To\u0142maczënk Jerzi Tréder<\/p>\n
Wstãp<\/a><\/p>\n 1. Zdrz\u00f3d\u0142a wiédzë o historii Kaszëb\u00f3w<\/a><\/p>\n 2. Kaszubia – Kaszëbë i Kaszëbi w dzejach p\u00f2m\u00f2rzczég\u00f2 strzédnowiekù<\/a><\/p>\n 3. Znaczënk ref\u00f2rmacji i aùt\u00f3nomii Kr\u00f3lewsczich Prës\u00f3w dlô \u00f9ch\u00f2wani\u00f4 kaszëbskoscë<\/a><\/p>\n 4. Kawle Kaszëb\u00f3w w lëterzczim prësczim pa\u0144stwie<\/a><\/p>\n 5. Rolô katolëcczég\u00f2 K\u00f2sco\u0142a i kùlturkampfù w ùmocnienim kaszëbsk\u00f2scë<\/a><\/p>\n 6. P\u00f2\u0142o\u017cenié g\u00f2spodarczé i dëchowé Kaszëb\u00f3w na prze\u0142\u00f3manim XIX i XX wiekù<\/a><\/p>\n 7. Kaszëbsczé kawle midzë dwùma w\u00f2jnama i w hitlerowsczich czasach<\/a><\/p>\n 8. Kaszëbsczé trwanié i rozwij. Kaszëbskô rësznota p\u00f2 1945 r.<\/a><\/p>\n W nôblë\u017cszich latach m\u00f3më bëc fùlprawnëma nôle\u017cnikama Eùropejsczi Ùnii. W krajach Eùropejsczi Ùnii piersz\u0105 rol\u0105 w wiele rëmiach pùblicznégo \u017cëcô Nawlékaj\u0105cë do tëch zgrôw\u00f3w, Ministerztw\u00f2 Nôrodné Edukacji w rujanie 1995 We wstãpie do programù jego ùsôdzcë zeswiôdcziwaj\u0105, Tak zesadzoné deje regi\u00f3nalëznë, té\u017c w spòlëznowym i kùlturowym Rzecznikã spraw\u00f3w kaszëbsczi spòlëznë – i szerzi pòmòrzczi, Przëbôcziwaj\u0105cë sobie nônowszé dzeje Eùropë i Pòlsczi nad Bô\u0142tã, Wszëtczi dzysészi Pòmòrz\u00f3nie maj\u0105 swi\u0105dã, \u017ce z westrz\u00f3d mieszke\u0144c\u00f3w Westrz\u00f3d Czëti\u0144c\u00f3w pòlemikã m\u00f3\u017ce rodzëc sprawa teroczasnégò teritorialnégò òbjimù Kaszëb\u00f3w. – drë\u017cé\u0144 Kaszëb\u00f3w robi na òbé\u0144da Pòmòrzô, na chtërny na co – za teroczasné Kaszëbë je przëjãtô òbé\u0144da, na jaczi No slédné kriterium pòzwòli, mò\u017cebno, przesën\u0105c gre\u0144ce teroczasnëch \u017bebë zaczekawionëch Czëti\u0144c\u00f3w w jak nôwikszim stãpniu zblë\u017cëc do problem\u00f3w Rechùjemë na \u017cëcznotã szk\u00f3lnëch i jinëch czëti\u0144c\u00f3w, na bôczënczi J\u00f3zef Bòrzëszkòwsczi, Czej chcemë pisac historiã Kaszëb\u00f3w pòd Swòje miono ti zemie, r\u00f3wnoczasowò pierwòszné Sprawã etimòlogii (rodowiznë) i òbjimù mion Kaszëbë, „Historiã Kaszëb\u00f3w” jakno jeden z pierszich napisô\u0142 dr Aleksander Majkòwsczi, Ùsôdzc\u0105 drëd\u017cégò dokôzu w miemiecczim jãzëkù, Wicy jak p\u00f3\u0142 stalat rodzy sã ré\u017cnô historia Kaszëb\u00f3w, Nôbar\u017ci przekònywô hipòteza, \u017ce miono <\/b>Kaszëbë<\/i> wësztô\u0142cë\u0142o Z mnod\u017cich dokôz\u00f3w i ùsôdzk\u00f3w wôrtno jesz przëbôczëc dwa: pòmnikòw\u0105 Kaszëbë<\/i> to etniczné, nadplemiéniowé miono, chtërné na dniowy wid, na stronë Na kù\u0144c I tës\u0105claté na Pòmòrzu – w tatczëznie Kaszëb\u00f3w, nôle\u017c\u0105cy W pòge\u0144sczi religii nad Bô\u0142tã nôbar\u017ci rozwité bë\u0142ë wierzenia w b\u00f3stwa Jesz w XII w. ca\u0142é Zôch\u00f3dné Pòmòrzé dosta\u0142o sã pòd W „Kr\u00f3nice wiôlgòpòlsczi” je napis\u00f3né, \u017ce w 1258 r. Warcës\u0142ôw III, Nëch czile kaszëbsczich ksy\u017cestw Pòmòrzô nigdë nie òsta\u0142o Miemieckô kòlonizacja i wno\u017cëna na miemiecczim prawie zachôda\u0142ë té\u017c na Na zôchòdze Miemcë chùtkò òpanowelë môlowé Na Wsch\u00f3dnym Pòmòrzu, tj. Gdu\u0144sczim dzãka Jednym z nôwô\u017cniészich fen\u00f3men\u00f3w i zjinak, ò daleksy\u017cnëch skùtkach, Czëtaj\u0105cë „s\u0142owia\u0144sczé”, trzeba rozmiec „kaszëbsczé”. Do wszëtczich mieszke\u0144c\u00f3w W nym samym czasu, chòcô wòlni, refòrmacja dosz\u0142a na Wsch\u00f3dné Ùpôdk mòcë Repùbliczi w XVIII w. dô\u0142 ò se Lëterztwò w prësczim pa\u0144stwie sta\u0142o sã pa\u0144stwòw\u0105 religi\u0105 Parafie, w chtërnëch g\u0142osy sã kôzania pò kaszëbskù, dzel\u0105 To bë\u0142ë proroczé s\u0142owa i m\u0105dré rechùbë, chòc czas wëmiéraniô kaszëbiznë W tim\u017ce dokùme\u0144ce-relacji cëzozemczika dôwô ò se znac No kaszëbsczé trwanié nie dôwa\u0142o pòkù samémù Friderikòwi Nimò nalézeniô sã pò napòle\u00f3\u0144sczich wòjnach Teren Zôch\u00f3dnëch Prës, ca\u0142osc zemi\u00f3w Wsch\u00f3dnégò, Nadwiselnégò Pòmòrzô, W nëch biôtkòwaniach pòlskò-miemiecczich dosc pòdobny W 1900 r. na 1563523 mieszke\u0144c\u00f3w Zôch\u00f3dnëch Prës kòle 50% bë\u0142o katolëk\u00f3w, Niewiôld\u017cé bëtnictwò \u017cëd\u00f3w na Pòmòrzu westrz\u00f3d Kaszëb\u00f3w sz\u0142o Bé\u0142 òn baro zn\u00f3ny na Kaszëbach òkòma wëchôdaj\u0105cy òd Òsoblëwy znaczënk mia\u0142o nôùkòwò-pòùczné Przédno germanizacyjn\u0105 rol\u0105 mia\u0142a prëskô elme\u0144tarnô szkò\u0142a. R\u00f3wnak z drëd\u017ci Do nôcenniészich dokôz\u00f3w Cenôwë nôle\u017ci „Skôrb Kaszébsko-s\u0142ovjnskjě mòvé” Bez w\u0105tpieniô brzadã jegò pewno s\u00f3mny robòtë i pùblicznégò dzejaniô „…Ludze jak zazweczoj ludze, k\u0105sk kr\u0105cele \u0142bami, Ciej syn S\u0142awe na twym grobie kl\u0119knie, \u0142ze weleje, F. Cenôwa ùmar\u0142 26 strëmiannika 1881 r. Pòchòwelë gò na Wikszô czë\u0142ota na nôrodné pòlsczé i té\u017c kaszëbsczé témë nasta\u0142a westrz\u00f3d Ksy\u017cã Òtto von Bismarck, \u017celôzny prësczi kanclérz, ùtw\u00f3rca Dzélã prësczégò i bismarckòwsczégò na Pòmòrzu Òd lat 70. rozwinã\u0142o sã w Dbaj\u0105cë ò rozwij i jednotã Rzeszë, Bismarck promòwô\u0142 ùstawë „Dwa nôwartë znankùj\u0105 co le ma\u0142o kaszëbsczé lëdztwò: nôbò\u017cnota Ùtw\u00f3rc\u0105 tegò rozestaniô Kaszëbsk\u0105 bô\u0142dz\u0105 òstôwa\u0142o l\u0105dowé rëbaczenié, a òsoblëwò mòrzczé Ros\u0142a té\u017c rolô Kaszëb\u00f3w w pòlsczim nôrodnym rëszenim. Kaszëb\u00f3w zaczãlë Kaszëbsczi problem, sprawa, kim s\u0105 i bãd\u0105 Kaszëbi: Pòlôchama, Miemcama Nôùkòwé, kùlturalné i pòliticzné dzejanié Pòlôch\u00f3w, M\u0142odokaszëbi prowadz\u0105cë dali deje Cenôwë i Derdowsczégò, spar\u0142ãczëlë Jich dzejanié rodzë\u0142o protest nié le westrz\u00f3d Miemc\u00f3w-germanizator\u00f3w, ale té\u017c Bëtnicë biôtk na rozmajitëch frontach I swiatowy wòjnë, M\u0142odokaszëbi we Òbczas wòjnë westrz\u00f3d „Më, Kaszëbi kaszëbsczégò miasta Kòscérzënë i òkòlégò, Najô kaszëbskô zemia je pòlsk\u0105 zemi\u0105, wierã \u017ce Brandenbùrgia Skùtkã I wòjnë i rozs\u0105dzenia Pòkòjowy Kònferencji „Bòlesnym chùtczi je to, \u017ce wiwisekcja etnicznégò kaszëbsczégò òrganizmù òdbë\u0142a Je w ti wëpòwiescë zeswiôdczëna rozczarzeniô ze stanowiszcza gwôsnégò òkrã\u017cégò, Skùtkã nowëch gre\u0144cznëch pòdzél\u00f3w dosz\u0142o do ùrwaniô W czãdze pò majowym zôchwace z 1929 r. òsoblëwò par\u0142ãcz\u0105c\u0105 Pòmòrzé w òbrëmienim kraju wëapartnia\u0142o sã bògactwã òbëwatelsczich òrganizacjowëch Westrz\u00f3d wiele institucji kùlturë na Pòmòrzu, Rozwijowi kùlturë i kaszëbsczi lëteraturë przëstojô\u0142 rozwij môlowëch kaszëbsczich Zaczekawienié przesz\u0142ot\u0105 i kùltur\u0105 zgermanizow\u00f3nëch bracyn\u00f3w-S\u0142owian\u00f3w Kaszëbi maj\u0105cë swòjich blisczich w WM Gdu\u0144skú i w Miemcach, \u017cëj\u0105cëch J\u00f3zef Kiselewsczi w swòjim widza\u0142im repòrta\u017cu Wëbùch wòjnë we Gdu\u0144skù 1 séwnika 1939 r. zacz\u0105\u0142 w dzejach Òdpòwiesc\u0105 na to òbczas wòjnë Wcyg\u00f3ni mùszowò na nôrodnoscow\u0105 miemieck\u0105 listã, do s\u0142u\u017cbë W òstatnym czãdze wòjnë Kaszëb\u00f3w té\u017c òbjimnã\u0142ë R\u00f3wnoczasno zaczã\u0142ë sã masowé migracje Kaszëb\u00f3w na Zôch\u00f3dné Pòmòrzé, Ca\u0142ota Kaszëb\u00f3w, trzim\u00f3nëch prawie jak aùtocht\u00f3ni té\u017c na Gdu\u0144sczim Pòmòrzu, W nowy jawernoce PRL Kaszëbi w pierszim pòwòjnowym Chùtkò r\u00f3wnak jawernota Pòmòrzô i Pòlsczi òsta\u0142a òpanow\u00f3nô R\u00f3wnak rozwij pòùczënë i industrii sprawi\u0142, \u017ce nawet w jele\u017cnoscë R\u00f3wnak bëcé tegò fòlklorowégò \u017cochù ù\u0142atwi\u0142o W 1964 r. Zrzeszenié Kaszëbsczé, przëjimaj\u0105cë w swòje réd\u017ci karno dzejôrzi Zwënég\u0105 kaszëbsczi spòlëznë i kaszëbskò-pòmòrzczi Òsoblëwym sprôwdzënkã së\u0142ë zrzeszony spòlëznë, L. B\u0105dkòwsczi bé\u0142 dorôdc\u0105 Strajkòwégò Kòmitétu Do nôwô\u017cniészich wëdarzeni\u00f3w w dzejach Kaszëb\u00f3w XX w. nôle\u017ca\u0142a Pielgrzimka Jana Dobëcé demòkraticzny òpòzycji w Pòlsce spòd W 1992 r. òdbé\u0142 sã we Gdu\u0144skù i na ca\u0142ëch Kaszëbach II Kaszëbsczi Òd 1991 r. Zrzeszenié wesp\u00f3\u0142dzejô z wiele pòdobnyma òrganizacjama Kaszëbizna w òstatnym czasu zajistnia\u0142a té\u017c w liturgii Kòsco\u0142a i Dzãka òdbùdowie môlowëch samòrz\u0105d\u00f3w zwëskòwno Òsobë wëapartniaj\u0105cé sã w rozmajitëch òbrëmiach Codniowòsc \u017cëcô Kaszëb\u00f3w i Zrzeszeniô nie je wòlnô òd W dzejach Kaszëb\u00f3w sprôwdzë\u0142o sã doznanié jich lider\u00f3w, prowôdnik\u00f3w kaszëbsczi HISTORIA KASZ\u00cbB\u00d3WHistoria Kaszëb\u00f3w<\/h3>\n
\nWstãp<\/a><\/h3>\n
\nDroga do struktur zrzeszony Eùropë i przi\u0144dné najé bëcé w EÙ ju dzys oznacziwaj\u0105
\nmùsz zjinaczeni\u00f3w w wiele \u00f2brëmiach \u017cëcô w Repùblice P\u00f2lsczi.
\nJedn\u0105 z nich, m\u00f3\u017ce w nôwikszim stãpniu rozs\u0105dzeniow\u0105 o przi\u0144dnoce,
\nje edukacja. Naja jawernota w nym \u00f2brëmienim je dosc dalek od miarë \u00f2b\u00f2wi\u0105zkowy
\nw pa\u0144stwach EÙ. Dlôtego tak wô\u017cn\u0105 rzecz\u0105 je ùnowienié p\u00f2ùczënë
\nw RP, dok\u0142adno spar\u0142ãczony z ùnowienim teritorialnég\u00f2 ùstawù pa\u0144stwa.<\/p>\n
\npa\u0144stwa \u00f2dgriwaj\u0105 sam\u00f2rz\u0105dné krôjné, chtërnëch zastãpin\u0105 s\u0105
\nnaje nowé w\u00f2jew\u00f3dztwa. W krãgù krôjnowy politiczi, jak\u0105
\nrobi\u0105 wojew\u00f3dztwa, wiôld\u017ci znaczënk mô edukacja i kùltura. W pa\u0144stwach
\nEÙ przëwiãzywô sã stolemn\u0105 wôgã do krôjnowégo sztô\u0142ceniô
\ni ch\u00f2waniô, do fùlniészég\u00f2 p\u00f2znaniô historii i spôdkowiznë
\nkùlturë nôblë\u017cszich str\u00f3n. Jidze przece \u00f2 zakorzenianié m\u0142odég\u00f2 p\u00f2k\u00f2leniô
\nw tradicji domôcégo kraju, osoblëwo w mô\u0142i tatczëznë, \u00f2 ùswi\u0105dnienié
\nnôrodny i eùropejsczi b\u00f2kadnoscë w rozmajitoscë, \u00f2 sztô\u0142cenié
\nsztaturë m\u0142odëch lëdzy jakno \u00f2bëwatel\u00f3w swi\u0105dnëch swojich m\u00f2\u017cnot
\ni \u00f2b\u00f2wi\u0105zk\u00f3w wedle tatczëznë, ale \u00f2temk\u0142ëch na lëdzy i spolëznë
\njinëch kùltur.<\/p>\n
\nr. – té\u017c w nawleczenim do Ùstawù o systemie p\u00f2ùczënë
\nz 7 séwnika 1991 r., w chtërnym zeswiôdcziwô sã, \u017ce „p\u00f2ùczëna
\ns\u0142u\u017ci rozwijowi w m\u0142odzëznie poczëcô \u00f2dpowiedzalnotë,
\nmi\u0142otë i ùwô\u017caniô dlô p\u00f2lsczi kùlturowy spôdkowiznë z
\nr\u00f3wnoczasnym \u00f2temkniãcym sã na wôrtnotã kùltur Eùropë
\ni swiata” – sczerowa\u0142o do szk\u00f3lnëch programowé za\u0142o\u017ceniô pozyw\u00f3né „Kùlturowô
\nspôdkowizna w krôjnie”.<\/p>\n
\n\u017ce „przekôzanié kùlturowy spôdk\u00f2wiznë kraju nôskùtk\u00f2wni
\nm\u00f3\u017ce sã \u00f2dbëwac przez p\u00f2znanié nôblë\u017cszég\u00f2 \u00f2krã\u017cég\u00f2,
\ngwôsny krôjnë i ji wôrtnotë w spar\u0142ãczenim nôrodnëch i \u00f2glow\u00f2lëdzczich
\nwôrtnot”. I dali: „Poznanié przez dzecë i m\u0142odzëznã gwôsny krôjnë mia\u0142obë
\nsã odbëwac od wczasnégo dzectwa na ko\u017cdim etapie edukacji,
\nwedle m\u00f2del\u00f3w i metod dopasow\u00f3nëch do psych\u00f2fizycznég\u00f2 i intelektualnég\u00f2 rozwiju,
\nw wesp\u00f3\u0142rob\u00f2ce z \u00f2krã\u017cim, na lekcjach – ze zwëskanim program\u00f2wëch
\nfù\u0144dame\u0144t\u00f3w òs\u00f3bnëch przibior\u00f3w, a té\u017c w dzejanim pòzalekcjowym
\ni pòzaszk\u00f2\u0142owym”.<\/p>\n
\n\u017cëcym Pòlôch\u00f3w i Pòlsczi, nie s\u0105 nowé. Jich zôcz\u0105tczi sygaj\u0105 nômni
\npo\u0142owë XIX wiekù. Jesz na zôcz\u0105tkù XX wiekù regi\u00f3nalëzna
\ntika\u0142a przédno òbr\u00f3në gwôsny kùlturowy i nôrodny apartnotë. Jin\u0105 rol\u0105
\nmia\u0142a òna w òdrodzony Repùblice w midzëwojnowym dwadzescelatim.
\nJi pozytiwné wôrtnotë ju wnenczas bë\u0142ë przëjimniãté w systemie edukacji,
\nw zamk\u0142oscach ùczbë i ch\u00f2waniô, té\u017c p\u00f2zaszk\u00f2\u0142owég\u00f2.
\nPo 1945 r., nimo jid\u0105cy z g\u00f3rë krôjnowy politiczi nierôd abo nawetka
\nnieprzëjacelsczi piastowaniu juwernotë i wôrtnotë krôjnowy kùlturë, deje regi\u00f3nalëznë \u00f2bstoja\u0142ë
\nczasë PRL. Wiele pedag\u00f3g\u00f3w, szk\u00f3lnëch i dzejôrzi kùlturë, òsoblëwo òd
\nsétmëdzes\u0105tëch lat, w\u0142\u0105czë\u0142o sã w dzejania szk\u00f2\u0142ë i kr\u00f3jnëch zrzeszën,
\nmaj\u0105cëch baro mocn\u0105 starã ò ùchowanié
\nrozmajitoôrtnégo b\u00f2gactwa pòlsczi k\u00f9lturë, ò piastowanié
\nmôlowëch tradicji, ò poznanié i rozwij spôdkowiznë kůlturë
\nnajich mô\u0142ëch tatczëzn. Na miarã Repùbliczi Kaszëbë i Nadwiselné P\u00f2m\u00f2rzé
\nw tim krãgù przënôléga\u0142ë do krôjn\u00f3w ò òsoblëwy
\nrësznoce, bùdz\u0105cë ùwô\u017canié westrz\u00f3d ùstr\u00f3nowëch
\nwzérôcz\u00f3w dlô mòcë trwaniô przë gwôsny tradicji i kaszëbsczim jãzëkù,
\ndlô spolëznowy rësznotë i bëcô przedstôwc\u00f3w Kaszëb\u00f3w na rozmajitëch niwach \u00f2bëwatelsczég\u00f2 dzejaniô
\nw Pòlsce, chtërnégo ùk\u00f2runowanim bë\u0142o przi\u0144dzenié
\nòtw\u00f3w Eùropë.<\/p>\n
\ntak w niedôwny przesz\u0142ocë, jak i dzys – je Zrzeszenié Kaszëbskò-Pòmòrzczé,
\npòwsta\u0142é w 1956 r. Wëkònywô òno i rozszérzwiô dzãka
\npòkòleni\u00f3m swòjich ùsôdzc\u00f3w i dzejôrzi deje samòrz\u0105dnotë,
\nwidzenié dinamicznégò rozwiju samòrz\u0105dnégò Pòmòrzô
\nw dem\u00f2kratny Repùblice, mòcny spòlëznow\u0105 rësznot\u0105 òbëwatel\u00f3w,
\nznaj\u0105cëch apartnosc i wôrtnotë swòji krôjnë i Pòlsczi w ca\u0142i Eùropie.<\/p>\n
\n\u0142ôtwie òbôczimë, \u017ce w rozs\u0105dzeniowym ò teroczasnoce XIX i XX wiekù ò bëcym
\nPòmòrzô w Repùblice rozs\u0105dzë\u0142a sztatura Kaszëb\u00f3w, jich wòlô
\npiastowaniô gwôsny kùlturë jakno dzélu pòlsczi kùlturë, wëpis\u00f3nô
\nm.jin. w gòdle M\u0142odokaszëb\u00f3w „co kaszëbsczé, to pòlsczé”. R\u00f3wnoczasno
\npamiãtac trzeba, \u017ce ca\u0142é Pòmòrzé, bãd\u0105cé historiczn\u0105
\ni teroczasn\u0105 mô\u0142\u0105 tatczëzn\u0105 Kaszëb\u00f3w, òd wiek\u00f3w mô przirodã kraju wiele
\nkùltur; je môlã òsoblëwégò zetkaniô, a czãsto
\nmi\u00f3nczëzn i biôtk lëdzy apartnëch kùltur, nôwicy pòlsczi i miemiecczi.
\nPrzi\u0144dzenié Pòlsczi nazôd nad Bô\u0142t w 1920 r. i nad Òdrã w 1945
\nr. òznôcziwa\u0142o rozwij kaszébskòscë, zôsny rozkòscérzanié sã Kaszëb\u00f3w
\nw czerënkù zôch\u00f3dnym. R\u00f3wnoczasno na Nadwiselnym Pòmòrzim kaszëbskô
\nspòlëzna dzejô i par\u0142ãczi wesp\u00f3\u0142st\u00f3jnosc za swòjã mô\u0142\u0105
\ntatczëznã z s\u0105sadëj\u0105cëma krôjnowëma gromadama, té\u017c Pòmòrz\u00f3nama.
\nS\u0105 to pierszim dzélã Kòcewiôcë, Bòrowiôcë i Krajniôcë, jak té\u017c
\nmieszke\u0144cë Zemi Che\u0142mi\u0144sczi, dlô chtërnëch Pòmòrzé je té\u017c, jak dlô
\nKaszëb\u00f3w, jich mô\u0142\u0105 tatczëzn\u0105. <\/p>\n
\npòmòrzczich zemi\u00f3w prawie Kaszëbi s\u0105 nôstarszim i nôbar\u017ci domôcym lëdztwã ti
\nkrôjnë nad Bô\u0142tã. To ò nich w XIX wiekù rusczi ùcza\u0142i
\nAleksander Hilferding napisô\u0142 ks\u0105\u017ckã „Nëd\u017ci S\u0142owian\u00f3w na pô\u0142niowym
\nbrzegù Bô\u0142tu”. Te nëd\u017ci nié lë nie zad\u017cinã\u0142ë, ale w warënkach òdrodzony
\nRepùbliczi ùmòcni\u0142ë swòj\u0105 juwernotã, doprowadzë\u0142ë
\ndo rozwiju kùlturë i kaszëbsczégò jãzëka, dopòmòg\u0142ë
\ndo krôjnowégò rozwiju w Pòlsce. Temù Kaszëb\u00f3m i Pòmòrzu
\njakno jich mô\u0142i tatczëznie pòswiãconô je niniészô ks\u0105\u017cka, czerow\u00f3nô
\nprzédno do szk\u00f3lnëch, wesp\u00f3\u0142ùsôdzaj\u0105cëch i wëkònywaj\u0105cëch nowy program
\nkrôjnowy edukacji na Kaszëbach, na Pòmòrzim i w Pòlsce, a té\u017c
\ndo ùczni\u00f3w gimnazj\u00f3w i lice\u00f3w. Ùsôdzcë zdôwaj\u0105 sobie sprawã z
\ntegò, \u017ce wiele Kaszëb\u00f3w i jich s\u0105sad\u00f3w, té\u017c szk\u00f3lnëch i ùczni\u00f3w, niewiele
\nwié ò historii i kùlturze swòji mô\u0142i tatczëznë, ò ji
\ngeògrafii, ò kaszëbsczim jãzëkù, ò przesz\u0142oce
\ni teroczasnocë Pòmòrzô. Dlôtegò rechùjemë, \u017ce naja knëga, ùlepsziw\u00f3nô
\nw ré\u017cnëch wëdôwkach, d\u00f3\u0144dze nié lë do Kaszëb\u00f3w, ale dzãka szkòle i
\nm\u0142odzëznë do wszëtczich mieszke\u0144c\u00f3w przi\u0144dnégò pòmorzczégò wòjew\u00f3dztwa,
\nchtërnégò stolëc\u0105 òst\u00f3nie Gdu\u0144sk, òd wiek\u00f3w stolëczny gard Kaszëb\u00f3w,
\nPòmòrz\u00f3n\u00f3w nad Wis\u0142\u0105.<\/p>\n
\nPodjimaj\u0105cë sã grãdégò zadaniô ùprawieniô
\ngre\u0144c\u00f3w kaszëbsczi krôjnë, òsta\u0142o przëjãté, \u017ce:<\/p>\n
\ndzé\u0144, w miészim abò wikszim stãpniu, pòtrzebòw\u00f3ny je
\nkaszëbsczi jãzëk; òbjim ti òbé\u0144dë pòkôzywaj\u0105 mapë wëdrëkòw\u00f3né
\nw trzecym dzélu ùsôdzkù;<\/p>\n
\nlëdze rechùj\u0105cé sã do ti spòlëznë robi\u0105 przënômni trzecy dzél
\nmôlowégò lëdztwa i ten, dze nimò niewiôld\u017cégò procenta w òbrëmienim
\nd\u00f3négò zalëdzeniô wielota Kaszëb\u00f3w je wiôlgô (np. we Gdu\u0144sku i Sopòce); òbjim
\nnegò teritorium pòkôzywaj\u0105 mapë w geògrafnym dzélu ùsôdzkù;<\/p>\n
\nKaszëb\u00f3w na zôch\u00f3d, jakò \u017ce s\u0105 znaczi, \u017ce w strzédnëch gminach jistniej\u0105cégò jesz
\nw chwilë pisaniô niniészi knëd\u017ci s\u0142ëpsczégò wòjew\u00f3dztwa procent Kaszëb\u00f3w
\ni swi\u0105da kaszëbskòscë nëch teren\u00f3w je znacz\u0105cô. Nie je to r\u00f3wnak mò\u017cebné
\nterô bez zrobieniô badani\u00f3w, a dot\u0105dka taczich nie bë\u0142o. <\/p>\n
\nnaji mô\u0142i tatczëznë, wëdôw\u00f3më ks\u0105\u017ckã w pòdwòjnym jãzëcznym ùjimniãcym:
\npòlsczim i kaszëbsczim.<\/p>\n
\ni propozycje pòzwôlaj\u0105cé ùlepszëc pòstãpny
\nwëdôwk. M\u00f3më nôdzejã, \u017ce najô knëga zletczi prowadzenié krôjnowy edukacji
\nna Kaszëbach i Pòmòrzim, przënômni w krãgù geògrafii,
\nhistorii i jãzëka.<\/p>\n
\nJan Mòrdawsczi, Jerzi Tréder<\/i><\/b><\/p>\n1. Zdrz\u00f3d\u0142a wiédzë o historii Kaszëb\u00f3w<\/a><\/h3>\n
\nkù\u0144c XX wiekù, mùszimë miec swi\u0105dã ò nierozestôwnoscë
\njich kawla z dzejama ca\u0142égò Pòmòrzô, tj. teritorium midzë Bô\u0142tã a
\nNotec\u0105 i Wart\u0105, nad d\u00f3ln\u0105 Òdr\u0105 i d\u00f3ln\u0105 Wis\u0142\u0105. Taczi dejowy sztô\u0142t kaszëbsczi
\ntatczëznë delë nazôd Kaszëb\u00f3m w II pò\u0142owie XIX wiekù jich przédny przedstôwcë, ùsôdzcë
\nkaszëbskò-pòmòrzczi rësznotë i dejologii. Òsoblëw\u0105 znank\u0105
\nPòmòrzô je bëcé na zetkniãcym apartnëch swiat\u00f3w, jinszëch geògrafnëch
\ni kùlturowò-pòliticznëch jawernot. Je to krôj zetkniãcô
\nmòrza ë l\u0105du, krôjna na zé\u0144dzenim – scéraniô sã i przechôdaniô – dwùch
\nwiôld\u017cich swiat\u00f3w i kùltur: s\u0142owia\u0144sczégò i germa\u0144sczégò. Pòmòrzé
\ni mieszkaj\u0105cy na nim Kaszëbi, jak ca\u0142ô S\u0142owianizna nad Bô\u0142tã, òd kù\u0144ca
\nI tës\u0105claté, sta\u0142o sã òbiektã riwalizacji midzë
\npa\u0144stwama miemiecczima z zôchòdu i rozrôstaj\u0105cym sã pòlsczim
\npa\u0144stwã òd pô\u0142nia. Miemcë w swòjim zarabczenim
\ncësnãlë na wsch\u00f3d, Pòlôszë mielë g\u00f3n do nordë, nad mòrzé, maj\u0105cë
\nswi\u0105dã swòji lechicczi zrzesznicë z mieszke\u0144cama nadbô\u0142towy krôjnë,
\npòzw\u00f3ny przez nich Pòmòrzã.<\/p>\n
\nmiono ji mieszke\u0144c\u00f3w, to Kaszubia<\/i>, Kaszëbë<\/i>, Kaszëbi<\/i>,
\na pòjedinczégò przëdstôwcë Kaszëba<\/i>. Kaszëbi-Pòmòrz\u00f3nie
\njakno pierwòszny gòspòdôrze Pòmòrzô, bãd\u0105cë
\ndomôc\u0105 zrzesznic\u0105 etniczno-kùlturow\u0105, bëlë bëtnikama biôtkòwani\u00f3w pòlskò-miemiecczich,
\nczãsto le òbiektã wiôld\u017ci pòliticzi. Nierôz procëm gwôsnym
\nksy\u017cãt\u00f3m i panownik\u00f3m chr\u00f3nilë, rozwijelë swòjã kùlturã i
\ngwôsn\u0105 juwernotã. Òd czas\u00f3w strzédnowiek\u00f9 bëlë sw\u00f3jn\u0105 tãg\u00f3dk\u0105
\ndlô s\u0105sôd\u00f3w, chtërni nie rozmielë jich jãzëkòwy apartnotë i zamiérzelë
\nzarabczëc tak lëdzy jak jich zemiã. Skùtkã nierozmieniô bë\u0142ë
\nm.jin. rozmajité, co le ma\u0142o pòb\u0142aznow\u00f3né to\u0142maczeniô rodowiznë miona Kaszëbi,
\nKaszëbë, Cassubia<\/i>, na chtërny téma pòwsta\u0142a ju bògatô lëteratura.<\/p>\n
\nKaszëbi<\/i> pòdjimelë òkòma lingwist\u00f3w té\u017c historicë.
\nChòc ni m\u00f3më ca\u0142i syntezë historii Kaszëb\u00f3w, rozpòrz\u0105dz\u00f3më dot\u0105dka
\nczile czekawyma, ca\u0142ownyma ùsôdzkama, do jaczich z pò\u017cëtkã mòg\u0105
\nsëgac nié le szk\u00f3lny, ale przë jich pòmòcë té\u017c ùczniowie. Nôle\u017ci
\nr\u00f3wnak pamiãtac, \u017ce pòwstôwa\u0142ë òne w zapëzglony
\njele\u017cnoscë, czej nie bë\u0142o nieòbe\u0144dnëch pòdrobnëch badérowani\u00f3w. Wëprzédza\u0142ë
\nje i towarzë\u0142ë jima mnod\u017cé i bëlné ùsôdzczi, przédno lingwist\u00f3w
\ni etnograf\u00f3w. Nã apartnotã jele\u017cnoscë òpisa\u0142ë nôwikszim
\ndzélã trzë ks\u0105\u017cczi: rusczégò ùcza\u0142égò Aleksandra
\nHilferdinga pt. „Ostatki Slavian na ju\u017cnom bieriegu Baltijskogo Moria” (Petersburg
\n1862, a pò pòlskù „Resztki S\u0142owian na po\u0142udniowym wybrze\u017cu Morza
\nBa\u0142tyckiego”, Gda\u0144sk 1990); lingwistë i etnografa Stefana Ramu\u0142ta pt. „Statistika
\nkaszëbsczégo lédztwa” (Krak\u00f3w 1899); pòlsczégò dzejôrza i pùblicystë
\nKònstantégò Kòscy\u0144sczégò pt. „Kaszubi gin\u0105”(Pozna\u0144 1908),
\ntikaj\u0105cô d\u017cinieniô pòlsczégò wiôld\u017cégò miectwa na Kaszëbach;
\ndokôz szk\u00f3lnégò i etnografa z Wdzydz Izyd\u00f3ra Gùlgòwsczégò pt.
\n„Von einem unbekannten Volk im Deutschland” [Ò niezn\u00f3nym lëdze \u017cëj\u0105cym w Miemcach]
\n(Berlin 1911). Bôczënk wôrtno dac na no klima, òtoczenié, pòzéw\u00f3né
\ns\u0142owama: „resztczi S\u0142owian”, „Kaszëbi d\u017cin\u0105”, „niezn\u00f3ny lud”; bé\u0142 òn tej niezn\u00f3ny,
\na jesz bar\u017ci jegò historia, té\u017c dlô ca\u0142ownotë ùcza\u0142ëch,
\nPòlôch\u00f3w i mieszke\u0144c\u00f3w Pòmòrzô, òpanow\u00f3négò przez
\nMiemc\u00f3w.<\/p>\n
\nzn\u00f3ny dzejôrz, lékôrz, pisôrz, pòlitik i pòéta. Zacz\u0105\u0142 jã pisac
\nprzed I wòjn\u0105 swiatow\u0105, a skù\u0144czi\u0142 w midzëwòjnowym dwadzescelatim.
\nW ca\u0142oscë pierszi rôz òna wësz\u0142a pò jegò smiercë w 1938 r. w
\nGdini, a na nowò wëdrëkòw\u00f3nô bë\u0142a w Gdu\u0144skù w 1991 r. z wôrtnym
\npòs\u0142owã profesora Gerarda Labùdë. Majkòwsczi przedstawi\u0142
\ndzeje Kaszëb\u00f3w, Pòmòrz\u00f3n\u00f3w, pòzéw\u00f3nëch przez niegò té\u017c
\nWeletama, mieszkaj\u0105cëch òd Wis\u0142ë na wschòdze ja\u017c do Pianë na zôchòdze
\nw dzysészi Meklembùrgii, przë czim ùj\u0105\u0142 té\u017c jich etniczn\u0105 zrzesznicã z Òbòdritama,
\nWagrama i Pò\u0142abianama, tj. s\u0105 to dzeje ca\u0142i S\u0142owianiznë nad Bô\u0142tã w
\n\u0142\u0105czbie z Pòlôchama jakno Lechitama, Lechi\u0105, do chtërny wszëtczé pòmienioné
\nzrzesznice nôle\u017ca\u0142ë.<\/p>\n
\npt. „Geschichte der Kaschuben” (Danzig 1926), je nôwikszi z lingwist\u00f3w-badér\u00f3w kaszëbiznë,
\nMeklembùrczik dr Friedrich Lorentz. Ùznôwaj\u0105cë ùstôw
\nkaszëbiznë i etniczné òdnieseniô na Pòmòrzu w XIX
\nwiekù przedstawi\u0142 òn céchùnk dzej\u00f3w Kaszëb\u00f3w w òbrëmienim
\nNadwiselnégò Pòmòrzô. W òbs\u0105dze samëch Kaszëb\u00f3w ks\u0105\u017cka
\nta nie je òpisã jich historii, ale s\u0105 to dzeje jich germanizacji.<\/p>\n
\nchtërny ùsôdzc\u0105 je s\u00f3m Gerard Labùda, Kaszëba, nôwikszi historik midzë
\ndzysészima pòlsczima mediewistama. W jegò baro bògatim ùr\u00f3bkù je
\nm.jin. wiele kaszëbsczich dowòdzëzn, wëd\u00f3nëch té\u017c w jednym zbiérkù pt.
\n„Kaszubi i ich dzieje” (Gda\u0144sk 1996). Czej pisze ò Kaszëbach, ò jich
\nmionie i zemi mieszkaniô, òdpòwiôdô m.jin. na pëtanié, dze le\u017ca\u0142ë Kaszëbë
\njakno rodné zemie Kaszëb\u00f3w. Nadczidô badérowania Agnieszczi Dobrowòlsczi,
\nzeswiôdczaj\u0105cy, \u017ce „miono Kaszëbë<\/i> zn\u00f3né bë\u0142o w ca\u0142im przëmòrzczim
\nskrôwkù òd Hòlsztëna i Lünebùrga pò ba\u0142tos\u0142owia\u0144sczé
\nkraje, pòkôzéwaj\u0105cë sã jakno miono kraju, lëdu, jakno przezwa, jakno
\nadministracjowé miono i jakno topògrafné miono, niecëzé i w Pòlsce”
\n(„O nazwie Kaszuby<\/i>”, „Onomastica”, t. 4, 1958, s. 345). Przëbôczô p\u00f3zniészé
\nzeswiôdczenia J\u00f3zefa Spòrsa, chtëren w zwëskù wiele badérowani\u00f3w doprzëszed\u0142
\ndo swi\u0105dë, \u017ce miono Kaszëbë<\/i> nôprz\u00f3dka bë\u0142o wros\u0142é w Zôch\u00f3dné Pòmòrzé,
\nsk\u0105dka parmieni\u0142o na Meklembùrgiã i Wsch\u00f3dné Pòmòrzé,
\ndze sã òstateczno na dobré zasedza\u0142o. Na Nadwiselnym Pòmòrzu
\nnalô\u017c\u00f3më dzysdniowëch Kaszëb\u00f3w, lëdzy gôdaj\u0105cëch pò kaszëbskù, czë
\nze swi\u0105d\u0105 swòji kaszëbskòscë, dlô chtërnëch Kaszëbë-Pòmòrzé
\ns\u0105 jich mô\u0142\u0105 tatczëzn\u0105, a wiôlg\u0105 – Pòlskô. Jak rozwijaj\u0105 gwôsn\u0105 kùlturã,
\nidentifikùj\u0105 sã z pòlskòsc\u0105, piastëj\u0105 dwòjak\u0105,
\ntj. kaszëbsk\u0105 i pòlsk\u0105 juwernotã. Tak je dzys, a w historii szuk\u00f3më
\nwiedno òdpòwiescy na pëtania, jak bë\u0142o dôwni, m.jin. sk\u0105dka sã wzãlë
\nKaszëbi i jich miono.<\/p>\n
\nsã westrz\u00f3d S\u0142owian\u00f3w w czãdze wanod\u017ci lëd\u00f3w (V-VII w.) na pòzwanié
\nnëch s\u0142owia\u0144sczich plemion\u00f3w, jaczé zamieszka\u0142ë na pô\u0142niowym sztr\u0105dze Bô\u0142tu. Dlô
\nhistorik\u00f3w tãg\u00f3dk\u0105 je, czemù w pis\u00f3nëch zdrz\u00f3d\u0142ach nalô\u017cô sã òno
\ndopiérze w XIII w., czej zn\u00f3né bë\u0142o tej w ca\u0142im pòmòrzczim i pòlsczim
\nswiece, jak té\u017c w daleczi Rësczi i w Rzimie. Ò ti i jinëch sprawach
\npisz\u0105 G. Labùda i ùsôdzcë nônowszi syntezë, przëszëkòw\u00f3ny
\ndo drëkù ks\u0105\u017cczi pt. „Pòmòrzé – mô\u0142ô tatczëzna Kaszëb\u00f3w”, ùsadzony
\nw pòsp\u00f3lnym projekce pòlskò-miemiecczim, spar\u0142ãczonym
\nz Institutã Kaszëbsczim i Zrzeszenim Kaszëbskò-Pòmòrzczim
\nwe Gdu\u0144skù, jak té\u017c Bô\u0142tow\u0105 Akadémi\u0105 w Lubéce. Na ks\u0105\u017cka dzys nôlepi przedstôwiô
\nzawi\u0142\u0105 historiã Kaszëb\u00f3w na spòdlim dzej\u00f3w Pòmòrzô. Ji ùsôdzcë
\nzwëskiwaj\u0105 bògat\u0105 lëteraturã i skùtczi gwôsnëch badérowani\u00f3w.<\/p>\n
\nmònografiã Andrzeja Bùkòwsczégò „Regionalizm kaszubski.
\nRuch naukowy, spo\u0142eczny i literacki” (Pozna\u0144 1950) i esej ks. Frãcëszka Mantheya,
\nprofesora seminarii w Pelplinie i Hildesheim pt. „O historii Kaszub\u00f3w. Prawda i \u015bwiadectwo”,
\nnapis\u00f3ny nôpiérwy pò miemieckù w Miemcach dlô Miemc\u00f3w ze Gdu\u0144ska i
\nPòmòrzô, a wëdrëkòw\u00f3ny pò pòlskù i kaszëbskù,
\njak té\u017c na nowò pò miemieckù we Gdu\u0144skù w 1997 r. Te
\ndwie jiné w swòji przirodze ks\u0105\u017cczi razã ùkôzywaj\u0105
\nzawi\u0142\u0105 dzejow\u0105 jawernotã Kaszëb\u00f3w i jich odrodã napòczãt\u0105
\nw pò\u0142owie XIX w. A. Bùkòwsczi òsoblëwò òpisywô
\nlëterack\u0105 kùlturã, zbògacon\u0105 przez pòsobné r\u00f3zd\u017ci ùsôdzc\u00f3w.
\nW kaszëbsczi lëteraturze problemë historii i dzysdniowòscë wstec sã przeplôtaj\u0105.
\nSt\u0105dka té\u017c historicë mielëbë do ni sëgac, a szk\u00f3lny pòlsczégò i kaszëbsczégò jãzëka
\npar\u0142ãczëc ji rozbiérk ze zrozmienim i przëswòjenim té\u017c ùr\u00f3bkù historii,
\ntikaj\u0105cym dzej\u00f3w Kaszëb\u00f3w.<\/p>\n2. Kaszubia – Kaszëbë i Kaszëbi w dzejach pòmòrzczégò strzédnowiekù<\/a><\/h3>\n
\nhistorii wpiselë dominikanowie i frãcëszkanie. Pierszi rôz wëst\u0105pi\u0142a òna
\nw dokùme\u0144ce papie\u017ca Grzegòrza IX, a òd tegò czasu pòjôwiô
\nsã stale w \u0142acëznowy titulaturze ksy\u017cãt zôch\u00f3dnopòmòrzczich,
\nw jaczi nôprz\u00f3dka przewô\u017ca\u0142o pòzwanié „dux Slavorum et Cassubia”, bò dopiérze
\nBarnim III (1320-1368) zwie sã „dux Cassuborum”, tj. „ksy\u017cã Kaszëb\u00f3w”.
\nGdu\u0144sczi ksy\u017cãta zwelë sã „dux Pomeraniae”, a miono Kaszëbë<\/i> przëpis\u00f3né
\nbë\u0142o do Zôch\u00f3dnégò Pòmòrzô, sk\u0105dka przëchôdaj\u0105cëch do Gdu\u0144ska
\nnad Wis\u0142ã pòzwelë lëdzama z Kaszëb\u00f3w. Nie ùswi\u0105dnielë òni
\nsobie abò nie dôwelë wprz\u00f3dk zrzesznicë mòwno-kùlturowy, chtërna
\nbë\u0142a jawernô i rozs\u0105dzeniowô. Dopiérze pò dozdrzenim prôwdë germanizacji Zôch\u00f3dnégò Pòmòrzô
\ni zad\u017cinienim tam kaszëbiznë miono i kaszëbskô zrzesznica ùkôza\u0142a sã té\u017c
\nw ca\u0142oscë w dokùme\u0144tach i pis\u00f3nëch zdrz\u00f3d\u0142ach Zôch\u00f3dnégò Pòmòrzô.
\nR\u00f3wnak pamiãtac trzeba, \u017ce Kaszëb\u00f3w i jich zemiã nazywelë Pòmòrzã,
\nPòmòrz\u00f3nama i temù przëjim\u00f3më naje jakno dzeje pòmòrzczégò strzédnowiekù.<\/p>\n
\nkr\u00f3tkò w ca\u0142oscë do Pòlsczi – usztô\u0142cë\u0142ë sã trzë nadplemiéniowé
\npòliticzné westrz\u00f3dczi z centrama w Gdu\u0144skù, Kò\u0142obrzegù i
\nSzczecënie-Wòlënie. Gdu\u0144sk ju w 997 r. pòdjimô\u0142 prasczégò biskùpa
\nWòjcecha, chtëren zabawi\u0142 tu Jastra i òrëchcy\u0142 wiele mieszke\u0144c\u00f3w, tj.
\nKaszëb\u00f3w w swòji misjowy drodze do Prës\u00f3w, sprôwi\u00f3ny pòd patronatã ksy\u017cëca
\nBòles\u0142awa Chrobrégò. W Kò\u0142obrzegù-Kamiéniu w 1000 r. ùmôlow\u00f3né òsta\u0142o
\npierszé pòmòrzczé biskùpstwò, òbjimaj\u0105cé w ca\u0142oscë
\nzemie Kaszëb\u00f3w-Pòmòrz\u00f3n\u00f3w òd Wis\u0142ë ja\u017c za Òdrã.
\nR\u00f3wnak nad Òdr\u0105 nôcã\u017ci bë\u0142o zaprowadzëc chrzescëja\u0144stwò. Môlowé
\ni plemiéniowé zrzesznice, wëapartniaj\u0105cé sã westrz\u00f3d nadbô\u0142towëch S\u0142owian\u00f3w
\ndëchòwym i materialnym bògactwã swòji przedchrzescëja\u0144sczi
\nreligii, nôd\u0142ë\u017ci broni\u0142ë sã przed mùszow\u0105 christianizn\u0105, zaprowôdz\u00f3n\u0105
\nwikszim dzélã z pòmòc\u0105 miecza przez s\u0105sôd\u00f3w-Miemc\u00f3w z Zôchòdu
\ni Pòlôch\u00f3w z pô\u0142nia.<\/p>\n
\nbiôtczi i miru: Swiãtowita i Trzëg\u0142owa, jak té\u017c kùlt nôtërë. Wô\u017cn\u0105
\nrol\u0105 i wiôld\u017ci cësk na codniowé i pòliticzné \u017cëcé mielë ks\u0105\u017cô. Z czasã przédnym
\ncentrum kaszëbsczégň Pòmòrzô na zôchòdze sta\u0142o sã Szczecëno.
\nPrzez czile stalat panowa\u0142a tam domôcô dinastiô pòzw\u00f3nô Grifitama – òd
\nGrifa, rodowégò herbù i zemi – chtërny praòjcã w XII
\nw. bé\u0142 ksy\u017cã Warcës\u0142ôw. Na skùtk niszczotnëch wòjnowëch cygnié\u0144 òstô\u0142 òn
\nprzëmùszony do przëjãcô wiéchrzëznë Pòlsczi, ksy\u017cëca Bòles\u0142awa
\nKrzëwògãbégò, pòd patronatã jaczégò i przë
\nbëtnictwie zbrojny zdrëszënë bamberzczi biskùp Òtto òstateczno
\ndokù\u0144czi\u0142 christianiznë jegò pa\u0144stwa. Òstawiony przë rz\u0105dach
\nWarcës\u0142ôw pòszerzi\u0142 swòje òbrëmia ò zemie blësczégò Kaszëb\u00f3m
\nZrzeszeniô Lëcëc\u00f3w, a z czasã pa\u0144stwò jegò pòsobnik\u00f3w òbjã\u0142o
\nté\u017c Rugiã, chtërna bë\u0142a dot\u0105dka apartnym ksy\u017cestwã, jaczégò znakã przedchrzescëja\u0144sczich
\nczas\u00f3w a wesp\u00f3\u0142 widza\u0142oscë wszëtczich nadbô\u0142towëch S\u0142owian\u00f3w bë\u0142a pësznô swiãtnica
\nw Ark\u00f3nie, zniszczonô na skùtk dë\u0144sczégò zarabczeniô w 1168 r. z prowôdnikã biskùpã Absal\u00f3nã.<\/p>\n
\nwiéchrzëznã miemieck\u0105. W 1181 r. ksy\u017cã Bògùs\u0142ôw I z\u0142o\u017ci\u0142 ùczestnienié
\ncesarzowi Friderikòwi Czerwionobardémù. Òznôcza\u0142o to zerwanié
\nprzënôlé\u017cnëch zrzeszi z Pòlsk\u0105 na wiele stalat. Òkòma Szczecëna
\nstolëczn\u0105 rol\u0105 ksy\u017cëc\u0105 mia\u0142a tam té\u017c Wò\u0142ogòszcz (Wòlgast), òd
\nrozpadnieniô ksy\u017cestwa na dwa: szczecy\u0144sczé i wò\u0142ogòsczé. W tim samym
\nczasu ksy\u017cestwò s\u0142ëpskò-s\u0142awié\u0144sczé Racëbòrzëc\u00f3w przed 1238
\nr. przesz\u0142o pòd panowanié gdu\u0144sczich ksy\u017cãt, wnenczas té\u017c ùsamòst\u00f3jnionëch,
\nniezanôlé\u017cnëch òd pòlsczich ksy\u017cãt, chòcô z Pòlsk\u0105
\nbaro spar\u0142ãczonëch.<\/p>\n
\n„ksy\u017cã Kaszëb\u00f3w wëcygn\u0105\u0142 procëm Swiãtopô\u0142kòwi, ksy\u017cëcu Pòmòrzô,
\nz wòjskã Wiôlgòpòl\u00f3n\u00f3w, chtërné ksy\u017cã wiôlgòpòlsczi
\nBòles\u0142ôw przës\u0142ô\u0142 na pòmòc, i z biskùpã kamié\u0144sczim.
\nI czej przëszed\u0142 w òkòlé S\u0142ëpska, co sã jinaczi zwô\u0142 Stolp, òstawi\u0142
\nbiskùpa i jegò wòjskò (…), s\u00f3m [znôw] z wiôld\u017cim wòjskã dzyrzkò rénowô\u0142
\nzemie Swiãtopô\u0142ka”. Nimò to dobiwc\u0105 òstô\u0142 Swiãtopô\u0142k,
\na zemia s\u0142ëpskô i s\u0142awié\u0144skô do 1306\/7 r. nôle\u017ca\u0142a do Gdu\u0144sczégò Pòmòrzô.<\/p>\n
\nspar\u0142ãczonëch w jeden pa\u0144stwòwy òrganizm. Zôch\u00f3dné bar\u017ci pòddôwa\u0142ë
\nsã miemczëznie, wsch\u00f3dné wchôda\u0142ë corôzka mòcni w kr\u0105g cësk\u00f3w pòlsczich.
\nNiemô\u0142i znaczënk mia\u0142a w tim òrganizacja katolëcczégò Kòsco\u0142a
\ni pòstãpny òd zôchòdu i pô\u0142nia christianiznë. Dzél wsch\u00f3dny
\nzemi kaszëbskò-pòmòrzczi òstô\u0142 w\u0142\u0105czony do za\u0142o\u017conégò w
\n1124 r. kùjawskò-w\u0142oc\u0142awsczégò biskùpstwa, w jaczégò òbrëmienim
\nbé\u0142 ùprawiony gdu\u0144skò-pòmòrzczi archidiak\u00f3nat. Dzél strzédny òd
\nswiãti Chô\u0142msczi G\u00f3rë pòd Kòszalënã pò wsch\u00f3dné
\nke\u0144të nôle\u017cô\u0142 do gnieznie\u0144sczégò arcëbiskùpstwa, ùrôbiaj\u0105cë
\ns\u0142ëpsczi archidiak\u00f3nat. Terenë na zôch\u00f3d òd Chô\u0142msczi G\u00f3rë, nôwikszégò w
\nstrzédnowiekù marijnégò sanktuarium w nordowy Eùropie, pòdléga\u0142ë
\nza\u0142o\u017conémù w 1140 r. wòli\u0144sczémù biskùpstwù, a òd
\n1176 r. kamié\u0144sczémù, bò tam òsta\u0142a przenios\u0142o sedzba biskùp\u00f3w.
\nW czãdze biôtk i riwalizacji pòlskò-miemiecczi ò Pòmòrzé
\nkamié\u0144sczi biskùp ùsam\u00f3st\u00f3jni\u0142 sã òd Gniezna; òd
\nkòle 1188 r. pòdlégô\u0142 prosto Rzimòwi. Òkòma kaszëbsczégò jãzëka
\ni liturgiowy \u0142acëznë we wszëtczich dzélach Pòmòrzô na co dzé\u0144, té\u017c
\npòd cëskã Kòsco\u0142a, zacz\u0105\u0142 nabiérac wô\u017cnotë, a z czasã prawie
\npanowô\u0142, pňlsczi jãzëk na wschòdnym, na zôchòdnym znôw
\nmiemiecczi. Zôch\u00f3dnopòmòrzczi biskùpi, czerëj\u0105cë sã rësznot\u0105
\nchristianiznow\u0105 i par\u0142ãcz\u0105cë jã z wno\u017cën\u0105 nachôdaj\u0105cégù lëdztwa,
\nkòlonizacj\u0105 na miemiecczim prawie, pierszëznã dôwelë miemczëznie. Jistno
\nksy\u017cãta, co sã bronilë przed pòliticznym panowanim miemiecczich
\ns\u0105sôd\u00f3w, òsoblëwò brandenbùrzczich margrabi\u00f3w, òd chtërnëch
\nwiéchrzëznë bar\u017ci do zlëdaniô i pòczestniészô bë\u0142a prostô pòdleg\u0142ota,
\na wic kawel wasalë cesôrza. Z czasã ricerzkô i miastnô wiôrzta, jak té\u017c dëchòwny
\nst\u00f3n zastãpi\u00f3ny bé\u0142 przédno przez Miemc\u00f3w. Domôcé kaszëbsczé, s\u0142owia\u0144sczé
\nlëdztwò, jegò wiéchrzné wiôrztë razã z ksy\u017cëcym dod\u00f3m pòddôwa\u0142ë
\nsã té\u017c germanizacji, chòc ùchòwa\u0142ë swòje kaszëbsczé
\nmiona i znaczi, jak i swi\u0105dã s\u0142owia\u0144sczi rodowiznë. St\u0105dka té\u017c do kù\u0144ca
\nmiemiecczégò panowaniô na Zôch\u00f3dnym Pòmòrzu w 1945 r., pòzyw\u00f3nym
\nczasã Miemiecczim Pòmòrzã, do nôbar\u017ci bògatëch
\ni bëlnëch rod\u00f3w nôle\u017ca\u0142ë prastôré, kaszëbsczé familie Pòdkòmòrzich
\nvon Pùttkamer\u00f3w, Cëcewic\u00f3w von Zitzewitz, Bòrk\u00f3w von Bork, Mach\u00f3w von
\nMach itp., itd. Òne wszëtczé trzima\u0142ë pamiãc ò pòmòrzczim
\nksy\u017cestwie, bãd\u0105cym czedësz pòd wiéchrzëzn\u0105 s\u0142owia\u0144sczich Grifit\u00f3w,
\nz chtërnëch nôwikszim bé\u0142 ksy\u017cã Bògùs\u0142ôw X Wiôld\u017ci (1474-1523).
\nJemù to ùda\u0142o sã spar\u0142ãczëc w 1478 r. ca\u0142é Zôch\u00f3dné Pòmòrzé. Ùnôwiaj\u0105cë
\nswòje pa\u0144stwò, broni\u0105cë sã przed jastrzëbizn\u0105 Brandenbùrgii,
\nszukô\u0142 té\u017c zblë\u017ceniô z Pòlsk\u0105.<\/p>\n
\nWsch\u00f3dnym Pòmòrzu za czas\u00f3w domôcy dinastii ksy\u017cëcy, chtërny nôwikszi
\nprzedstôwcë z ksy\u017cëcã Wiôld\u017cim Swiãtopô\u0142kã i Mscëwòjã II,
\nslédnym z rodu, broni\u0105cë przez wiele lat swòji samòst\u00f3jnoscë przed
\npòlsczima ksy\u017cãtama, biôtkòwelë z jastrzëbizn\u0105 Miemc\u00f3w, przedstôwi\u00f3nëch
\ntu przédno przez Miemiecczi Zôk\u00f3n, tj. Krzë\u017côk\u00f3w.<\/p>\n
\nkaszëbsczé lëdztwò, jaczémù kòlonizacja i przechôdanié na miemiecczé
\nprawò dôwa\u0142o pòprawienié bëcégò i cywilizacjowy pòkrok.
\nTowarzë\u0142o temù r\u00f3wnak lëché òbchòdanié i òbùmiéranié
\nkaszëbiznë (Kaszëbi nie bëlë dopùszczoni np. do miesczégò prawa). Na
\nskùtk kòlonizacji i christianiznë jãzëk Kaszëb\u00f3w spôd\u0142 z pierszégò na
\ntrzecy môl, pò miemiecczim i \u0142acëznie. Òdbijô to té\u017c spòlëznowò-ekònomiczné
\nstanowiszcze rodnégò pòmòrzczégò lëdztwa, trzimaj\u0105cégò sã kaszëbiznë.
\nW ùstôwno-prawny i pòliticzny jawernoce ju òd XIII w. kaszëbsczé
\nlëdztwò bë\u0142o karnã mieszke\u0144c\u00f3w drëd\u017cégò ôrtu w
\npa\u0144stwie-ksy\u017cestwie, dali z miona kaszëbskò-pòmòrzczim, ale
\npò prôwdze corôzka bar\u017ci miemiecczim.<\/p>\n
\n„Zôpisowi Mestwina”, a wic ùk\u0142ôdowi w Kãpnie z 1282 r., pò smiercë
\nslédnégò ksy\u017cëca Mscëwòja II w Gwiôzdkã 1294 r. w\u0142adzã przej\u0105\u0142
\nksy\u017cã Wiôlgòpòlsczi Przemys\u0142 II. Prawie to spar\u0142ãczenié
\nGdu\u0144sczégò Pòmòrzô z Wiôlgòpòlsk\u0105 da\u0142o jemù spòdlé
\ndo òdrodë Pòlsczégò Kr\u00f3lestwa ju w 1295 r. R\u00f3wnak czej zd\u017cin\u0105\u0142
\nPrzemys\u0142 II, jegò pòsobnik\u00f3m sã nie ùda\u0142o
\nzagwësnic bezùstôwnotë Kr\u00f3lestwa ani przënôle\u017cnotë Pòmòrzô nad
\nWis\u0142\u0105 do Pòlsczi. W 1308-9 r. òpanowelë je Krzë\u017côcë, ùsad\u0142owiony òd
\ndôwna w Che\u0142mi\u0144sczi Zemi. Jich waraj\u0105cé bez ma\u0142a p\u00f3\u0142tora stalat rz\u0105dë, prowadz\u0105cé
\ndo rozwiju gòspòdarczi kraju, ùmòcni\u0142ë i tuwò miemczëznã, òsoblëwò przez
\nzwikszon\u0105 rësznotã kòlonizacyjn\u0105 przë pòmòcë dr\u017c\u00f3nowò miemiecczégò lëdztwa,
\ntak w miastach jak i na wsë. I tu zacz\u0105\u0142 òbòwiãzowac tzw. „wendijsczi
\nparagraf”, zakôzywaj\u0105cy przëjimanié S\u0142owian\u00f3w-Kaszëb\u00f3w do miesczégò prawa.
\nZdegradow\u00f3né bë\u0142ë té\u017c môlowé ricerzkò-panowné elitë, co sprawi\u0142o, \u017ce kaszëbizna
\n\u017cë\u0142a przédno w wiesczim òkrã\u017cim, òsoblëwò drobnégò ricerztwa
\ni gbùr\u00f3w. Ni mia\u0142a té\u017c \u017c\u00f3dny mò\u017cnotë rozwiju do r\u00f3wniszcza òglowégò jãzëka,
\nwë\u017cszégò jak môlowé gwarë czë dialektë geògrafno i gòspòdarzkò zjinaczony
\nkrôjnë. St\u0105dka té\u017c kaszëbskô spòlëzna na ca\u0142im Pòmòrzu, òpanow\u00f3nô
\nprzez cëzëch, nie stwòrzë\u0142a nadplemiéniowégò jãzëka ani spòdlégò jaczész
\nkaszëbsczi nôrodnoscë. Zapòzdzënk rozwiju kaszëbiznë, ucã\u017cenié towarz\u0105cé
\nlëdz\u00f3m jã przedstôwiaj\u0105cym sprawi\u0142ë na Nadwiselnym Pòmòrzu za
\nkrzë\u017cacczich czas\u00f3w nié le zascygnienié jegò wczasni zaczãtégò pòlaszeniô,
\nale prawie dalek jid\u0105cé zr\u00f3wnanié: prësyfikacjã w òbrëmienim zôkònnégò pa\u0144stwa,
\nw jaczim miono Prësë<\/i>, przëw\u0142aszczoné przez Miemc\u00f3w òd wëgùbionégò prësczégò lëdztwa,
\nprze\u017cë\u0142a czasë krzë\u017cacczégò panowaniô.<\/p>\n3. Znaczënk refòrmacji i aùton\u00f3mii
\nKr\u00f3lewsczich Prës\u00f3w dlô ùchòwaniô kaszëbskòscë<\/a><\/h3>\n
\nw dzejach Kaszëb\u00f3w i Pòmòrzô bë\u0142a refòrmacja i towarz\u0105cô ji
\nkòntrrefòrmacja. Refòrmacja nôchùtczi dosz\u0142a na Zôch\u00f3dné
\nPòmòrzé, dze na czile stalat zmieni\u0142a w ca\u0142oscë nôbò\u017cny òbrôzk
\nti zemi. Mia\u0142a òna òsoblëwò wiôld\u017ci znaczënk w rozwicym zjinak
\netniczno-nôrodnëch na ca\u0142im Pòmòrzu. Szczecy\u0144sczi ksy\u017cãta, widz\u0105cë
\nwchôdanié refòrmacjowëch dej\u00f3w z Wittenbergii do swòjégò kraju,
\nwëkôzywelë dlô nich wiôlg\u0105 wërozmia\u0142osc i rozwôgã. Nié bez znaczeniô bë\u0142o
\nto, \u017ce òne zmòcniwa\u0142ë stanowiszcze ksy\u017cãt wedle Kòsco\u0142a,
\na jednym z przédnëch refòrmator\u00f3w, jak té\u017c na miarã nordowëch Miemc\u00f3w,
\nbé\u0142 Pòmòrz\u00f3n Jan Bùgenhagen. W 1518 r. napisô\u0142 òn w swòjim
\ndokôzu „Pomorania” ò jãzëkòwëch zmianach w rodnym kraju taczé
\ns\u0142owa: „Czë\u017c nié chùtkò pò przejimniãcym [chrzescëja\u0144sczi]
\nwiarë pòmòrzczé miasta, zaniedbiwaj\u0105cë s\u0142owia\u0144sczi jãzëk, zaczã\u0142ë
\nsã stawac teùto\u0144sczé i germa\u0144sczé tak, \u017ce ne [miasta], chtërné za Kòszalënã ja\u017c
\ndo Pòlsczi òsta\u0142ë s\u0142owia\u0144sczé, zaczã\u0142ë miec òdraza do
\nswòjich bracy Pòmòrz\u00f3n\u00f3w, ju Miemc\u00f3w<\/i>.” (wëd. Szczecëno 1900,
\ns. 38)<\/p>\n
\nZôch\u00f3dnégò Pòmòrzô, miemiecczégò i s\u0142owia\u0144sczégò jãzëka,
\nchùtkò dosz\u0142ë deje refòrmacji, przëjim\u00f3né òsoblëwò chãtno
\nprzez szlachtã i mieszcz\u00f3n, czãsto mòcno zad\u0142ë\u017conëch w klôsztorach
\ni jinëch kòscelnëch institucjach, r\u00f3wnoczasno chcëwëch na materialné dobra
\nKòsco\u0142owi zapis\u00f3né. Za przëczën\u0105 J. Bùgenhagena, wspiér\u00f3négò przez
\nksy\u017cãt i z pòcz\u0105tku té\u017c kamié\u0144sczégò biskùpa, pòstrzégaj\u0105cégò pòtrzébnotã refòrmë
\nKòsco\u0142a, deje refòrmacji baro chùtkò ògarnã\u0142ë
\nca\u0142é Nadòdrza\u0144sczé Pòmòrzé. J. Bùgenhagen zg\u00f3dno
\nz wòl\u0105 ksy\u017cëca ùsadzy\u0142 „Òrdinacjã kòsceln\u0105” (wëd.
\n1535 r.), chtërna sta\u0142a sã kònstitucj\u0105 lëterzczégò Kòsco\u0142a
\nna Pòmòrzu. Jak zôch\u00f3dny i strz\u00f3dkòwy dzél tegò pa\u0144stwa
\nchùtkò stô\u0142 sã r\u00f3wno lëterzczi i miemiecczi, tak wsch\u00f3dny dzél,
\nna wsch\u00f3d òd jezora Jamno i rzéczi Ùniesc, a òsoblëwò na
\njegò ùbrzegach, s\u0105sadëj\u0105cëch ze Wsch\u00f3dnym Pòmòrzã (Kr\u00f3lewsczima
\nPrësama), przënôle\u017cnym znôw òd 1466 r. do Pòlsczi, òstô\u0142 dali
\nkaszëbsczi, a w dzélu té\u017c katolëcczi. Tu té\u017c pòkôza\u0142ë sã zg\u00f3dné z dëchã nôùczi
\nLëtra pierszé nôbò\u017cné knëd\u017ci pis\u00f3né nibë w wendijsczim, s\u0142owia\u0144sczim, tj.
\nkaszëbsczim jãzëkù. W 1584 r. pòwsta\u0142ë knëd\u017ci Szëm\u00f3na Krofeya,
\npastora w Bëtowie: „Mô\u0142i katéchizm Môrcëna Lëtra” i „Kancj\u00f3nô\u0142”. S\u0105 òne napis\u00f3né
\nr\u00f3wnak nié pò kaszëbskù, a pò pòlskù z mnod\u017cima
\nkaszëbizmama. Òglowù zdrz\u0105cë Kaszëbi bëlë tu ùdpùs\u0105dzony
\nprôwdzëwy dëszpasterzczi òpieczi w rodnym jãzëkù, st\u0105dka blisczi ùpôdk
\nnôbò\u017cny kùlturë, co ùmòcni\u0142ë wòjnë, òsoblëwò 30-latno,
\njakô objimnò\u0142a té\u017c Pòmòrzé. R\u00f3wnoczasno lëterztwò w dzélu môlowy szlachtë i ch\u0142opsczégò lëdztwa ùwòlni\u0142o
\nsë\u0142ë do biôtczi ò ùchòwanié s\u0142owianiznë, kaszëbiznë
\nnié le w codniowym \u017cëcym, ale té\u017c w lëterzczim Kòscele.<\/p>\n
\nPòmòrzé, òpanowùj\u0105cë przédno w znacznym dzélu miasta, ùbsadzoné
\nprzez miemiecczé lëdztwù, jakno té\u017c wiele szlachtë, w tim té\u017c kaszëbskù-pùlsczi.
\nKrôjna ta jakno Kr\u00f3lewsczé Prësë, nôle\u017c\u0105cë do Kùr\u00f3në i Repùbliczi Òbùch
\nNôrod\u00f3w, ùchòwa\u0142a do 1569 r. swòjã samòst\u00f3jnosc.
\nJedno z ji trzech wòjew\u00f3dztw – pòmòrzczé – òbjima\u0142o wszëtczé
\nzemie le\u017c\u0105cé na lewym brzegù Wis\u0142ë, té\u017c nôùbò\u017cszé, ale zamieszk\u00f3né
\nprzez kaszëbsczé lëdztwò. Jinosc Kaszëb\u00f3w przëczënia\u0142a sã do tegò,
\n\u017ce niechtërny kr\u00f3nikarze nëch czas\u00f3w kaszëbsk\u0105 mòwn\u0105 òbé\u0144dã rozcygelë
\nnié le na ca\u0142é wòjew\u00f3dztwò, ale i na „prësk\u0105 czë kaszëbsk\u0105 zemiã (bò tu
\ns\u0105 Kaszëbi)”, jak napisô\u0142 w swãjich „Dziennikach podr\u00f3\u017cy do Polski 1635-1636”
\nfre\u0144cësczi dipl\u00f3mata Karol Òld\u017cer (Tolm. E. J\u0119dykiewicz, Gda\u0144sk 1953,
\ns. 137). Na kaszëbsczi òbé\u0144dze jistnia\u0142ë niewielné i mô\u0142é miasta, a wikszi
\ndzél lëdztwa \u017ci\u0142 z rolnictwa, rëbaczeniô i lasëznë, w céni cëskù wiôld\u017cégò miasta
\nGdu\u0144ska. Wszëtczi mieszke\u0144cë Kr\u00f3lewsczich Prës czëlë sã z ùrodzeniô
\nPrësôkama, z jele\u017cnoscë nôrodnoscë identifikòwelë sã z Pòlsk\u0105
\nbez zdrzeniô na kùlturã i codniowy jãzëk baro etniczno zjinaczonëch
\nmôlowëch karn\u00f3w. Dzãka pòkrokòwi refòrmacji i cëskòwi
\nna Pòmòrzé nad Wis\u0142ã lëdzy rozmajitëch etnicznëch i nôbò\u017cnëch
\nzrzesznic, nié katolëcczich, zmienia\u0142o òno dali sw\u00f3j kùlturowy charakter,
\nprzedstôwiaj\u0105cë mòzajikã religii i kùltur\u00f3w. Dopiérze òbczôs
\nkòntrrefòrmacji pò tridencczim sobòrze, m.jin. dzãka
\njezujit\u00f3m, chtërny wzãlë na se ùczbã diecezjalnégò kleru, ògre\u0144czony òstô\u0142
\nrozwij lëtrzëznë i przësz\u0142o nazôd wiele przedstôwc\u00f3w szlachtë i wiesczich parafialnëch
\nzrzesznic, òsoblëwò na terenach zamieszk\u00f3nëch przez Kaszëb\u00f3w, do katolëcczégò Kòsco\u0142a.
\nDosc tëli znaczënk mia\u0142o té\u017c dzejanié jinëch, czãsto òdnowionëch klôsztor\u00f3w,
\nm.jin. benedëktink\u00f3w z \u017bukòwa, a jesz bar\u017ci fre\u0144cëszkan\u00f3w, òpiekùn\u00f3w
\nnowégò kalwarijsczégò sanktuarium w Wejrowie. Jesz d\u0142ugò problemë
\ni nôbò\u017cné zjinaczeniô i towarz\u0105cé jima ekònomiczné pòdzéle rozs\u0105dzywa\u0142ë ò codniowòscë
\n\u017cëcô Kaszëb\u00f3w, doswiôdczonëch té\u017c przez wòjnë, òsoblëwò ze Szwédama. Òstawi\u0142ë òne
\nna wiedno prãgã w historiowy pamiãcë Kaszëb\u00f3w, jednoznaczno
\nnegatiwn\u0105. Jinaczi bë\u0142o z wòjnama pòlskò-tërecczima, a òsoblëwò z
\nPòmòc\u0105 wiede\u0144sk\u0105 w 1683 r., w jaczi té\u017c bëtnictwòz Kaszëb\u00f3w
\nmielë szlachcëce, a i ch\u0142opi, dozéraj\u0105cë tradicjã, pamiãc dobrégò Kr\u00f3la
\nJana III Sobiesczégò. Tej té\u017c wiele kaszëbsczi szlachtë zaczã\u0142o sã identifikòwac
\nz Pòlsk\u0105, a niechtërny doszlë nawetka do r\u00f3wniszcza tipòwégò dlô
\npanownégò òkrã\u017cô, dochôdaj\u0105cë do pòczestnotë
\nsenator\u00f3w Repùbliczi i wòjewòd\u00f3w w Kr\u00f3lewsczich Prësach. Samòst\u00f3jnosc
\nKr\u00f3lewsczich Prës i z ni\u0105 spar\u0142ãczoné m.jin. prawò indigenatu, òs\u00f3bné
\ngeneralné sejmiczi ti prowincji, ùrëszni\u0142ë w pùblicznym dzejanim té\u017c
\nca\u0142otã kaszëbsczi szlachtë, nawetka ti nôdrobniészi, identifikùj\u0105cy
\nsã z jedny stronë z Pòlsk\u0105, z drëd\u017ci zanôle\u017cny òd bùsznotë ùtrzimaniô
\nswòji apartnotë w Repùblice Òbùch Nôrod\u00f3w. Tak samò wô\u017cné
\nbë\u0142o doswiôdczenié zrzeszony z przedstôwcama prësczich miast\u00f3w w sejmikù prowincji,
\njich wikszô niezanôle\u017cnota, òbiektowòsc, ni\u017clë ca\u0142otë mieszczaniznë
\nw szlachecczi Pòlsce.<\/p>\n
\nznac té\u017c w jele\u017cnoscë Kaszëb\u00f3w i Kr\u00f3lewsczich Prës, co ju w I zagôrënkù òpanowô\u0142
\nchcëwy s\u0105sôd, prësczi kr\u00f3l, trzimaj\u0105cy Zôch\u00f3dné Pòmòrzé òd
\ndôwna, bò òd wëmrzeniô w 1637 r. dinastii Grifit\u00f3w. Pò wòjnie
\n30-latny w 1648 r. zôch\u00f3dnopòmòrzczé ksy\u017cestwò òsta\u0142o
\npòdzeloné midzë Szwédzk\u0105 i Brandenbùrgiã, chtërné z czasã,
\nwesp\u00f3\u0142ùsôdzaj\u0105cë lëterzczé pa\u0144stwò Prësczé Krolestwò, òbjimnã\u0142o
\nwszëtczé pòmòrzczé zemie nad d\u00f3ln\u0105 Òdr\u0105 i Wis\u0142\u0105.<\/p>\n4. Kawle Kaszëb\u00f3w w lëterzczim prësczim
\npa\u0144stwie<\/a><\/h3>\n
\ni jaknô taczé s\u0142u\u017cë\u0142o jegò germanizacyjny pòlitice, sczerow\u00f3ny w pierszi
\nrédze procëm domôcémù kaszëbsczémù czë polsczémù lëdztwù.
\nJeden z przedstôwc\u00f3w i wëkònywôcz\u00f3w ti pòliticzi, s\u0142ëpsczi superintentend
\nKristian W. Haken w 1780 r. pisô\u0142: „Wiôlgô nôrodnô bùcha Kaszëb\u00f3w
\nje przédn\u0105 przëczën\u0105 tak d\u0142ugò stôwi\u00f3négò zatôrczënkù procëm
\nwëgasnieniu do czësta sarmacczégò plemiénia. Na bùcha nie dozwôlô,
\n\u017cebë na jaczi le ôrt par\u0142ãczëlë sã z miemieck\u0105 krwi\u0105 tim bar\u017ci, \u017ce
\nw Miemcach widz\u0105 rabùsznik\u00f3w swòji donëchczasny tatczëznë. Na bùcha
\nprzëczëniwô sã té\u017c do tegã, \u017ce ùwô\u017caj\u0105 za sromãtã ù\u017ciwanié
\nmiemiecczégò jãzëka (…) Je nôkôz zalécaj\u0105cy, \u017cebë kaznodzeje, jak
\nle to je mò\u017clëwé, mielë starã usën\u0105c kaszëbsczi jãzëk
\ni delë [Kaszëb\u00f3m] le miemiecczich szk\u00f3lnëch, a dzec\u00f3m nie pòtrafi\u0105cym czëtac
\npò miemieckù nie dôwelë kònfirmacji. R\u00f3wnak brëkùje to
\nm\u0105droscë i òbmëslnoscë, mieniô sã na bôczënkù, \u017cebë mieszke\u0144cë
\nnie dozdrzelë, \u017ce mô sã ùmëslënk wëkrudowac jich jãzëk,
\nbò Kaszëbi bë sã zbùntowelë procëm temù i
\njak nôskùtkòwni zatôrczëlëbë sã taczémù planowi. Nôle\u017ci
\nté\u017c mëslec, \u017cebë Kaszëba, co w codniowym \u017cëcym z biéd\u0105 pò miemieckù m\u00f3\u017ce
\nsã dogadac, bé\u0142 spòsobny zrozmiec nôùkã religii w miemiecczim
\njãzëkù (…) Òbie przëczënë razã bë\u0142ë zôwad\u0105 i
\nrobi\u0142ë to, \u017ce kaszëbskô mòwa w mòjim sën\u00f3dze czësto jesz nie ùsta\u0142a.
\nPrzez 10 lat mòjégò tu bëcégò doprowadzy\u0142 jem przë wspòmò\u017cenim
\npastor\u00f3w do tegò, \u017ce w pôrã wsach na wëpôdk wòlny pòsadë,
\n\u017clë le patr\u00f3ni nie s\u0105 ùpiarti, kaznodzeja maj\u0105cy bëc pòwò\u0142\u00f3nym,
\nbãdze m\u00f3g\u0142 sã òbëc bez znajomoscë tegò jãzëka,
\njakò \u017ce przez 5-6 lat pòwëmiéraj\u0105 starszi lëdze, jaczi jesz
\n\u017cëj\u0105, a pò miemieckù nic nie pòtrafi\u0105. W niechtërnëch parafiach
\ntrzeba na to kòle 50 lat.<\/i><\/p>\n
\nsã na dwie grëpë: 1. dze pastor bez zastrzed\u017ci mùszi g\u0142osëc kôzanié
\npò kaszëbskù, bò pò\u0142owa abò nawetka dwie trzecé
\ns\u0142ëchaj\u0105cëch nie rozmieje na tëlé miemiecczégò jãzëka; do nich nôle\u017c\u0105
\nparafie: Wiôlgô Gardna, Rowë, Smô\u0142dzëno, G\u0142\u00f3wczëce, Cecenowò, S\u0142awãcëno,
\nSk\u00f3rowò; 2. dze kaszëbskô mòwa wnet ùst\u00f3nie; do nich nôle\u017c\u0105
\nparafie: Damno, \u0141ëpawa, Mikòrowò, No\u017cëno, Bùdowò<\/i>.”<\/p>\n
\nna tim terenie bawi\u0142 ò p\u00f3\u0142 stalat d\u0142ë\u017ci. Przëczëni\u0142a sã do tegò sztatura
\nsamëch lëterzczich Kaszëb\u00f3w, jak té\u017c jich niewielnëch, rozmiej\u0105cëch sprawã ùtrzimaniô
\nkaszëbiznë, pastor\u00f3w, z chtërnëch niejedny wëszlë z môlowégò lëdztwa abò z
\n\u0142u\u017cëcczich Serb\u00f3w. Òglowò r\u00f3wnak pastorowie robilë wszëtkò,
\n\u017cebë przërëchlëc wëkrudowanié kaszëbsczégò (= pòlsczégò) jãzëka
\nz cerkwie, jak nazywelë tamtészi Kaszëbi kòsc\u00f3\u0142. Ne dzejania òpisywô\u0142
\nté\u017c m.jin. szwejcarzczi ùcza\u0142i Jan Bernoùlli w 1777 r., gòsc
\nprësczégò ministra zagre\u0144cznëch spraw\u00f3w, hr. Òtt\u00f3na Krzësztofa von
\nPòdewilsa, dzedzëca Szczëpkòwic w s\u0142ëpsczim krézu: „Kaszëbi rozmiej\u0105
\nPòlôch\u00f3w dosc dobrze, ale ti z rozmienim Kaszëb\u00f3w maj\u0105 k\u0142opòt. Kùchôrz
\nhrabiégò, co s\u0142u\u017ci\u0142 na \u0141u\u017cëcach, dze wiele gôdô sã pò s\u0142owia\u0144skù,
\nwiele rozmieje z kaszëbsczégò jãzëka. Òkòma tegò wiôlgô
\napartnosc tegò jãzëka òd miemiecczégò je niemi\u0142o dlô
\nszlachtë, chtërna mô maj\u0105tczi na Kaszëbach, temù òbsôdélcowie
\nmaj\u0105tk\u00f3w robi\u0105 wszëtkò, chòc donëchczas bez wikszi zwënéd\u017ci, \u017cebë miemiecczi
\njãzëk ùpòwszédniac i kaszëbsczi wëplenic. Òni kôzelë
\nw kòscele zarô pò kaszëbsczich kôzaniach g\u0142osëc té\u017c kôzania pò miemieckù,
\njaczé pòdd\u00f3ny té\u017c mùsz\u0105 wës\u0142ëchac; r\u00f3wnak g\u0142osëc kôzani\u00f3w le pò miemieckù jesz
\nni m\u00f3\u017ce, bò wiele tegò jãzëka nic nie rozmieje. Pòstãpno
\nnast\u00f3n\u0105 bòdôj spòdzéw\u00f3né zmianë, dzélama temù, \u017ce Kaszëbi corôz
\nbar\u017ci miészaj\u0105 sã z Pòmòrz\u00f3nama, dzélama znôw temù, \u017ce òbsédlô
\nsã w nym krajikù wiele miemiecczich kòlonist\u00f3w dlô zôprawë bagn\u00f3w
\ni chwarzn\u00f3w.” <\/p>\n
\nidentifikòwanié na Zôch\u00f3dnym Pòmòrzu pòmòrzkòscë
\nz miemczëzn\u0105 i mòc trzimaniô sã Kaszëb\u00f3w-lëtr\u00f3w przë rodny
\nmòwie, zwëkù i tradicji.<\/p>\n
\nII, chtëren zjin\u0105d nawetka wenerôwô\u0142 zgardzyw\u00f3nëch Kaszëb\u00f3w i ca\u0142osc Pòmòrz\u00f3n\u00f3w
\njakno rekrucczé spòdlé jegò armii. Z mësl\u0105 ò ni pòwò\u0142ô\u0142
\nkòrpùsë kadét\u00f3w w S\u0142ëpskù i Che\u0142mnie, z chtërnëch òsoblëwò m\u0142odzëzna
\nz drobny kaszëbsczi szlachtë, nierôzka së\u0142\u0105 do nich ùdostôw\u00f3nô, czãsto
\nwëchôda\u0142a wëtresérow\u00f3nô w bezògôdkòwy pòs\u0142ësznoce i òddanim
\nkr\u00f3lowi. Dzãka s\u0142ëpsczi szkòle w prësczi armii zjawi\u0142o sã wiele òficér\u00f3w,
\nnawet genera\u0142\u00f3w maj\u0105cëch nôzwëska zn\u00f3nëch do dzys w Pòlsce kaszëbsczich rod\u00f3w,
\npòchôdaj\u0105cëch przédno z lãbòrzkò-bëtowsczi zemi abò z
\nGôch\u00f3w. Nen kaszëbsczi dzél Zôch\u00f3dnégò Pòmòrzô zwëskô\u0142 w miemiecczi
\nlëteraturze miono mòdrégò krajikù, ùskarnienia swiata
\nkùlturë i nôtërnégò wiodra jegò mieszke\u0144c\u00f3w. Bé\u0142 to òbrôz
\nja\u017c nadto wëidealizow\u00f3ny. R\u00f3wniszcze \u017cëcô mieszke\u0144c\u00f3w „mòdrégò krajikù”
\nd\u0142ugò òdbiéga\u0142o òd standard\u00f3w òglowòprësczich.
\nRozs\u0105dzeniowy znaczënk dlô pòprawë le\u017cnoscy \u017cëcô kaszëbsczégò lëdztwa
\nna ca\u0142im Pòmòrzu mia\u0142ë prësczé refòrmë ùwòlnieniô
\nspòd pana, regùlëj\u0105cé ùprocëmnieniô na wsë, dôwaj\u0105cé
\nch\u0142op\u00f3m wòlnotã, a dzélowi z nich wieczësté prawò miectwa, ògre\u0144czoné
\nprawie do wiôld\u017cich gòspòdarztw\u00f3w. Bé\u0142 to brzôd m.jin. fre\u0144cësczi rewòlucji
\ni dobëtny napòle\u00f3\u0144sczi pòchadë procëm Prës\u00f3m, chtërnëch m\u0105drzészi przedstôwcë
\nrz\u0105dz\u0105cy junczerzczi klasë, chc\u0105cë retowac pa\u0144stwò, zadbelë ò przëznanié
\nwòlnotë i miectwa ch\u0142op\u00f3m, ò refòrmã ùstawù miast\u00f3w, ò pòwszédn\u0105 ùczbã i
\nwòjskòw\u0105 s\u0142u\u017cbã. Kaszëbskò-pòmòrzczi ch\u0142op,
\nstôwaj\u0105cë sã panã samégò se i swòjégò gòspòdarztwa,
\nstôwô\u0142 sã chùtczi lojalnym pòdd\u00f3nym prësczégò kr\u00f3la.
\nDzãka wòjskòwy s\u0142u\u017cbie i wòlnoce przemieszczaniô sã,
\nszukaniô robòtë òkòma domôcëch str\u00f3n, stôwô\u0142 sã nié
\nle prësczim òbëwatelã, ale nierôz té\u017c bëwa\u0142im cz\u0142owiekã szeroczégò prësczégò pa\u0144stwa.
\nZe swiata w rodné stronë przëwòzy\u0142 rozmajité nowinczi, té\u017c innowacje, chtërné
\npòprôwia\u0142ë le\u017cnoscë \u017cëcô môlowëch spòlëzn\u00f3w.<\/p>\n
\nca\u0142égò Pòmòrzô i w ca\u0142oscë Kaszëb\u00f3w w jednym prësczim pa\u0144stwie
\njele\u017cnosc kaszëbsczégò lédztwa na Miemiecczim Pòmòrzu, a i w
\npòlsczich Prësach, dôwni Kr\u00f3lewsczich, terô Zôch\u00f3dnëch, nie bë\u0142a takô samô.
\nWestrz\u00f3d Kaszëb\u00f3w Zôch\u00f3dnëch Prës mòcniészô bë\u0142a gwôsnô juwernota, wikszé
\npòczëcé apartnotë, cëzotë procëm prësactwa i miemczëznë. W nôwikszim
\nstãpniu rozs\u0105dzywa\u0142a ò tim przënôle\u017cnota do katolëcczégò Kòsco\u0142a.<\/p>\n
\nzamieszk\u00f3nëch przez Kaszëb\u00f3w, òbjima\u0142a òd 1821 r. che\u0142mi\u0144skô diecezja
\nze stolëc\u0105 w pòcysterzczim Pelplinie. Sztô\u0142coné w tamtészi seminarii dëchòwié\u0144stwò,
\nprzëgòtow\u00f3né do dëszpastérztwa w pòlsczim i miemiecczim jãzëkù,
\nsk\u0142ôda\u0142o sã w znacz\u0105cym dzélu té\u017c z przedstôwc\u00f3w Kaszëb\u00f3w. Nimò cëskù na
\ngermanizacjã prësczich w\u0142adz\u00f3w, ùleg\u0142oscë niechtërnëch biskùp\u00f3w,
\nbãd\u0105cëch – przë znajomòscë pòlsczégò czë kaszëbsczégò jãzëka
\n– z rodowiznë Miemcama, Kòsc\u00f3\u0142 bé\u0142 ùznôw\u00f3ny za òbstojenié pòlskòscë,
\na tim samym swòjiznë, kaszëbskòscë. \u017bëwòcëzna kaszëbiznë i s\u0142owia\u0144sczégò dëcha ù wiele
\nmieszke\u0144c\u00f3w Zôch\u00f3dnégò Pòmòrzô, czëj\u0105cëch sã Miemcama,
\nbùdzë\u0142a zdzëwienié, pòczëcé cëzotë i nierozmieniô mëslë trwaniô i ùpiéraniô
\nsã w òbr\u00f3nie przed ùtracenim w ca\u0142oscë gwôsny juwernotë, przed
\ngermanizacj\u0105 nios\u0105c\u0105 lepszé r\u00f3wniszcze \u017cëcô. Jinaczi bë\u0142o na Nadwiselnym Pòmòrzu,
\ndze kaszëbskòsc bë\u0142a identifikòw\u00f3nô z pòlskòsc\u0105, a pòlskòsc
\nz katolëcëzn\u0105, dze Kaszëbi \u017cëlë w zemk\u0142i gromadze. W biôtkòwaniach pòlskò-miemiecczich
\nna swòjim terenie òni przes\u0105dzywelë ò jich skùtkach
\nna zwësk pòlskòscë. <\/p>\n
\nmôl zajima\u0142a niewiôlgô \u017cëdowskô miészosc, identifikùj\u0105cô sã prawie
\nz Miemcama. St\u0105d té\u017c ùprôwiaj\u0105cy na Kaszëbach he\u0144del \u017cëdzë, chtërny mòcno
\nwpiselë sã w tradicjã i swi\u0105dã Kaszëb\u00f3w, nie bëlë dlô nich kims
\ncëzym. Ceszëlë sã nawet òglowò lubnot\u0105 jakno ti, co wiedno pòretowelë
\nw biédze, a w procëmnoce do Miemc\u00f3w, chòc bëlë té\u017c cëzy, nie bëlë wrogama.
\nNôle\u017celë do kaszëbsczégò obrôzka zemi; bëlë i s\u0105 widzec w kaszëbsczi lëteraturze
\ni dëchòwy kùlturze. Zeswiôdcziwaj\u0105 to té\u017c aktualné do dzys rzeklënë.
\nJedna z nich gôdô, w spar\u0142ãczenim ze zn\u00f3nym drëgã Kaszëb\u00f3w do he\u0144dlu, òbjimaj\u0105cégò té\u017c
\ngdu\u0144sczi i s\u0142ëpsczi tôrg, \u017ce jeden \u017cid dzesãc Pòlôch\u00f3w czë Miemc\u00f3w
\nwëprowadzy pòd wiôld\u017ci wiater, a jeden Kaszëba dzesãc… \u017cëd\u00f3w.<\/p>\n
\n48% lëtr\u00f3w, trochã nad 1% \u017cëd\u00f3w. Lëczba Pòlôch\u00f3w bë\u0142a szacow\u00f3nô na
\nprawie 35% mieszke\u0144c\u00f3w. \u017blë to òdpòwiôda\u0142o prôwdze, to gòd\u0142o
\n„lëter to Miemc, katolëk to Pòlôch” m\u00f3\u017ce wzyc le za pòliticzn\u0105 rzeklënã w
\nnôrodnëch biôtkach, ùmòcnion\u0105 w czãdze kùlturkampfù. Ùprocëmnienia
\nmidzë Pòlôchama a Miemcama westrz\u00f3d katolëk\u00f3w pòd kù\u0144c XIX w.
\nmia\u0142ë sã jak 2 do 1, przë czim ò przewô\u017cënkù Pòlôch\u00f3w
\nw wikszoscë kréz\u00f3w Zôch\u00f3dnëch Prës pò lewy stronie Wis\u0142ë rozs\u0105dzywelë Kaszëbi.
\nPòlskô, a tim bar\u017ci kaszëbskô spòlëzna bë\u0142a w wikszim dzélu, ale nié
\nleno, ch\u0142opskô czë rëchli agrarnô, bò nôwiksz\u0105 wiôrztã robilë r\u00f3lny
\ni mieszczi robòtnicë, dlô jaczich wô\u017cnym wesp\u00f3\u0142biwôczã czãsto
\nbé\u0142 ùbãd\u017ci \u017cëdowsczi kùpc.<\/p>\n5. Rolô katolëcczégò Kòsco\u0142a i kùlturkampfù<\/a><\/h3>\n
\nrazã z rosn\u0105cym znaczënkã katolëcczégò Kòsco\u0142a i jegò ksã\u017ci.
\nDzeja\u0142o sã tak, nimò czë m\u00f3\u017ce dzãka m.jin. przeprowadzony przez
\nprësczi rz\u0105d sekùlarizacji dober i skasowaniô klôsztor\u00f3w, a òsta\u0142o
\nto wzmòcnioné na dobré pòlitik\u0105 kùlturkampfù. Stolëca
\ndiecezji Pelplin bë\u0142a dlô Pòlôch\u00f3w, a tim bar\u017ci dlô Kaszëb\u00f3w, sw\u00f3jnym swiãtim
\nstrz\u00f3dkã. Ji znaczënk zwiksza\u0142o òkòma seminarii biskùpié
\nprogimnazjum Collegium Marianum, jistniej\u0105cé òd 1836 r., chtërne
\ndo kù\u0144ca zagôrënkù jakno jedinô strzédnô szkò\u0142a przechòwa\u0142a
\nnôùkã pòlsczégò jãzëka. Wiele jegò wëchòwe\u0144c\u00f3w
\nwëbiéra\u0142o dëchòwn\u0105 kariérã. W Pelplinie zebra\u0142o sã té\u017c licz\u0105cé
\nsã òkrã\u017cé pòlsczich dëchòwnëch, westrz\u00f3d
\nchtërnëch bë\u0142o dosc tëlé Kaszëb\u00f3w, mňcno zaanga\u017cow\u00f3nëch w nôrodn\u0105 prôcã,
\njak\u0105 znankòwa\u0142ë i za\u0142o\u017coné w 1869 r. cz\u0105dnik „Pielgrzim” i wëdowizna, ùszëkòw\u00f3nô
\nprzez lëdzy z nim spar\u0142ãczonëch.<\/p>\n
\nkù\u0144ca XIX w. „Gazétë Gdu\u0144sczi”. St\u0105dka sã bierz\u0105 pòstãpné
\nkaszëbsczé gôdczi: „Chto mô synka, do Pelplinka, chto mô c\u00f3rkã, do klôszt\u00f3rka”
\ni „Chto mô ksãdza w rodze, tegò biéda nie dobòdze”. Bëlë przece
\nkatolëcczi dëchòwni té\u017c mòcny i niezanôle\u017cny òd stronë materialny.
\nDzãka temù i aùtoritetowi Kòsco\u0142a mielë blisk\u0105 \u0142\u0105czbã z
\ncorôz miészim pòlsczim zemia\u0144stwã, òsoblëwò wëj\u0105tkòwym
\nna nordowëch Kaszëbach, mòcno zgermanizow\u00f3nëch, prezentow\u00f3nëch m.jin. przez
\nfamiliã von Krockow. Wicy dëchòwëch prowôdnik\u00f3w westrz\u00f3d kaszëbskò-pòlsczich
\nksã\u017ci bë\u0142o na pô\u0142niu, na Gôchach i Zôbòrach. Òglowò rolô
\nksã\u017ci w \u017cëcym kaszëbsczi i pòlsczi, jak té\u017c miemiecczi spòlëznë
\nbë\u0142a bëlnô. Òd czas\u00f3w Zymku Lëd\u00f3w òna ros\u0142a, a trôfielë sã westrz\u00f3d
\nnich i taczi, jaczim blisczé bë\u0142ë domôcé tradicje i jãzëk Kaszëb\u00f3w.<\/p>\n
\ndzejanié Kòsco\u0142a. W Pelplinie na prze\u0142\u00f3manim lat 60. i 70. ùsztô\u0142cë\u0142a
\nsã pòlskô, pelpli\u0144skô historicznô szkò\u0142a, maj\u0105cô z czasã cësk
\nna ùrëchlënié nôrodny òdrodë Kaszëb\u00f3w. Ji praòjc ks. Aùgùstin
\nHildebrand rodã z kaszëbsczi wsë Wiôld\u017ci Kack, dzys dzél miasta Gdini, w swòjim
\ndokôzu „Niechtërné infòrmacje ò dôwniészim pòmòrzczim
\narchidiak\u00f3nace”, wëd\u00f3nym pò pòlskù i pò miemieckù w
\nPelplinie w 1856 r., w dzélu II pt. „O wsch\u00f3dnym Pòmòrzu, tj. pòlsczim”
\nnapisô\u0142 ò Kaszëbach m.jin.: „Lëczba jich wëchôdô terô na przesz\u0142o
\n120000 dësz. Nen lud w nowszim czasu nôwicy ze wszëtczich pòlsczich plemiéni\u00f3w
\nna niebezpiek ùtraceniô mòwë i domôcëch zwëk\u00f3w przez miemieck\u0105
\nbô\u0142dz\u0105 bywô\u0142 wëstawiony. R\u00f3wnak nimò mnod\u017cich niedrësznëch jele\u017cnoscy Kaszëbi
\nwëznaj\u0105cy swiãt\u0105 katolëck\u0105 wiarã ùchòwelë
\ndot\u0105dka wiérno i mòwã, i zwëczi swòjich òjc\u00f3w. Nôle\u017ci
\nsã spòdzewac, \u017ce té\u017c dali star\u0105 i zgrôw\u0105 kò\u017cdi kaszëbsczi rodzëznë
\nbãdze rodny jãzëk ùchòwac i przekazac gò swòjim
\ndzec\u00f3m razã ze zwëkama i rodnyma cnotama, chtërnyma prastarkòwie przëswiécelë.
\nMòwa Kaszëb\u00f3w apartni sã prôwdac w niechtërnëch wërazach i ôrce wëmôwianiô òd
\nczëstégò pòlsczégò jãzëka, ale st\u0105dka przënômni nie wëchôdô,
\n\u017cebë Kaszëbi bëlë os\u00f3bnym nôrodã, òd pòlsczégò apartnym;
\ntak samò jak rozmajité miemiecczé plemi\u00f3na, gôdaj\u0105cë apartnym nôrzeczã nie
\ns\u0105 os\u00f3bnym nôrodã. Kaszëbi rozmiej\u0105 wiedno czëst\u0105 pòlsk\u0105 mòwã,
\n\u017clë sã do nich wërazno i pòma\u0142u przemôwiô. Ks\u0105\u017ck do nôbò\u017cé\u0144stwa
\nu\u017ciwaj\u0105 jedinie w bezzmi\u0142kòwym ùrobionym pòlsczim jãzëkù i
\nté\u017c miéwaj\u0105 tu ksã\u017cô kôzania le w bezzmi\u0142kòwym pòlsczim
\njãzëkù. A nicht sprawiedlëwò mësl\u0105cy nie òdm\u00f3wi uwô\u017caniô
\ndëchòwnym szczero dbaj\u0105cym ò piastowanié i ùchòwanié
\nrodnégò jãzëka swòjich parafian\u00f3w<\/i>”.<\/p>\n
\nstronë, dzãka rozwijowi szkò\u0142owiznë pò prôwdze pòwszédny,
\njak té\u017c strzédny, i corôz wikszi lëczbë katolëcczich gimnazj\u00f3w, do chtërnëch chòdzëlë
\nKaszëbi-Pòlôsze, wësztô\u0142cë\u0142o sã z czasã karno domôcy pòlsczi
\ninteligencji, a pòd kù\u0144c XIX w. té\u017c kaszëbsczi. Midzë jinyma dzãka
\nzdrëszënie Pòmòcë Nôùkòwy dlô M\u0142odzëznë Zôch\u00f3dnëch Prës,
\npòwsta\u0142i w 1848 r. w czas Zymkù Lëd\u00f3w w Che\u0142mnie, wë\u017cszé studia na
\nszkò\u0142ach prawie jedinie miemiecczich, wëj\u0105tkòwò w Krakòwie,
\nskù\u0144czë\u0142o dosc tëlé Kaszëb\u00f3w. Wiôlg\u0105 rol\u0105 miô\u0142 tu Ùniwersytet Wroc\u0142awsczi,
\nw chtërnym dzeja\u0142o Towarzëstwò Lëterackò-S\u0142owia\u0144sczé, zbiéraj\u0105cé m.jin. òkòma
\nS\u0142owôk\u00f3w, Pòlôch\u00f3w i przedstôwc\u00f3w \u0142u\u017cëcczich Serb\u00f3w té\u017c Kaszëb\u00f3w. Tam ùsztô\u0142cë\u0142a
\nsã jesta Floriana Cenôwë (1817-1881), sëna wsowégò kòwôla ze
\nS\u0142awòszëna kòl Pùcka. Zanim òstô\u0142 lékôrzã, rozwijô\u0142
\nstudia w Kr\u00f3lewcu, sk\u0105d wz\u0105\u0142 bëtnictwò w pr\u00f3bie zbrojnégò pòwstaniô
\nna Pòmòrzu w 1846 r. jakno prowôdnik cygnieniô na Starogard. Pò ùjãcym
\ni skôzanim na smierc, ùwòlniony dzãka berli\u0144sczi rewòlucji
\n1848 r. z Moabitu, skù\u0144czi\u0142 w stolëcë Prës studia i pòdjimn\u0105\u0142
\nlékarzk\u0105 praktikã na Kòcewiu. Chùtkò stô\u0142 sã zn\u00f3nym
\nw krôjnie jakno dobri lékôrz, a w kraju i swiece jakno badéra i kaszëbsczi pisôrz, ùsôdzca
\nmnod\u017cich drëk\u00f3w i pismi\u00f3n czerow\u00f3nëch do domôk\u00f3w i bracy Pòlôch\u00f3w. M.jin.
\npisô\u0142: „Zemja Kaszebsko cign\u0119\u0142a s\u0119 ju v nodavnjeszech czasach w\u00f3d m\u00f3rza Baltickjeho,
\nczele, jak me je teros zovjeme, Vjelgjeho, jasz p\u00f3 rzeki Notece e Vart\u0119, mjedze W\u00f3dr\u0105
\ne Visla. Ledovji tutejszemu dovale dzejopjisorze ro\u017cne nazwjistka: Venetov czele
\nVendov, S\u0142owjanov, P\u00f3m\u00f3rzanov, Kaszebov<\/i>”.<\/p>\n
\n– pierszi cz\u0105dnik wëdôw\u00f3ny w kaszëbsczim jãzëkù w latach 1866-1868,
\na drëkòw\u00f3ny w Swiecu. Mô òn na titu\u0142owy stronie przirodné
\nmòtto – trzë kaszëbsczé gôdczi, wôrtné apartnégò rozbiérkù i
\ndopòwiescë. Je to sw\u00f3jné przes\u0142anié spòlëznowò-pòliticzné,
\nprawie òbëwatelsczé, aktualné i dzys: Naszě bjědé
\nmdze d\u0142é\u017ci, jak jejich panstva<\/i>; Nôpevnjěszě na pan\u00f3v
\ntrécézné s\u0105 pòdchlěbstwo é pr\u00f3\u017cnjactwo<\/i>; Kapusté szlachectwo
\nnje wòbònj<\/i>.<\/p>\n
\nje wprowadzenié Kaszëb\u00f3w i kaszëbsczich spraw\u00f3w na szerok\u0105 r\u00f3wiznã eùropejsczich
\nnôùkòwëch badérowani\u00f3w. Z czasã, jesz w XIX w. zwëskô\u0142 òn
\nté\u017c ùznanié swòjich krajan\u00f3w, a wnetka w XX w. miono òjca kaszëbsczi
\nrësznotë i regi\u00f3nalëznë. Za \u017cëcô doznô\u0142 wiele psot\u00f3w ze stronë elit i tëlé samò znank ùwô\u017caniô
\ni wenerowaniô òd prostëch lëdzy, òsoblëwò Kòcewia,
\nwestrz\u00f3d chtërnëch robi\u0142, jaczich lékarzi\u0142, z chtërnyma sã identifikòwô\u0142,
\nstaj\u0105cë sã lepiszczã szerszi pòmòrzczi zrzesznicë, òsoblëwò kaszëbskò-kòcewsczi.
\nRechòwelë gò nimò wszëtkò nawet i procëmnicë, té\u017c ti
\nz Kaszëb\u00f3w, co chcelë jic jin\u0105, miéj kaszëbsk\u0105, bar\u017ci pòlsk\u0105 drog\u0105. Jegò pierszi
\nbiograf i procëmnik, ks. Gùstôw Pòb\u0142occzi, wierã sprawiedlëwò spòstrzég\u0142:
\n„W codniowym \u017cëcym starowny Pòlôch, kòchaj\u0105cy swòjã nôrodnosc,
\na w pismionach swòjich wr\u00f3g Pòlôch\u00f3w, hewòtno szlachtë”. Bé\u0142
\nbò wej Cenôwa prôwdzëwym demòkrat\u0105 i òsob\u0105 nié na miarã szlacheck\u0105,
\nale òbëwatelsk\u0105 i òglowòs\u0142owia\u0144sk\u0105. St\u0105d té\u017c nôbar\u017ci zn\u00f3ny z
\nXIX-wiecznëch kaszëbsczich pòét\u00f3w, Hier\u00f3nim Derdowsczi (1852-1902), w wiérzce
\nnapis\u00f3ny zarôz pò smiercë Cenôwë, m.jin. pòwié, pòdczorchiwaj\u0105cë
\njegò mi\u0142otã do kaszëbsczégò lëdu:<\/p>\n\n
\n<\/i>A te chodze\u0142, serca szuko\u0142 mniedze S\u0142owianami.
\n<\/i>Jeden wzdrygo\u0142 remnionami, drudzi \u0142ajo\u0142: nara,
\n<\/i>Trzecy grepk\u0119 w\u0105cho\u0142 zdrade: Cebie nies\u0142a wiara!<\/i><\/p>\n
\n<\/i>Twoja wiara i nadzeja w sercu mu zacnieje,
\n<\/i>I do dusze s\u0119 odezwie brz\u0119k harfe eol\u015bci:
\n<\/i>Ni ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Pol\u015bci<\/i>.”<\/p>\n<\/blockquote>\n
\nparafialnym smãtôrzu w Przësérskù kòle Swieca, dze jegò gr\u00f3b
\nje sw\u00f3jnym môlã zetkaniô rozmajitëch lëdzy w dëchù s\u0142\u00f3w H. Derdowsczégò.<\/p>\n
\nKaszëb\u00f3w w czãdze kùlturkampfù. Ca\u0142é dzejanié Cenôwë westrz\u00f3d
\njemù terôczasnëch mia\u0142a dosc mô\u0142i òòzéwk. Wëchôda\u0142a òna òd
\npòcz\u0105tkù z chãcé òbronë Kaszëb\u00f3w przed germanizacj\u0105.
\nCenôwa spòstrzég\u0142, \u017ce tzw. pòlskô agitacja, robionô przez dëchòwnëch
\ni zemian\u00f3w, mô mô\u0142i skùtk, bò na pierszi môl dôwô bòdôj szlacheck\u0105
\nkùlturã, dosc cëz\u0105 wsowy i mô\u0142omiastny kaszëbsczi spòlëznie.
\nSt\u0105d przez rechòwanié wësok kaszëbiznë, ùkôzanié historiczny przesz\u0142otë
\nKaszëb\u00f3w i dzej\u00f3w Pòmòrzô chcô\u0142 òbùdzëc kaszëbsczégò dëcha
\ni plemiéniow\u0105 bùchã westrz\u00f3d krajan\u00f3w. Òsoblëwò sz\u0142o
\njemù ò jãzëk, chtëren bé\u0142 dlô niegò r\u00f3wno
\nwôrtny, jak wszëtczé s\u0142owia\u0144sczé jãzëczi. Timczasã Kaszëbi mielë sw\u00f3j
\njãzëk za cos lëchszégò òd pòlsczégò i
\nmiemiecczégò. Wiele té\u017c ò wszëtczim swòjim mieszke\u0144c\u00f3m
\nle\u017cnoscë pòdnieseniô dobroctwa. Znankòw\u0105 òsob\u0105 tegò rozwiju
\nPrës bé\u0142 Bismarck.<\/p>\n
\nspar\u0142ãczonégò pa\u0144stwa, Miemiecczi Rzeszë, mô swòje priwatné
\nzrzeszenia z Kaszëbami. Jegò naò\u017ceniô, Johanna von Pùttkamer
\nz Barnowa w parafii Kò\u0142czëg\u0142owë, le\u017c\u0105cy za gre\u0144cama Zôch\u00f3dnëch Prës na Zôch\u00f3dnym
\nPòmòrzu w przëgre\u0144czny Bëtowszczi Zemi, stesknionô za naò\u017cenim,
\nnaprzikrzonô cusz\u0105 i s\u00f3mnot\u0105 junczerzczégò dwòru, skar\u017cë\u0142a sã w
\nlësce z 1866 r., \u017ce w rozcygaj\u0105cy sã wk\u00f3\u0142 pùstoce czëc je le „wëcé
\nwilk\u00f3w i Kaszëb\u00f3w”. To zeswiôdczenié pòwt\u00f3rzi\u0142 w swòjich wspòminkach
\ns\u00f3m Bismarck, nie spòdzéwaj\u0105cë sã, jaczé z tegò wërozmienié
\nmòg\u0105 wëcygn\u0105c historicë. Jeden je dosc wô\u017cny. A to taczi, \u017ce w Kò\u0142czëg\u0142owach
\nju w 1740 r. òsta\u0142ë znios\u0142é pòlsczé nôbò\u017cé\u0144stwa dlô Kaszëb\u00f3w,
\nbò bë\u0142o rzek\u0142é, \u017ce jich ni ma. Timczasã, jak je widzec jesz pò 125
\nlatach, òni przeszkôdzelë Pùttkamer\u00f3w brutce w snicym ò Bismarckù.<\/p>\n
\nmitu, wesp\u00f3\u0142 historiczny prôwdë, co ma\u0142o jidze w pôrze, je ùrëchlony pò wòjnie
\nfre\u0144cëskò-prësczi, dzãka z\u0142otu wëgr\u00f3nëch, gòspòdarczi
\nrozwij Prës, òsoblëwò jegò wsch\u00f3dnëch, junczerzczich prowincji,
\ndo chtërnëch bar\u017ci nôle\u017ca\u0142o Zôch\u00f3dné Pòmòrzé, miéj Zôch\u00f3dné Prësë.
\nJu wczasni zaczãti rozwij bùdowiznë, dr\u00f3g, ban\u00f3w terô przëjimn\u0105\u0142 òsoblëw\u0105
\nwiôlgòsc, par\u0142ãcz\u0105cë òddaloné òd
\nse òkòla Pòmòrzô midzë sob\u0105, a nôwicy z jinyma miemiecczima
\nkrajama i stolëc\u0105 Berlinã. Banowé spar\u0142ãczeniô wëwò\u0142a\u0142ë sw\u00f3jn\u0105
\nrewòlucjã. Sz\u0142ë razã z rozwijã rolnictwa, industrii i
\nmiast\u00f3w. Mia\u0142ë wiôld\u017ci spòlëznowy i strategiczny znaczënk. Dôwa\u0142ë robòtã, ù\u0142ôtwia\u0142ë
\nwi\u0144dzenié lëdzy, co jesz niedôwno bëlë prawie przëpis\u00f3ny do zemi, w wiôld\u017ci swiat,
\ng\u0142ãbòk w Miemcë i za Eùropã. Dzãka nim nasta\u0142ë
\nmigracje dzes\u0105tk\u00f3w i setk\u00f3w tës\u0105cy lëdzy, czasowé i sta\u0142é, òsoblëwò do
\nNadrenii-Westfalii, Berlina, miéj i bar\u017ci czasowò do rolniczi Meklembùrgii
\ni na Zôch\u00f3dné Pòmòrzé. Òd tegò czasu ros\u0142a pòlskô
\nkòlonia w Berlinie, w chtërnym niejedna kaszëbskô, pòmòrzkô
\nrodzëzna mia\u0142a swòjich krewnëch. Pòdobno nad Renã i w D\u00f3lny
\nSaks\u00f3nii, dze w Hanowérze i Brandenbùrgii mò\u017cna bë\u0142o nalezc dar\u017cëcë,
\nna jaczich òbsodélcama, nié le mieszke\u0144cama, bëlë Kaszëbi.<\/p>\n
\nNadrenii-Westfalii pòlsczé dëszpastérztwò, z bëtnictwã che\u0142mi\u0144sczich
\nksã\u017ci. Pòwsta\u0142a tam pòlskô nôrodnô rësznota, zdrëszënë, prasa,
\nrobòtniczé zrzeszenia, òsoblëwò Pòlskô Warkòwnô
\nJednota, chtërna òbjimnã\u0142a ca\u0142i teren prësczégò zagôrënkù.
\nProwôdnikama bëlë Pòmòrz\u00f3nowie: ks. Fre\u0144cëszk Lës z Lëbawsczi Zemi,
\ndr filologii i gazétnik Jan Brejsczi z Kòcewia i pòchôdaj\u0105cy z Warmii,
\nwësztô\u0142cony w Pelplinie ks. J\u00f3zef Szotowsczi. Bé\u0142 czas, czej wrôcaj\u0105cy dodom robòtnicë
\nprzëwòzëlë nié le pieniãdze i dôrënczi, nowiznë miemiecczi industrii,
\nale nôwicy wrôcelë Pòlôchama ze swi\u0105d\u0105. Ks. J. Szotowsczi, przëmùszony
\ndo òpùszczeniô kraju nad Renã, òstawszë probòszczã w
\nChmielnie na Kaszëbach i pòdskôcaj\u0105cë tu òd kù\u0144ca XIX w. ò\u017cëwioné
\nnôrodné, gòspòdarczé i kùlturalné dzejanié, zwëskô\u0142 miono kaszëbsczégò kr\u00f3la.<\/p>\n
\nsczerow\u00f3né procëm katolëcczémù Kòsco\u0142owi, chc\u0105cë gò pòdpòrz\u0105dkòwac
\npa\u0144stwù, na mòd\u0142o jele\u017cnoscë ùnijnégò lëterzczégò Kòsco\u0142a.
\nNowòczasnô w swòji jistnoce prawòdajnosc, m.jin. òddzélaj\u0105cé
\nsprawë pa\u0144stwa òd cëskù Kòsco\u0142a, wprowôdzaj\u0105cé ùrzãdë
\ncywilnégò stanu i swiecczich inspektor\u00f3w szkòlnëch, zaczinaj\u0105cé refòrmë
\nw bënowy administracji Kòsco\u0142a, wëwò\u0142iwa\u0142ë czãsto òpaczné skùtczi.
\nProcëmpòlsczé òstré ùstôwiznë kùlturkampfù,
\nsczerow\u00f3né procëm katolëcczémù Kòsco\u0142owi, ùmòcni\u0142ë pòwsta\u0142i
\nju wczasni stereòtip Pòlôcha-katolëka, Miemca-lëtra. Wprowadzony wnenczas
\nswòjny indeks zakôz\u00f3nëch ks\u0105\u017ck, register s\u0105dowëch òbs\u0105d\u00f3w zakôzywaj\u0105cëch
\nupòwszédniani wrod\u017cich rz\u0105dowi wëdôwizn, w wikszim dzëlu pòlsczich, òbjimô\u0142
\nté\u017c niewielné dot\u0105d kaszëbsczé ks\u0105\u017cczi. Jan Karnowsczi jakno stude\u0144t teòlogii,
\na pòtemù prawa, w swòji dowòdzëznie, òg\u0142oszony
\nw 1911 r. w „Grifie” i òs\u00f3bno pt. „Kaszëbczé lëdztwò w minionym stalatim
\n(Céchùnk spòlëznowò-kùlturalny)”, w dzélu z titu\u0142ã „Cësk
\nprocëmpòlsczi pòliticzi na psychikã kaszëbsczégò lëdztwa”
\ntak napisô\u0142:<\/p>\n
\ni sprawiedlëwòta. Nôbò\u017cnota to eleme\u0144tarny dech kaszëbsczi dëszë; nie
\nczerëj\u0105cô sã rozwô\u017canim, ale g\u0142ãbòk pòjim\u00f3nô wseczëcym;
\nrozwô\u017canié zastãpywô leno zwëk, tradicja, a nad wszëtkò òsoba
\nksãdza. Sprawiedlëwòta Kaszëbë je cwiardô, nieùd\u017cib\u0142ô, bez wërozmia\u0142otë.
\nTim sã té\u017c tolmaczi pewno na ùbrz\u0105twina prawòwaniô sã,
\nno nieprzejedn\u00f3né nôparctwò i òbstôwanié na swòjim prawie. Kaszëba
\nje kapôwen darowac wszëtczé winë i jãkòrczi, ale krziwdë, niesprawiedlëwòtë
\nnie darëje nikòmù. Ò te dwie skarnie kaszëbsczi
\ndëszë le côrn\u0105c, a zjad\u0142osc bãdze wiecznô! Ten skùtk mia\u0142a prawie
\nprocëmpòlskô pòlitika prësczégò rz\u0105du. Ja\u017c do kùlturkampfù na ògle
\nprësczi rz\u0105d miô\u0142 wiôlg\u0105 dowiérnotã ù kaszëbsczégò lëdztwa,
\njak wë\u017ci bë\u0142o rzek\u0142é. Kùlturowô biôtka zato otemk\u0142a ji òczë.
\n«Czedë szandara sã pòjawi\u0142 przed plebani\u0105, lud ju ùzdrzô\u0142
\nw niebezpiekù swòje nôswiãtszé dobra i do raza zajimn\u0105\u0142
\nkriticzné stanowiszcze wedle rz\u0105du (…)» Nié wszãdze prowadzonô
\nbë\u0142a kùlturowô biôtka z r\u00f3wn\u0105 niemi\u0142osernosc\u0105 i nieùznôwnot\u0105; zanôléga\u0142o
\nto przewa\u017cnie òd «energii» pòzw\u00f3négò landrata, ale wszãdze ò tëlé
\ndosadzë\u0142a, \u017ce ne nitczi letkòwiérny dowiérnotë ùrwa\u0142ë
\nsã do raza, a pòwsta\u0142a nôgle grëbô scana niedowiérnotë, dzel\u0105cô
\nlud òd rz\u0105du. Pòdobny bé\u0142 prôwdac cësk kùlturowy biôtczi na
\npsychikã pòlsczégò lëdztwa i w jinëch dzélach kraju, ale r\u00f3wnak
\nnié tak wô\u017cny jak na Kaszëbach, bò té\u017c dowiérnota wedle rz\u0105du kò\u017cd\u0105
\nraz\u0105 nie bë\u0142a tak wiôlgô, a wic rozczarzenié ni mòg\u0142o bëc tak bòlesné<\/i>.”<\/p>\n
\nz mitã dobrégò prësczégò kr\u00f3la i pa\u0144stwa bé\u0142 Bismarck. Tim samym
\ndzãka represj\u00f3m wëwò\u0142ô\u0142 nôrodn\u0105 solidarëznã ù Kaszëb\u00f3w,
\nzrëszi\u0142 jich i wszëtczich Pòlôch\u00f3w, tak w rëmii gòspòdarczi
\njak i kùlturë do, òrganiczny prôcë. Z drëd\u017ci stronë ùrëchli\u0142
\nrozwij emigracji, òsoblëwò zômòrzczi do ÙSA, Kanadë,
\njak té\u017c Pô\u0142niowy Americzi i Nowy Zelandii. Ù\u0142ôtwia\u0142a jã werbùnkòwô
\nakcja age\u0144t\u00f3w i pòlitika zômòrzczich pa\u0144stw. Rozs\u0105dzywô\u0142 ò tim
\nrësznik ekònomiczny, chãc zlepszeniô \u017cëcô, ale na pierszi môl tak w òsobistëch
\nwëpòwiescach jak i w gazétach pòdôw\u00f3nô bë\u0142a nôczãscy pòtrzeba
\n\u017cëcô w wòlnoce òd prësczégò ùpichù.
\nWedle taksowaniô Stefana Ramù\u0142ta, jegò „Statisticzi kaszëbsczégò lëdztwa”
\n(Krak\u00f3w 1899), lëczba Kaszëb\u00f3w w Eùropie przechôda\u0142a jedn\u0105 pi\u0105t\u0105 mëli\u00f3na,
\na razã z Kaszëbama w Americe dochôda\u0142a do 300 tës.<\/p>\n6. Pò\u0142o\u017cenié gòspòdarczé i dëchòwé Kaszëb\u00f3w na
\nprze\u0142\u00f3manim XIX i XX wiekù<\/a><\/h3>\n
\ni p\u0142ëwanié nié le bô\u0142towé, na gwôsnëch bôtach i statkach, ale té\u017c na statkach miemiecczich
\narmator\u00f3w, òbjimaj\u0105cëch swòjima liniama ca\u0142i swiat. Dzélã pòkôzywô
\nto dokôz ks. Hier\u00f3nima Gò\u0142ãbiewsczégò „Rëbacczé òbrôzczi
\nz p\u00f3\u0142wëspù Héla” (Pelplin 1887) i mnod\u017cé pòwiescë kaszëbsczégò pisôrza
\nAùgùstina Nécla, wëchôdaj\u0105cé pò II swiatowy wòjnie, jak
\nté\u017c ks\u0105\u017cczi niewielnëch badér\u00f3w-wano\u017cnik\u00f3w, nalôzc\u00f3w turisticznëch wôrtnot\u00f3w zemi
\nKaszëb\u00f3w.<\/p>\n
\nmiec za òbr\u00f3\u0144c\u00f3w i prôwdzëwëch gòspòdôrz\u00f3w pòlsczégò pòbrzegù i
\nPòmòrzô. Wikszi bôczënk bé\u0142 dôw\u00f3ny na jich bëcé i rol\u0105 w samym Gdu\u0144skù.<\/p>\n
\nczë òs\u00f3bnym nôrodã, rozniéca\u0142ë zaczekawienié i sztridë
\nwestrz\u00f3d ucza\u0142ëch i pòlitik\u00f3w. Trwa\u0142ë bò wej „biôtczi” ò kaszëbsczé
\ndësze, rozgriw\u00f3né nawetka na r\u00f3wniszczu miemiecczégò parlame\u0144tu, dze zasôdelë
\nté\u017c przedstôwcë Pòlôch\u00f3w, welow\u00f3ni na Kaszëbach. <\/p>\n
\npòlsczé gazétnictwò czë stara i dokònania samëch Kaszëb\u00f3w, a òsoblëwò wdzydzczégò szk\u00f3lnégò Izyd\u00f3ra
\nGùlgòwsczégò i meklembùrzczégò lingwistë Friedricha
\nLorentza doprowadzë\u0142ë do szerszégò pòdjimniãcô przez m\u0142od\u0105 inteligencjã deji
\nF. Cenôwë i prowadzenia dali lëteracczi robòtë H. Derdowsczégò.
\nNôpiérwy w 1905 r. A. Majkòwsczi zacz\u0105\u0142 jakno redaktor „Gdu\u0144sczi Gazétë”
\nwëdawac dodôwk „Dru\u017cba. Pismo dlö polscich Kaszub\u00f3w”. W 1907 r. pòwsta\u0142o z
\ndëcha miemiecczé, ale nôùkòwé, wòlné òd
\nmiemiecczi nacjonalëznë Kaszëbsczé Zrzeszenié Lëdoznawczé w Kartuzach, wëdôwaj\u0105cé
\nté\u017c gwôsny nôùkòwy cz\u0105dnik. W 1907 r. w Pelplinie w òbrëmienim
\nstudencczi „Polonii” pòwsta\u0142o dzãka J. Karnowsczémù westrz\u00f3d
\nklerik\u00f3w Kò\u0142o Kaszëbòlog\u00f3w, a òd 1908 r. Majkòwsczi w
\nKòscérzënie zacz\u0105\u0142 wëdawac „Grifa”, pierszi w Zôch\u00f3dnëch Prësach pòlsczi
\ni kaszëbsczi cz\u0105dnik spòlëznowò-kùlturalny i lëteracczi. Ne
\nwszëtczé dzejania doprowadzë\u0142ë do pòwstaniô zbiéraj\u0105cy inteligencjã rësznotë,
\npòzw\u00f3ny m\u0142odokaszëbsk\u0105. Pòd gòd\u0142ã „Co kaszëbsczé, to
\npòlsczé” M\u0142odokaszëbi zgrôwelë do kaszëbsczi òdrodë – òsoblëwò rodny
\nkùlturë – w òbrëmienim pòlsczégò nôrodu, do gòspòdarczégò,
\nkùlturalnégò i pòliticznégò rozwiju Kaszëb\u00f3w, chtërnëch
\ndëchòw\u0105 i gòspòdarcz\u0105 stolëca bé\u0142 Gdu\u0144sk. St\u0105dka té\u017c we Gdu\u0144skù na
\nm\u0142odokaszëbsczim zjezdze w 1912 r. òsta\u0142a pòwò\u0142\u00f3nô do \u017cëcô òrganizacja ò kùlturalny
\ni pòliticzny przirodze: Zdrëszëna M\u0142odokaszëb\u00f3w, jaczi ùtw\u00f3rc\u0105 i dëchòwym
\nprowôdnikã bé\u0142 A. Majkòwsczi, piastëj\u0105cy w przédnictwie ùrz\u0105d
\nsekretôrza; prezesã òstô\u0142 ks. Ignacy Cyra, probòszcz
\nw Drzëcymiu na Kòcewiu, rodã z Gôch\u00f3w.<\/p>\n
\nje, bùdëj\u0105cë rësznotã, jak\u0105 m\u00f3\u017ce pòzwac kaszëbskò-pòmòrzk\u0105.
\nAkce\u0144towelë regi\u00f3naln\u0105 zrzesznicã kaszëbskò-pòmòrzk\u0105,
\na òkòma kaszëbsczi juwernotë té\u017c nôrodn\u0105 pòlsk\u0105. Ùswi\u0105dnielë
\nsobie i swiatu, \u017ce Kaszëbi to spòlëzna maj\u0105cô bògactwò wiele
\nkùltur; òkòma gwôsny i pòlsczi té\u017c miemieck\u0105. Nôwikszima
\nzwënégama M\u0142odokaszëb\u00f3w òkòma „Grifa” i mnod\u017cima lëteracczima dokôzama
\nbë\u0142ë Biblioteka i Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrzczé w
\nSopòce, jak té\u017c ùrobienié kaszëbsczégò pisënkù czë wprowadzenié
\nsprawë i kaszëbsczi kùlturë na eùropejsczé fòrum, òsoblëwò òglowòpòlsczé
\ni miemiecczé.<\/p>\n
\ndosc wiôld\u017cégò dzélu donëchczasnëch elit pòlsczi nôrodné rësznotë w
\nZôch\u00f3dnëch Prësach, zebr\u00f3nëch wk\u00f3\u0142 konserwatiwnégò, klerikalnégò „Pielgrzëma”
\ni lëdowò-mieszcza\u0144sczi „Gazétë Grëdz\u0105dzczi”. Ataczi, òbwinieniô i towarz\u0105cé
\njima procesë, dobëté przez M\u0142odokaszëb\u00f3w, a nade wszëtkò wëbùch I swiatowy
\nwòjnë, za\u0142\u00f3ma\u0142ë rozwij ti rësznotë. Kò\u017cd\u0105 raz\u0105 to prawie M\u0142odokaszëbi
\nwëjawilë mòc pòmòrzczégò dëcha westrz\u00f3d Kaszëb\u00f3w, jich
\nwòl\u0105 ùchòwaniô i rozwiju gwôsnégò jãzëka i kùlturë,
\ndobëcé i zmòcnienié gwôsny pòliticzny subiekcëznë.<\/p>\n
\nwrod\u017cim miemiecczim ùnifòrmie nie przestelë mëslec ò kaszëbsczi
\nsprawie i ò dostanim przez Pòlskã razã z kaszëbsk\u0105 zemi\u0105
\nnazôd samòst\u00f3jnotë. Doznôwelë té\u017c tragicznëch prze\u017cëc\u00f3w. Òsoblëwò J. Karnowsczi,
\npòzw\u00f3ny sëmienim kaszëbsczi regi\u00f3nalëznë i mùzgã M\u0142odokaszëb\u00f3w,
\njakno òficer, pòéta bùntowô\u0142 sã w swòjich wiérztach
\nprocëm strasznot\u00f3m wòjnë i pòni\u017ceniu cz\u0142owieka-\u017cô\u0142nérza.<\/p>\n
\nca\u0142ownotë lëdzy, té\u017c Kaszëb\u00f3w, ùros\u0142a m.jin. pòbò\u017cnota. Ji òdbicym
\nsta\u0142a sã zbùdow\u00f3nô w dër\u017céniowym sztô\u0142ce przez Kaszëb\u00f3w, ale té\u017c z
\ndôwk\u00f3w mieszke\u0144c\u00f3w ca\u0142i che\u0142mi\u0144sczi diecezji, jak té\u017c emigrant\u00f3w, wielewskô kalwaria
\nna pô\u0142niu Kaszëb\u00f3w. Ros\u0142a przë tim wiara w ùpôdk zagôrinôcz\u00f3w i òdrodã pòlsczégò pa\u0144stwa,
\nco sã sta\u0142o w 1918 r. Rewòlucja w Miemcach, òdroda Repùbliczi
\nw Galicji i Kòngres\u00f3wce pòdskôcë\u0142ë Kaszëb\u00f3w i Pòlôch\u00f3w na Pòmòrzu
\ndo mòcniészi biôtczi, nawet zbrojny, m.jin. przez bëtnictwo w wiôlgòpòlsczim
\npòwstaniu, ò przë\u0142\u0105czenié Pòmòrzô i ca\u0142ownotë zemi\u00f3w
\nprësczégò zagôrënkù do Pòlsczi. Krézowô Rada Lëdowô w Kòscérzënie
\n12 IV 1919 r. na wiecu w sprawie przënôle\u017cnotë Kaszëb\u00f3w do Pòlsczi ùsejmikòwa\u0142a:<\/p>\n
\nna zé\u0144dzenim Lëdowégò Zrzeszenia w lëczbie 1000 lëdzy, uroczësto dôw\u00f3më do
\nwiédzë ca\u0142émù cywilizow\u00f3némù swiatu, \u017ce naji prastarkòwie,
\nstarkòwie, òjcowie, jak i më ca\u0142im sercã jesmë Pòlôchama
\nze krwi i gnôta.<\/i><\/p>\n
\nnie je miemieckô! Najô kaszëbskô mòwa je pòlsk\u0105 mòw\u0105, wierã \u017ce
\nMiemcë gôdaj\u0105cy „plattdeutsche” nie s\u0105 Miemcama. Jesmë i òst\u00f3niemë Pòlôchama,
\njak naji bracynowie w Wielgòpòlsce, Kr\u00f3lestwie, Galicji, Sl\u0105sku,
\nMazurach. \u017b\u00f3den historik, \u017c\u00f3den miemiecczi pòlitik, \u017c\u00f3den socjalista i \u017c\u00f3den
\nhakatista nie wërwie nama najégò kaszëbsczégò – pòlsczégò serca.
\nWara Miemc\u00f3m, jakbë chcelë nas, najé matczi, najé bia\u0142czi, najé dzôtczi, rechòwac
\ndo jinégò, cëzégò plemiénia. Wara jesz rôz. Më, Kaszëbi, jesmë, òst\u00f3niemë
\nna naji zemi Pòlôchama! Nie zd\u017ciniemë! Bò nigdë do zgùbë
\nnie przi\u0144d\u0105 Kaszubë<\/i>.”<\/p>\n7. Kaszëbsczé kawle midzë dwùma
\nwòjnama i w hitlerowsczich czasach<\/a><\/h3>\n
\nw Wersalu nasta\u0142a w Eùropie nowô jawernota. Kaszëbi z jedny stronë mielë wënôdgrodã z
\nprzë\u0142\u0105czenia dzélu Pòmòrzô do òdrodzonégò pòlsczégò pa\u0144stwa,
\nz drëd\u017ci znôw ni mòglë nie dostrzec, \u017ce nalezlë sã terô w trzech rozmajitëch
\npa\u0144stwòwëch òrganizmach, dzélã sobie wrod\u017cich abò nieprzëjôcelsczich. Òkòma
\nRP bë\u0142ë to òbkrojoné, nie òdrzékaj\u0105cé sã òdp\u0142acënkù Miemcë
\ni identifikùj\u0105cé sã z Miemcama, chòc zg\u00f3dno z midzënôrodnyma
\nprawama bar\u017ci spar\u0142ãczoné z Pòlsk\u0105, Wòlné Miasto Gdu\u0144sk. Tak
\nw Rzeszë jak i we Gdu\u0144skù bëlë Kaszëbi prawie w ca\u0142oscë dzélã zaòsta\u0142i
\ntam pòlsczi miészoscë. Chòcô w pôrã môlach dosz\u0142o dzãka
\nKaszëb\u00f3m do pòprawieniô gre\u0144c na zwësk Pòlsczi, czãsto dzelë\u0142ë òne
\nfamilie, donëchczasné kò\u0142a drëch\u00f3w i rëmie gòspòdarczégò wesp\u00f3\u0142dzejaniô.
\nOdcyna\u0142ë té\u017c Gdu\u0144sk òd jegò nôtërnëch kaszëbsczich të\u0142\u00f3w i robi\u0142ë cã\u017cészim
\ncodniowé \u017cëcé Kaszëb\u00f3w. Òkòma tegò pòlsczé wòjskò,
\nnowô rz\u0105dowô administracja, le w dzélu pòchôdaj\u0105cô z môlowëch lëdzy, nie òpas\u0142ë
\nsã òd beztczë i b\u0142ãd\u00f3w, umiésziwaj\u0105cëch redotã Kaszëb\u00f3w
\nz wr\u00f3ceniô do Pòlsczi. Prowôdnik M\u0142odokaszëb\u00f3w A. Majkòwsczi,
\nmësl\u0105c ò tich skùtkach, pisô\u0142 w 1925 r. na szpaltach „Grifa” (1925,
\nnr 1):<\/p>\n
\nsã bez protestu i \u017cëwégò refleksu pòwò\u0142\u00f3ny do tegò kaszëbsczi
\ninteligencji. Zdôw\u00f3më sobie sprawã z tegò, \u017ce przirodn\u0105 stolëcã Kaszëb\u00f3w – Gdu\u0144sk – òdcãlë
\n(…) Prostim skùtkã taczégò pòstãpkù je
\nodcãcé Kaszëb\u00f3m zdrz\u00f3d\u0142a tradicji, môlu ùswiãconégò grobama
\nspòcziwaj\u0105cëch tam kaszëbsczich ksy\u017cãt, widza\u0142i Òliwë, przëdzelony
\ndo teritorium WM Gdu\u0144ska. M\u00f3\u017ce dzys ti, co w przedwòjnowym czasu tak
\nsã bòjelë m\u0142odokaszëbsczi rësznotë jakno zdania plemiéniowégò pòczëcô
\nKaszëb\u00f3w, zastanowi\u0105 sã, jak w jãzëkù diplomat\u00f3w gôdô
\nsã ju nié ò «Kaszëbach», ale ò <\/i>«Kùritarzu<\/i>»”. <\/p>\n
\njak i b\u00f3lu pòchôdaj\u0105cégò z tegò, \u017ce w przesz\u0142oce nie bé\u0142 rechòw\u00f3ny
\npò stronie pòlsczi znaczënk dzejaniô M\u0142odokaszëb\u00f3w, òsoblëwò we
\nGdu\u0144skù, jak té\u017c nie òsta\u0142ë, w jegò rozmienim, zwësk\u00f3né mò\u017cnotë
\ndostaniô nazôd Gdu\u0144ska i wikszégò dzélu Pòmòrzô – tatczëznë
\nKaszëb\u00f3w – dlô Pòlsczi. Òstawienié Gdu\u0144ska za Repùblik\u0105, rozkawa\u0142kòwanié
\nKaszëb\u00f3w na trzë dzéle, przëjimô\u0142 òn jakno przegr\u00f3n\u0105 Pòlsczi i czerow\u00f3ny
\nprzez niegò rësznotë.<\/p>\n
\ndonëchczasnëch gòspòdarczich \u0142\u0105czb\u00f3w i mò\u017cnot szukaniô robòtë
\nw òbrëmienim dot\u0105dka wiôld\u017cégò i ùda\u0142o rozwijaj\u0105cégò sã miemiecczégò pa\u0144stwa.
\nDost\u00f3n\u0105 nazôd wòlnotã nié wszëtcë pòtrafilë té\u017c zwëskac w pòlitice
\nna òdpòwiedzalny ôrt. Prôwdac dzãkòwelë nierôz Kaszëb\u00f3m,
\nnawet pùbliczno i g\u0142osno, \u017ce dzãka nim Pòlskô wr\u00f3cë\u0142a nad Bô\u0142t,
\na Pòmòrzé do Pòlsczi, to r\u00f3wnak na co dzé\u0144 dôwa\u0142ë ò sobie
\nznac gòspòdarczé k\u0142opòtë, arogancja urzãdnik\u00f3w i jad\u0142oba
\nniechtërnëch przëbëcznik\u00f3w z bëna Pòlsczi do gôdaj\u0105cégò jinym jãzëkã kaszëbsczégò lëdztwa.
\nPòwszédné bë\u0142o niedopùscenié Kaszëb\u00f3w do wikszégò bëtnictwa
\nw przeprowadzony r\u00f3lny refòrmie czë té\u017c zwëskaniô lepszi robòtë w bùdow\u00f3ny
\nGdini, dze z Kaszëb\u00f3w chùtczi le miéwcë zemi stôwelë sã bògatima
\nlëdzama. Nié bez znaczënkù bë\u0142o, \u017ce bliskô Kaszëb\u00f3m òd czas\u00f3w zagôrënkù i
\ndzãka Kòsco\u0142owi Nôrodnô Demòkracja, nômòcniészô na Pòmòrzu
\npartia, nigdë nie ùdosta\u0142a w òbrëmienim kraju w\u0142adzë i st\u0105dka bë\u0142a
\npanëj\u0105cym subiektã procëmnotë. Wëzwëskiwa\u0142a òna czãsto instrume\u0144talno
\nczëcowé ùstawë kaszëbskò-pòmòrzczégò lëdztwa
\nw swòji pòliticzny biôtce, òsoblëwò z sanacjow\u0105 stron\u0105.<\/p>\n
\nrol\u0105 òdegrô\u0142 che\u0142mi\u0144sczi Kòsc\u00f3\u0142. Jegò biskùp Stanis\u0142ôw Òkòniewsczi,
\nlubòtnik sanacji, ùznaj\u0105cë pòmòrzk\u0105 jawernotã,
\ndbô\u0142 ò ùmòcniwanié nôrodnégò i pa\u0144stwòwégò dëcha
\nna Pòmòrzu, zwënégùj\u0105cë niemô\u0142é rezultatë westrz\u00f3d Kaszëb\u00f3w.
\nDaj\u0105cë pierszi môl Kaszëb\u00f3m, mòrzu i Pòmòrzu w Pòlsce,
\nbiskùp Òkòniewsczi wesp\u00f3\u0142ùsôdzô\u0142 mit Mòrzczi Pòlsczi, ùmòcniwô\u0142
\nbùchã Kaszëb\u00f3w, w czim niemô\u0142i znaczënk mia\u0142o to, \u017ce na swòjégò pòmòcnégò biskùpa
\nwëznaczi\u0142 s\u0142ôwnégò ju za m\u0142oda z prawòscë i swiãtoscë szk\u00f3lnégò i
\nrektora seminarii, Kaszëbã, ks. Kònstantina Dominika. W karnie nôblë\u017cszich
\njegò wesp\u00f3\u0142dzejôrzi nalôz\u0142 sã té\u017c jiny Kaszëba, ks. dr Kazëmiérz Bieszk,
\nchtëren stô\u0142 sã zn\u00f3ny jakno protektor klerik\u00f3w i m\u0142odëch ksã\u017ci czë
\nprekùrsor òdnowë liturgii. <\/p>\n
\nbùdacji i r\u00f3wniszczã \u017cëcô i kùlturë, nimò znacz\u0105cy bezrobòcëznë i
\njinëch niedost\u00f3nk\u00f3w. Chùtkò ros\u0142ë nowé kadrë m\u0142odi inteligencji,
\nwësztô\u0142cony na pòlsczich ùniwersytétach, m.jin. w òrganizacjach
\npòmòrzczich stude\u0144t\u00f3w, zrzeszënach i kòrpòracjach w ôrce
\n„Pomerania” w Pòznaniu i „Cassubia” w Warszawie. Rozwij kùlturë i nôùczi
\nna Pòmòrzu sprawi\u0142 òbjimniãcé Kaszëb\u00f3w nowima badérowaniama,
\nw jaczich òkòma stôrégò centrum Towarzëstwa Nôùkòwégò w
\nToruniu nôwiksz\u0105 rol\u0105 òdegrô\u0142 Institut Bô\u0142towy, maj\u0105cy nôpiérwy sedzbã w
\nToruniu, w stolëcë pòmòrzczégò wòjew\u00f3dztwa, a p\u00f3zni w
\nGdini. Jegò wizytnym biletã je wiôld\u017cé dokôz trzech ùsôdzc\u00f3w
\npt. „Kaszëbi. Kùltura i jãzëk”, ùrëchtow\u00f3ny p\u00f3d czerownictwã direktora
\nInstitutu J\u00f3zefa Bòrowika. Pëszné stronë historii kaszëbskò-pòmòrzczich
\ndzej\u00f3w zapisa\u0142o té\u017c gdu\u0144sczé òkrã\u017cé lëdzy nôùczi
\ni pòùczënë, zebr\u00f3nëch w Towarzëstwie Przëjacel\u00f3w Nôùczi i Kù\u0144sztu
\nw WM Gdu\u0144skù. We Gdu\u0144skù pòstãpny rôz òdrodzy\u0142
\nsã m\u0142odokaszëbsczi „Grif”. Jegò dodôwkã bé\u0142 „Grif Kaszëbsczi”,
\nchtërnégò redaktorzë ùrobilë Regionalné Zrzeszenié Kaszëb\u00f3w
\nw Kartuzach i wëdôwelë cz\u0105dnik „Zrzesz Kaszëbskô”.<\/p>\n
\na òbjimaj\u0105cëch zemie Kaszëb\u00f3w, wëapartnia\u0142a sã m.jin. Rozsélnica Pòmòrzkô
\nPòlsczégò Radia w Toruniu, wspiér\u00f3nô przez dzejôrzi, zebr\u00f3nëch w toru\u0144sczim
\nZrzeszeniu Lubòtnik\u00f3w Kaszëbiznë „Stanica”.<\/p>\n
\nzrzeszën i wëdôw\u00f3nëch przez nie gazét\u00f3w. Na stanicach wikszoscë pòmòrzczich òrganizacji
\nbaro czãsto pòjôwia\u0142a sã kaszëbskô znankòwizna: szlachòta
\ngrifa czë té\u017c mòd\u0142o kaszëbszégò wësziwkù. No znankòwé
\nbëcé kaszëbsczi apartnoscë spòstrzec m\u00f3\u017ce té\u017c w ùczbie i szkò\u0142owym
\nwëchòwaniu, a nawetka w malënkù i mùzyce. Kaszëbsczich plastik\u00f3w
\nprzedstôwielë przédno Marian Mòkwa i Kazëmiérz Jasnoch, a mùzykã òpiart\u0105
\nna nadmòrzczich mòtëwach ùsôdzô\u0142 Féliks Nowòwiesczi, ùsôdzca
\nmelodii kaszëbsczégò himnu i òperë „Lege\u0144da Bô\u0142tu”, òbjimaj\u0105cy
\nzamk\u0142osc\u0105 pradzeje ca\u0142égò Pòmòrzô, razã z mitã Winetë.<\/p>\n
\nnad Bô\u0142tã, na terenie Rugii i miemiecczich Prowincji Pommern czë Mecklenburg
\nje przirodné dlô kaszëbsczi rësznotë i jegò pòcz\u0105tk\u00f3w. W midzëwòjnowym
\n20-latim prze\u017ciwô\u0142 dosc ùjny rozwij. W rozmajitëch centrach òd Torunia
\npò Gdu\u0144sk i Gdiniã, w krézowëch miasteczkach pòwstôwa\u0142ë òkrã\u017cô i
\nkaszëbsczé òrganizacje, wëdôwaj\u0105cé gwôsné cz\u0105dniczi, przedstôwiaj\u0105cé
\nrozmajité pòzdrzatczi i pòliticzné òptowania, prowadz\u0105cé
\ndali dzejania F. Cenôwë, H. Derdowsczégò i M\u0142odokaszëb\u00f3w. Nie da\u0142o
\nsã r\u00f3wnak wnenczas stwòrzëc jedny òrganizacji, przedstôwiaj\u0105cy
\nsprawë Kaszëb\u00f3w w òbrëmienim pòmòrzczégò wòjew\u00f3dztwa,
\nnimò nieùstôwny aktualnotë kaszëbsczi problémë, bãd\u0105cy òbiektã zaczekawienia
\nw\u0142adzë i spòlëznowëch òkrã\u017c\u00f3w Pòlsczi i Miemc\u00f3w. Kaszëbskô
\nrësznota bë\u0142a òbiektã òbzérkù tak samň pòlsczégò wëwiadu
\njak i miemiecczi stronë, chtërna przez rozmajité dzejania pr\u00f3bòwa\u0142a – zreszt\u0105
\nbez skùtkù – òs\u0142abic pòlsk\u0105 identifikacjã Kaszëb\u00f3w.
\nSanacjowé pòlsczé w\u0142adze znôw czãsto ùléga\u0142ë straszenim separatëzn\u0105
\nKaszëb\u00f3w, co bë\u0142o skùtkã m.jin. kaszëbsczich lubnot\u00f3w z òpozycjow\u0105
\nNôrodn\u0105 Demòkracj\u0105. <\/p>\n
\nw wiôld\u017cim stãpniu na pògre\u0144czim, gôdelë ò mòcë
\npòlsczi miészoscë i ji òrganizacjach w ôrce Zrzeszeniô Pòlôch\u00f3w
\nw Miemcach („V Dzél Miasta. Pògre\u0144czé i Kaszëbë”) czë Pòlsczi Gminë
\nwe Gdu\u0144skù. Wiele zreszt\u0105 Kaszëb\u00f3w mia\u0142o w nich czerowniczé urzãdë.<\/p>\n
\npt. „Zemia gromadzy prochë”, wano\u017c\u0105cë prawie przed II wòjn\u0105 tras\u0105 Hambùrg
\n– Szczecëno – Gdu\u0144sk, im blë\u017ci bé\u0142 Gdu\u0144ska, tim czãscy òdkriwô\u0142 szlachë
\nkaszëbsczi kùlturë i napòtikô\u0142 \u017cëwëch Kaszëb\u00f3w. Pòzwô\u0142 jich òstatn\u0105
\nredut\u0105 lechicczég\u00f3 plemiénia Pòmòrz\u00f3n\u00f3w, a Gdu\u0144sk – miasto ò dwùch
\nskarniach: kùpiecczim i kaszëbsczim – jich stolëc\u0105. Zeswiôdczi\u0142, \u017ce Kaszëbi
\npò miemiecczi stronie d\u017cin\u0105 w wiôld\u017ci pòniewiérce. Bé\u0142 to ju czas panowaniô
\npanosz\u0105cy sã té\u017c w WM Gdu\u0144skù i w Miemcach hitlerzëznë, szëkùj\u0105cy
\nsã do wòjné, w pierszim rzãdze do napadniãcô na Pòlskã.<\/p>\n
\nlëdzkòscë cz\u0105d nieprzënôle\u017cnégò, zaplanow\u00f3négò, zòrganizow\u00f3négò masowégò wëgùbieniô.
\nW przëpôdkù Gdu\u0144ska i Pòmòrzô òbjã\u0142o òno
\nju w pierszich tidzeniach, mies\u0105cach òkùpacji nôdzwëkòwëch przedstôwc\u00f3w
\nkaszëbsczi spòlëznë, ca\u0142\u0105 môlow\u0105 elitã, ò chtërny Miemcë wiedzelë,
\n\u017ce nie pòdda\u0142a i nie pòddô sã germanizacji. Jesé\u0144 1939 r., Piôsznicczé
\nLasë, niejedna Dolëna Smiercë, Victoria Schule we Gdu\u0144skù i pierszi na pòlsczich
\nzemiach kòncentracyjny lager Stutthof s\u0105 na Pòmòrzu znankama
\nmãczelnictwa Kaszëb\u00f3w-Pòlôch\u00f3w, jak té\u017c przedstôwc\u00f3w jinëch nôrodnoscy,
\nw nym \u017bëd\u00f3w. Przëwò\u0142\u00f3ny na pòcz\u0105tkù ks. F. Manthey stwierdzy\u0142,
\n\u017ce „smãtôrz w Piôsznicë stô\u0142 sã prawie tej pòmnikã Kaszëb\u00f3w,
\nznank\u0105 òdrzuceniô tegò wszëtczégò, co mia\u0142o zrzesz z Miemcama
\ni miemczëzn\u0105, a je zn\u00f3né, \u017ce zabiti s\u0105 wiksz\u0105 së\u0142\u0105 ni\u017clë \u017cëj\u0105cy. Z gwësnot\u0105 niechtërni
\nz Kaszëb\u00f3w bilë sã òbczas II swiatowy wòjnë w régach
\nmiemiecczégò Wehrmachtu, tu i tam bëlë té\u017c lëdze dobrze nastawieni do miemiecczégò panowaniô.
\nA jesz wicy bë\u0142o tëch, co òdrzucelë bòlszewiznã i ruskòsc.
\nR\u00f3wnak to, co sã zdarzë\u0142o jeseni\u0105 1939 r. w tim nieszczeslëwym kraju, mùszi
\ndopiérze w przi\u0144dnoce òstac zabôczoné, a chto wié, czë mò\u017cna to bãdze
\nczedëkòlwiek zabôczëc abò chcec zabôczëc, tam w kaszëbsczich chëczach,
\nlasach i na rëbacczich bôtach” (op. cit., s. 56).<\/p>\n
\nbë\u0142o masowé bëtnictwò Kaszëb\u00f3w w rësznoce zatôrczënkù, w chtërnym nômòcniész\u0105 òrganizacj\u0105
\nbë\u0142a TOW „Grif Kaszëbsczi”, pòprzezw\u00f3nô na „Grif Pòmòrzczi”,
\nwesp\u00f3\u0142robi\u0105cô z AK, uznôwaj\u0105c\u0105 wiéchrzëznã Pòlsczégò Rz\u0105du w
\nLondinie. Ji ùtw\u00f3rc\u0105 bé\u0142 szk\u00f3lny J\u00f3zef Dambek, a lege\u0144darnym ju dzys prowôdnikã ks.
\np\u0142k J\u00f3zef Wrëcza. Ò ùcemiãgach \u017cëcô i biôtczi Kaszëb\u00f3w
\ni ca\u0142otë Pòlôch\u00f3w na Gdu\u0144sczim Pòmòrzu, wcygnionym do Rzeszë,
\nmaj\u0105cym w kr\u00f3tczim czasu bëc zgermanizow\u00f3nym, w ca\u0142oscë zeswiôdczô to, \u017ce wiele,
\nchc\u0105cë retac \u017cëcé, ucéka\u0142o do Generalnégò Gùbernatorztwa abo bënë Miemc\u00f3w.<\/p>\n
\nw Wehrmachce, czãsto dezerterëj\u0105cë na wszëtczich frontach, przechôdelë do
\nmôlowëch partizan\u00f3w, a nade wszëtkò do pòlsczégò wòjska
\nna zôchòdze i na wschòdze. W Wiôld\u017ci Brëtanii bëlë Kaszëbi i Pòmòrz\u00f3nowie,
\nstôwiaj\u0105cy sobie za cél w\u0142\u0105czenié ca\u0142égò Pòmòrzô, razã z
\nRugi\u0105, do Pòlsczi. Zebrelë sã w ùrobionym w 1944 r. przez Lecha
\nB\u0105dkòwsczégò Zrzeszeniu Pòmòrzczim. Spòdzéwelë
\nsã, \u017ce Pòmòrzé w gre\u0144cach Repùbliczi òst\u00f3nie krajã lëdzy
\nwiele kùltur\u00f3w i jãzëk\u00f3w. Nie przedstôwielë sobie wnenczas masowëch
\nwënëkani\u00f3w, jaczé spòtka\u0142ë Pòlôch\u00f3w i Miemc\u00f3w na wschòdze jich
\npa\u0144stw, co w ca\u0142oscë zmieni\u0142o etniczn\u0105 bùdacjã Pòmòrzô
\ni jele\u017cnosc Kaszëb\u00f3w.<\/p>\n
\nredotë i tragedie spar\u0142ãczoné z ùwòlnienim przez Armiã Radzeck\u0105,
\nw nym gwô\u0142të i wëwô\u017canié bënë Rësczi, nierzôdkò za Ùral, na Sybir,
\nsk\u0105dka wiele ju nie wr\u00f3cë\u0142o. Spòtika\u0142o to òsoblëwò m\u0142odëch lëdzy,
\nw tim té\u017c bëtnik\u00f3w rësznotë zatôrczënkù. <\/p>\n
\nsw\u00f3jny pò stalatach ôrt copaniô sã kaszëbiznë, wr\u00f3cenié do stôrégò matecznika, òsoblëwò na
\nnôblë\u017cszé terenë gre\u0144cz\u0105cé z dôwnym wòjew\u00f3dztwã pòmòrzczim,
\nale té\u017c pò kù\u0144ce nowégò sztô\u0142tu pa\u0144stwa, té\u017c samò Szczecëno.
\nWiele Kaszëb\u00f3w i Pòmòrz\u00f3n\u00f3w sprzed wòjnë zamieszka\u0142o razã z
\nkrajanama i migre\u0144tama z pô\u0142nia té\u017c Gdu\u0144sk. Kawle Gdu\u0144ska, Kaszëb\u00f3w, Pòlôch\u00f3w
\ni Miemc\u00f3w w tim miesce w hitlerowsczich latach pòkôzô\u0142 w lëteracczim òbrôzkù miemiecczi
\npisôrz Günter Grass w pòwiescë „Blaszany bãbenk”. Kaszëbi przëchôdaj\u0105cë
\ndo Gdu\u0144ska czë té\u017c miast i wsy Zôch\u00f3dnégò Pòmòrzô ma\u0142o czëlë
\nsã cëzo, nawlékelë \u0142\u0105czbë z niewielnyma aùtocht\u00f3nama czë té\u017c Miemcama,
\nwënëkiw\u00f3nëma pòstãpno za Òdrã.<\/p>\n
\ndosyg\u0142o bezprawie, diskriminacja i jiné niesprawiedlëwòtë ze stronë nié le
\nszabrownik\u00f3w, ale i nowy w\u0142adzë. Kòmunizna bò wej nie nalaz\u0142a westrz\u00f3d
\nKaszëb\u00f3w wikszi lëczbë przëst\u00f3jnik\u00f3w.<\/p>\n8. Kaszëbsczé trwané i
\nrozwij. Kaszëbskô rësznota pò 1945 r.<\/a><\/h3>\n
\nczãdze garnãlë sã do rozwiju òbëwatelsczich bùdacji
\ni bùdowiznë nowy – wiele zdôwa\u0142o sã tej – demòkraticzny, lëdowy
\njawernotë. W 1946 r. òdbé\u0142 sã w Wejrowie I Kaszëbsczi Kòngres,
\nzòrganizow\u00f3ny òdd\u00f3lno przez òsta\u0142ëch przë \u017cëcym dzejôrz\u00f3w, zebr\u00f3nëch
\nm.jin. wk\u00f3\u0142 cz\u0105dnika „Zrzesz Kaszëbskô”, wëchôdajacégò terô w tim miesce,
\nwspiér\u00f3négò na òsoblëwy ôrt przez môlowé i wòjew\u00f3dzczé w\u0142adze. Ùpòmnielë
\nsã na nim ò doprzi\u0144dzenié Kaszëb\u00f3w i aùtocht\u00f3n\u00f3w do stanowiszcz
\nw administracji, ò pòmòc dlô zgermanizow\u00f3nëch pòt\u00f3mk\u00f3w
\nlëterzczich Kaszëb\u00f3w znad \u0141ebsczégò Jezora, pòzyw\u00f3nëch S\u0142owi\u0144cama, ò normalné
\nle\u017cnoscë rozwiju kaszëbiznë. Trochã p\u00f3zni w séwnikù 1946 r. w Szczecënie
\nz ùdbë w\u0142adz bé\u0142 zwò\u0142\u00f3ny Kòngres Kaszëb\u00f3w-Pòlôch\u00f3w-Aùtocht\u00f3n\u00f3w
\nz ca\u0142égò Zôch\u00f3dnégò Pòmòrza, \u017cebë zamanifestowac, përznã ju
\nna nowy ôrt, jakbë òdwieczné bëcé i prawò Pòlsczi
\ndo tëch zemi\u00f3w.<\/p>\n
\nprzez pòlsczich kòmùnist\u00f3w, a pa\u0144stwò przez Zwi\u0105zk Radzecczi,
\nco òznôcza\u0142o przesztrëchnienié snicô ò demòkracji
\ni wòlnoce òbëwatelsczégò dzejaniô, té\u017c wòlnégò rozwiju
\nkaszëbiznë i regi\u00f3nalny zrzesznicë. Na Pòmòrzu òbsedlony bëlë
\nm.jin. wënëk\u00f3ni ze swòjich sedzb Ùkraji\u0144cowie, upa\u0144stwòwioné òsta\u0142ë
\npòmiemiecczé maj\u0105tczi i wikszé pòlsczé, zaczãlë przëmùszëwac
\nch\u0142op\u00f3w do kòlektiwizacji. Ta òstatnô akcja dzãka ùpartoscë
\nKaszëb\u00f3w skù\u0144czë\u0142a sã w ca\u0142oscë ùpôdkã.
\nPòdobnie nie ùda\u0142o sã w\u0142adz\u00f3m òs\u0142abic r\u00f3wniszcza Kòsco\u0142a
\nw spòlëznie.<\/p>\n
\nsocjalëznë nie ùsta\u0142a regi\u00f3nalnô rësznota, ògre\u0144czonô w pierszim czãdze
\nprzédno do fòlkloru i lëdowëch tradicji. Wnenczas to m.jin. pòwsta\u0142o
\nKaszëbsczé Mùzeùm w Kartuzach, dzãka dzejaniu Towarzëstwa Przëjac\u00f3\u0142
\nti institucji. Wiôld\u017cim zawò\u0142anim ceszë\u0142ë sã rozmajité fòlklorowé
\nwespòlëznë i pòcz\u0105tkuj\u0105cy lëdowy kù\u0144szt. <\/p>\n
\nw òbrëmienim pòlsczégò Rujana 1956 r. òdrodã kaszëbsczich òrganizacji.
\nWtedë to … procëm tegò, co Kaszëbi prze\u017cëlë i zrobilë w dzejach, a òsoblëwò w
\nczãdze òkùpacji. 2 gòdnika 1956 r. pòwsta\u0142o Zrzeszenié
\nKaszëbsczé, w chtërnym zebra\u0142ë sã wszëtczé rëszné òsobë
\nkaszëbsczi rësznotë, spar\u0142ãczoné z rozmajitima pòliticznyma \u017cochama
\nw midzëwòjnowym 20-latim i pò wòjnie. Prowôdnikã za\u0142o\u017ceniowégò kòmitétu
\nbé\u0142 pisôrz Lech B\u0105dkòwsczi, lider Zrzeszeniô Pòmòrzczégò w
\nWiôld\u017ci Brëtanii. Prezesã Zrzeszeniô òstô\u0142 Aleksander
\nArendt, urzãdnik, òstatny przédny kòme\u0144dant TOW „Grif Pòmòrzczi”.
\nZa sw\u00f3j cél Zrzeszenié òbra\u0142o aktualné do dzys sprawë rozwiju
\nKaszëb\u00f3w i Pòmòrzô z pňzdrzatkù kùlturalnégò,
\ngòspòdarczégò i pòliticznégò. W wiôld\u017cim stãpniu ùdb\u00f3m
\nZrzeszenia zawdzãcziwaj\u0105 Kaszëbë wô\u017cné inwesticje, òsoblëwò drogòwé
\n(Kaszëbskô Droga) i Fabrikã Sto\u0142owy Pòrcelanë w \u0141ubianie. Ò ùwijnoce
\nkaszëbsczi zrzesznicë, nimò czãdu staliniznë, zeswiôdczô té\u017c bô\u0142dny
\nnôprz\u00f3dka rozwij Zrzeszeniô, pòwstanié i dzejanié jegò part\u00f3w na wsë
\ni w kaszëbsczich miastach, a nawetka w Szczecënie. Wëdarzenim, jaczé przesz\u0142o do
\nhistorii, bë\u0142a manifestacja Kaszëb\u00f3w 18 i 19 VI 1957 r., towarz\u0105cô òdkrëcu òdbùdow\u00f3négò pòmnika
\nH. Derdowsczégò we Wielu. Wiôlg\u0105 rol\u0105 w pòstãpnëch latach òdegrô\u0142
\nzrzeszeniowy cz\u0105dnik „Kaszëbë”, redagòw\u00f3ny przez karno pòd czerënkã Tadeùsza
\nBòlduana, ùpòwszédniaj\u0105cégò wiédzã ò historii
\ni dzysdniowòscë Kaszëb\u00f3w i regiònalëznã w nowòczasnym ôrce, òpiart\u0105
\nna intelektualnym rozwiju spòlëznë i kaszëbiznë (1957-61). Chùtkò r\u00f3wnak
\nZrzeszenié, pòzw\u00f3né „bãksã Rujana”, òdczë\u0142o òdé\u0144dzenié
\nw\u0142adz PRL òd deje „òdnowë”. Niechtërny dzejôrze bëlë przesladow\u00f3ny,
\nrazã z aresztowanim i zajimniãcym rãkòpisnëch zbiérk\u00f3w.
\nNimò to Zrzeszenié dzeja\u0142o dali, a w jegò òkrã\u017cim
\nwëapartnia\u0142o sã karno m\u0142odëch, zebr\u00f3né wk\u00f3\u0142 pòwò\u0142onégò z ùdbë
\nL. B\u0105dkòwsczégò w 1962 r. Klubù „Pomorania”, sw\u00f3jny òbëwatelsczi
\nszkò\u0142ë kaszëbskò-pòmòrzczich dzejôrz\u00f3w. <\/p>\n
\nzamiéraj\u0105cégò Zrzeszenia Kòcewsczégò, zmieni\u0142o miono na Zrzeszenié
\nKaszëbskò-Pòmòrzczé, òbjimaj\u0105cë swòjim dzejanim,
\nnimò zôwad ze stronë pa\u0144stwòwy administracji, ca\u0142é Pòmòrzé.
\nNimò krizës\u00f3w i nieùdôwk\u00f3w apartni\u0142o sã w dzejanim w òbrëmienim
\nkraju niezanôle\u017cnot\u0105 òd partiowëch w\u0142adz; zbiéra\u0142o té\u017c nôremnëch przënôle\u017cnik\u00f3w
\nPZPR i ZSL. Wô\u017cné té\u017c bë\u0142o òtemkniãcé szerok Zrzeszeniô na òkrã\u017cô
\ninteligencji, lëteracczé i nôùkòwé, lëdzy zakòrzeniaj\u0105cëch sã w
\nkaszëbsczi tradicji Gdu\u0144ska i Pòmòrzô, pòchôdaj\u0105cëch z rozmajitëch
\nstr\u00f3n i zemi\u00f3w Pòlsczi, a òsoblëwò z Wile\u0144szczëznë. Bar\u017ci ni\u017c
\nw przesz\u0142oce, zg\u00f3dno z tradicj\u0105 i dejologi\u0105 kaszëbsczi rësznotë, zaczãlë identifikòwac
\nkaszëbskòsc z ca\u0142im Pòmòrzã. Òsta\u0142a wnenczas wërobionô
\nnowô fòrmù\u0142a regi\u00f3nalny rësznotë, pòdczorchiwaj\u0105cô wskôzë demòkracji
\nw pa\u0144stwie i dejcã samòrz\u0105dnoscë-krajowòscë, chtërny przédnym ùsôdzc\u0105
\nbé\u0142 B\u0105dkòwsczi. Pòwszédnotë ti dejologii w kaszëbskò-pòmòrzczim òkrã\u017cim
\npòmôga\u0142ë dokònania na niwie wëdowizn w òbrëmienim piãkny
\ni nôùkòwy lëteraturë (nad 350 titu\u0142\u00f3w, 1 mln wëdôwkù), wesp\u00f3\u0142dzejanié
\nz Gdu\u0144sczim Towarzëstwã Nôùkòwym, mnod\u017cé ùdbë
\ni institucje w terenie, w tim pòwstanié Kaszëbsczégò Parkù Etnograficznégò we
\nWdzydzach, Mùzeùm Pismieniznë i Mùzyczi Kaszëbskò-Pòmòrzczi
\nw Wejrowie, Mùzeùm Nôrodnégò Himnu w Bãdominie, jak té\u017c
\nzwielaj\u0105cy sã ùr\u00f3bk zrzeszeniowégò cz\u0105dnika, miesãcznika
\n„Pomerania”, redagòw\u00f3négò ca\u0142é lata przez Wòjcecha Czedrowsczégò i
\nStanis\u0142awa Pestkã.<\/p>\n
\nrësznotë, spòstrzeg\u0142im w òbrëmienim kraju i pòza Pòlsk\u0105,
\nbë\u0142o wëdanié ze se gwôsnégò pisarzczégò i nôùkòwégò òkrã\u017cégò, òbjimaj\u0105cégò nié
\nle Gdu\u0144sk i Nadwiselné Pòmòrzé, ale maj\u0105cégò przedstôwc\u00f3w w
\nnôùkòwy òglowòpòlsczi elice, chtërnégò stanicow\u0105 òsob\u0105
\nje profesor Gerard Labùda, sprôwiaj\u0105cy na prze\u0142\u00f3manim lat 80. i 90. ùrzãdë
\nwiceprezesa PAN i prezesa PAU. Wëzdrzatkã niezanôle\u017cnotë Zrzeszeniô w czãdze
\nkòmùniznë bë\u0142o jegò wesp\u00f3\u0142dzejanié z Kòsco\u0142ã, òsoblëwò ze
\nstolëcama kaszëbskò-pòmòrzczich diecezji w Pelplinie i Òliwie,
\nchtërnégò przëmiarã s\u0105 m.jin. jesénné Pelpli\u0144sczé Zé\u0144dzenia, grupkùj\u0105cé òd
\n1980 r. mnod\u017cé karno dzejôrz\u00f3w regi\u00f3nalny rësznotë, lëdzy nôùczi i Kòsco\u0142a, òd
\nlat té\u017c samòrz\u0105d\u00f3w. Na nëch zé\u0144dzeniach pòdjim\u00f3nô je diskùsja
\ntikaj\u0105cô nôwô\u017cniészich spraw przesz\u0142otë i terôczasnotë, òsoblëwò mòralny
\ni òbëwatelsczi kòndicji Kaszëb\u00f3w i Pòmòrz\u00f3n\u00f3w. <\/p>\n
\nprzedstôwiaj\u0105cy kaszëbskò-pòmòrzk\u0105 regi\u00f3naln\u0105 zrzesznicã,
\nbé\u0142 „Zélnik 1980” i wòjnowy ùstôw. Zrzeszenié nôle\u017ca\u0142o do tëch legalnëch
\nsubiekt\u00f3w, chtërné nôrëchli pòpiar\u0142ë robòtnikòwy protest i pòwstanié
\n„Solidarnoscë”, broni\u0105cë w pòstãpnëch latach ji deje, bãd\u0105cëch òd
\npòkòleni\u00f3w zapis\u00f3nëch do dejologii kaszëbskò-pòmòrzczi
\nrësznotë. <\/p>\n
\ni pierszim prasowym rzecznikã „Solidarnoscë” i przédnym redaktorã cz\u0105dnika
\n„Samòrz\u0105dnosc”. Zrzeszenié w wòjnowym ùstawie, nimò ùrobianiô
\nprzez w\u0142adze òrganizacji rozbijaj\u0105cy ZKP, ùchòwa\u0142o swòjã subiektowòsc,
\nnie wchôdaj\u0105cë w bùdacje PRON-u, dôwaj\u0105cë schronã i wspòm\u00f3\u017ck
\nprzesladow\u00f3nym, robi\u0105cë \u017cëczné wiodro z czasã pòwstôwaniu nowëch legalnëch òkrã\u017c\u00f3w
\ni òrganizacji, wesp\u00f3\u0142dzejaj\u0105cë z regi\u00f3nalnyma òkrã\u017cima i òpòzycj\u0105
\nw kraju. Wëzdrzatkã tegò bë\u0142o m.jin. ùrobienié w 1987 r. przë
\nZKP Klubù Robòtnikòwégò Samòrz\u0105du. Zrzeszenié
\nmô té\u017c znacz\u0105cé bëtnictwò w ùnormòwaniu ùprocëmnieni\u00f3w
\nz Miemcama, w czim niemô\u0142\u0105 rol\u0105 òdegrelë gdu\u0144sczi pisôrze, historicë i socjologòwie.
\nW przëpôdkù socjolog\u00f3w pòmnikòwy znaczënk maj\u0105 pòdskôc\u00f3né
\nprzez ZKP badérowania i zbiérnô prôca „Kaszëbi. Mònografiô socjologòwô”
\n(Rzesz\u00f3w 1990), pòd redakcj\u0105 Marka Latoszka.<\/p>\n
\nPaw\u0142a II do Pòlsczi w 1987 r. Wnenczas to òdbë\u0142ë sã zé\u0144dzeniô Òjca
\nSw. z Kaszëbama w Gdini i Òliwie. Jegò s\u0142owa sczerow\u00f3né do lëdzy mòrza
\ni Pòmòrza czë prosto do Kaszëb\u00f3w: „Drod\u017ci Bratowie i Sostrë
\nKaszëbi! Strze\u017cëta tëch wôrtnot\u00f3w i ti spôdkòwiznë, chtërné znacz\u0105 ò Waji
\njuwernoce<\/i>” – ùmòcni\u0142ë kaszëbsczégò dëcha, té\u017c westrz\u00f3d dëchòwnëch. Ù\u0142atwi\u0142ë òtemkniãcé
\nsã pòmòrzczich biskùp\u00f3w na bëcé kaszëbskòscë w
\nKòscele i doda\u0142a lubnotë Zrzeszeniu Kaszëbskò-Pòmòrzczémù jakno òrganizacji,
\nco na co dzé\u0144 przedstôwia\u0142a interesë Kaszëb\u00f3w i ca\u0142ownotë mieszke\u0144c\u00f3w krôjnë. W tim
\nczãdze dzãka ZKP zrodzy\u0142 sã kaszëbsczi tolmaczënk Nowégò Testame\u0144tu, ùszëkòw\u00f3ny
\nprzez Eùgeniusza Gò\u0142\u0105bka, przëjãti przez Kònferencjã Plenarn\u0105
\nEpiskòpatu Pòlsczi, wëd\u00f3ny w Gdu\u0144skù-Pelplinie w 1993 r. <\/p>\n
\nznakù „Solidarnoscë” na Gdu\u0144sczim Pòmòrzu je identifikòw\u00f3né
\nze Zrzeszenim. Rozwij systemnëch przesztô\u0142ceni\u00f3w na môlowym r\u00f3wniszczu, bùdowanié
\ngminnégò samòrz\u0105du miô\u0142 dzãka ZKP na Gdu\u0144sczim Pòmòrzu
\nrozwij spòsobniészi ni\u017c w ca\u0142im kraju. W nowi systemny jawernoce pò 1989
\ni 1990 r. Kaszëbi, przënôle\u017cnicë Zrzeszenia, bùdëj\u0105cë së\u0142ã gminnëch
\nzrzesznic nié le na Kaszëbach, òstôwelë radnyma, bùrmistrzama, w\u00f3jtama
\ni òbjimelë wô\u017cné stanowiszcza w administracji. Zasedlë w parlame\u0144ce. Lëczba
\nprzënôle\u017cnik\u00f3w w Zrzeszenim w latach 1981-1988 sã pòdwòji\u0142a
\ni dochôda\u0142a do 6 tës., zebr\u00f3nëch w 77 terenowëch partach na òbé\u0144dze 8 wòjew\u00f3dztw\u00f3w òd
\nGdu\u0144ska, Torunia, Szczecëna, Bùczka Wiôld\u017cégò w Pilsczém, Lëbawã w Òlszti\u0144sczém
\ni Warszawã. W welacjach 1991 r. kandëdôt Zrzeszenia, jegã prezes, òd
\n1990 r. gdu\u0144sczi wicewòjewòda, òstô\u0142 pierszim kaszëbsczim senatorã w
\nparlame\u0144ce RP. W welacjach 1997 r. lëczba kaszëbsczich parlame\u0144tarzist\u00f3w-przënôle\u017cnik\u00f3w
\nZKP, kandëdat\u00f3w AWS i UW ùros\u0142a do sétmë lëdzy.<\/p>\n
\nKòngres, chtërnégò ùchwôlënk òsoblëwò mòcno
\npòdczorchn\u0105\u0142 m.jin. pòtrzebã decentralizacji kraju, rozwij gòspòdarczi
\nkrôjnë, kaszëbsczi kùlturë, nôùczi i pòùczënë, jak i
\npiastowaniô jãzëka. W 1993 r. we Gdu\u0144skù òsta\u0142a òtemkniãtô
\ni pòswiconô Kaszëbskô Chëcz, sedzba w\u0142adz Zrzeszeniô, w chtërny je té\u017c Bibliotéka,
\nredakcja „Pomeranii” i Klub Studencczi „Pomorania”, a òd 1996
\nr. té\u017c Kaszëbsczi Institut.<\/p>\n
\netnicznëch, regi\u00f3nalnëch zrzesznic w Eùropie. Òsta\u0142o té\u017c òno
\nprzënôle\u017cnikã Federacjowi Ùnii Eùropejsczich Etnicznëch Karn\u00f3w,
\nchtërny pierszi Kòngres na terenie Wsch\u00f3dny Eùropë òdbé\u0142
\nsã w 1994 r. we Gdu\u0144skù.<\/p>\n
\nw wë\u017cszich szkò\u0142ach, dze je nié le òbiektã badérowani\u00f3w, ale
\nna Ùniwersytece Gdu\u0144sczim té\u017c jãzékã ùczbë
\n(kaszëbsczi lektorat), a nierôz nawet pòùcznym. W 1995 r. ZKP bë\u0142o
\npòdskôcôrzã i wesp\u00f3\u0142gòspòdôrzã Kòngresu
\nKòcewsczégò, a wnetka té\u017c Pòmòrzczégò, zaczãtégò 21
\nswiãtoja\u0144sczégò 1997 r. we Gdu\u0144skù i skù\u0144czonégò 7
\nswiãtoja\u0144sczégò 1998 r. w Szczecënie. Je té\u017c za\u0142\u00f3\u017cc\u0105 Lid\u017ci Regi\u00f3n\u00f3w,
\nzbiéraj\u0105cy pòdobné òrganizacje ze Sl\u0105ska i Wiôlgòpòlsczi. Òd
\n1992 r. òdbiwaj\u0105 sã latné Sympòzja Pòmòrzczi Pòlonii,
\ndlô chtërny òsoblëwym môlã zé\u0144dzeniô, pòdobnie jak dlô wiele òkrã\u017c\u00f3w
\nw kraju, je Kaszëbsczi Ùniwersytet Lëdowy w Wie\u017cëcë-Starbieninie.<\/p>\n
\nzmieni\u0142a sã jele\u017cnosc kaszëbskòscë w rëmii kùlturë i pòùczënë.
\nZwikszë\u0142a sã lëczba szk\u00f3lnëch i szkò\u0142\u00f3w zakòrzeniaj\u0105cëch dzecë
\ni m\u0142odzëznã w tradicji krôjnë, jak té\u017c ùcz\u0105cëch historii i kaszëbsczégò jãzëka.
\nJãzëk ten je òbiektã pòùczënë w czilenôsce eleme\u0144tarnëch
\nszkò\u0142ach, a té\u017c w pòwò\u0142\u00f3nym do \u017cëcô, dzãka pòdskôcënkòwi
\nZrzeszenia, Kaszëbsczim Liceùm Òglowòsztô\u0142c\u0105cym w Brusach. W
\ntim czasu przëbë\u0142o kaszëbsczich fòlklorowëch wëspòlëzn\u00f3w, pòjawi\u0142o
\nsã i rozwinã\u0142o do niespòtik\u00f3ny wczasni wiôlgòscë kaszëbsczé
\nmôlowé gazétnictwò. Jegò przedstôwcama s\u0105 dzys w òbrëmienim
\nnadmôlowym dodôwczi „Norda” do „Dzénnika Bô\u0142towégò” we Gdu\u0144skù i „G\u0142os
\nKaszëb” do „G\u0142osu Pòmòrzô” w S\u0142ëpskù. Òd lat st\u00f3jné kaszëbsczé
\nprogramë przedstôwiô Radio Gdu\u0144sk i gdu\u0144skô telewizja, ta z nôbar\u017ci pòwszédnym
\nmagazynã TV „Rodnô Zemia”, chtërnégò wesp\u00f3\u0142ùsôdzc\u0105 bë\u0142a Izabela
\nTrojanowskô, wczasni zn\u00f3nô jakno wesp\u00f3\u0142ùtw\u00f3rca „Kaszëbsczégò bedekera”.
\nStanicowyma kaszëbsczima imprezama, objimaj\u0105cyma setczi kaszëbsczi m\u0142odzëznë, s\u0105
\nm.jin. òrganizow\u00f3né òd czwiercë stalat kònkùrsë
\ndlô ùtw\u00f3rc\u00f3w kù\u0144sztu „Lëdowé Tale\u0144të” i deklamatorzczé
\n„Rodnô Mòwa”. S\u0142ëpsk, Chòjnice i Brusë sta\u0142ë sã môlama nôbar\u017ci
\npòwszédnëch fòklorowëch kaszëbsczich festiwal\u00f3w, a Wiele turniej\u00f3w
\nlëdowëch gôdësz\u00f3w. W Wejrowie ré\u017cno odbiwô sã „Festiwal Piesni ò Mòrzu”. Ò mòcë
\nkaszëbsczi zrzesznicë i zrzeszony spòlëznë r\u00f3wnak rozs\u0105dzywô codniowô, wpis\u00f3nô
\nw pòmòrzk\u0105 tradicjã i etos, òrganicznô prôca.<\/p>\n
\nnôdgrôdz\u00f3né s\u0105 òd lat wiele hònornyma òdznaczeniama, z chtërnëch
\nnôbar\u017ci zn\u00f3ny to „Medal Stolema”, przëznôw\u00f3ny òd 1967 r. przez Klub Studencczi
\n„Pomorania” za òsoblëwé zas\u0142ëd\u017ci w rozwiju Kaszëb i Pòmòrza,
\nnôczãscy w òbrëmienim lëteraturë, kùlturë i nôùczi. Za òrganizacyjn\u0105
\nrobòtã w ZKP m\u00f3\u017ce bëc wëapartnionym „Piestrzéniã Swiãtopô\u0142ka
\nWiôld\u017cégò”. Ré\u017cno Medal Bernarda Chrzanowsczégò „Rëszi\u0142 Wiater òd
\nMòrza” przeznaczony je dlô lëdzy, co sã przë\u0142o\u017cëlë do rozs\u0142ôwieniô
\nKaszëb\u00f3w i Pòmòrzô pòza krôjn\u0105, w Pòlsce i swiece. Jegò laùreatama
\ns\u0105: sp. ùcza\u0142i i pòéta ks. Janusz Pasérb czë pisôrz Günter Grass, profesor
\nGerard Labùda i lingwiscë Alfred Majewicz z Pòznaniô i Hanna Pòpòwskô-Tabòrskô
\nz Warszawë, jak té\u017c ùsôdzca „Historii kaszëbsczi lëteraturë” Ferdinand Neùreiter
\ni dokùmentalista, miemiecczi pisôrz spar\u0142ãczony z Gdu\u0144skã, sp.
\nHans Geòrg Siegler.<\/p>\n
\nzagro\u017cb\u00f3w, zbòjani\u00f3w, s\u0142abòt, ùpôdk\u00f3w, zwad\u00f3w, nieszëkòwno
\nzwëskiwaniô wòlnotë usôdzaniô, zwielëwaniô pòsp\u00f3lnégò dobra,
\nwesp\u00f3\u0142\u017cëcô z jinyma. Nimò to w widze przesz\u0142ëch pòkòleni\u00f3w i
\nwëzwani\u00f3w przi\u0144dnotë m\u00f3\u017ce gadac ò òsoblëwym fen\u00f3menie
\ntërwaniô Kaszëb\u00f3w, rozwiju kaszëbskò-pòmòrzczi rësznotë, ùrôbianiu
\nnowy kaszëbskò-pòmòrzczi zrzesznicë, zakòrzeniwaniô sã nowëch
\npòkòleni\u00f3w w stôri pòmòrzczi tradicji – pòmòrzczégò kraju
\njakno môlu zé\u0144dzeniô, tradicji spòlëzn\u00f3w wiele kùltur\u00f3w, w jaczi ò bezùstôwnoce
\ni rozwiju rozs\u0105dzywô kaszëbsczi dër\u017cé\u0144. Gòd\u0142ã I Pòmòrzczégò Kòngresu,
\nprzëtwierdzonym òbczas jegò tërwaniô, bë\u0142ë s\u0142owa A. Majkòwsczégò z
\njegò pòwiescë „Pòmòrz\u00f3nie”: „\u017bëje dëch Pòmòrzô”.
\nOddôwaj\u0105 òne dôwn\u0105 i terôczasn\u0105 kaszëbskò-pòmòrzk\u0105 jawernotã,
\na w szerszim ùjimniãcym brzëmi\u0105: „Zdrzë i nabierzë dëcha.
\nNie b\u00f3j sã. \u017bëje dëch Pòmòrzô. Czë abò wiész, \u017ce gre\u0144ce
\ndëcha s\u0105 bezmiarné i jegò mòc nie mierzi sã zemsk\u0105 miar\u0105<\/i>? (…)
\nWstani i dzejôj! Pòmòrz\u00f3nie, dowiérzôj w twòjã së\u0142ã<\/i>”. <\/p>\n
\nrësznotë, \u017ce eleme\u0144tã rozs\u0105dzywaj\u0105cym ò jich terôczasnocë i przi\u0144dnoce,
\npòdobnie jak kò\u017cdi jiny spòlëznë czë pòjedi\u0144czégò cz\u0142owieka,
\ns\u0105 nade wszëtkò gwôsné së\u0142ë, gwôsnô usôdzkòwô prôca, nôùka i òrganicznô
\nprôca òd spòdlégò. W tradicji samòrz\u0105dnoscë, wòlnotë
\ni òdpòwiedzalnotë, codniowy robòtë, zg\u00f3dno z mësl\u0105 cysterzczégò gòd\u0142a ora
\net labora<\/i>, sedz\u0105 dëchòwé së\u0142ë Kaszëb\u00f3w i Pòmòrz\u00f3n\u00f3w, rozs\u0105dzywô ò jich ùr\u00f3bkù i
\nmôlu w kraju i swiece, dok\u0105dka bë le zaszlë sami abò jich ùwô\u017canié
\nrodz\u0105cé dokôzë.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\n(HISTORIA, GEOGRAFIA, J\u00c3Z\u00cbK I PISMIENIZNA KASZ\u00cbB\u00d3W, p\u00f2d redakcj\u0105 Jana M\u00f2rdawscz\u00e9g\u00f2, W\u00ebd\u00f4wizna Mark Ro\u017c\u00f4k, prz\u00eb wesp\u00f3\u0142rob\u00f2ce z Institut\u00e3 Kasz\u00ebbsczim, Gdu\u0144sk 1998) \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c