<
1. Wiadomo\u015bci og\u00f3lne o Kaszubach<\/A><\/p>\n Nazwa<\/A> 2. Wiedza o Kaszubach<\/A><\/p>\n Krofej<\/A> 3. Cechy systemu kaszubszczyzny<\/A><\/p>\n Cechy fonetyczne<\/A> <\/P> <\/P> <\/P> Siedem miast kaszubskich chce uchodzi\u0107 za stolic\u0119 Kaszub, co utrwali\u0142a w Nazwa<\/B><\/A> Kaszuby<\/I> wydaje si\u0119 by\u0107 pierwotna i Kaszub\u00f3w zachodnich, stykaj\u0105cych si\u0119 z \u017cywio\u0142em niemieckim, okre\u015blano potem Miejsce zamieszkania<\/B><\/A>. Kaszubi jako jedyne W po\u0142owie XIX w. zacz\u0119\u0142a si\u0119 emigracja<\/B> Kaszub\u00f3w: Kanada<\/B> 1858 w <\/P> 2. Wiedzy o Kaszubach<\/B> <\/A>wyra\u017anie przybywa od XVI w. Z Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich m\u0119zow. Zniemieckiego w Relacja Johanna Bernoulliego<\/B> z pobytu w s\u0142owi\u0144skiej wsi Szczypkowice Prze\u0142omow\u0105 rol\u0119 w badaniach kaszubszczyzny odegra\u0142 filolog i leksykograf K.C. Odpowiedzi\u0105 na badania Mrongowiusza – niby z inicjatywy rosyjskiej – by\u0142o Kaszuba F.S. Ceynowa<\/B><\/A> <\/B>(1817-1881), lekarz, Cenowa pisa\u0142 w Wuvogach nad mov\u0105 Kaszebsk\u0105<\/I> (1850): „To je rzecz A.F. Hilferding<\/B><\/A> (1831-1872), uczony rosyjski, Polak S. Ramu\u0142t pisa\u0142 trafnie o Hilferding i jego ksi\u0105\u017cce Ostatki slavjan Kontynuatorami bada\u0144 Hilferdinga i Ramu\u0142ta byli m.in. uczeni niemieccy, np. Z Polak\u00f3w<\/B> poza Mrongowiusz i Ramu\u0142tem na miejscu kaszubszczyzn\u0119 badali Badania nad kaszubszczyzn\u0105 przynios\u0142y ogromn\u0105 literatur\u0119 i bogate wyniki.<\/P> <\/P> \u015awiadomo\u015b\u0107 Kaszub\u00f3w, system kaszubszczyzny i jej funkcje, a tak\u017ce fakty M\u00f3wiony kaszubski r\u00f3\u017cni si\u0119 wyra\u017anie od dialekt\u00f3w Polski l\u0105dowej, bardziej od 3.1. Wy\u0142\u0105cznie kaszubskie s\u0105 dzi\u015b takie cechy Zr\u00f3\u017cnicowany jest akcent: a) ruchomy na pn.-zach. Kaszub, np. 3.2. Deklinacj\u0119<\/B><\/A> charakteryzuj\u0105 m.in.: a) Koniugacj\u0119<\/B><\/A> r\u00f3wnie\u017c cechuje archaizm niekt\u00f3rych 3.3. S\u0142owotw\u00f3rstwo<\/B><\/A> wyr\u00f3\u017cnia odmienno\u015b\u0107 3.4. Leksyka<\/B><\/A> <\/B>kaszubska wykazuje znaczn\u0105 <\/P> Niemiecki badacz kaszubszczyzny, F. Lorentz stwierdzi\u0142: „zostali wi\u0119c Kultur\u0119 t\u0119 dzieli\u0107 trzeba na ludow\u0105 i wy\u017csz\u0105. Ludow\u0105 materialn\u0105 chroni si\u0119 w Gdy chodzi o kultur\u0119 wy\u017csz\u0105, nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 m.in. do ludowego folkloru, to Literatura kaszubska jest t\u0142umaczona<\/A><\/B> na inne Jerzy Treder: Kaszubi, ich mowa i kultura \u041d\u0430\u0441\u0442\u0430\u0432\u0438\u0442\u0435 \u0441\u0430 \u0447\u0438\u0442\u0430\u045a\u0435\u043c
Miejsce zamieszkania<\/A><\/p><\/blockquote>\n
Brüggemann<\/A>
Anton<\/A>
Mrongowiusz<\/A>
Gesellschaft für Pommersche Geschichte und
\nAltertumskunde<\/A>
Ceynowa<\/A>
Hilferding<\/A><\/p><\/blockquote>\n
Deklinacja<\/A>
Koniugacja<\/A>
S\u0142owotw\u00f3rstwo<\/A>
Leksyka<\/A>
Kultura<\/A>
T\u0142umaczenia<\/A><\/p><\/blockquote>\n
\n
\n
\n1. Wiadomo\u015bci og\u00f3lne o Kaszubach<\/A><\/H3>
\n
\n\u017cartobliwym wierszyku modernistyczna poetka M. Wolska: Siedem miast od dawna
\nk\u0142\u00f3ci si\u0119 ze sob\u0105,\/ Kt\u00f3re z nich wszech Kaszub g\u0142ow\u0105<\/I>:\/ Gda\u0144sk miasto
\nliczne,\/ Kartuzy \u015bliczne, \u015awi\u0119te Wejrowo,\/ L\u0119bork, Bytowo,\/ Cna Ko\u015bcierzyna\/ I
\nPuck perzyna<\/I>. Miasta te po\u0142o\u017cone s\u0105 blisko Gda\u0144ska, w kt\u00f3rym pocysterski
\nklasztor w Oliwie jest zarazem nekropoli\u0105 ksi\u0105\u017c\u0105t kaszubskich.<\/P>
\n
\n„przyniesiona” z dawnych siedzib na Pomorze przez to plemi\u0119 na prze\u0142omie VI\/VII
\nw. i dlatego jest niejasna<\/B>. Najstarszy zapis nazwy Kaszuby<\/I> znamy z
\nbulli papie\u017ca Grzegorza IX, potwierdzaj\u0105cej joannitom posiad\u0142o\u015bci pod Stargardem
\nnad In\u0105 (19 III 1238): o ksi\u0119ciu Bogus\u0142awie (1156-1187) stwierdza si\u0119: clare
\nmemorie… duce Cassubie<\/I><\/B>. Potem m.in. cz\u0119sto w tytulaturze ksi\u0105\u017c\u0105t
\nPomorza Zach. W kronice wlkpl. z k. XIII w. znajduje si\u0119 pr\u00f3ba obja\u015bnienia
\nnazwy: cass-hubi<\/I> od szuba<\/I> ‘fa\u0142dzista szata’; por. J. D\u0142ugosz:
\nKassubyanye<\/I>: kasz<\/I> i huba<\/I>, tj. kasa\u0107 huby<\/I>; od stroju
\nte\u017c m.in. K.C. Mrongowiusz i A. Brückner: ka-szuba<\/I> ‘ko\u017cuch’. <\/P>
\n
\nmianem S\u0142owi\u0144cy<\/I> (niem. Wenden<\/I>, Wendisch<\/I> 1536 Kantzow),
\npor.: slawi\u0119sky<\/I> 1586, s\u0142owi\u0119sky j\u0119zyk<\/I> 1643, Slovnci, Slownci,
\nslovinsko mova<\/I> 1856 Hilferding, S\u0142owincë<\/I> 1866 Ceynowa – nazwa
\njasna<\/B>, od etn. S\u0142owianie<\/I>, w kt\u00f3rym rdze\u0144 s\u0142ow<\/I>-, por.
\ns\u0142owo<\/I>, czyli od mowy, jak Niemiec<\/I> od niemy<\/I>, tj. nie m\u00f3wi\u0105cy
\n(po s\u0142owia\u0144sku).<\/P>
\n
\nnadba\u0142tyckie plemi\u0119 uratowali swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Do XIII w. Kaszubi jako cz\u0119\u015b\u0107
\nS\u0142owian nadba\u0142tyckich zajmowali terytorium od Odry do Wis\u0142y, tj. ca\u0142e Pomorze. W
\nXIV w. zamieszkiwali ziemie po Ko\u0142obrzeg nad Pars\u0119t\u0105 i po Stargard, w XVI w. ju\u017c
\ntylko na pewno po S\u0142awno nad Wieprz\u0105 i po Szczecinek, a od pocz. XX w. \u017cyj\u0105 na
\nma\u0142ym terenie u uj\u015bcia Wis\u0142y do Ba\u0142tyku, wyznaczanym przez miasta z wiersza
\nWolskiej. Po 1945 r. Kaszubi cz\u0119\u015bciowo wr\u00f3cili w okolice L\u0119borka, Bytowa i
\nMiastka.<\/P>
\n
\nprowincji Ontario z osad\u0105 Wilno, sporo w Winonie i Barrys Bay; w po\u0142. XIX w. ok.
\n25 tys.; USA<\/B> w XIX w. ok. 90 tys., np. Warszawa i Milwaukee;
\nBrazylia<\/B> – ok. 15 tys. Nadto<\/B>: Niemcy, Francja, Anglia, Australia i
\nNowa Zelandia.<\/P>
\n
\n
\nducha reformacji rozwija\u0142o si\u0119 w wiekach XVI-XVIII na Pomorzu Zach.
\npi\u015bmiennictwo. Mog\u0142oby si\u0119 ono sta\u0107 zal\u0105\u017ckiem j\u0119zyka literackiego, gdyby
\npost\u0119puj\u0105ca za nim germanizacja nie zniweczy\u0142a tego siewu, tj. liturgii w j\u0119zyku
\nmacierzystym wierz\u0105cych. Oto charakterystyczne tytu\u0142y dw\u00f3ch najstarszych i
\nnajwa\u017cniejszych zabytk\u00f3w:<\/P>
\n
\nSlawi\u0119sky<\/B> i\u0119zik wilozone (1586) – t\u0142umaczone przez S. Krofeja<\/B><\/A> (pastor, S\u0142owiniec?) z Geystliche Lieder. Mit
\neiner newen vorrhede D. Marth. Luth. Valentina Babsta (Leipzig 1545); Ma\u0142y
\nCatechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowi\u0119ski<\/B> to jestá z
\nNiemieckiego j\u0119zyka w Slowieski wystáwion… (1643) w redakcji M. Brüggemanna<\/B><\/A> (vel Mostnik, Pontanus). Inne teksty w
\ntym j\u0119zyku to np. religijne tzw. Perykopy smo\u0142dzi\u0144skie, \u015apiewnik starokaszubski,
\n\u015bwieckie Przysi\u0119gi s\u0142owi\u0144skie z Wierzchocina.<\/P>
\n
\npod S\u0142upskiem (1778) zwr\u00f3ci\u0142a na Kaszub\u00f3w uwag\u0119 redakcji powstaj\u0105cych w
\nPetersburgu – pod protekcj\u0105 Katarzyny II – s\u0142ownik\u00f3w: Sravnitelnyje slovari
\nvsech jazykov i narecij Evropy i Azji<\/I> (1787-1789), do kt\u00f3rych wesz\u0142o
\ns\u0142ownictwo kaszubskie (tylko 183 wyrazy), zebrane w s\u0142owi\u0144skiej wsi Gardna.
\nRelacj\u0119 Bernoulliego i te s\u0142owniki zna\u0142 niemiecki sorabista K. von Anton<\/B><\/A> (1751-1818), kt\u00f3ry pozyska\u0142 nadto materia\u0142y
\nleksykalne z okolic L\u0119borka i opublikowa\u0142 je w l. 1783-1789. Upowszechni\u0142 je te\u017c
\nslawista s\u0142owacki P.I. Szafaryk, m.in. w pracy Slovanské starožitnosti<\/I>
\n(1836). W ten spos\u00f3b \u015bwiat dowiadywa\u0142 si\u0119 o Kaszubach i ich mowie.<\/P>
\n
\nMrongowiusz<\/B><\/A> (1764-1855), Mazur zamieszka\u0142y w
\nGda\u0144sku (1798), interesuj\u0105cy si\u0119 Kaszubami i ich mow\u0105, poznan\u0105 pe\u0142niej w wyniku
\npodr\u00f3\u017cy w pobli\u017ce S\u0142upska, odbytej na pro\u015bb\u0119 hr. M. Rumiancowa, rosyjskiego
\nministra o\u015bwiaty. Mrongowiusz spisa\u0142 s\u0142ownik licz\u0105cy ponad 250 wyraz\u00f3w. Zauwa\u017cy\u0142
\npodobie\u0144stwa kaszubskiego z rosyjskim w zakresie akcentu. Dostrzega\u0142 te\u017c wp\u0142ywy
\npolszczyzny na kaszubszczyzn\u0119, ale twierdzi\u0142, \u017ce jest ona cz\u0119\u015bci\u0105 mowy
\nstaropomorskiej, „siostr\u0105 wendyjskiej”, tj. S\u0142owian nadba\u0142tyckich, blisko
\nzwi\u0105zana z po\u0142abskim.<\/P>
\n
\npowstanie w Szczecinie (1825 15 VI) Gesellschaft<\/B> für Pommersche Geschichte und
\nAltertumskunde<\/A> (Towarzystwo Dziej\u00f3w i Staro\u017cytno\u015bci Pomorskich). Mia\u0142o ono
\nzbiera\u0107 i opracowywa\u0107 historyczne zabytki Pomorza, bada\u0107 dzieje tych ziem, a
\nefekty czytelnikom udost\u0119pnia\u0107. Jednak badania te hamowa\u0142 brak dostatecznej
\nmotywacji w odkrywaniu s\u0142owia\u0144skiej przesz\u0142o\u015bci Pomorza przez Niemc\u00f3w. Kr\u00f3tko
\ncz\u0142onkiem Towarzystwa by\u0142 Mrongowiusz, kt\u00f3ry dla niego opracowa\u0142 program bada\u0144
\nkaszubskich, zrealizowa\u0142 potem w praktyce przez F. Ceynow\u0119.<\/P>
\n
\ndzia\u0142acz, powstaniec 1846 r. i panslawista zna\u0142 – wprost lub po\u015brednio –
\nstanowisko wobec kaszubszczyzny Mrongowiusza i innych \u00f3wczesnych slawist\u00f3w,
\nkt\u00f3rzy uznawali j\u0105 za dialekt „przej\u015bciowy” mi\u0119dzy polszczyzn\u0105 i po\u0142abszczyzn\u0105.
\nWykorzysta\u0142 atmosfer\u0119 Wiosny Lud\u00f3w i w celu wzmocnienia S\u0142owia\u0144szczyzny przed
\ngermanizacj\u0105 „wyrwa\u0142” kaszubszczyzn\u0119 ze stanu bycia dialektem (polskim) i
\nwykreowa\u0142 j\u0105 na osobny j\u0119zyk s\u0142owia\u0144ski, s\u0142usznie uznaj\u0105c, \u017ce ostateczne pi\u0119tno
\nmowie Kaszub\u00f3w mo\u017ce nada\u0107 tylko stworzenie wersji pisanej. Nawi\u0105zywa\u0142 tak do
\nwymienionych zabytk\u00f3w, tj. Krofeja i Mostnika. Jednak p\u00f3\u017any czas uformowania si\u0119
\nodmiany literackiej i \u00f3wczesne realia polityczne zadecydowa\u0142y o ograniczeniu
\nfunkcji kaszubszczyzny. <\/P>
\n
\nzveczajno, \u017ce lud, chteri njimo v sw\u00f3ji m\u00f3vje x\u0105szk drekov\u0105nech, vsz\u0119dze
\njednak[o] nje godo, jeno s\u0119 verobjaj\u0105 dialekte… Religijo mo tu vjelgi vp\u0142iv…
\nmnjesze w\u00f3dcenjo p\u00f3kozej\u0105 s\u0119 p\u00f3d\u0142ug parafiji; w\u00f3soblevje wu Kaszebov veznanjo
\nevanjelickjeho na P\u00f3m\u00f3rzu, tak maj\u0105 w\u00f3nji v parafiji Szme\u0142dzinski w\u00f3ko\u0142o
\nGardejskieho jezora v wkr\u0119gu S\u0142epskim grep\u0119 sobje v\u0142oscevech verazov […]”
\nStworzy\u0142 alfabet kaszubski, napisa\u0142 i wyda\u0142 pierwsz\u0105 gramatyk\u0119 kaszubsk\u0105 (1879),
\npomna\u017ca\u0142 i popularyzowa\u0142 kaszubskie pi\u015bmiennictwo w jednolitym j\u0119zyku. Pisa\u0142 i
\nrozprawia\u0142 po kaszubsku ju\u017c nie tylko o folklorze, ale o polityce i filozofii,
\nhistorii i etnografii, medycynie itd. Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 spotka\u0142a si\u0119 z niech\u0119ci\u0105
\nczy wr\u0119cz wrogo\u015bci\u0105, nawet w\u015br\u00f3d Kaszub\u00f3w, kt\u00f3rzy przywykli ju\u017c do polszczyzny,
\nm.in. w Ko\u015bciele, czy do niemczyzny, np. w szkole.<\/P>
\n
\npanslawista, na zlecenie Petersburskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci przyjecha\u0142 w 1856
\nr. na Kaszuby. Najwi\u0119cej czasu sp\u0119dzi\u0142 w\u015br\u00f3d S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kabatk\u00f3w, a zatem na
\nsamym zachodnim kra\u0144cu S\u0142owia\u0144szczyzny, ale badaniami obj\u0105\u0142 ca\u0142e \u00f3wczesne
\nKaszuby. Pisa\u0142: „By\u0142em w krajach nadba\u0142tyckich, nie na Rugii, co prawda, ale u
\nKaszub\u00f3w… Wywioz\u0142em stamt\u0105d bez liku wszelkiego etnograficznego i
\nfilologicznego bogactwa […] nowe s\u0142owia\u0144skie narzecze: nie kaszubskie, lecz
\ns\u0142owi\u0144skie. Tak, w rzeczy samej, mi\u0119dzy jez. \u0141ebsko i jez. Gardno […] jest
\ntroch\u0119 wsi […], gdzie typ narodu ca\u0142kowicie r\u00f3\u017cni si\u0119 od polskiego i
\nkaszubskiego, gdzie narzecze jakie\u015b archaiczne, z r\u00f3\u017cnymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami j\u0119zyka
\nba\u0142tyckich S\u0142owian…” <\/P>
\n
\nna južnom beregu Baltijskogo Morja<\/I> (1862): „wybi\u0142 ku nim [S\u0142owi\u0144com – J.T.]
\npierwsze okno od strony S\u0142owia\u0144szczyzny”. Notabene, Ramu\u0142t jest autorem du\u017cego
\nS\u0142ownika j\u0119zyka pomorskiego, czyli kaszubskiego<\/I> (1893), kt\u00f3ry wywo\u0142a\u0142 w
\nnauce (polskiej) tzw. wojn\u0119 kaszubsk\u0105, a tzw. sprawa kaszubska na sta\u0142e wesz\u0142a
\ndo wielkiej polityki.<\/P>
\n
\npochodz\u0105cy z \u0141u\u017cyc Gotthelf Bronisch, kt\u00f3ry bada\u0142 w 1891 r. przede wszystkim
\nmow\u0119 Bylak\u00f3w na p\u00f3\u0142nocnym-wschodzie Kaszub – zw\u0142aszcza za\u015b Friedrich Lorentz,
\nkt\u00f3ry przez 40 lat bada\u0142 j\u0119zyk ca\u0142ego obszaru Kaszub, zaczynaj\u0105c od
\ns\u0142owi\u0144szczyzny (1897). Zapisa\u0142 ok. 1000 tekst\u00f3w, stworzy\u0142 dwa s\u0142owniki, napisa\u0142
\ngramatyk\u0119 s\u0142owi\u0144sk\u0105 oraz (po 1918 r.) wielk\u0105 i bardzo dok\u0142adn\u0105 Gramatyk\u0119
\npomorsk\u0105<\/I> (druk: 1927-1937). <\/P>
\n
\njeszcze m.in. tacy wybitni uczeni, jak K. Nitsch z Krakowa (1901), M. Rudnicki z
\nPoznania (1911), a po II wojnie \u015bw. warszawski zesp\u00f3\u0142 Z. Stiebera i H.
\nPopowskiej-Taborskiej, kt\u00f3ry stworzy\u0142 dzie\u0142o: Atlas j\u0119zykowy kaszubszczyzny i
\ndialekt\u00f3w s\u0105siednich<\/I> (1964-1978), zawieraj\u0105ce 750 map j\u0119z. Uznawali
\nkaszubszczyzn\u0119 za najbardziej odr\u0119bny dialekt j\u0119zyka polskiego. Niezwyk\u0142ym
\ndzie\u0142em jest monumentalny S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/I>
\n(1967-1976) Kaszuby ks. B. Sychty, kt\u00f3ry prezentuje przebogate s\u0142ownictwo (ok.
\n60 tys.).<\/P>
\n
\n
\n3. Cechy systemu kaszubszczyzny<\/A><\/H3>
\n
\nkulturowe ka\u017c\u0105 traktowa\u0107 kaszubszczyzn\u0119 jako osobny j\u0119zyk, kt\u00f3ry cz\u0119\u015b\u0107 drogi
\nprzeszed\u0142 wsp\u00f3lnie z polszczyzn\u0105. Kaszubi s\u0105 dwuj\u0119zyczni, a dawniej byli
\ntr\u00f3jj\u0119zyczni; poza kaszubskim znali polski i niemiecki. R\u00f3\u017cnymi lokalnymi
\ngwarami w kontaktach nieoficjalnych pos\u0142uguje si\u0119 dzi\u015b ok. 350 tys. Kaszub\u00f3w,
\nzw\u0142aszcza starsi, gospodynie domowe i rolnicy. W \u015brodowiskach wiejskich stanowi\u0105
\noni do 90%, natomiast w miastach ok. 15%. <\/P>
\n
\npolszczyzny literackiej, zw\u0142aszcza w wymowie, s\u0142ownictwie i s\u0142owotw\u00f3rstwie,
\nmniej w odmianie i sk\u0142adni. Odr\u0119bno\u015b\u0107 chroni\u0142a go przed wp\u0142ywami polszczyzny (m.
\nin. przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki) czy j\u0119zyka niemieckiego, szczeg\u00f3lnie w okresie
\nkrzy\u017cackim i zabor\u00f3w. Jednak wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie utrudnia(\u0142o) wykszta\u0142cenie
\nsi\u0119 odmiany og\u00f3lnej i pisanej. Wersj\u0105 pisan\u0105 pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 nieliczni, co jest
\nm.in. skutkiem braku nauki j\u0119zyka w szkole; od niedawna s\u0105 ju\u017c do tego
\nelementarze i podr\u0119czniki, a dopiero niedawno przygotowano nauczycieli. Od
\nCeynowy kaszubski ewoluuje, ale poza pisowni\u0105 jest on ci\u0105gle w ma\u0142ym stopniu
\nznormalizowany.<\/P>
\n
\nfonetyczne<\/B><\/A>: a) starsze: konstytutywne s z c dz<\/I> \u2264 \u015b \u017a \u0107
\nd\u017a<\/I> (z ko\u0144ca XII w.): sedzec, spiewac<\/I>, pol. siedzie\u0107<\/I>;
\n‑\u044ak<\/I>, ‑\u044cc<\/I> \u2265 *<\/SUP>\u2265-k<\/I>, *<\/SUP>‑c<\/I>:
\nkòtk<\/I>, òjc<\/I>, pol. kotek<\/I>, ojciec<\/I>; ë<\/I> \u2264 (kr\u00f3tkich) ǐ, \u00fd,
\nŭ<\/I> (po\u0142. XVII w.): \u017cëda, dëmu, lëdu<\/I>, pol. \u017cyda<\/I>, dymu<\/I>,
\nludu<\/I>; b) nowsze z XIX w.: cz<\/I>, d\u017c<\/I> \u2264 k<\/I>’, g<\/I>’:
\ntaczé nod\u017ci<\/I>, pol. takie nogi<\/I>, czy l<\/I> \u2264 \u0142<\/I>:
\nst\u00f3l<\/I>, pol. st\u00f3\u0142<\/I>; ostatnia ograniczona tylko do Bylak\u00f3w i
\nS\u0142owi\u0144c\u00f3w.<\/P>
\n
\nczaro<\/B>wnica<\/I>, czarowni<\/B>c<\/I>, czarowni<\/B>cama<\/I>;
\nna tym terenie akcent pada cz\u0119sto na ostatni\u0105 sylab\u0119, np. typ
\nmiodni<\/B><\/I>, lepi<\/B><\/I> itd.; b) sta\u0142y inicjalny (jak czeski)
\nna pd.-zach. i cz\u0119\u015bci centralnych Kaszub, np. ko<\/B>szëla,
\nko<\/B>szëlama<\/I>; c) sta\u0142y paroksytoniczny (jak polski) na pd.-wsch.
\n(Zabory). <\/P>
\n
\narchaiczne postaci rzeczownik\u00f3w kam(ë)<\/I>, krzem(ë)<\/I>, p\u0142om(ë)<\/I>,
\nrzem(ë)<\/I>, jãczm(ë<\/I>) – na p\u00f3\u0142nocy – obok nowych typu kamié\u0144<\/I>,
\npol. kamie\u0144<\/I> itp.; b) odmiana rzeczownik\u00f3w typu kôzanié, wieselé<\/I>
\njak przymiotniki, a zatem np. wieselégò<\/I>, wieselémù<\/I> – na p\u00f3\u0142nocy
\n– obok dawnej typu wiesela, wieseli<\/I>; c) resztki kategorii dualu,
\nzw\u0142aszcza w zaimkach, np. naju<\/I>, waju<\/I> (dwuch<\/I>), (w opozycji
\ndo nas<\/I>, was trzech<\/I>).<\/P>
\n
\nform: a) s\u0142owa posi\u0142kowego bëc<\/I>: typu jem, jes, je, jesma<\/I>\/
\njesmë, jesta<\/I>\/ jesce<\/I>, s\u0105<\/I>; b) czasu tera\u017aniejszego typu
\ngôdajã, ‑ajesz<\/I>… obok gôd\u00f3m<\/I>, ‑ôsz<\/I> (pol. gadam,
\n‑asz<\/I>), c) imperatiwu typu niesë<\/I>, robi<\/I> obok nies<\/I>,
\nniesta<\/I>, por. pol. nie\u015b<\/I>, nie\u015bcie<\/I>; d) czasu przesz\u0142ego typu
\ngôdô\u0142 jem<\/I>, gôdô\u0142 jes<\/I> itd. obok jô<\/I>, të gôdô\u0142<\/I> itp.<\/P>
\n
\nfunkcji i dystrybucji cz\u0119\u015bci formant\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych te\u017c sporo archaizm\u00f3w, np.
\n‑ba<\/I>: ùczba<\/I>, pol. uczenie<\/I>; ‑(ow)iczé<\/I>:
\nbòrowiczé<\/I> ‘krzew bor\u00f3wki; ‑iszcze\/ ‑ëszcze<\/I>: grablëszcze<\/I>,
\npol. grablisko<\/I>. W kaszubskim istniej\u0105 du\u017ce mo\u017cliwo\u015bci spieszczania, nie
\ntylko rzeczownik\u00f3w i przymiotnik\u00f3w, ale przys\u0142\u00f3wk\u00f3w, np. daleczkò<\/I>,
\nzaimk\u00f3w, np. nick<\/I> ‘nic’, liczebnik\u00f3w, np. pi\u0144ck<\/I> ‘pi\u0119\u0107’,
\ndwòjiczkò<\/I> ‘dwoje’, czasownik\u00f3w, np. dajczkac<\/I>, r\u00f3bkac<\/I>;
\nzw\u0142aszcza w zwrotach do dzieci.<\/P>
\n
\noryginalno\u015b\u0107 (ok. 60%?), wyra\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 w zachowaniu wielu archaizm\u00f3w, np.
\nczôrmës\u0142ë<\/I> ‘drewniane nosid\u0142a’, dôcô<\/I> ‘datki, taca’, jesorë<\/I>
\n‘o\u015bci’, kô\u0142p<\/I> ‘\u0142ab\u0119d\u017a morski’, nogawica<\/I> ‘po\u0144czocha’ – i
\nprzeprowadzeniu licznych innowacji, np. starsze sën\u00f3wc<\/I> ‘zi\u0119\u0107’ obok
\nnowszych gòlëtka<\/I> £ \u017cëletka<\/I>) (gòlëc<\/I>. Od wiek\u00f3w ujawnia si\u0119
\nwp\u0142yw og\u00f3lnej polszczyzny, szczeg\u00f3lnie w zakresie dotycz\u0105cym administracji,
\nszko\u0142y, wojska, techniki, sztuki itp., gdzie te\u017c dawniej funkcjonowa\u0142y
\nzapo\u017cyczenia niemieckie, np. pòwiat<\/I> – kréz<\/I>, starosta –
\nlãdrôt<\/I>, armata<\/I> – kan\u00f3na<\/I>.<\/P>
\n
\n4. Kultura<\/A>. <\/H3>
\n
\nKaszubi, mimo zewn\u0119trznego przyswojenia sobie zdobyczy kultury niemieckiej,
\nwewn\u0119trznie tem, czem byli od pocz\u0105tku: l u d e m
\n s \u0142 o w i a \u0144 s k i m”
\n(1934); dodajmy do tego: oddzia\u0142ywanie kultury polskiej zatar\u0142o wiele jej
\nosobliwo\u015bci. <\/P>
\n
\nskansenach i przetwarza, np. w architekturze, duchow\u0105 za\u015b zapisa\u0142 m.in. B.
\nSychta we wspomnianym wielkim S\u0142owniku gwar kaszubskich na tle kultury
\nludowej<\/I>; odtwarzaj\u0105 j\u0105, propaguj\u0105c ju\u017c kaszubszczyzn\u0119 literack\u0105, m.in.
\nzespo\u0142y<\/B> teatralne i wokalno-taneczne. S\u0142ynny jest kaszubski haft, tak\u017ce
\nrze\u017aba w drewnie, malarstwo na szkle, plecionkarstwo, rogarstwo, czyli wyroby z
\nrogu.<\/P>
\n
\nnajlepiej prezentuje si\u0119 literatura pi\u0119kna, kt\u00f3ra od po\u0142owy XIX w. ma do\u015b\u0107
\nbogaty dorobek, zw\u0142aszcza w zakresie liryki i dramatu, mniej w prozie. Liczy si\u0119
\ntu tw\u00f3rczo\u015b\u0107 H. Derdowskiego z k. XIX w. (np. poemat O panu Czorli\u0144scim co do
\nPucka po sece jacho\u0142<\/I>, 1880), grupy artystycznej M\u0142odokaszub\u00f3w (z pismem
\n„Gryf”), np. J. Karnowski – i Zrzesze\u0144c\u00f3w („Zrzesz Kaszëbskô), np. A. Labuda – i
\nKlekowcy („Kleka”), np. F. Sedzicki – oraz licznych (ok. 40) pisarzy
\nwsp\u00f3\u0142czesnych, jak np. J. Drze\u017cd\u017con, S. Janke, J. Piepka, J. Trepczyk, J.
\nWalkusz. Ukazuje j\u0105 syntetycznie m.in. Historia literatury kaszubskiej<\/I>,
\nnapisana przez Austriaka F. Neureitera (1978). Norm\u0119 j\u0119zykow\u0105 krzewi\u0105 te\u017c
\nnp. modlitewnik Më trzi\u00f3më z Bògã<\/I>, audycje Tv Gda\u0144sk „Rodnô zemia” i
\nRadia Gda\u0144sk „W bòrach i na bôtach”, a tak\u017ce prasa, np. tygodnik „Norda” jako
\ndodatek „Dziennika Ba\u0142tyckiego” czy miesi\u0119cznik „Pomerania”.<\/P>
\n
\nj\u0119zyki: polski, \u0142u\u017cycki, bia\u0142oruski, czeski, s\u0142owacki, niemiecki, francuski.
\nNajcz\u0119\u015bciej t\u0142umaczonym poet\u0105 jest A. Nagel, z prozaik\u00f3w za\u015b arcydzie\u0142o
\nMajkowskiego, powie\u015b\u0107 \u017bëcé i przigodë Remusa<\/I> (1938): na polski (1966),
\nniemiecki (E. Brenner, 1988) i francuski (J. Dera-Fischer, 1992). To europejskie
\narcydzie\u0142o od 1999 r. dost\u0119pne jest w internecie (http:\/\/monika.
\nuniv.gda.pl\/~literat\/remus\/index.htm), mianowicie w ramach Wirtualnej Biblioteki
\nLiteratury Polskiej Uniwersytetu Gda\u0144skiego (dr M. Adamiec). Kaszubi t\u0142umacz\u0105
\nte\u017c z innych<\/B> j\u0119zyk\u00f3w, najwi\u0119cej w przesz\u0142o\u015bci z niemieckiego, dzi\u015b z
\n\u0142aciny ks. F. Grucza Kaszëbskô Biblejô<\/I>. Nowi Testament<\/I>. IV
\nEwanjelje<\/I> (1992) czy polskiego np. Krimsczé sonetë<\/I> (S. Janke) oraz Pismiona Swieté Nowégo Testame\u0144tu<\/I> E. Go\u0142\u0105bka (1993); ze Starego
\nTestamentu<\/I> przet\u0142umaczono ju\u017c Knégã psalm\u00f3w<\/I> (1999). <\/P><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"