1913-1969) i Franciszek Grucza (1911-1993). Ich teoretyk Stefan Bieszk (1895-1964), opiewaj\u0105cy uroki swej tatcz\u00ebzn\u00eb<\/i> w Sonetach kaszubskich<\/i> (1975, 1986), stworzy\u0142 w\u0142asn\u0105 ortografi\u0119 (1959), postuluj\u0105c oparcie j\u0119zyka literackiego na dialektach zawieraj\u0105cych najwi\u0119cej cech charakterystycznych i w ostatnich dziesi\u0119cioleciach naj\u017cywotniejszych w tw\u00f3rczo\u015bci, \u201ea jest to grupa dialekt\u00f3w centralnych zachodnich\u201d.<\/p>\n D\u0142ugo wyznaczali kierunek ewolucji kaszubskiego j\u0119zyka literackiego, wp\u0142ywaj\u0105c na wyrazisto\u015b\u0107 stanowiska M\u0142odokaszub\u00f3w i przeciwstawnych im pisarzy z kr\u0119gu \u201eKleki\u201d. Pozostawili sporo znacz\u0105cych dzie\u0142, np. zbi\u00f3r popularnych i aktualnych felieton\u00f3w spo\u0142eczno-politycznych Labudy Gucz\u00f3wMack g\u00f4d\u00f4<\/i>, pie\u015bni Kaszebskji Pjesnj\u00f4k<\/i> (1935) i Lec\u00eb choranko<\/i> [Le\u0107 pie\u015bni] (1980) oraz wiersze, np. tomik Odecknieni\u00e9<\/i> (1977) Trepczyka, t\u0142umaczenie Kasz\u00ebbsczi Bibl\u00ebji<\/i> Gruczy (1992), szczeg\u00f3lnie za\u015b s\u0142owniki Labudy (1960, 1981) i S\u0142ownik polsko-kaszubski<\/i> Trepczyka (1994).<\/p>\n Labuda tak uj\u0105\u0142 ewolucj\u0119 j\u0119zyka: ,,…mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o literackiej kaszubszczy\u017anie dziel\u0105cej si\u0119 na wybitnie gwarow\u0105 i og\u00f3ln\u0105. Pierwsza r\u00f3\u017cni si\u0119 od drugiej tym, \u017ce uwzgl\u0119dnia wszystkie dodatnie w\u0142a\u015bciwo\u015bci wszystkich gwar […] Znacz\u0105c\u0105 cech\u0105 tej drugiej jest tak\u017ce jej wi\u0119ksza odr\u0119bno\u015b\u0107 w stosunku do literackiej polszczyzny […] Inni pisarze zdo\u0142ali si\u0119 wznie\u015b\u0107 ponad gwar\u0119 rodzinn\u0105 i tworz\u0105 w og\u00f3lnej kaszubszczy\u017anie, czemu pocz\u0105tek dali znani literaci […] Dzie\u0142o Majkowskiego pt. \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> jest klasycznym przyk\u0142adem prozy w\u0142a\u015bciwie literackiej, a Nowotn\u00e9 spi\u00e9w\u00eb<\/i> Budzysza – poezji. Wzoruj\u0105 si\u0119 na nich pisarze m\u0142odszego pokolenia, jak Jan Trepczyk, Jan Rompski i inni, skupiaj\u0105cy si\u0119 naoko\u0142o czasopisma \u00abZrzesz Kasz\u00ebbsk\u00f4\u00bb, kt\u00f3rej teksty zas\u0142uguj\u0105 na miano kaszubszczyzny og\u00f3lnej, czyli w\u0142a\u015bciwie literackiej…\u201d 11<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n L\u0119k o los j\u0119zyka przewija si\u0119 u Jana Rompskiego (Wi\u00e9rzte<\/i> 1980), np.:<\/p>\n Ko wsz\u00ebtczi\u00e9 spin\u00f4 ch\u00ebcze, wsz\u00ebtczi\u00e9 grzebie (Apartn\u00f4<\/i> [osobliwa] fuga<\/i>).<\/p>\n J\u0119zyk ich budzi\u0142 sprzeciw w kr\u0119gu \u201eKleki\u201d: \u201ewiele Kasz\u00ebb\u00f3w muszi so tiaro g\u0142owic nad odcz\u00ebtanim niejedn\u00ebch w\u00ebraz\u00f3w \u00abczesko-s\u0142owia\u0144scz\u00e9go\u00bb pochodzeni\u201d (F. Schroeder), czy: \u201ePrzy pomocy naci\u0105ganych form, pokracznej pisowni, doboru nieznanych powszechnie lub ma\u0142o u\u017cywanych wyraz\u00f3w, szczeg\u00f3lnie w j\u0119zyku polskim (literackim), […] usi\u0142uj\u0105 stworzy\u0107 pozory wielkiej odmienno\u015bci od poprawnej polszczyzny – nowy j\u0119zyk\u201d (F. S\u0119dzicki). Tak zwanych \u201eklekowc\u00f3w\u201d \u0142\u0105czy\u0142o bowiem uznawanie kaszubszczyzny za dialekt, \u201ewyciszanie\u201d odr\u0119bno\u015bci, pisownia zbli\u017cona do polskiej – ustalona przez Roppla (1939) – i j\u0119zyk powszechnie zrozumia\u0142y, z wyra\u017anymi \u015bladami polszczyzny; oddawa\u0142 on mow\u0119 przeci\u0119tnego inteligenta-Kaszuby, zachowuj\u0105cego jedynie niekt\u00f3re w\u0142a\u015bciwo\u015bci mowy rodzinnej.<\/p>\n Z pismem \u201eKleka\u201d (1937-1939) z\u0142\u0105czyli si\u0119 m.in. dwaj pisarze pochodz\u0105cy z p\u00f3\u0142nocy: Leon Roppel (1912-1978) z Wejherowa, kt\u00f3rego wiersze zebrano w ksi\u0105\u017cce Nasze stron\u00eb<\/i> (1955) i tomiku Z piesni\u0105 do Cebie jidzema, Mate\u0144ko<\/i> (1988); zbiera\u0142 te\u017c przys\u0142owia Z ksi\u0119gi m\u0105dro\u015bci Morzan<\/i> (1965) i zagadki Orzech\u00eb do ucech\u00eb<\/i> (1956); – i J\u00f3zef Ceynowa (1905-1991) z Po\u0142czyna w Puckiem, uprawiaj\u0105cy zaanga\u017cowan\u0105 poezj\u0119, np. tomik Z Tatcz\u00ebzn\u00eb<\/i> (1981), i proz\u0119, np. Ur\u00ebnamle [Zapasy pasterzy] (1982) m.in. dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, np. Skarb i moc. Bajki puckie<\/i> (1975). W wierszu Mowa moj\u00f4<\/i> czytamy:<\/p>\n Chcel\u00eb t\u00e9\u017c i ce ugr\u0119dz\u00ebc, 4.5.<\/b> Typ j\u0119zyka zbli\u017cony do Remusa<\/i> Majkowskiego i Zrzesze\u0144c\u00f3w kontynuuj\u0105 pisarze wsp\u00f3\u0142cze\u015bni<\/b>, jak np. Antoni Pepli\u0144ski (1918-1995) z Wielkiego Kli\u0144cza, Alojzy Nagel (1930-1998) z Kielna, Jan Drze\u017cd\u017con (1937-1992) z Domatowa, Jan Piepka (1926-2001) z \u0141ebna, Marian Selin (ur. 1937) z Jastarni, Stanis\u0142aw Pestka (ur. 1929) z Rolbika i Eugeniusz Go\u0142\u0105bk (ur. 1949) z Osowej. Wykazuj\u0105 og\u00f3lnie pr\u00f3b\u0119 pogodzenia dw\u00f3ch poprzednich kierunk\u00f3w rozwoju j\u0119zyka \u201eZrzeszy\u201d i \u201eKleki\u201d, przy czym zna\u0107 w nim cechy ich domowej mowy.<\/p>\n Analiza tekst\u00f3w Stanis\u0142awa Jankego (ur. 1956) z Lipusza (po\u0142udnie) i Jana Walkusza (ur. 1955) z Klukowej Huty (centrum) – wykazuje spore unormowanie 1. w fonetyce cechy p\u00f3\u0142nocne, np. typ parmi\u0144<\/i>; typ cygnie<\/i>; typ zw\u00f3n<\/i>, p\u0119zel<\/i>; 2. w odmianie i s\u0142owotw\u00f3rstwie formy \u015brodkowe i p\u00f3\u0142nocne, wzmacniane na\u015bladownictwem Zrzesze\u0144c\u00f3w, np. przymiotnikowa odmiana typu k\u00f3zani\u00e9go<\/i>, zaimek nen<\/i>, tryb rozkazuj\u0105cy z -i\/\/-\u00eb<\/i> typu ko\u017c(\u00eb)<\/i>; 3. wp\u0142yw kaszubszczyzny Zrzesze\u0144c\u00f3w, zw\u0142aszcza w s\u0142ownictwie, np. dob\u00ebc<\/i> \u2018wygra\u0107\u2019, farwa<\/i>, mi\u0142ota<\/i>, pojuga<\/i> \u2018wolno\u015b\u0107\u2019, smrok<\/i>, stalata<\/i>, tatcz\u00ebzna<\/i>, ub\u00ebtk<\/i> \u2018spok\u00f3j\u2019 (Janke), ajtakowac s\u0119<\/i> \u2018k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119\u2019, b\u00eblny<\/i> ‘dobry’ bi\u00f4tka<\/i> \u2018walka\u2019 (Walkusz); u obu np. cz\u00f4\u0142n<\/i>, jiwer<\/i> \u2018k\u0142opot\u2019, sn\u00f4\u017ci<\/i> \u2018pi\u0119kny\u2019, stanica<\/i> ‘sztandar’, stolem<\/i> \u2018olbrzym\u2019, szt\u00f4\u0142t<\/i>; 4. cechy kaszubszczyzny domowej wi\u0119ksze u Walkusza, np. c\u00ebskany<\/i>, ma\u0142i<\/i>, stari<\/i>, gri\u017cla<\/i> \u2018gruda\u2019, tryb rozkazuj\u0105cy bez -i\/\/-\u00eb<\/i> : k\u00f4\u017c<\/i> (Janke np. c\u00ebsk\u00f3ny<\/i>, m\u00f4\u0142i<\/i>, st\u00f4ri<\/i>, rozka\u017c\u00eb<\/i>, gru\u017cla<\/i>), mniejsze u Jankego, np. czuc<\/i>; 5. wi\u0119kszy wp\u0142yw polszczyzny u Walkusza, np. jask\u00f3\u0142ka<\/i>, korzisc<\/i>, t\u0119skni\u0105czka<\/i>, z\u00e9gar<\/i>, typ znaj\u0105c<\/i> (Janke np. wzerajc\u00eb<\/i>).<\/p>\n Nieco eksperymentu wykazuje j\u0119zyk Pestki (z po\u0142udnia), gdy Selin u\u017cywa niemal autentycznej gwary jastarnickiej, nawi\u0105zuj\u0105c tym sposobem do prozaik\u00f3w p\u00f3\u0142nocnokaszubskich z Drze\u017cd\u017conem na czele, kontynuatorem j\u0119zyka prozy Alojzego Budzisza (1874-1934) ze \u015awiecina, kt\u00f3ry pisa\u0142 og\u00f3lnie p\u00f3\u0142nocno-wschodni\u0105 kaszubszczyzn\u0105, wzoruj\u0105c si\u0119 \u015bwiadomie na Ceynowie, u\u017cywa\u0142 niezwyk\u0142ych s\u0142\u00f3w; prawie zapomnianych, wprowadzaj\u0105c ch\u0119tnie neologizmy i zapo\u017cyczenia polskie i niemieckie.<\/p>\n Autentyczna lokalna kaszubszczyzna tkwi u podstaw tw\u00f3rczo\u015bci Bernarda Sychty (1907-1982) z Puzdrowa, ksi\u0119dza, etnografa, s\u0142ownikarza (S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/i>, 1967-1976), pocz\u0105tkowo sympatyzuj\u0105cegc z M\u0142odokaszubami, potem z \u201eKlek\u0105\u201d. G\u0142osi\u0142: \u201eKaszuby nie nale\u017c\u0105 do Polski, one s\u0105 Polsk\u0105\u201d. Tworzy\u0142 sztuki sceniczne historyczne, np. Gwi\u00f4zdka ze Gdu\u0144ska<\/i> (1930, 1932) i Spi\u0105c\u00e9 wojsko<\/i> (1935) czy obyczajowe Hanka s\u0119 \u017ceni<\/i> (1935) i Dz\u00e9wcz\u0119 i miedza<\/i> (1938) itd.<\/p>\n Kroczy\u0142 w\u0142asn\u0105 drog\u0105, co zaznaczy\u0142o si\u0119 m.in. w pisowni, oddaj\u0105cej uwargowienie samog\u0142osek (np. uekno<\/i>), mi\u0119kko\u015b\u0107 sp\u00f3\u0142g\u0142osek przez j (mji\u0142i<\/i>), stosuj\u0105cej znak \u00f6<\/i> i niekiedy \u00eb<\/i>. Jego sztuki sceniczne – poza utrwalaniem r\u00f3\u017cnych wierze\u0144, zwyczaj\u00f3w i obrz\u0119d\u00f3w – dokumentuj\u0105 i piel\u0119gnuj\u0105 te\u017c sam\u0105 mow\u0119, kt\u00f3r\u0105 traktowa\u0142 jako warto\u015b\u0107 uniwersaln\u0105 i \u0142\u0105czniczk\u0119 dialekt\u00f3w kontynentalnej Polski i wymar\u0142ych Po\u0142abian. J\u0119zyk jego utwor\u00f3w bliski jest \u017cywej kaszubszczy\u017anie m\u00f3wionej zachodu centrum, ale nasila wyst\u0119powanie wielu w\u0142a\u015bciwo\u015bci, szczeg\u00f3lnie fonetycznych i leksykalnych. Nawi\u0105zaniem do Ceynowy jest wypowied\u017a bohatera Hanka s\u0119 \u017ceni<\/i>: \u201enigde, przenigde nie wstidzta s\u0119 po kasz\u00ebbsku gadac\u201d.<\/p>\n Istniej\u0105ca 150 lat pisana kaszubszczyzna nie osi\u0105gn\u0119\u0142a wsp\u00f3lnej postaci, wykazuje jednak cz\u0119\u015bciowe znormalizowanie, a og\u00f3lny kierunek jej ewolucji zosta\u0142 wyznaczony, m.in. dzi\u0119ki s\u0142ownikom Labudy i Trepczyka czy ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci Zrzesze\u0144c\u00f3w. Kolejne wersje literackiej kaszubszczyzny s\u0105 rezultatem nie tylko podnoszenia do rangi j\u0119zyka pi\u015bmiennictwa rodzinnej gwary pisarza, lecz wykazuj\u0105 nawarstwianie si\u0119 dokona\u0144 minionych pokole\u0144, tworz\u0105c now\u0105 jako\u015b\u0107 j\u0119zykow\u0105. Najpierw ko\u015bciersko-lipuska kaszubszczyzna Majkowskiego, wzorowana og\u00f3lnie na Derdowskim, przekszta\u0142ca si\u0119 pod wp\u0142ywem Zrzesze\u0144c\u00f3w w j\u0119zyk Remusa<\/i>. Zrzesze\u0144cy zrazu wzorowali si\u0119 na Majkowskim, za\u015b wsp\u00f3\u0142cze\u015bni m\u0142odzi – na Zrzesze\u0144cach, ale u nich silniejsze s\u0105 cechy ich kaszubszczyzny domowej, przez co ich j\u0119zyk zyskuje na naturalno\u015bci.<\/p>\n Odnotowa\u0107 warto zastosowania kaszubszczyzny w nowych sferach, mianowicie w liturgii, np. przek\u0142ady Biblii<\/i> Go\u0142\u0105bka (j\u0119zyk m\u0142odych) i Gruczy (j\u0119zyk Zrzesze\u0144c\u00f3w)12<\/a><\/sup><\/small>, ostatnio poezji A. Mickiewicza13<\/a><\/sup><\/small>, kazania ks. Mariana Miotka Swi\u0119tim tur\u0119 stark\u00f3w<\/i> [\u015awi\u0119t\u0105 drog\u0105 przodk\u00f3w] (1991), zdradzaj\u0105ce kaszubszczyzn\u0119 sianowsk\u0105, i ks. Jana Walkusza. Sztr\u0105d\u0119 s\u0142owa<\/i> [Brzegiem s\u0142owa] (1996), zwi\u0105zane z dorocznym chmiele\u0144skim konkursem \u201eRodny mow\u00eb\u201d, zabarwione gwar\u0105 st\u0119\u017cyck\u0105, ale wzorowane na j\u0119zyku Zrzesze\u0144c\u00f3w. Kaszubszczyzn\u0119 s\u0142yszy si\u0119 w radiu, m.in. audycja Na b\u00f4tach \u00eb w borach<\/i> [Na \u0142odziach i w borach], i telewizji, np. magazyn Rodn\u00f4 zemia<\/i> [Ojczysta ziemia]. Uczy si\u0119 jej w kilku szko\u0142ach, np. w G\u0142odnicy i R\u0119bie. Krzewi j\u0105 konkurs literacki im. J. Drze\u017cd\u017cona (Wejherowo) i nobilituj\u0105 msze \u015bwi\u0119te po kaszubsku. Ukaza\u0142 si\u0119 elementarz W. Bobrowskiego i K. Kwiatkowskiej Kasz\u00ebbscz\u00e9 abecad\u0142o<\/i> (2000), przeznaczony dla szerokiego odbiorcy, a tak\u017ce podr\u0119cznik dla klas m\u0142odszych wraz z poradnikiem metodycznym D. Pioch Kasz\u00ebb\u00eb. Zemia i L\u00ebdze<\/i> (2001), ksi\u0105\u017cka dla klas starszych R. Wosiak-\u015aliwy i M. Cybulskiego \u00d9czim\u00eb s\u00e3 p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9 (2001) i Syllabus z j\u0119zyka kaszubskiego<\/i> (Warszawa 2001). W czerwcu 2001 r. kilkudziesi\u0119ciu nauczycieli uko\u0144czy\u0142o na Uniwersytecie Gda\u0144skim studium podyplomowe w zakresie nauczania j\u0119zyka kaszubskiego.<\/p>\n 5. Cechy literackiej kaszubszczyzny a pod\u0142o\u017ce dialektalne<\/b><\/p>\n J\u0119zyk pisarzy kaszubskich, zale\u017cny po cz\u0119\u015bci od okresu ich tw\u00f3rczo\u015bci, a wi\u0119c r\u00f3\u017cny w poszczeg\u00f3lnych utworach, np. Majkowskiego Jak w Koscerzni\u00e9 koscelnygo obrele…<\/i> (1899) i \u017b\u00ebc\u00f4 i przigod\u00eb Remusa<\/i> (1938)14<\/a><\/sup><\/small>, prezentuje r\u00f3\u017cny stopie\u0144 normalizacji, najpierw na pod\u0142o\u017cu gwarowym p\u00f3\u0142nocnokaszubskim (Ceynowa), potem po\u0142udniowokaszubskim, ale z wykorzystaniem cech centralnych Kaszub (np. Derdowski, Majkowski), nast\u0119pnie znowu\u017c jawnie p\u00f3\u0142nocnym (np. Budzisz) lub tylko rzekomo, bo faktycznie bardziej centralnym u Zrzesze\u0144c\u00f3w (np. Trepczyk). Mimo wielu zmian najwidoczniejszym elementem ujednolicenia kaszubszczyzny by\u0142a pisownia, wychodz\u0105ca og\u00f3lnie z pisowni polskiej (zob. w niniejszym tomie: E. Breza, Pisownia kaszubska…<\/i>). Ceynowa zmienia\u0142 j\u0105 kilka razy, wychodz\u0105c od polskiej i zmierzaj\u0105c w kierunku tzw. s\u0142owia\u0144skiej. Stosowa\u0142 m.in. znane dzi\u015b znaki: \u00f4<\/i> dla \u00e1<\/i> (np. sk\u00f4rb<\/i>), \u00e9<\/i> dla dzisiejszego \u00eb<\/i> (np. Kasz\u00e9b\u00e9<\/i>), dla labializacji najpierw \u00f3<\/i> (np. P\u00f3loch<\/i>), potem \u00f2<\/i> (np. m\u00f2va<\/i>); mi\u0119kko\u015b\u0107 zaznacza\u0142 liter\u0105 j<\/i>, te\u017c np. kj<\/i>, gj<\/i> : takji d\u0142ugji Mjich\u00f4\u0142<\/i>. Derdowski zadowala\u0142 si\u0119 pisowni\u0105 polsk\u0105, zapisuj\u0105c m.in. ci<\/i>, dzi<\/i> : taci d\u0142udzi Mnicho\u0142<\/i>. M\u0142odokaszubi zrazu na\u015bladowali Derdowskiego, potem – m.in. po dyskusjach z udzia\u0142em F. Lorentza i K. Nitscha – stan\u0119li w po\u0142owie drogi mi\u0119dzy nim a Ceynow\u0105, czyli pozostaj\u0105c og\u00f3lnie przy pisowni polskiej, u\u017cywali osobnych znak\u00f3w tylko dla r\u00f3\u017cnicowania form, np, k\u00f4t<\/i> \u2018chat\u2019 : k\u00f3t<\/i> \u2018kopyto\u2019 : kot<\/i> \u2018kot\u2019.<\/p>\n Majkowski stworzy\u0142 w\u0142asn\u0105 ortografi\u0119 dla Remusa<\/i>, korzystaj\u0105c m.in. z Ceynowy, np. zapis nos\u00f3wek czy kj<\/i>, gj<\/i>. Nawi\u0105zali do niej Zrzesze\u0144cy, pe\u0142niej na\u015bladuj\u0105c Ceynow\u0119. Roppel lansowa\u0142 bardziej polsk\u0105 pisowni\u0119, najbardziej rozpowszechnion\u0105 po znowelizowaniu w 1975 r. (zob. ZPK), zmodernizowan\u0105 z kolei w 1996 r.15<\/a><\/sup><\/small> przez wprowadzenie znaku \u00e3<\/i> i umo\u017cliwienie zaznaczanie labializacji znakami \u00f2<\/i>, \u00f9<\/i>, jak postulowali Zrzesze\u0144cy w tzw. pisowni S. Bieszka, kt\u00f3ry stwierdza\u0142: \u201eNa czym ma polega\u0107 post\u0119p pisowni w my\u015bl naszego uproszczenia? 1. eliminacja tych liter, kt\u00f3rych nie ma w pisowni polskiej, wzgl\u0119dnie czyni\u0105 pisowni\u0119 kaszubsk\u0105 obc\u0105 dla oka przywyk\u0142ego do polskiego pisma i niekoniecznych w pi\u015bmie kaszubskim, a wi\u0119c: a) liter\u0119 v zast\u0105pi\u0107 liter\u0105 w<\/i>, za czym musi i\u015b\u0107, by przydech […] oznaczy\u0107 innym znakiem; b) mianowicie akcentem \u00f2<\/i>, \u00f9<\/i>, wi\u0119c \u00f2g\u00f2n<\/i>, \u00f9zdrzec<\/i>. Taki spos\u00f3b pisania nie przemienia zasadniczo polskiego obrazu s\u0142owa…\u201916<\/a><\/sup><\/small><\/p>\n Pi\u015bmiennictwo dotychczasowe dowodzi, i\u017c w procesie normalizacji kaszubszczyzny wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a d\u0105\u017cno\u015b\u0107 do dominacji m.in. takich cech, jak: 1. nasilenie typu cwiardi<\/i> i m\u00f4\u0142cz\u00ebc<\/i>; 2. zakres u\u017cycia typu c\u00ebzy<\/i>, redosc<\/i> i jerzmo<\/i>, kotk<\/i> i ku\u0144c<\/i> czy klic<\/i> i wzyc<\/i>; 3. zakres \u0144<\/i> w typie gru\u0144t<\/i>, ha\u0144del<\/i>; 4. wymowa rz<\/i>, a na tym tle typ gburztwo<\/i>, l\u00e9karztwo<\/i>; 5. typ kam<\/i>(\u00eb<\/i>) za kami\u0144<\/i> i typ anatomij\u00f4<\/i>; 6. narz\u0119dnik lp. m\u0119skich i nijakich z -\u0119<\/i> za -em<\/i>, np. Bog\u0119<\/i>; 7. narz\u0119dnik lm. z -ima\/\/-\u00ebma<\/i>, -ama<\/i> : taczima dobr\u00ebma koniama<\/i>, miejscownik lm. -\u00ebch<\/i> : swoj\u00ebch dobr\u00ebch<\/i>; 8. przymiotnikowa odmiana typu wiesel\u00e9<\/i>, -\u00e9go<\/i>; 9. dawniej dope\u0142niaczowe -\u00e9ho<\/i>, ewentualnie -\u00e9wo<\/i>; 10. biernik zaimk\u00f3w typu j\u0119<\/i>, nasz\u0119<\/i>; 11. formy odmiany typu pitaj\u0119<\/i>, pitajesz<\/i>; 12. rozka\u017anik typu nies\u00eb<\/i>, robi<\/i>; 13. formy przesz\u0142e typu jem pis\u00f4\u0142<\/i>, jes pis\u00f4\u0142<\/i> i skr\u00f3cenia w 3. os. typu da<\/i>, zacz\u0119<\/i>; 14. wyrazy z\u0142o\u017cone typu ochl\u00ebd\u00ebtk<\/i>, kumm\u00e9ster<\/i>, stalata<\/i> (autentyczne i neologizmy), 15. typ bol\u0105c\u00e9<\/i>, l\u00ebstowi<\/i>; 16. typ adresa<\/i> i rozwij<\/i>; 17. produktywno\u015b\u0107: a) przedrostk\u00f3w ot-<\/i> : otmiana<\/i>; s-<\/i> : smrok<\/i>; s\u0105-<\/i> : s\u0105bagni\u00f4<\/i>; b) przyrostk\u00f3w: -unk\/\/-\u00ebnk<\/i> : rat\u00ebnk<\/i>; -ota<\/i> obok -osc<\/i> : modrota\/modrosc<\/i>; -izna\/\/-\u00ebzna<\/i> : s\u0142abizna<\/i>; -itwa\/\/-\u00ebtwa<\/i> : grz\u00ebbitwa<\/i>; -ba<\/i> : uczba<\/i>; -\u0119<\/i> : swini\u0119<\/i>; -iszcze\/\/-szcze<\/i> obok -isko\/\/-sko<\/i> : kal\u00ebszcze<\/i>; -\u00e9ra<\/i> : garn\u00e9ra<\/i>; -\u00e9rowac<\/i> : bad\u00e9rowac<\/i>; -iwac\/\/-\u00ebwac<\/i> obok -owac<\/i> : w\u00ebs\u00ebp\u00ebwac<\/i>; c) zdrabnianie czasownik\u00f3w, np. r\u00f3bkac<\/i>, r\u00f3bk\u00f4j<\/i>; d) wielokrotne czasowniki typu derac<\/i>, derowac<\/i>; w og\u00f3le tzw. podw\u00f3jne typu prz\u00ebb\u00f4cziwac<\/i>; 18. imies\u0142owy pisz\u0105c<\/i>(\u00eb<\/i>), zrobiwsz\u00eb<\/i>; 19. frekwencja strony biernej, np. m\u00f3m zrobion\u00e9<\/i> \u2018zrobi\u0142em\u2019; 20. sp\u00f3jniki: ab\u00eb<\/i>, cht\u00ebren<\/i>, co<\/i>, jaczi<\/i>; \u00eb<\/i>, e\u017c<\/i>(le<\/i>), ji\u017ce<\/i>; 21. proporcje s\u0142ownictwa autentycznego i \u201edotworzonego\u201d; 22. s\u0142ownictwo konkretne ludowe czy abstrakcyjne, zapo\u017cyczane z polszczyzny literackiej, 23. stosunek do germanizm\u00f3w: znane w m\u00f3wionej kaszubszczy\u017anie (przewa\u017cnie z gwar dolnoniemieckich) czy zapo\u017cyczone z niemczyzny literackiej. Kaszubszczyzna charakteryzuj\u0105ca si\u0119 przewag\u0105 i znacznym ujednostajnieniem cho\u0107by cz\u0119\u015bci wymienionych znamion – przy jednoczesnym braku wybitnie lokalnych – wykazywa\u0107 b\u0119dzie wi\u0119ksze lub mniejsze oddalenie od konkretnej kaszubszczyzny m\u00f3wionej i zbli\u017cenie do polszczyzny.<\/p>\n Pi\u015bmiennictwo kaszubskie \u201epokry\u0142o\u201d niemal ca\u0142y obszar j\u0119zykowy Kaszub: 1. p\u00f3\u0142noc: Ceynowa – gwara \u017carnowiecka na zachodzie; Drze\u017cd\u017con – gwara mechowska z tzw. bylackiej odmiany p\u00f3lnocnowschodniej, kt\u00f3r\u0105 pisa\u0142 te\u017c Budzisz; Heyke – gwara lesacka; 2. po\u0142udnie: Derdowski – gwara wielewska (wymieszana z centraln\u0105 chmiele\u0144sk\u0105), Majkowski – gwara \u0141ubiany z po\u0142udnia (zmieszana z mow\u0105 okolic Kartuz w centrum), Karnowski – okolice Brus i Chojnic, Pestka – znad Zbrzycy i okolic M\u0119cika\u0142u; 3. centralne, szczeg\u00f3lnie gwary zachodniokartuskie u Sychty i Rompskiego, kt\u00f3re Trepczyk, Labuda i Grucza przemieszali z p\u00f3\u0142nocnymi. \u201eGeografia\u201d ta jest wa\u017cna m.in. dlatego, \u017ce \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z ni\u0105 dialektalne cechy i kierunek rozwoju og\u00f3lnego kaszubskiego j\u0119zyka. Pisarze z p\u00f3\u0142nocy piel\u0119gnuj\u0105 bylaczenie, je\u015bli tak m\u00f3wili w domu, np. Drze\u017cd\u017con, Jab\u0142o\u0144ski, Selin. Nawet pisarze mieszkaj\u0105c z dala od Kaszub oddaj\u0105 cechy dawnego domowego j\u0119zyka. Dopiero \u015bredniemu pokoleniu (np. Go\u0142\u0105bek, Janke, Walkusz) i m\u0142odszemu (B. Szyma\u0144ska, R. \u017bmuda-Trzebiatowski) udaje si\u0119 pe\u0142niej uwolni\u0107 od uzale\u017cnie\u0144 lokalnych, m.in. dlatego, \u017ce nie kt\u00f3rzy w m\u0142odo\u015bci po kaszubsku nie m\u00f3wili i \u0142atwiej poddaj\u0105 si\u0119 kaszubszczy\u017anie wsp\u00f3\u0142czesnej literatury, wykszta\u0142conej zw\u0142aszcza przez Zrzesze\u0144c\u00f3w.<\/p>\n 6. Historia bada\u0144 kaszubszczyzny literackiej<\/b><\/p>\n Jako pierwszy kaszubski j\u0119zyk literacki (tj. pi\u015bmiennictwa kaszubskiego) ocenia\u0142 S. Ramu\u0142t, pisz\u0105c: ,,…Florian Cen\u00f4va; jedyny na serio publicysta kaszubski pisa\u0142 w narzeczu \u017carnowskiem…\u201d oraz \u201eW narzeczu po\u0142udniowem pisa\u0142 swoje poematy Derdowski, pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 jednak grafik\u0105 wy\u0142\u0105cznie polsk\u0105, zacieraj\u0105c tym sposobem zupe\u0142nie w\u0142a\u015bciwo\u015bci j\u0119zyka pomorskiego. Nie uwzgl\u0119dni\u0142 te\u017c zasad prozodyi kaszubskiej, ale budowa\u0142 wiersz po polsku, na czem ucierpia\u0142a rytmika. Bra\u0142 wreszcie wyrazy i ca\u0142e zwroty ze s\u0142ownika polskiego, skutkiem czego j\u0119zyk jego utwor\u00f3w jest raczej mieszanin\u0105 polsko-kaszubsk\u0105…\u201d (R I s. XXX i XXXI). Jego s\u0105dy szczeg\u00f3\u0142owe nie s\u0105 zbyt trafne.<\/p>\n Badaj\u0105cy w 1901 r. kaszubszczyzn\u0119 K. Nitsch kaszubskie pi\u015bmiennictwo zna\u0142 tylko do tomiku Karnowskiego N\u00f4wotn\u0119 Spi\u00e9w\u011b<\/i> (1910). Dowodzi\u0142, \u017ce dialekt poematu Derdowskiego jest bardziej zrozumia\u0142y ni\u017c bylacki i stwierdza\u0142, \u017ce jego j\u0119zyk m\u00f3g\u0142 wyrazi\u0107 wi\u0119cej ni\u017c wyra\u017ca tw\u00f3rczo\u015b\u0107 ludowa, gdy\u017c by\u0142a nim mocno spolonizowana kaszubszczyzna po\u0142udniowa17<\/a><\/sup><\/small>. Charakteryzuj\u0105c dialekt brusko-le\u015bcie\u0144sko-wielewski w zakresie fleksji, wyzyska\u0142 z poematu Derdowskiego typ matcie<\/i>, w nodzie<\/i>18<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n Najwi\u0119cej pisa\u0142 o kaszubszczy\u017anie literackiej F. Lorentz19<\/a><\/sup><\/small>, orientuj\u0105cy si\u0119 od pocz\u0105tku zainteresowa\u0144 Kaszubami (1896) w dwojakiej naturze j\u0119zykowej rzeczywisto\u015bci na Kaszubach, tj. silnie wewn\u0119trznie zdyferencjowanej m\u00f3wionej kaszubszczyzny i dawnej pisanej mowy Kaszub\u00f3w, jak te\u017c nowego pi\u015bmiennictwa Ceynowy i Derdowskiego. Pe\u0142ne poznanie m\u00f3wionej kaszubszczyzny pozwoli\u0142 mu potem dok\u0142adniej zbada\u0107 m.in. j\u0119zyk druk\u00f3w Krofeja i Pontanusa czy r\u0119kopi\u015bmiennych przysi\u0105g wierzchoci\u0144skich20<\/a><\/sup><\/small>. Nowsze kaszubskie pi\u015bmiennictwo przyjmowa\u0142 jako co\u015b naturalnego, traktuj\u0105c je na r\u00f3wni z autentycznie gwarowymi i w\u0142\u0105czaj\u0105c z niego przyk\u0142ady do swej gramatyki i s\u0142ownika. Wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w dyskusji na temat ortografii kaszubskiej. Pisa\u0142: \u201eIdealnym j\u0119zykiem literackim kaszubskim by\u0142by j\u0119zyk, kt\u00f3ry nie uwzgl\u0119dnia wszystkich w\u0142a\u015bciwo\u015bci dyalektycznych, lecz oddaje wszystkim dyalektom wsp\u00f3lny podk\u0142ad. Idea\u0142 ten nie mo\u017ce by\u0107 urzeczywistniony, gdy\u017c w g\u0142osowni jak i w odmianie znachodz\u0105 si\u0119 tak znaczne r\u00f3\u017cnice, i\u017c nie zawsze dla wszystkich dyalekt\u00f3w og\u00f3lnej formu\u0142ki znale\u017a\u0107 mo\u017cna. Jest wi\u0119c rzecz\u0105 wprost nieuniknion\u0105, i\u017c kaszubski j\u0119zyk literacki zatrzyma jeszcze pewne zabarwienie dyalektowe. Tutaj zachodzi pytanie, czy wszystkie dyalekty maj\u0105 by\u0107 r\u00f3wnouprawnione, albo czy pewien dyalekt ma by\u0107 uznany jako \u00abdyalekt normalny\u00bb. Odpowied\u017a \u0142atwa! Na razie jeszcze \u017caden dyalekt nie uzyska\u0142 takiej przewagi, i\u017cby m\u00f3g\u0142 uchodzi\u0107 za dyalekt normalny; wi\u0119c wszystkie dyalekty powinny by\u0107 r\u00f3wnouprawnione. Dlatego powinno by\u0107 dla ka\u017cdego pisarza kaszubskiego g\u0142\u00f3wn\u0105 zasad\u0105: \u00abPisz tak, jak wymawiasz, tj. u\u017cywaj s\u0142\u00f3w i form w tej postaci, w jakiej w twoim w\u0142asnym dialekcie zachodz\u0105\u00bb\u201d21<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n F. Lorentz nie by\u0142 jednak do ko\u0144ca konsekwentny w odr\u00f3\u017cnianiu kaszubszczyzny literackiej od ludowej. Po przegl\u0105dzie dawnych zabytk\u00f3w, np. Krofeja i Pontanusa stwierdza\u0142, \u017ce \u201ew po\u0142owie XVIII w. wygas\u0142o pi\u015bmiennictwo ewangielicko-pomorskie we wschodniem Pomorzu i przez sto lat nic nie wiadomo o usi\u0142owaniach, aby z pomorszczyzny zrobi\u0107 j\u0119zyk literacki. W po\u0142owie 19 w. zrobiono now\u0105 pr\u00f3b\u0119, ale na zupe\u0142nie innej podstawie ni\u017c dawniej. Krofey mianowicie i jego nast\u0119pcy \u015bci\u015ble si\u0119 trzymali polszczyzny i tylko tu i owdzie zast\u0119powali wyrazy polskie pomorskiemi, tymczasem Cejnowa \u015bwiadomie si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142 od polszczyzny, kt\u00f3rej ortografi\u0119 nawet usi\u0142owa\u0142 ile mo\u017cno\u015bci usun\u0105\u0107, a na\u015bladowa\u0142 znaki graficzne cyrylicy.\u201d (LGP 46; rozdz.: Pomorszczyzna jako j\u0119zyk literacki. Literatura sztuczna<\/i>). Trafniejsze s\u0105 oceny J. Karnowskiego i A. Labudy.<\/p>\n Por\u00f3wnanie odpowiednich fragment\u00f3w Gramatyki<\/i> (LGP) i Zarysu etnografii<\/i> Lorentza dowodzi, \u017ce \u015bledzi\u0142 rozw\u00f3j kaszubskiej literatury i pr\u00f3bowa\u0142 j\u0105 uj\u0105\u0107 w odniesieniu do literatury Iudowej22<\/a><\/sup><\/small>, a szczeg\u00f3lnie w kontek\u015bcie podstawy dialektalnej j\u0119zyka danego utworu czy raczej pisarza, a tak\u017ce ortografii. Na pocz\u0105tku uwa\u017ca\u0142, \u017ce wypracowanie wsp\u00f3lnego kaszubskiego j\u0119zyka literackiego jest niemo\u017cliwe z powodu rozdrobnienia dialektalnego: \u201ePierwsi po Ceynowie wyst\u0119puj\u0105cy pisarze kaszubscy H. Derdowski i A. Majkowski nie pr\u00f3bowali wcale stworzy\u0107 j\u0119zyka og\u00f3lnokaszubskiego, obaj s\u0105 poetami gwarowym, przyczem pierwszy pos\u0142uguje si\u0119 gwar\u0105 wielewsk\u0105, drugi ko\u015bciersk\u0105. W stosunku do pism Ceynowy pisma ich o tyle oznaczaj\u0105 cofni\u0119cie si\u0119, \u017ce rezygnuj\u0105 oni z u\u017cywania jakichkolwiek znak\u00f3w pisarskich odr\u0119bnych od polskich\u201d23<\/a><\/sup><\/small>. P\u00f3\u017aniej jednak dostrzega\u0142 normalizacj\u0119 w pisowni, gdy \u201ebrak jedno\u015bci co do formy j\u0119zykowej, bo ka\u017cdy pisze tym dialektem, kt\u00f3ry zna od dzieci\u0144stwa. Nale\u017cy si\u0119 atoli spodziewa\u0107, \u017ce i tu wsp\u00f3ln\u0105 podstaw\u0119 znajdzie, stwarzaj\u0105c w ten spos\u00f3b literack\u0105 pomorszczyzn\u0119, zrozumia\u0142\u0105 dla wszystkich.\u201d (LGP 51). Wypowiada\u0142 uwagi o j\u0119zyku poszczeg\u00f3lnych pisarzy od Ceynowy po Sycht\u0119 i Trepczyka.<\/p>\n O kaszubszczy\u017anie literackiej wiele uwag poczyni\u0142 J. Karnowski, upatruj\u0105c od pocz\u0105tku g\u0142\u00f3wnych trudno\u015bci w jej powstawaniu w zr\u00f3\u017cnicowaniu dialektalnym Kaszub, w braku normatywnej pisowni oraz w odmiennej ni\u017c w polskim akcentuacji24<\/a><\/sup><\/small>. Obszerny przegl\u0105d kaszubskiego pi\u015bmiennictwa od Krofeja i Pontanusa przez Ceynow\u0119, Derdowskiego do M\u0142odokaszub\u00f3w Majkowskiego, S\u0119dzickiego, Karnowskiego, Heykego da\u0142 W. Pniewski25<\/a><\/sup><\/small>, wyra\u017caj\u0105c zdziwienie, \u017ce w opracowaniach literatury polskiej nie ma o tym wzmianki. Sporo utwor\u00f3w kaszubskich om\u00f3wi\u0142 w swoich bibliografiach26<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n W imieniu Zrzesze\u0144c\u00f3w w kwestii kaszubszczyzny literackiej po\u015brednio wypowiedzia\u0142 si\u0119 A. Labuda, widz\u0105c w jej dziejach i pi\u015bmiennictwa kaszubskiego u\u017cywanie: 1. \u017cargonu (np. Krofej, Pontanus) lub popsutej polszczyzny (Derdowski negatywnie wp\u0142ywaj\u0105cy na rozw\u00f3j literatury kaszubskiej, czego dowodem np. S\u0119dzicki), 2. polszczyzny kaszubi\u0105cej (Derdowski, Ceynowa), 3. kaszubszczyzny polasz\u0105cej (Ceynowa Rozmowa Kasz\u00ebb\u00eb z Pol\u00f4ch\u0119<\/i>, Derdowski O panu Czorlin\u015bcim…<\/i>) i 4. \u201ekaszubszczyzny w\u0142a\u015bciwie literackiej\u201d (od Karnowskiego), dziel\u0105c j\u0105 na: a) wybitnie gwarow\u0105 (np. Heyke, Sychta) i b) og\u00f3ln\u0105: Majkowski i Karnowski; na tej ostatniej wzoruj\u0105 si\u0119 \u201episarze m\u0142odszego pokolenia, jak Jan Trepczyk, Jan Rompski i inni, skupiaj\u0105cy si\u0119 wok\u00f3\u0142 czasopisma \u00abZrzesz Kasz\u00ebbsk\u00f4\u00bb\u201d; \u201edzie\u0142o Majkowskiego pt. \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> jest klasycznym przyk\u0142adem prozy w\u0142a\u015bciwie literackiej.\u201d27<\/sup><\/small><\/a><\/p>\n Z. Topoli\u0144ska28<\/a><\/sup><\/small> om\u00f3wi\u0142a j\u0119zyk Naszech stron<\/i> L. Roppla i J. Piepki oraz Jestem Kaszub\u0105<\/i> F. S\u0119dzickiego (1956), ksi\u0105\u017cek Kaszub\u00f3w o Kaszubach, napisane w pe\u0142ni po kaszubsku, przy czym j\u0119zyk Roppla i Piepki \u201enie odzwierciedlaj\u0105c w pe\u0142ni \u017cadnego konkretnego dialektu, posiada wszystkie typowe cechy p\u00f3\u0142nocnokaszubskie, niejednokrotnie w wi\u0119kszym nasileniu i zag\u0119szczeniu ni\u017c w \u017cywych konkretnych dialektach\u201d, a j\u0119zyk S\u0119dzickiego to \u201etypowy dialekt po\u0142udniowokaszubski\u201d, spokrewniony z j\u0119zykiem Derdowskiego.<\/p>\n H. Popowska-Taborska osobno wnikliwie zinterpretowa\u0142a j\u0119zyk poematu Derdowskiego, zw\u0142aszcza od strony fonetyki (z rym\u00f3w) i leksyki29<\/a><\/sup><\/small>, natomiast w innym miejscu syntetycznie ocenia j\u0119zyk Ceynowy, Derdowskiego, Sychty i tzw. Zrzesze\u0144c\u00f3w30<\/a><\/sup><\/small>. O j\u0119zyku tej grupy pisarzy pisa\u0142 te\u017c J. Treder31<\/a><\/sup><\/small>, m.in. przez pryzmat wyzyskania frazeologii32<\/a><\/sup><\/small>. E. Breza pisa\u0142 o neologizmach w utworach kaszubskich33<\/a><\/sup><\/small> i o kaszubszczy\u017anie Z. Narskiego34<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n J. Treder kilka razy pisa\u0142 o j\u0119zyku Zrzesze\u0144c\u00f3w35<\/a><\/sup><\/small> i Majkowskiego36<\/a><\/sup><\/small>, dochodz\u0105c do wniosku, \u017ce w ewolucji kaszubszczyzny literackiej od Ceynowy zachodzi kontynuacja ze zmianami jako\u015bciowymi, przy czym prze\u0142om dokona\u0142 si\u0119 w Remusie<\/i> Majkowskiego, na pewno pod wp\u0142ywem radykalnych Zrzesze\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy w ten spos\u00f3b dla swych cel\u00f3w zyskali mistrza i prekursora, aby potem najd\u0142u\u017cej i najpe\u0142niej oddzia\u0142ywa\u0107 na nam wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie pisz\u0105cych, m.in. na translator\u00f3w z j\u0119zyka polskiego: E. Go\u0142\u0105bka Biblii i S. Jankego Sonet\u00f3w krymskich<\/i> Mickiewicza37<\/a><\/sup><\/small>. Tym te\u017c sposobem og\u00f3lnie okre\u015blony typ kaszubskiego j\u0119zyka literackiego trwa od Majkowskiego do dzi\u015b.<\/p>\n Na bie\u017c\u0105co analizie poddany zosta\u0142 j\u0119zyk dw\u00f3ch przek\u0142ad\u00f3w Biblii. E. Breza udowodni\u0142, \u017ce podstaw\u0105 t\u0142umaczenia Ewangelii ks. F. Gruczy by\u0142a Biblia Tysi\u0105clecia, nie za\u015b tzw. Neowulgata i zarzuci\u0142 t\u0142umaczowi niewierno\u015b\u0107 filologiczn\u0105 wobec orygina\u0142u i lansowanie form j\u0119zykowych sztucznych38<\/a><\/sup><\/small>. Z wi\u0119kszym uznaniem przyj\u0119to translacj\u0119 E. Go\u0142\u0105bka jako bardziej komunikatywn\u010539<\/a><\/sup><\/small>, wierniejsz\u0105 wobec mowy Kaszub\u00f3w, umiarkowanie neologizowana, z wyzyskaniem wyraz\u00f3w i form ze S\u0142ownika Sychty i z dotychczasowej kaszubszczyzny literackiej, gdy Grucza zosta\u0142 wierny swej grupie literackiej, tj. Zrzesze\u0144com, rozwijaj\u0105c ekstremalnie jej idee w zakresie kaszubskiego j\u0119zyka literackiego40<\/a><\/sup><\/small>. Badania te powinny by\u0107 kontynuowane41<\/a><\/sup><\/small>.<\/p>\n Wspomnie\u0107 wreszcie nale\u017cy o badaniach nad kaszubszczyzn\u0105 jako \u015brodkiem stylizacji j\u0119zykowej42<\/a><\/sup><\/small>, czym zajmowa\u0142 si\u0119 najpierw r\u00f3wnie\u017c Pniewski, trafnie pod tym k\u0105tem interpretuj\u0105c powie\u015bci S. Grabi\u0144skiego Klasztor i morze (1928) i J. Bandrowskiego Zolojka (1928)43<\/a><\/sup><\/small>; t\u0119 drug\u0105 omawia\u0142a te\u017c H. Koneczna44<\/a><\/sup><\/small>, a tak\u017ce T. Lehr Sp\u0142awi\u0144ski45<\/a><\/sup><\/small>. Dwukrotnie pisa\u0142 o tym J. Treder, analizuj\u0105c najpierw utwory A. Necla46<\/a><\/sup><\/small>, potem szerzej tak\u017ce inne utwory, mianowicie J. Piepki, N. Rydzewskiej i F. Fenikowskiego47<\/a><\/sup><\/small>. Zaj\u0105\u0142 si\u0119 on niedawno bli\u017cej form\u0105 j\u0119zykow\u0105 prozy A. \u0141ajming48<\/a><\/sup><\/small>. Obecno\u015b\u0107 dialektyzacji kaszubskiej w prozie polskiej przekonuje o zrozumia\u0142o\u015bci samej kaszubszczyzny dla zwyk\u0142ego odbiorcy.<\/p>\n Powy\u017cszy przegl\u0105d bada\u0144 kaszubszczyzny literackiej jest niepe\u0142ny49<\/a><\/sup><\/small>, ale uzasadnia stwierdzenie, \u017ce s\u0105 one wielce niezadowalaj\u0105ce. Jak wida\u0107, opr\u00f3cz badaczy i obserwator\u00f3w z zewn\u0105trz do\u015b\u0107 szeroko wypowiadali si\u0119 tak\u017ce sami pisz\u0105cy Kaszubi. Najwi\u0119cej prac po\u015bwi\u0119cono pisowni, kt\u00f3ra od Ceynowy do Go\u0142\u0105bka stanowi\u0142a niejako centralne zagadnienie w rozwijaniu kaszubszczyzny literackiej50<\/a><\/sup><\/small>; nawiasem m\u00f3wi\u0105c, pisarze cz\u0119sto tworzyli w\u0142asne czy \u201egrupowe\u201d pisownie, np. Ceynowa, Karnowski, Majkowski, Heyke, Sychta, Labuda, <\/a>1<\/sup><\/small>J. Treder, Kaszubszczyzna dawnych przek\u0142ad\u00f3w biblijnych<\/i>, (w:) Symbolae slavisticae. Dedykowane Pani Profesor Hannie Popowskiej-Taborskiej<\/i>, pod red. E. Rzetelskiej-Feleszko, Warszawa 1996, s. 309-315; H. Popowska-Taborska, Pomorska polszczyzna utrwalona w dziele Szymona Krofeja<\/i>, (w:) Polszczyzna regionalna Pomorza<\/i>, 7, red. K. Handke, Warszawa 1996, s. 7-22; J. Zieniukowa, Polszczyzna tekst\u00f3w religijnych z obszaru dialektu s\u0142owi\u0144skiego spisanych mi\u0119dzy XVI a XVIII wiekiem<\/i>, (w:) Polszczyzna regionalna w okresie renesansu i baroku<\/i>, Wroc\u0142aw 1984, s. 121.
\nKaszubsk\u00f4 mowa eszczi je d\u00f3ma,
\nIndzy gdze d\u00f4wno skr\u00eb\u0142a j\u0105 truna,<\/small><\/p>\n
\nNa twoji tw\u00f4rze nie b\u00ebl\u00eb w stanie
\nZetrz\u00e9c ti sw\u00f3jsci kasz\u00ebbsci znanci.<\/small><\/p>\n
\nDz\u00e9wko, dz\u00e9wko, co c\u00eb je?
\nPierszy kwi\u00f4tk, co dzys\u00f4 uros\u0142,
\nA ten kwi\u00f4tk, ten je dl\u00f4 ce.<\/small><\/p>\n
\ndoma. A pustkji gbura Zab\u0142ockjigo mja\u0142\u00eb doko\u0142a las g\u0142\u0119bokji, le ku v\u00ebchodovji s\u0142u\u0144ca
\nstojalo jezoro, ale za njim znovu czemji\u0142 s\u0119 las du\u017ci.
\nMarcijannje gvesno straszno belo sedzec sami, bo przeszla do stanji i rzek\u0142a:
\n– Poj do cha\u0142up\u00eb, knopje, j\u00f4 c\u00eb co dom!
\nI da\u0142a mje v czeladni gle\u0144 chleba, posmarova\u0142a mas\u0142em. Tej vz\u0119\u0142a korunk\u0119 i wusad\u0142a prz\u00eb pjecku na \u0142avje. Ale j\u00f4 jod\u0142, a kjej jem ju polce woblizn\u0105\u0142, tej jem muszo\u0142 vzerac na du\u017ci zegar, co vjis\u00f4\u0142 na scanje. Mjo\u0142 won biegas dhzgji na po\u0142 cig\u0142a, a w\u00f4\u017ckji jak st\u0105por\u00eb wopoczn\u00e9 vjisa\u0142\u00eb na grebich sznurach. A pok\u0105d bjegas szed\u0142 r\u00f4z zt\u0105dka i nazod, vjedno v njim njico s\u0119 zadzar\u0142o, jakbe co cyjardigo po\u0142kn\u0105\u0142. A j\u00f4 s\u0119 pitol:
\n– Marcijanno! Cu\u017c ten zegar tak po\u0142ik\u00f4?
\n– Won po\u0142ik\u00f4 czas! – wodrzek\u0142a Marcijanna i zmovja\u0142a dalij svoj\u0119 korunk\u0119.<\/small><\/p>\n
\nZab\u00ebt\u00f4! B\u00f4cz\u00eb, jaczi\u00e9 tn\u0105 j\u0119 miecze
\nI jako zewsz\u0105dk s\u0119 na ni\u0119 d\u00f4ka wlecze –
\nNie widzysz skr\u00ebch\u0142\u00e9 zlepiszcza kol sebie?…
\nAch, mowa moj\u00ebch tatk\u00f3w, zw\u0119czn\u00f4 str\u00ebna!
\nCz\u00eb mo\u017cno, \u017ceb\u00eb lud j\u0119 w\u00f4\u017c\u00eb\u0142 zgubie?!
\nJakb\u00eb s\u0119 modl\u00ebc, szeptac zdrowas z rena?<\/small><\/p>\n
\nwcesn\u0105c w gr\u00f3b, jak S\u0142owi\u0144c\u00f3w ks\u0119d\u017ci swi\u0119t\u00e9,
\nle t\u00eb s\u0119 skarsznila, wielgorodn\u00f4,
\nrozpol\u00eb\u0142a taczi\u00e9 wid\u00eb, \u017ce ucza\u0142i w podz\u00e9w wpadl\u00eb,
\npokaz\u00ebj\u0105c twoje skarb\u00eb swiatu…
\nI buszny jem,
\n\u017ce moj\u00f4 jes,
\n\u017ce ce mog\u0119 wiel\u00ebc.<\/small><\/p>\n
\nRoppel, Bieszk itd.; brakowi \u201epraktycznej i prostej pisowni“ przypisywano s\u0142aby rozw\u00f3j literatury kaszubskiej51<\/a><\/sup><\/small>. Mniej ju\u017c uwagi po\u015bwi\u0119cano s\u0142ownictwu, czego dowodz\u0105 nieliczne s\u0142owniki dla kaszubszczyzny normatywnej, do kt\u00f3rych zaliczy\u0107 by mo\u017cna s\u0142owniki A. Labudy, przede wszystkim J. Trepczyka; s\u0142owniki te spotka\u0142y si\u0119 z do\u015b\u0107 ostra krytyk\u010552<\/a><\/sup><\/small>. Dyskusja na te tematy by\u0142aby potrzebna dla samych pisz\u0105cych. Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce pomog\u0142a ona E. Go\u0142\u0105bkowi znale\u017a\u0107 og\u00f3ln\u0105 i do\u015b\u0107 stabilna formu\u0142\u0119 j\u0119zyka translacji na kaszubski Biblii. Ponadto pog\u0142\u0119biona analiza kaszubszczyzny jako \u015brodka pi\u015bmiennictwa ma du\u017ce znaczenie z punktu widzenia dokumentowania w ten spos\u00f3b wielu zjawisk j\u0119zykowych, zw\u0142aszcza leksykalnych, jak tego dowodz\u0105 tzw, zabytki kaszubskie z Pomorza Zachodniego.<\/p>\n
\n
\n<\/a>2<\/sup><\/small> A.D. Duli\u010denko, Slavjanskije literaturnyje mikrojazyki. Voprosy formirovanija i razvitija<\/i>, Tallin 1981.
\n<\/a>3<\/sup><\/small> E. Siatkowska, J\u0119zyk literacki czy regionalny?<\/i>, \u201eSlavia Occidentalis\u201d, 46\/47 1989\/90, s. 194.
\n<\/a>4<\/sup><\/small> Por. A. Zar\u0119ba, Literackie jezyki regionalne w Polsce?<\/i>, \u201eJ\u0119zyk Polski\u201d, LXVIII, s. 80. Obszerna argumentacja zob. H. Popowska-Taborska, \u201eJ\u0119zyk czy dialekt\u201d? – raz jeszcze o statusie kaszubszczyzny<\/i>, \u201eJ\u0119zyk Polski\u201d, LXVIII, s. 87-96.
\n<\/a>5<\/sup><\/small>A.F. Hilferding, Resztki S\u0142owian na po\u0142udniowym wybrze\u017cu Morza Ba\u0142tyckiego<\/i>, t\u0142um. N. Perczy\u0144ska, Gda\u0144sk 1989, s. 98; oryg.: Ostatki slavjan na ju\u017cnom bieriegu Ba\u0142tijskogo Moria<\/i>, Petersburg 1862.
\n<\/a>6<\/sup><\/small>Tytu\u0142y i cytaty w pisowni pierwodruku dla zilustrowania zmienno\u015bci ortografii kaszubskiej.
\n