Pierwotnie gr\u00f3d graniczny, nale\u017ca\u0142 do d\u00f3br rycerskich, wykupiony przez Krzy\u017cak\u00f3w w r. 1312, kt\u00f3rzy wznie\u015bli tu jeden z najpot\u0119\u017cniejszych zamk\u00f3w na Pomorzu. Prawa miejskie otrzyma\u0142 w r. 1348. Du\u017ce znaczenie strategiczne i gospodarcze miasta wynika\u0142o z jego po\u0142o\u017cenia na skrzy\u017cowaniu dr\u00f3g. Po wojnie 13-letniej siedziba starostwa niegrodowego i s\u0105d\u00f3w ziemskich. Du\u017cy o\u015brodek rzemie\u015blniczo-handlowy. Wojny szwedzkie i po\u017cary spowodowa\u0142y upadek miasta w drugiej po\u0142owie XVIII w. Po r. 1772 siedziba prsukich w\u0142adz powiatowych. Po\u0142\u0105czenie kolejowe otrzyma\u0142 w r. 1878. W r. 1945 znacznie zniszczony. Po wojnie rozwin\u0105\u0142 si\u0119 tu przemys\u0142 terenowy. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w 1900 r. – 3,3 tys., 1939 r. – 6 tys., 1950 r. – 5,3 tys., 1975 r. – 9,2 tys., 1996 r. – 15,3 tys.Cz\u0142uch\u00f3w by\u0142 miastem powiatowym w woj. koszali\u0144skim. Od 1 stycznia 1999 r. siedzib\u0105 pow. w woj. pomorskim.<\/i><\/p>\n
Z dzisiejszego brzmienia nazwy trudno by by\u0142o wydoby\u0107 pierwotne jej znaczenie. Nazwa ta jednak wygl\u0105da\u0142a inaczej, o czym przekonuj\u0105 jej \u017ar\u00f3d\u0142owe zapisy. Podamy niekt\u00f3re z nich, szereguj\u0105c wed\u0142ug wariant\u00f3w nag\u0142osu: najpierw z s<\/i>, nast\u0119pnie z sz<\/i>, wreszcie z cz<\/i>: Slochow<\/i> 1312 i tak do 1413 (wiele zapis\u00f3w Pommersches Urkundenbuch<\/i>, Stettin 1868-1936: PUB II-III, Urkundenbuch der Komturei Schlochau nebst einigen Urkunden<\/i>. Bearb. P. Panske, Danzig 1911: Panske, \u201eFontes\u201d Towarzystwa Naukowego w Toruniu: F XI-XV), S\u0142uch\u00f3w<\/i>, do S\u0142uchowa<\/i>, ku S\u0142uchowu<\/i>, powiat s\u0142uchowski<\/i> 1565 (Lustracja wojew\u00f3dztwa pomorskiego 1565<\/i>, Wyd. S. Hoszowski, Gda\u0144sk 1961: LPmI 7-205), S\u0142uchow<\/i> 1624 (Lustracja wojew\u00f3dztw Prus Kr\u00f3lewskich 1624 z fragmentami lustracji 1615 r.<\/i> Wyd. S. Hoszowski, Gda\u0144sk 1967: LPmII 164); Schlochaw<\/i> 1570 (\u0179r\u00f3d\u0142a dziejowe. Polska XVI wieku pod wzgl\u0119dem geograficzno-statystycznym<\/i>, T. XXIII Prusy Kr\u00f3lewskie<\/i>. Wyd. T. Baranowski, Warszawa 1911, \u0179Dz 216), Schochau<\/i> 1581, Schluchovian<\/i> 1618 (F XXVIII 33, 42, 56, 66), Szluchovia<\/i> 1652 (F XI-XV 25); Czlochow<\/i> 1454 (W. K\u0119trzy\u0144ski, O ludno\u015bci polskiej w Prusiech niedgy\u015b krzy\u017cackich<\/i>, Lw\u00f3w 1882: K\u0119t 102), 1504 (F XXVIII 5), Cz\u0142uchowo<\/i> 1614, 1662 (ib. 61, 128), Cz\u0142uchowo<\/i>, Cz\u0142uch\u00f3w<\/i> 1682 (F V 172, 175), Cz\u0142uchowo<\/i> 1880 (S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich<\/i>, Warszawa 1880-1902: SG I 862). Forma zlatynizowana te\u017c Slochovia<\/i>, niem. Schlochau<\/i>. Po II wojnie \u015bwiatowej Komisja Ustalania Nazw Miejscowych (KUNM) ustali\u0142a posta\u0107 Cz\u0142uch\u00f3w<\/i> (S. Rospond, S\u0142ownik nazw geograficznych Polski zachodniej i p\u00f3\u0142nocnej wed\u0142ug uchwa\u0142 Komisji Ustalania Nazw Miejscowych pod przewodnictwem S. Srokowskiego<\/i>, Wroc\u0142aw-Warszawa 1951. Zawiera nazwy og\u0142oszone w \u201eMonitorze Polskim\u201d: R 48).<\/p>\n
Z najwcze\u015bniejszych przekaz\u00f3w da si\u0119 bez wi\u0119kszego trudu odczyta\u0107 nazw\u0119 S\u0142uch\u00f3w<\/i>. Podstaw\u0105 jej jest nazwa osobowa S\u0142uch<\/i>, od kt\u00f3rej za pomoc\u0105 dzier\u017cawczego formantu -\u00f3w<\/i> utworzono nazw\u0119 miejscowo\u015bci S\u0142uch\u00f3w<\/i>. Wskazuje ona na pierwotnego w\u0142a\u015bciciela lub za\u0142o\u017cyciela miejscowo\u015bci, kt\u00f3rym by\u0142 S\u0142uch<\/i>. Imi\u0119 S\u0142uch<\/i> (S\u0142ownik staropolskich nazw osobowych<\/i>. Red. W Taszycki, Wroc\u0142aw 1965-1977: SSNO V 120) pochodzi od czas. s\u0142ucha\u0107<\/i> o dawnym, staropolskim znaczeniu \u2018nale\u017ce\u0107 si\u0119, godzi\u0107 si\u0119, przys\u0142ugiwa\u0107 komu\u015b lub czemu\u015b\u2019. Od tego czasownika pochodny przym. s\u0142uszny<\/i> znaczy\u0142 \u2018stosowny, odpowiedni; godny, nale\u017cny\u2019. St\u0105d m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o s\u0142usznej zap\u0142acie<\/i>, a wi\u0119c takiej, kt\u00f3ra si\u0119 komu\u015b sprawiedliwie nale\u017ca\u0142a. Analizowane wi\u0119c imi\u0119 S\u0142uch<\/i> znaczy\u0142o pierwotnie \u2018syn, kt\u00f3ry si\u0119 rodzicom nale\u017ca\u0142 czy to dlatego, \u017ce na niego czekali, czy te\u017c byli jego godni\u2019. Z punktu widzenia s\u0142owotw\u00f3rstwa zaszed\u0142 tu proces derywacji wstecznej, czyli urabiaj\u0105c to imi\u0119, odrzucono od czas. s\u0142ucha\u0107<\/i> przyrostek -a\u0107<\/i>, por. analogiczne nazwiska: Potrac<\/i> od potraci\u0107<\/i>, Rospond<\/i> od rozp\u0119dzi\u0107<\/i>, Wypych<\/i> od wypycha\u0107<\/i> i dziesi\u0105tki wyraz\u00f3w pospolitych: d\u017awig<\/i> od d\u017awiga\u0107<\/i>, odczyt<\/i> od odczyta\u0107<\/i>, od\u0142am<\/i> od od\u0142ama\u0107<\/i>, post\u0119p<\/i> od post\u0119powa\u0107<\/i>, wyczyn<\/i> od wyczynia\u0107<\/i>, wykop<\/i> od wykopa\u0107<\/i>, zalew<\/i> od zalewa\u0107<\/i>, zasiew<\/i> od zasiewa\u0107<\/i> itd.<\/p>\n
Wypada si\u0119 zastanowi\u0107, dlaczego nazwa miasta zapisywana jest najcz\u0119\u015bciej jako Slochow<\/i>. Co do zast\u0105pienia \u0142<\/i> przez l<\/i>, to rzecz prosta, \u017ce w dokumentach niemieckich i \u0142aci\u0144skich z braku g\u0142oski \u0142<\/i> w tych j\u0119zykach zosta\u0142a ona oddana najbli\u017cszym l<\/i>. Nawet w tekstach i dokumentach polskich redagowanych przez Polak\u00f3w do ko\u0144ca XV w. oznaczanie g\u0142oski \u0142<\/i> przez l<\/i> by\u0142a regu\u0142\u0105. W odniesieniu do drugiej r\u00f3\u017cnicy, tj. oddawania u<\/i> przez o<\/i>, mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142 to proces fonetyczny og\u00f3lnopolski, \u017ce samog\u0142oski w s\u0105siedztwie sp\u00f3\u0142g\u0142osek: m<\/i>, n<\/i>, r<\/i>, l<\/i>, \u0142<\/i> (p\u00f3\u0142otwartych) przechodzi\u0142y w samog\u0142oski ni\u017csze lub wy\u017csze pod wzgl\u0119dem artykulacyjnym, por. np. staropolski wyraz \u015blostram<\/i> \u2018belka\u2019 z niem. Schlussrahmen<\/i>, \u015bloza<\/i> \u2018\u015bluza\u2019 z niem. Schleuse<\/i>.<\/p>\n
Form\u0119 Sz\u0142uch\u00f3w<\/i> (i podobne z pocz\u0105tkowym sz<\/i>) da si\u0119 obja\u015bni\u0107 podobie\u0144stwem artykulacyjnym g\u0142osek s<\/i> i sz<\/i>, dla kt\u00f3rych istotne jest otwarcie narz\u0105d\u00f3w mowy w postaci szczeliny, umiejscowienie za\u015b szczeliny mi\u0119dzy j\u0119zykiem a z\u0119bami, jak w s<\/i>, b\u0105d\u017a dzi\u0105s\u0142ami, jak w sz<\/i>, to r\u00f3\u017cnica dalsza, mniej istotna. Nadto postaci z sz<\/i> najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105 w \u017ar\u00f3d\u0142ach niemieckich. Niemcy za\u015b cz\u0119sto przejmowali pol. s<\/i> jako sz<\/i>, por. S\u0142awno<\/i> \u2192 Schlawen<\/i>, S\u0142awki<\/i> \u2192 Schlawkau<\/i>, S\u0142awutowo<\/i> \u2192 Schlatau<\/i>, Smolno<\/i> \u2192 Schmollin<\/i> itd. (Odwrotnie: Polacy niem. sch<\/i>, tj: wymawiane \u0161<\/i>, przyswajali sobie cz\u0119sto w postaci s<\/i>, np. Schulteis<\/i> \u2192 so\u0142tys<\/i>, Schnitzer<\/i> \u2192 snycerz<\/i>.)<\/p>\n
Natomiast przej\u015bcie s<\/i> w cz<\/i> lub raczej sz<\/i> w cz<\/i>, a wi\u0119c rozw\u00f3j S\u0142uch\u00f3w<\/i> \u2192 Sz\u0142uch\u00f3w<\/i> \u2192 Cz\u0142uch\u00f3w<\/i> jest wynikiem tego, \u017ce w uk\u0142adzie dw\u00f3ch g\u0142osek szczelinowych s-ch<\/i> lub sz-ch<\/i> nast\u0105pi\u0142o rozpodobnienie jednej z nich na g\u0142osk\u0119 zwarto-szczelinow\u0105: w pierwszej sylabie zjawi\u0142a si\u0119 g\u0142oska cz<\/i>; st\u0105d Cz\u0142uch\u00f3w<\/i>. Wyraz cz\u0142apa\u0107<\/i> \u2018i\u015b\u0107 wolno, ci\u0119\u017cko st\u0105paj\u0105c\u2019 te\u017c mia\u0142 dawniej, a ma do dzisiaj w dialektach, g\u0142osk\u0119 sz<\/i>: szlapa\u0107<\/i> (F. S\u0142awski, S\u0142ownik etymologiczny j\u0119zyka polskiego<\/i>. T. I-V, Krak\u00f3w 1952-1982: S\u0142 I 122).<\/p>\n
Od XVII w. stwierdzamy oboczny rodzaj nijaki nazwy: Cz\u0142uchowo<\/i>. Taka te\u017c posta\u0107 u\u017cywana by\u0142a po powrocie Cz\u0142uchowa do Polski, w 1945 i 1946 r. (M. Mazurkiewicz, Zmiany w nazewnictwie miejscowo\u015bci Pomorza Zachodniego po 1945 roku<\/i>, Szczecin 1972: Mazur 62). S\u0142usznie przyj\u0119\u0142a KUNM rodzaj m\u0119ski Cz\u0142uch\u00f3w<\/i> (R 48) jako czynnik wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cy nazw\u0119 miasta od nazw wsi, por. Byt\u00f3w<\/i>, Gniew<\/i>, Tczew<\/i>.<\/p>\nKa\u0142dowo<\/h2>\n
Dawny folwark, dzi\u015b p\u00f3\u0142nocno-zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 miasta. Miejscowo\u015b\u0107 notowana od XVI w.: do Kaldowa<\/i>, folwarku Calddowo<\/i>, Caldowo<\/i> 1565 (LPmI 44, 45, 76 i n.), Ka\u0142dowo<\/i> 1664 (F XXXII 171), Ka\u0142dowo<\/i> niem. Kaldau<\/i> 1883 (SG III 717). Pierwotna nazwa niem. *Kaldau<\/i> b\u0119d\u0105ca z\u0142o\u017ceniem z I cz\u0142onem przymiotnikowym \u015brednio-dolno-niem. kald<\/i> (= dzi\u015b niem. kalt<\/i>) \u2018zimny\u2019 i II cz\u0142onem rzeczownikowym Aue<\/i> \u2018\u0142\u0105ka, niwa\u2019. Ka\u0142dowo<\/i> to fonetyczno-morfologiczne przystosowanie nazwy obcej do j\u0119zyka polskiego. Cz\u0142on I zaadaptowano fonetycznie, a cz\u0142on II zast\u0105piono najcz\u0119\u015bciej u\u017cywanym w toponimii pomorskiej formantem -owo<\/i> (por. np. niem. Kaldenhof<\/i> \u2192 pol. Ka\u0142dowo<\/i> w Malborku, niem. Kaltenhof<\/i> \u2192 pol. Ka\u0142dowo<\/i> pod Prabutami).<\/p>\n
Umieszczona w S\u0142owniku<\/i> Rosponda (R 133) jako urz\u0119dowa nazwa tego obiektu w postaci Ko\u0142dowo<\/i> (zob. te\u017c ib. 546: Kaldau<\/i> – Koldowo<\/i>) jest jakim\u015b nieporozumieniem. Nazwa Ka\u0142dowo<\/i>, w\u0142a\u015bnie z -a-<\/i>, u\u017cywana by\u0142a zaraz po II wojnie \u015bwiatowej, jeszcze przed urz\u0119dowym ustaleniem tutejszego nazewnictwa, i w tej postaci u\u017cywana jest do dzi\u015b (Mazur 62).<\/p>\nPrzedmie\u015bcie Chojnickie<\/h2>\n
P\u00f3\u0142nocno-wschodnia cz\u0119\u015b\u0107 Cz\u0142uchowa. Nazwa Przedmie\u015bcie Chojnickie<\/i> ma I cz\u0142on rzeczownikowy i II cz\u0142on przymiotnikowy topograficzny, kierunkowy, wskazuj\u0105cy, \u017ce ten teren po\u0142o\u017cony jest w kierunku Chojnic<\/i>. Tak\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 jest np. urz\u0119dowa nazwa po\u0142aci Gda\u0144ska w kierunku Oruni<\/i>: Oru\u0144skie Przedmie\u015bcie<\/i> (S. Hrabec, Nazwy dzielnic i okolic Gda\u0144ska<\/i>, Pozna\u0144 1949: Hr 21, R 224), tyle tylko, \u017ce inny jest tu szyk cz\u0142on\u00f3w: przymiotnik + rzeczownik.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Edward Breza Cz\u0142uch\u00f3w Pierwotnie gr\u00f3d graniczny, nale\u017ca\u0142 do d\u00f3br rycerskich, wykupiony przez Krzy\u017cak\u00f3w w r. 1312, kt\u00f3rzy wznie\u015bli tu jeden z najpot\u0119\u017cniejszych zamk\u00f3w na Pomorzu. Prawa miejskie otrzyma\u0142 w r. 1348. Du\u017ce znaczenie strategiczne i gospodarcze miasta wynika\u0142o z jego … \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c