Spis tre\u015bci<\/p>\n
Zasoby idiomatyki u Ceynowy<\/a><\/p>\n Og\u00f3lna charakterystyka przys\u0142\u00f3w Ceynowy<\/a><\/p>\n Przys\u0142owia Ceynowy w innych \u017ar\u00f3d\u0142ach kaszubskich<\/a><\/p>\n Przys\u0142owia Ceynowy w og\u00f3lnych zbiorach przys\u0142\u00f3w<\/a><\/p>\n Przys\u0142owia Ceynowy w pracach paremiologicznych<\/a><\/p>\n Przypuszczalne pra\u017ar\u00f3d\u0142a materia\u0142\u00f3w Ceynowy<\/a><\/p>\n Przys\u0142owia Ceynowy w literaturze pi\u0119knej<\/a><\/p>\n <\/p>\n Streszczenie<\/a><\/p>\n Rozwi\u0105zanie skr\u00f3t\u00f3w<\/a><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Florian S. Ceynowa (1817-1881) by\u0142 pierwszym Poza tym zadecydowa\u0142y o tym r\u00f3wnie\u017c czasy, w Pami\u0119ta\u0107 przy tym nale\u017cy, i\u017c jest to okres Nadto by\u0142 to pierwszy etap zainicjowanych <\/p>\n Atmosfera epoki, \u015brodowisko w czasie nauki Dok\u0142adnie 35 przys\u0142\u00f3w pojawia si\u0119 ju\u017c w Przys\u0142owia wyst\u0119puj\u0105 tak\u017ce w jego Dotychczas wskaza\u0142em na warunki zewn\u0119trzne, Obrazcy<\/i> zawieraj\u0105 zwroty frazeologiczne o charakterze przys\u0142owiowym. W „Obrazcy” utrwalonych Wi\u0119kszo\u015b\u0107 fakt\u00f3w z Obrazcy<\/i> powtarza si\u0119 \u015awiadcz\u0105 one o ci\u0105g\u0142ej aktywno\u015bci Ceynowy na Trudno z kolei wyt\u0142umaczy\u0107, dlaczego ponad 35 Wi\u0119kszo\u015b\u0107 frazeologizm\u00f3w opublikowanych w 1852 Przytoczone wy\u017cej materia\u0142y wyst\u0119puj\u0105 wesp\u00f3\u0142 z I tak te kwesti\u0119 przyjmuj\u0105c, wyliczy\u0142em w Pjrszim Dla jasno\u015bci obrazu dodam, \u017ce drzewianny Przys\u0142owia i porzekad\u0142a oraz wyra\u017cenia i <\/p>\n Uwzgl\u0119dniwszy wa\u017cniejsze odmiany idiom\u00f3w i Dla zilustrowania tego zagadnienia wska\u017c\u0119 na 1. maj\u0105 u Sychty nieco inn\u0105 wymow\u0119<\/u> i odniesienie: a) 2. s\u0105 u Sychty bli\u017cej zlokalizowane geograficznie<\/u>: Koho P\u00f3n Przyjmuj\u0105c zatem, \u017ce Sychta geografi\u0119 okre\u015bla w spos\u00f3b przybli\u017cony, Przypomn\u0119 raz jeszcze, \u017ce ok. 300 przys\u0142\u00f3w i porzekade\u0142 Ceynowy Tak szczeg\u00f3\u0142owe uwagi czyni\u0119 tu po to, aby wykaza\u0107 autentyzm Ceynowy Oto rejestr przys\u0142\u00f3w u Ceynowy oryginalnych<\/u> (w uk\u0142adzie A teraz nieco przyk\u0142ad\u00f3w przys\u0142\u00f3w to\u017csamych z og\u00f3lnopolskimi<\/u>: Wspomnie\u0107 by nale\u017ca\u0142o, i\u017c cz\u0119\u015b\u0107 przys\u0142\u00f3w tej grupy znana jest tylko z Inna cz\u0119\u015b\u0107 ich znana jest (by\u0142a) r\u00f3wnie\u017c innym polskim <\/p>\n Nadmieniaj\u0105c wy\u017cej, \u017ce przytaczam przys\u0142owia notowane tylko przez Wyst\u0119powanie tych samych frazeologizm\u00f3w u Ceynowy i W\u0142a\u015bciwie jedynie dla porz\u0105dku osobno wymieni\u0119 cytowanego ju\u017c O. Na og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 26 przys\u0142\u00f3w u Pob\u0142ockiego<\/u> (zob. Pob) ok. 20 H. Derdowski<\/u> troch\u0119 przys\u0142\u00f3w i wi\u0119cej innych frazeologizm\u00f3w W przytoczonych tu autentycznych zapisach wida\u0107 ich adaptacj\u0119 do Przy obja\u015bnianiu cz\u0142on\u00f3w leksykalnych tych idiom\u00f3w Derdowski powo\u0142a\u0142 Ram 158); Popleck nie bëlejaci<\/i>, ale uzëmk grëbi jak J. Patock<\/u> mia\u0142 pozostawi\u0107 w spu\u015bci\u017anie r\u0119kopis zbioru „Gôdci F. Lorentz<\/u> programowo wprowadzi\u0142 do swojego s\u0142ownika Nierzadkie s\u0105 przypadki pomini\u0119cia przez Lorentza w og\u00f3le wzmianki o Tak czy inaczej na ok. 530 przys\u0142\u00f3w, w \u017caden spos\u00f3b przez Lorentza O stosunku L. Roppla<\/u> do spu\u015bcizny Ceynowy mowa b\u0119dzie przy <\/p>\n Przys\u0142owia Ceynowy znalaz\u0142y si\u0119 na poczesnym miejscu, w\u015br\u00f3d innych Po tym, co powiedziano tu o przys\u0142owiach w s\u0142owniczku Pob\u0142ockiego, To by\u0142aby uwaga pierwsza, gdy druga dotyczy zmian w graficznym Dowodz\u0105 tego ponadto takie momenty, jak: 1. przej\u0119cie sposobu zapisu Przechodz\u0105c teraz do sposobu prezentowania materia\u0142\u00f3w Ceynowy w NKP, T\u0119 sam\u0105 funkcj\u0119 (adaptacyjn\u0105) przypisywa\u0107 by mo\u017cna dopiskom Redakcji, Przyk\u0142ad\u00f3w stosowania takiego zabiegu jest wi\u0119cej, a od tej praktyki Postawi\u0107 by tu mo\u017cna pytanie, czy wolno tak post\u0119powa\u0107 paremiografom. Osobi\u015bcie nie mam nic przeciwko wprowadzaniu do og\u00f3lnego obiegu Om\u00f3wiwszy tych kilka szczeg\u00f3\u0142owych, ale nie marginalnych kwestii, Kiedy indziej idiomy Ceynowy by\u0142yby osobliwymi Mniej wi\u0119cej 75 przys\u0142\u00f3w Ceynowy, nie Takowych obscenicznych frazeologizm\u00f3w z Nie ma jednak w NKP i Ad r\u00f3wnie\u017c innych Trudno te braki inaczej wyja\u015bnia\u0107, jak:1. <\/p>\n Nie wchodz\u0105c w szczeg\u00f3\u0142y, wspomn\u0119 tylko, \u017ce Przypomn\u0119 te\u017c, \u017ce ponad 400 przys\u0142\u00f3w, <\/p>\n Z dzisiejszego punktu widzenia komentarze tego Przypomn\u0119, i\u017c w\u015br\u00f3d fakt\u00f3w odnotowanych w Ad i Stwierdzi\u0142em ju\u017c, \u017ce u Ceynowy frazeologizmy Tak czy inaczej staje tutaj problem, czy Nie mo\u017cna ca\u0142kowicie wykluczy\u0107 mo\u017cliwo\u015bci W\u0105tpliwe wydaje si\u0119 jednak, aby Ceynowa zdo\u0142a\u0142 Mrongowiusz z kolei – jak si\u0119 rzek\u0142o na
\nfolkloryst\u0105 i paremiografem kaszubskim, realizatorem programu K.C.
\nMrongowiusza, kt\u00f3ry po podr\u00f3\u017cy w 1826 r. do Cecenowa i G\u0142\u00f3wczyc sformu\u0142owa\u0142
\nsw\u00f3j plan bada\u0144 na Kaszubach, przewiduj\u0105cych m.in. ma\u0142y zbiorek przys\u0142\u00f3w
\nkaszubskich; zreszt\u0105 on to pierwszy zapisa\u0142 nieco przys\u0142\u00f3w kaszubskich: Ja
\nPon i ty Pon<\/i>, a kto\u017c bondze swinie pasc<\/i>[1]<\/a> czy Za kr\u00f3la Sasa
\nby\u0142y dobre czasa<\/i>, a za kr\u00f3la Sobka nie by\u0142o w polu ani snopka<\/i>
\njakich przypad\u0142o Ceynowie \u017cy\u0107 i dzia\u0142a\u0107, a cechowa\u0142 je romantyczny kult
\nludowo\u015bci, przejawiaj\u0105cy si\u0119 m.in. w gromadzeniu „m\u0105dro\u015bci lud\u00f3w”, tj.
\nprzys\u0142\u00f3w. Symbolem tego ruchu z czasem sta\u0142 si\u0119 O. Kolberg, ale w drugiej i
\ntrzeciej \u0107wierci XIX w. przes\u0142ania\u0142 go jeszcze „ruchliwszy ode\u0144 i sprytniejszy
\nliterat-grafoman warszawski, K.W. W\u00f3jcicki (1807-1879)” (NKP I, s. XXV), w
\nkt\u00f3rego \u015blady szli jego r\u00f3wie\u015bnicy, np. J. Lompa „Przys\u0142owia i mowy potoczne
\nludu polskiego na Szl\u0105sku” (1858), T. Lipi\u0144ski, znawca przys\u0142\u00f3w mazowieckich,
\nA.W. Darowski z Podola i m.in. Ceynowa z Kaszub[3]<\/a>.
\nWp\u0142ywom tak bujnie kwitn\u0105cego przys\u0142owioznawstwa polskiego ulegali folklory\u015bci
\nz innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, np. w Rosji G. Sniegirjew, w Czechach za\u015b F.W.
\nCzelakowski, kt\u00f3rego wymieni\u0107 trzeba tutaj koniecznie, gdy\u017c Ceynowa mia\u0142 z nim
\nbezpo\u015brednie kontakty[4]<\/a>.
\nZ tego okresu i nurtu zainteresowa\u0144 pochodzi tak\u017ce zbi\u00f3r przys\u0142\u00f3w pruskich H.
\nFrischbiera (1823-1891), zawieraj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c przys\u0142owia mazurskie i litewskie
\nnadal w drugiej po\u0142owie XIX w., dowodem czego na przyk\u0142ad A. Cincia\u0142y: Przys\u0142owia<\/i>,
\nprzypowie\u015bci i ciekawsze zwroty j\u0119zykowe ludu polskiego na \u015al\u0105sku w Ksi\u0119stwie
\nCieszy\u0144skim<\/i> (Cieszyn 1885), ukoronowaniem za\u015b ich sta\u0142o si\u0119 dzie\u0142o
\nKolberga, a w zakresie samych przys\u0142\u00f3w praca S. Adalberga (dalej: Ad), kt\u00f3ra
\nukaza\u0142a si\u0119 ju\u017c po \u015bmierci Ceynowy.<\/p>\n
\nbudzenia si\u0119 narodowej \u015bwiadomo\u015bci lud\u00f3w \u015brodkowej Europy, np. Czech\u00f3w,
\nS\u0142owak\u00f3w i \u0141u\u017cyczan, a reprezentowany w\u00f3wczas m.in. przez J.E. Purkyniego,
\nCzelakowskiego, J. Kollára, P.J. Szafarzyka, L. Sztura i J.A. Smolera, z
\nkt\u00f3rymi bezpo\u015brednio lub po\u015brednio Ceynowa by\u0142 w kontakcie, gdy pisa\u0142 artyku\u0142 Die
\nGermanisierung der Kaschuben<\/i>[6]<\/a>.
\nS\u0142ucha\u0142 wyk\u0142ad\u00f3w Czelakowskiego z filologii s\u0142owia\u0144skiej, a dzia\u0142alno\u015b\u0107 Smolera
\nby\u0142a dla\u0144 jakim\u015b wzorem[7]<\/a>,
\nnp. pismo „Ma\u0107ica srbska” dla „Skôrbu” i gramatyka \u0142u\u017cycka dla gramatyki
\nkaszubsko-s\u0142owi\u0144skiej.<\/p>\n
\nprzez pochodz\u0105cego z Mazur K.C. Mrongowiusza bada\u0144 naukowych nad dialektem
\nkaszubskim, w kt\u00f3rym Ceynowa niejako bezpo\u015brednio uczestniczy\u0142, np. przez
\nkontakty z rosyjskim slawist\u0105 I.I. Srezniewskim czy petersburskim s\u0142owianofilem
\nA.F. Hilferdingiem, a pok\u0142osiem kt\u00f3rych jest m.in. Sbornik osnovnych slov kašubskogo
\nnarečija<\/i> (Petersburg 1861). Warto te\u017c podkre\u015bli\u0107, \u017ce w pismach
\netnograficznych, historycznych, publicystycznych, j\u0119zykowych i medycznych
\npos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 on kaszubszczyzn\u0105, usi\u0142uj\u0105c z rodzinnego dialektu S\u0142awoszyna
\nstworzy\u0107 kaszubski j\u0119zyk literacki, poniewa\u017c wyznawa\u0142 pogl\u0105d o ca\u0142kowitej
\nj\u0119zykowej i etnograficznej odr\u0119bno\u015bci Kaszub[8]<\/a>.<\/p>\nZasoby idiomatyki u Ceynowy<\/a><\/h3>\n
\ngimnazjalnej i studi\u00f3w, rodz\u0105ca si\u0119 i rozwijaj\u0105ca idea oraz pragmatyzm
\npowi\u0105zany z lokalnymi pomorskimi i kaszubskimi problemami czy potrzebami
\nspowodowa\u0142y zaj\u0119cie si\u0119 przez Ceynow\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 ludow\u0105 (np. bajk\u0105, zagadk\u0105,
\npie\u015bni\u0105), a to wraz z o\u017cywionymi kontaktami Ceynowy z Czelakowskim, autorem
\n„Mudrosloví narodu slovenského ve prislovích” (Praha 1852), zwr\u00f3ci\u0107 musia\u0142o
\nuwag\u0119 na ten tw\u00f3r j\u0119zykowy, jakim jest przys\u0142owie. Zna\u0142 te\u017c postulat Mrongowiusza
\nw tym przedmiocie, o czym tutaj w zako\u0144czeniu. Nie dziw wi\u0119c, \u017ce nie ma w
\nzasadzie w spu\u015bci\u017anie Ceynowy dzie\u0142a czy pisma, w kt\u00f3rym by nie by\u0142o przys\u0142\u00f3w,
\nnp. cho\u0107by tylko jako motta, jak w przypadku umieszczonych na odwrocie karty
\ntytu\u0142owej „Stu frantovek…”[9]<\/a>
\ntrzech przys\u0142\u00f3w: Jeszcze s\u0119 ten nie urodzé\u0142<\/i>, co bë wszëtkim dogodzé\u0142<\/i> (kaszubsko-s\u0142owi\u0144skie);
\nWojas<\/i>, jak zdëchô\u0142<\/i>, pôlcami rëchô\u0142<\/i>, bo bé\u0142 grôcz<\/i> (z
\npiosenki rybackiej); Gdzie S\u0142owak<\/i>, tam \u015bpiew<\/i>, gdzie Madzar<\/i>,
\ntam gniew<\/i> (przys\u0142owie G\u00f3rali). W tej funkcji wyst\u0119puj\u0105 przys\u0142owia na
\nok\u0142adce „Sbjoré pjesnj svjatovich, kt\u00f3re lud s\u0142ovjanskj v krolestvje pruskjm
\nspjevacj lubj” (\u015awiecie 1878) i „Skôrbu”, gdzie w dw\u00f3ch pierwszych
\nnumerach, wype\u0142nionych prawie w ca\u0142o\u015bci przez „Pjrszi tés\u0105c kaszébsko-s\u0142ovjnskjch
\ngôdk”, zbiera je razem. W „Doradach Lekarzkjch” (\u015awiecie 1862) na
\npocz\u0105tku przytacza kilkana\u015bcie przys\u0142\u00f3w zwi\u0105zanych z medycyn\u0105, a „Zarés do
\nGrammatikj…” (Pozna\u0144 1879) poprzedza wiele w tym kontek\u015bcie m\u00f3wi\u0105ce
\nprzys\u0142owie Jak chto m\u00f3\u017ce<\/i>, tak Bòga chwáli<\/i>.<\/p>\n
\n„X\u0105\u017ceczce dlo Kaszebow” (dalej: Kdk), b\u0119d\u0105cej jakby elementarzem dla ludu
\nprzys\u0142\u00f3w pomini\u0119tych[11]<\/a>
\nw podstawowych zbiorach: Cz\u0142owiek w zemi\u0119 zasô\u0142 zbo\u017ce<\/i>, B\u00f3g dozdrzelec
\ndô\u0142<\/i>; P\u00f3ki pora<\/i>, p\u00f3ki czas<\/i>, bo B\u00f3g wiedno widzy nas<\/i>;
\nTrzeba wicy s\u0142ëchac<\/i>, jak gadac<\/i>; \u0141gôrzowi nicht nie wierzi<\/i>,
\nchoc on czas\u0119 ë prôwd\u0119 gôdô<\/i>. Przys\u0142owia wyzyskuje Ceynowa w j\u0119zykowo
\nstylizowanej „Rozmowie Kaszébé s Poloch\u0119” (Gda\u0144sk 1850)[12]<\/a>, np. Kaszëba<\/i>, nim s\u0119
\nrodzy<\/i>, to ju mô gotow\u0105 koszël\u0119<\/i>; Dze je p\u0142otnianô koszëla<\/i>,
\nt\u0119 musz\u0105 bëc z czas\u0119 szôtorë<\/i>; Czasë dobré odmieniaj\u0105 s\u0119 cz\u0119sto w z\u0142é<\/i>;
\nPojedinczi lëdze mog\u0105 s\u0119 barzo letko mëlëc<\/i>; Muszi ten reno wstac ë
\npozdze jic spac<\/i>, chto chce Kaszëb\u0119 oszëkac<\/i>; Ale jak to s\u0119 rzecze<\/i>:
\ndostac s\u0119 le w mrowiszcze<\/i>, a wnet ful mr\u00f3wk<\/i>. Tu te\u017c zapisany zwrot: Wéj<\/i>,
\nju zôs knëpel w drodze<\/i> – wypowiedziany przez Kaszub\u0119, gdy Polak stawia
\nkolejne k\u0142opotliwe pytanie.<\/p>\n
\nwcze\u015bniejszych pismach naukowo-publicystycznych, np. Trzech rosprawach (Krak\u00f3w
\n1851): Zazwëczôj jidze za jednym niepomëslnym wëpôdk\u0119 ë drëgi; Sëté wiedno po
\nwiérzchu p\u0142ëwô; Cëzëch mow dlô potrzebë s\u0119 uczëmë, a swoj\u0105, dze le mo\u017cemë, gadôjmë.
\nBardzo bogato s\u0105 one reprezentowane w gramatyce (zob. ZdG), zw\u0142aszcza na
\nstronach 67-75, gdzie egzemplifikuj\u0105 okre\u015blone w\u0142a\u015bciwo\u015bci kaszubskiej sk\u0142adni,
\nnp. Do nieba przez piek\u0142o; Ko\u017cdi wed\u0142ug swojé nôtërë; Pomiedzë g\u0142upëch s\u0119 nie
\nmieszôj; On przez wod\u0119 kié\u0142bôs\u0119 przecygnie, a téj mësli, \u017ce mô w\u0119gorza; W jedny
\nwsy r\u00f3\u017cni lëdze mieszkaj\u0105; Po nieho nie je nigdë jeden pose\u0142 dosc; B\u0119dzë
\ngrzecznym, a wszëtcë ce kochac b\u0119d\u0105. Poza tym ciekawe przys\u0142owia znajduj\u0105 si\u0119 w
\nPowiastkach kaszubskich (dalej: Pow): Chto karczm\u0119 minie, ten nog\u0119 wëwinie; Wéj,
\ngôdaj\u0105, \u017ce snë s\u0105 wiater, a wéj, jednak s\u0119 rôz wëpe\u0142ni\u0142o; Bé\u0142 to rozëm, dac s\u0119
\nkobële za doktora – i w korespondencji, np. z gramatykiem Malinowskim
\ntej przënômni Kaszëb\u0119 – powiôdô Kaszëba katolëk. Z przytoczonych dot\u0105d
\nprzyk\u0142ad\u00f3w zarazem wynika, i\u017c w pismach Ceynowy mo\u017cna natrafi\u0107 na swoiste
\nprzer\u00f3bki, np. Bogu na chwa\u0142\u0119, a Kaszëbom ku u\u017cëtku[14]<\/a> wobec Bogu na chwa\u0142\u0119, ludziom
\nna po\u017cytek NKP I 145.<\/p>\n
\nkt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do tego, \u017ce Ceynowa wcze\u015bnie zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 m.in. na
\nprzys\u0142owia, wyzyskuj\u0105c je ju\u017c od poczatku swej dzia\u0142alno\u015bci pisarskiej, a potem
\nte\u017c w pierwszej gramatyce kaszubskiej w\u0142asnego autorstwa. Dla interesuj\u0105cego
\nzagadnienia najwa\u017cniejsze s\u0105 jednak te prace, kt\u00f3re po\u015bwi\u0119cone zosta\u0142y przede
\nwszystkim etnografii i folklorowi, a zatem i przys\u0142owiu. Chodzi tu zw\u0142aszcza o Obrazcy
\nkašubskago narečija<\/i> (dalej: Obr) i wspomniany ju\u017c Pjrszi tés\u0105c kaszébsko-s\u0142ovjnskjch
\ngôdk<\/i>[15]<\/a>.<\/p>\n
\n495 ponumerowanych – co pi\u0105tym numerem – idiom\u00f3w, natomiast Pjrszi tés\u0105c<\/i>
\n– wbrew tytu\u0142owi – nieco ponad 1000 frazeologizm\u00f3w i kilkana\u015bcie innych fakt\u00f3w,
\njak np. gus\u0142a. \u015awiadomie u\u017cywam tu termin\u00f3w idiom<\/i> i frazeologizm<\/i>,
\ngdy\u017c poza przys\u0142owiami (frazami) obecne s\u0105 w nich tak\u017ce wyra\u017cenia i liczne<\/p>\n
\nzosta\u0142o ok. 350 fraz, ok. 125 zwrot\u00f3w i ok. 20 wyra\u017ce\u0144, w tym ok. 80 typu
\npor\u00f3wnawczego. Jedno przys\u0142owie powtarza si\u0119 dwukrotnie: Dze cenko<\/i>,
\nt\u0119 s\u0119 rwie<\/i> (na s. 6 i 21). Poza przys\u0142owiami tzw. w\u0142a\u015bciwymi s\u0105 tu i
\nkalendarzowe, np. Swi\u0119ti Macy zëm\u0119 tracy<\/i>; Po Bart\u0142omeniu trzëmôj
\nsukni\u0119 na remieniu<\/i> – czy tzw. welleryzmy, np. Trafie\u0142 sw\u00f3j na swého<\/i>,
\nrzek djôbe\u0142 do kowôla<\/i>. Najcz\u0119\u015bciej, bowiem poza G\u0142upi jak gula<\/i> (jak
\ng\u0119s<\/i>), osobno liczone s\u0105 odmianki typu: To je tak potrzébné jak psë pi\u0105tô
\nnoga\/jak u woza pi\u0105té ko\u0142o<\/i>; Lecy z nieho jak z céwki<\/i>[16]<\/a> obok Lecy jemu jak z h\u00f3nka<\/i>;
\nSzëkowny jak w\u00f3\u0142 do karétë\/jak swinia do woza<\/i>; To trzeba pipë lëmic<\/i>,
\npoki miôzga<\/i> : Trzeba drzéc \u0142ëko<\/i>…; Abo tak<\/i>, abo sak<\/i>
\n:…abo sak<\/i>, abo nijak<\/i>; To jemu tak lecy jak po lodze<\/i> :…jidze
\njak po slizgôwce<\/i>. Zwykle zosta\u0142y one zapisane tu\u017c obok siebie, niekiedy
\njednak zupe\u0142nie w innych miejscach.<\/p>\n
\nw „Skôrbie” (dalej: S I-XII), przy czym z por\u00f3wnania wynika, i\u017c cz\u0119sto s\u0105 to
\nwzgl\u0119dem siebie r\u00f3\u017cnorodnej natury warianty, np. Dac le kokoszi grz\u0119dë<\/i>,
\nto ona chce wsz\u0119dë\/ wie\u017cë<\/i> Obr 5, S I 2; Chto nie sz\u00f3nëje grosza<\/i>,
\nten nie je jeho wôrt<\/i> Obr 7 :… nie je talara wôrt<\/i> S I 3; Jakô
\nrobota<\/i>, takô zap\u0142ata<\/i> Obr 8 : Jakô prôca<\/i>, takô p\u0142ôca<\/i> S
\nI 13; Ko\u017cdi pocz\u0105tk je c\u0119\u017cki<\/i> Obr 9\/trudny<\/i> S I 4; Chto reno
\nwstaje<\/i>, temu P\u00f3n B\u00f3g daje<\/i> Obr 9 :… daje<\/i>, a chto d\u0142ugo
\nspi<\/i>, temu koza do nosa bzdzy<\/i> S I 4; Jak w sercu<\/i>, tak ë w
\ng\u0119bie<\/i> Obr 9\/ na j\u0119zëku<\/i> S I 4; Twoje gôdanie<\/i>, a moje zwanie
\n<\/i>Obr 10 :… a psé sranie<\/i> S I 5; G\u0142odného \u017cô\u0142\u0105dka gôdk\u0105 nie
\nzb\u0105dzesz<\/i> Obr 15 : Glodného pësznëmi s\u0142\u00f3wkami nie nakarmisz<\/i> S I 18; G\u0142owa
\nsëwieje<\/i>, a rozëm szôleje<\/i> Obr 16 :…, a rzëc<\/i>… S I 9; Poki
\nks\u0105dz gdôcze<\/i>, ks\u0119dzstwo skôcze<\/i> Obr 16 : Ks\u0105dz gdôcze<\/i>,
\nksedzewô<\/i>… S I 8; Z gôli przindze do srôli<\/i> Obr 18 : Od grôli<\/i>…
\nS I 10; Przez pos\u0142ë wilk nie utëje<\/i> Obr 18 :… nie mdze wilk sëti<\/i> S
\nI 11; Czëstszé rece jak serce<\/i> Obr 18 :… serce jak sëmienié<\/i> S I
\n11. <\/p>\n
\ntym polu i zmianie jego stosunku do fakt\u00f3w obscenicznych (?), kt\u00f3re jakby \u0142atwiej
\npojawiaj\u0105 si\u0119 w okresie p\u00f3\u017aniejszym, podczas gdy zrazu faworyzowane by\u0142y
\nwarianty eufemistyczne, do czego doda\u0107 by mo\u017cna nadto przyk\u0142ady z opuszczonym
\ncz\u0142onem wulgarnym, np. Ona tak pleszcze<\/i>, jakbë z mostë<\/i> Obr 9 :…
\nz mostë srô\u0142<\/i> S I 4; Wszëtcë dost\u00f3niemë szëpl\u0105<\/i> Obr 9 :… szëpl\u0105
\nw rzëc<\/i> S I 4. Przy sposobno\u015bci dodam, \u017ce w „Obrazcy” cz\u0119\u015bciej brak pewnego
\ncz\u0142onu, np. Jak panna z t\u00f3nca<\/i> Obr 7; Ko\u017cdi mô swojého robôka<\/i> Obr
\n9; Nie dô\u0142 P\u00f3n B\u00f3g swini rog\u00f3w<\/i> Obr 11; \u017bebë na psa nie bë\u0142o kija<\/i> Obr
\n17; Kiej pi\u0105ti strëch po wsë chodzy<\/i> Obr 18. Przy rozpatrywaniu pewnych
\ndetali pami\u0119ta\u0107 by nale\u017ca\u0142o, i\u017c „Obrazcy przysposobi\u0142 do druku Srezniewski,
\nkt\u00f3ry zawini\u0142 zapewne niejeden b\u0142\u0105d w druku. [W wydawnictwach Akademii
\nopuszczano wulgaryzmy].<\/p>\n
\nprzys\u0142\u00f3w z „Obrazcy” w og\u00f3le nie wesz\u0142o do „Pjrszého tés\u0105ca”, np. Swiôdk za
\nnajôdk<\/i> Obr 10; Wilk wilka nie ujé<\/i> Obr 11; Chto z przërodzeniô
\ng\u0142upi<\/i>, ten ë w Pari\u017cu rozëmu nie kupi<\/i> Obr 13; Ë w Pari\u017cë nie
\nzrobia z owsa ri\u017cë<\/i> Obr 13; Ko\u017cdi \u017bid sw\u00f3j towôr chwôli<\/i>; S\u0142owo
\nwr\u00f3bl\u0119 wëlecy<\/i>, a wo\u0142\u0119 wr\u00f3cy<\/i>; Zbëtk nie je po\u017cëtk<\/i> Obr 15; Pr\u00f3\u017cniactwo
\nje wszëtkiého z\u0142ého pocz\u0105tk\u0119<\/i>; Trzeba u\u017cëc swiata<\/i>, poki s\u0142u\u017c\u0105 lata<\/i>;
\nZnac wilka choc w barani sk\u00f3rze<\/i> Obr 19; Zdrowo ë wieso\u0142o<\/i>; Wiater
\nwieje<\/i>, kiep s\u0119 smieje<\/i>; Co za wiele<\/i>, to niezdrowo<\/i> Obr
\n20; Po Bart\u0142omeniu trzëmôj sukni\u0119 na remieniu<\/i> Obr 21. Cz\u0119sto s\u0105 to
\nprzyk\u0142ady ciekawe, a niekt\u00f3re z nich znane s\u0105 z innych \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych lub
\ngwarowych, np. To nie je wiedno lato<\/i> Obr 7; Lepszô cnota w bloce<\/i>,
\nni\u017clë niecnota w z\u0142oce<\/i>; Gardzëc s\u0119 nikim nie godzy<\/i>, bo ë nôlëchszi
\nzaszkodzy<\/i>; Za grzéchë m\u0142odoscë kôrze P\u00f3n B\u00f3g stôré koscë<\/i>; Jak të
\nmie<\/i>, tak jô tobie<\/i> Obr 19; K\u0105kol nie przepadnie<\/i>; Co nôgle<\/i>,
\nto po djôble<\/i>; Anie piek\u0142é<\/i>, anie warzoné<\/i>, anie sma\u017coné<\/i>;
\nPorwô\u0142 s\u0119 jak lew<\/i>, a zgin\u0105\u0142 jak mucha<\/i> Obr 20; Zdrada z\u0142i konc miéwô<\/i>;
\nDo Boga wësok<\/i>, a do kr\u00f3la dalek<\/i>; To za wësokié progi na moje nogi
\n<\/i>Obr 20. Znajduj\u0105 si\u0119 wszak\u017ce w\u015br\u00f3d nich i takie, kt\u00f3re nie s\u0105 poza tym w
\nog\u00f3le rejestrowane, np. Kôrwa szëja<\/i>, ale nié twoja<\/i> Obr 6; Czim
\nwëszi c\u0119 P\u00f3n B\u00f3g postawi\u0142<\/i>, tim wikszé twoje powinnoscë<\/i> Obr 18; Wiele
\nzarozumia\u0142oscë<\/i>, a niewiele rozs\u0105dku<\/i>, je to nôgorszi dôr przërodzeniô<\/i>;
\nNim robot\u0119 zaczniesz<\/i>, porachuj s\u0119 ze së\u0142ami<\/i>; Dze wiele pan\u00f3w
\nrz\u0105dzy t\u0119 s\u0119 cz\u0119sto b\u0142\u0105dzy<\/i>; W szczescu wszëtko jidze snadnie<\/i>, w
\nn\u0119dzy ë rozëm przepadnie<\/i> Obr 19; Kaszëba nie g\u0142upi<\/i>, choc Polôcha
\nz\u0142upi<\/i>; Anie soloné<\/i>, anie obonioné<\/i>; Szlachcëc uchwôcy\u0142
\nswini\u0119 za cëc<\/i>, a swinia s\u0119 porwa ë szlachcëca osra<\/i> Obr 20. By\u0107 mo\u017ce
\nCeynowa my\u015bla\u0142 o kontynuowaniu Pirszého tés\u0105ca<\/i>, jakby sugerowa\u0142 zreszt\u0105
\nsam tytu\u0142. Mo\u017cliwe wydaje si\u0119 w cz\u0119\u015bci i to, \u017ce by\u0142 to skutek krytyki
\nW\u00f3jcickiego.<\/p>\n
\nr. powtarza si\u0119 jednak w pierwszych dw\u00f3ch numerach „Skôrbu” z 1866 r., gdzie
\nznajduje si\u0119 nieco ponad tysi\u0105c fakt\u00f3w, przy czym niekt\u00f3re z nich trudno
\nzaliczy\u0107 do idiom\u00f3w, podobnie zreszt\u0105 jak i w Obrazcy<\/i>. Wyst\u0119puj\u0105 bowiem
\nw Pjrszim tës\u0105cu<\/i>: 1. zagadki ludowe:<\/u> Ma jesma w taki wsy<\/i>,
\ndze nie trzeba wodë pic<\/i> (we Gd\u00f3nsku<\/i>) [s\u0142yn\u0105cym z Goldwasseru<\/i>]
\nS I 6 (por. Obr 12); Na jednym k\u00f3ncu jak motëka<\/i>, na drëgim jak ril<\/i>,
\na we westrz\u00f3dku jak k\u0142\u0105bk<\/i> (Kaczka<\/i>) S I 14; Hej<\/i>,
\nkuka wedle buka<\/i>, hi<\/i>, h\u0119<\/i>, h\u0119!<\/i> (wesz<\/i>) S I
\n16; 2. przy\u015bpiewki:<\/u> Dzian<\/i>, dzian z babulink\u0105 swoj\u0105<\/i>, wej<\/i>,
\nwej<\/i>, co za figle stroj\u0105<\/i> S I 16; Szërë<\/i>, mëszë w k\u0105t<\/i>,
\nchtërô slepô<\/i>, niech ucékô<\/i>, chtërô g\u0142ëchô<\/i>, niech pos\u0142ëchô<\/i> S
\nII 22 (por. to samo S VIII 105 z Pucka i jako w\u0142a\u015bnie przy\u015bpiewka w Sy V 307);
\n3. przes\u0105dy, wierzenia i przestrogi<\/u>: W niedzel\u0119 sobie nokce oberzn\u0105c
\nabo f\u00f3r\u0119 gnoju wëwiezc<\/i>, to je r\u00f3wny grzéch<\/i> S I 1 (por. Obr 5); W
\nstëdni sedzy mumacz<\/i> S I 3 (te\u017c Obr 7); To mdze deszcz<\/i>, bo pies trôw\u0119
\njé<\/i> S I 5 (te\u017c Obr 10; por. Sy I 204); Chto sedz\u0105c nog\u0105 rëszô<\/i>, ten
\ndjôb\u0142u do piek\u0142a drzewo wozy<\/i> S I 6 (por. Obr 12 i Sy I 211); Choroba
\nmieszkô w smiecach<\/i> S I 4 (te\u017c Obr 10); Jeszlë chto zabr\u00f3niô wod\u0119 ze stëdnié<\/i>,
\ntej ona zasmiardnie abo czësto wëschnie<\/i> S I 7 (te\u017c Obr 14); On mô nokce<\/i>,
\n\u017cebë swojich starszëch z grobu wëgrzebô\u0142<\/i> S UI 14 (por. Sy III 215). W
\n„Obrazcy” znajdujemy dalsze analogiczne fakty, np. Dzecë<\/i>, co ogni\u0119 rëszaj\u0105<\/i>,
\nte s\u0119 uszcz\u0105<\/i> Obr 12, m.in. w\u0142a\u015bnie w\u015br\u00f3d zabobon\u00f3w, np. Kie nawo\u017cenie z
\nbrutk\u0105 do zdôwaniô jad\u0105<\/i>, a deszcz padô<\/i>, tej md\u0105 mielë wiele
\npieni\u0105dzy<\/i> Obr 24 (por. Sy I 204; Gosc przindze<\/i>, bo kot s\u0119 mëje<\/i> Obr
\n24 (por. Sy I 344).<\/p>\n
\nniew\u0105tpliwymi frazeologizmami, kt\u00f3re zosta\u0142y w „Skôrbie” pogrupowane zupe\u0142nie
\ndowolnie pod numerami od 1 do 99, najcz\u0119\u015bciej jednak (a\u017c 40 razy) dziesi\u0105tkami,
\nale te\u017c (pod nr. 8.) a\u017c 19, a zatem i co do liczby mieszcz\u0105cych si\u0119 w nich
\nprzyk\u0142ad\u00f3w nie wida\u0107 tu jakiego\u015b \u0142adu. Ceynowa prawdopodobnie, inaczej ni\u017c w
\n„Obrazcy”, nie liczy\u0142 osobno twor\u00f3w typu Kr\u0105cy se jak piôrd w rzëcy<\/i> (jak
\ng\u00f3wno w przer\u0119bli<\/i>) S I 2; Dobrô rada wicy wôrt jak lëchô pomoc<\/i> (jak
\nz\u0142oto<\/i>); To jemu tak jidze jak na sliz\u00f3wce<\/i> (jak na Jadwidze<\/i>);
\nChto s\u0119 nie leni<\/i>, nô\u0142\u00f3g odmieni<\/i> (temu s\u0119 zeleni<\/i>) S I
\n6. Z kolei jako oddzielne traktuje np. Niech n\u00f3 c\u0119 grom trzasnie!<\/i>,
\nNiech ce piorun wëtnie!<\/i> S I 16, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142oby bra\u0107 za warianty, podczas
\ngdy w przyk\u0142adach wy\u017cej, zawieraj\u0105cych przecie\u017c w odmiennych realizacjach
\ns\u0142ownych inne obrazy, widzie\u0107 trzeba fakty samoistne, aczkolwiek o tej samej
\nsemantyce. Fakty w rodzaju: Lubi jeho jak psë \u017bëda<\/i> (strëcha<\/i>);
\nW nocë s\u0105 wszëtkié kotë buré<\/i> (szaré<\/i>) S I 2 i Wstëdzy s\u0119
\njak koze\u0142 w kapusce<\/i> (jarmu\u017cu<\/i>) S I 4 – oddaj\u0105 te same lub
\nprawie te same obrazy przy pomocy wymieniaj\u0105cych si\u0119 cz\u0142on\u00f3w wyrazowych
\nznaczeniowo bliskich lub to\u017csamych, a zatem winno si\u0119 je traktowa\u0107 jako
\nfrazeologizmy identyczne.<\/p>\n
\ntés\u0105cu<\/i> ok. 1090 frazeologizm\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych mie\u015bci si\u0119: 1. ok. 615
\nprzys\u0142\u00f3w<\/u> w\u0142a\u015bciwych, kalendarzowych, przyk\u0142adowych, dialogowych, np. Cz\u0142owiek
\nstrzélô<\/i>, a P\u00f3n B\u00f3g kule nosy<\/i>; W pi\u0105tk deszcz<\/i>, cali tidzé\u0144
\ndeszcz<\/i> S I 1; Na swi\u0119ti Wawrzinc z kos\u0105 w \u017cëto przinc<\/i> S I 2; Lepszi
\nkap jak dëcht cek<\/i>, rzek lës pod br\u00f3n\u0105<\/i> Sy I 8; Sk\u0105d të jes? – Z
\nniepokrëté wsë<\/i> S I 14 (por. Sy III 242). Niekt\u00f3re z nich pojawiaj\u0105 si\u0119 w
\ndwu miejscach, np. Prôwda w oczë kole<\/i> S I 2, II 24; 2. ok. 475
\nwyra\u017ce\u0144 i zwrot\u00f3w<\/u>, np. Dzys je jedn\u0119 suknie cepli<\/i> S I 3, zw\u0142aszcza
\npor\u00f3wnawczych, np. pilny jak mr\u00f3wka<\/i> S I 3; w podanej liczbie mie\u015bci si\u0119
\nok. 70 fakt\u00f3w tego typu wyodr\u0119bnionych z przys\u0142\u00f3w, np. dmuchac na zëmné<\/i>;
\nprosëc kogos w kmotrë<\/i>; trzëmac j\u0119zëk za z\u0119bami<\/i>; d\u00f3\u0142ki pod kims
\nkopac<\/i>; jic z kurami spac<\/i>; \u0142aska pa\u0144skô<\/i> – poniewa\u017c mog\u0105
\nwyst\u0119powa\u0107 samodzielnie, w przeciwie\u0144stwie na przyk\u0142ad do miec cos w nogach<\/i>
\nczy pieczoné go\u0142\u0105bki<\/i>, tkwi\u0105cych tylko we frazach: Chto ni mô w g\u0142owie<\/i>,
\nmuszi miec w nogach<\/i> S I 10 i Pieczoné go\u0142\u0105bki nie przind\u0105 samé do g\u0105bki<\/i> S
\nI 1. <\/p>\n
\nzajc<\/i> S I 4 czy \u017celôzny wilk<\/i> w zwrotach por\u00f3wnawczych: On biegô
\njak drzewianny zajc<\/i> S I 4 i S\u0142ëchô jak o \u017celôznym wilku<\/i> S I 3 uzna\u0107
\nnale\u017cy za zestawienia s\u0142owotw\u00f3rcze, czyli fakty pozafrazeologiczne, natomiast w
\npo\u015bwiadczeniach typu Nieborôk<\/i>, ju d\u0142ugi czas biéd\u0119 klepie<\/i> S I 16;
\nKlin klin\u0119 s\u0119 wëbijô<\/i> S I 16; To je wilk w owczi sk\u00f3rze<\/i> S II 17
\nwidzie\u0107 trzeba nie przys\u0142owia, lecz uprzys\u0142owione zwroty i wyra\u017cenia: biéd\u0119
\nklepac<\/i>, klin klin\u0119 wëbijac<\/i>, wilk w owczi sk\u00f3rze<\/i>; tak zreszt\u0105
\ntraktuj\u0105 je S. Skorupka i Sychta (zob. Sy).<\/p>\n
\nzwroty znajdujemy ponadto w tekstach poza dwoma pierwszymi numerami „Skôrbu”.
\nPrzytoczy\u0107 warto wybrane przyk\u0142ady: B\u00f3g je cerplëwi<\/i>, ale sprawiedlëwi
\n<\/i>(w opisie zwyczaj\u00f3w) S VI 95; W g\u0142upi odpowiedzy m\u0105drosc<\/i> (tytu\u0142 podania
\nz Kielna) S X 159; Në<\/i>, ch\u0142opie! Jak to terôz mdze?<\/i> – Ch\u0119<\/i>,
\njak mdze<\/i>? Jeszlë p\u00f3n nie otrze<\/i>, to tak jak w\u00f3\u0142 osrô\u0142<\/i>, tak
\nosr\u00f3né mdze<\/i> (w podaniu) S XI 176 (por. Sy I 15); Mdze cë to nôuk\u0105<\/i>,
\ng\u0142ëpcze<\/i>: Nie lezë<\/i>, dze ce nie prosz\u0105<\/i> (w t\u0142umaczeniu z
\nPuszkina) S VIII 132. Najwi\u0119cej takich fakt\u00f3w zawieraj\u0105 tzw. sz\u0119top\u00f3rki, np. Zdech\u0142
\npies<\/i>!: Przësz\u0142a osa do psého nosa<\/i>. Przësz\u0142a sroka do psého oka<\/i>.
\nPrzësz\u0142a wrona do pségo ogona<\/i> (Wa\u0142dowo)[17]<\/a>
\nSVII 106; Didli<\/i>, didli<\/i>, d\u00f3m d\u00f3m d\u00f3m! Jak pon spiéwô<\/i>,
\ntak jô gr\u00f3m<\/i> (Puck) S VIII 108; Abécad\u0142o – Zjôd\u0142 pies sad\u0142o<\/i>, Sëka
\nmëd\u0142o<\/i> – A pies szëd\u0142o<\/i> (Swarzewo) S VII 108 (por. S I 1 i Sy V 10); W
\nko\u017cdim k\u0105tku po dzec\u0105tku<\/i>, a za piéck\u0119 troje<\/i> (Starzyno) S VII 110
\n(por. S I 15); Ni mia baba robotë<\/i>, kupi\u0142a so pros\u0119<\/i>, a to pros\u0119
\nz krzëwim nos\u0119 posra\u0142o s\u0119<\/i> (Karwia) S VII 110; Michale ale kobë\u0142a w kale<\/i> (Swarzewo)
\nS VII 11. Nieco wyst\u0119puje ich w Rozmowie Kaszébé s Poloch\u0119<\/i>, np. Jeden
\ncygn\u0105\u0142 do Berlina<\/i>, a drëgi do Rzimu<\/i> S XII 185; Nôlepi je téj<\/i>[…]
\nrëbë \u0142owic<\/i>, kiéj woda je m\u0119tnô<\/i> S XII 190; Gbur to mur<\/i>; G\u0142ëpca
\nzôs nawet w koscele po pësku wëpierz\u0105 ë ko\u017cdi jego oszwabi<\/i> S XII 198.<\/p>\nOg\u00f3lna charakterystyka przys\u0142\u00f3w
\nCeynowy<\/a><\/h3>\n
\nidiomy zawarte we frazach (przys\u0142owiach), naliczy\u0142em we wszystkich pismach
\nCeynowy \u0142\u0105cznie ok. 1630 r\u00f3\u017cnych frazeologizm\u00f3w, w tym ok. 800 o strukturze
\nprzys\u0142\u00f3w i ok. 830 wyra\u017ce\u0144 i zwrot\u00f3w, w du\u017cym stopniu z cz\u0142onem por\u00f3wnawczym jak<\/i>,
\nco charakterystyczne w og\u00f3le dla frazeologii dialektalnej. Jest to liczba
\nniema\u0142a, kiedy materia\u0142 ten zestawi si\u0119 z niekt\u00f3rymi innymi zbiorami
\nkaszubskich idiom\u00f3w, znikoma jednak w por\u00f3wnaniu ze S\u0142ownikiem<\/i> Sychty,
\ngromadz\u0105cym prawie 4000 r\u00f3\u017cnego rodzaju przys\u0142\u00f3w i porzekade\u0142, ale bez
\nprzekle\u0144stw i z\u0142orzecze\u0144, nadto blisko 8000 wyra\u017ce\u0144 i zwrot\u00f3w, przede
\nwszystkim r\u00f3wnie\u017c przys\u0142owiowych i typu por\u00f3wnawczego. Je\u015bli ju\u017c odwo\u0142a\u0142em si\u0119
\ntu do Sychty, to dodam, i\u017c z owych 800 fraz u Ceynowy ok. 300 ma w tym S\u0142owniku
\n<\/i>swoje dok\u0142adne lub bardzo podobne odpowiedniki. <\/p>\n
\nprzys\u0142owia, kt\u00f3re: <\/p>\n
\nog\u00f3lniejsze<\/u>: Co djôbe\u0142 do pô\u0142nia, to djôbe\u0142 ë po pô\u0142niu S I 11 :
\nJaki chto do pô\u0142nia, taki po pô\u0142niu Sy IV 17; Co czënic s\u0119 nie godzy, to
\nté\u017c ë gadac szkodzy S II 24 obok Gardzëc nikim s\u0119 nie godzy, bo ë
\nnôlëchszi zaszkodzy Obr 19 : Co s\u0119 nie godzy, wiedno zaszkodzy Sy I 335;
\nTo mdze jinszô pogoda, bo kurë przed p\u00f3\u0142noc\u0105 pia\u0142ë S I 5 : Kur pieje,
\npogoda s\u0119 chwieje Sy IV 110; On prôwd\u0119 powié, kiej s\u0119 omili S II 21 :
\nPowié prôwd\u0119, jak s\u0119 zmili abo ze\u0142gac ni mo\u017ce Sy IV 160; Jak mu zagraj\u0105,
\ntak on skôcze S I 4 : Jak graj\u0105, tak skôkaj\u0105 Sy V 52; Strata rozëmu
\nuczi, ale nie tëczi S I 5 : Strata rozëmu uczi Sy V 174; Dze nick ni ma,
\nt\u0119 ë kr\u00f3l nick nie weznie S I 5 : Dze nic ni ma, tam kr\u00f3l prawo tracy Sy
\nII 256; b) w\u0119\u017csze<\/u>: Rada bë dëszëczka do nieba, ale ni mô, co ji
\npotrzeba S I 7 : Rada bë dësza do raju, ale grzéchë nie daj\u0105 Sy IV 291;
\nGosc w dom, B\u00f3g w dom S I 7 : Ubogi w d\u00f3m… Sy I 229; Do nieho po
\nrozëm, a do rzëcë po wiater S I 9 : Do g\u0142upégo po rozëm… Sy IV 347; Od
\ns\u0142\u00f3wka do s\u0142\u00f3wka, ja\u017c boli g\u0142\u00f3wka S II 25 : Od s\u0142owa do s\u0142owa, ja\u017c oni
\ns\u0119 zbilë Sy V 87; Zjész z nim beczk\u0119 solë, ni\u017clë ho poznôsz do wolë S I
\n8 : Mo\u017cesz z bia\u0142k\u0105 zjesc beczk\u0119 solë, a jesz ji nie poznôsz Sy V 121;
\nNie dô\u0142 swini P\u00f3n Bog rog\u00f3w S I 6 : Dobrze, \u017ce swinia ni mô rog\u00f3w, bo bë
\nlëdzy bod\u0142a Sy V 200; Në, Len\u00f3ra, chto ce znaje, ten ce nie kupi S VIII
\n122 : Chtobë bôbki nie znô\u0142, to bë j\u0119 kupi\u0142 (Jamno, Parchowo, Go\u0142czewo)
\nSy I 11; \u017bebë nié to \u017cebë! S I 10 : \u017bebë nié to \u017cebë, bë\u0142ëbë z kamieni
\nchlebë\/mëszami \u017cabë Sy VI 281. Widoczne s\u0105 dobrze \u015brodki, przy pomocy
\nkt\u00f3rych r\u00f3\u017cnice te si\u0119 realizuj\u0105, a zatem nie trzeba ich tu bli\u017cej
\nopisywa\u0107.<\/p>\n
\nB\u00f3g kochô, na teho krzi\u017cëki wk\u0142ôdô S II 19 : …mni\u0142uje, tego i krzi\u017cuje
\n(Zabory) Sy III 170; Zjadli chléb s\u0119 c\u0119\u017cko zarobiô S I 3 : Zjad\u0142é chleba
\nlëcho s\u0119 odrôbiô (pn.) Sy II 34; Jakô g\u0142owa, takô mowa S II 24 i
\n(Zabory) Sy I 327; Abo jesc, abo gadac S II 23 i (Pot\u0119gowo) Sy II 97; On
\ncë na rzëcy [zam.: rzéce] kaczk nie zôjmie S I 3 : On mie kaczk\u00f3w z wodë
\nnie zajmie (ca\u0142e Pomorze) Sy II 116; Kohu nie rôcz\u0105, temu kij\u0119 bôcz\u0105 S I
\n11 i (pd., \u015br.) Sy IV 289; Z \u0142\u017c\u0105 niedalek z\u00f3ndzesz S II 24 : \u0141\u017c\u0105.. (\u015br.)
\nSy III 20; Swi\u0119ti Michô\u0142 wrota rozpichô\u0142 S I 2 : …gra\u0144ce rozpichô
\n(\u015br., pd.)\/ otmikô wrota (pn.) Sy III 164; Nogi drze, a skorznie na
\npalëcy nosy S II 17 i (pn., rzadz. \u015br.) Sy IV 13; Jak nabé\u0142, tak pozbé\u0142
\nS I 16 : Jak nabëti, tak pozbëti, pieni\u0105dze w rzëcy (\u015br.) Sy IV 250;
\nTrzeba pipë lëmic, poki miôzga S I 5 i (K\u0119pa Swarzewska) Sy III 151;
\nChto s\u0119 wëstroji, ten s\u0119 robotë boji S II 20 i (Zabory) Sy V 181; Chto
\ndojé, dopije, ten w rozëm nie utëje S I 8 : Chto wiele jé i pije, w
\nrozum nie tije (Zabory) Sy II 97; Dobré s\u0142owo niewiele kosztëje, a wiele
\npomôgô S I 5 : Bëlné s\u0142owo nic nie kosztô, ale wiele mo\u017ce bëc na pomocë
\n(pn.) Sy V 87; Mie s\u0119 sni\u0142o, \u017ce cë w rzëcy gni\u0142o S I 11 i (pn.-zach.) Sy
\nIV 380; Zarobie\u0142 jak Zablocki na mëdle S I 7 : wi\u0144c jak Zabrocki
\n(pd.)\/Pob\u0142ocki (pn., \u015br.) na mëdle S III 66 i kociewskie z cz\u0142onem
\nZab\u0142ocki Sy IV 93; Zôrko do zôrka, a b\u0119dze miôrka S I 1 i (pd.) Sy VI
\n188. Same przyk\u0142ady by\u0142oby tu \u0142atwo mno\u017cy\u0107.<\/p>\n
\nto najostro\u017cniejszy wniosek z takiego zestawienia by\u0142by taki, i\u017c
\nfrazeologizmy w obr\u0119bie kaszubszczyzny posiadaj\u0105 swoist\u0105 i – by\u0107 mo\u017ce –
\nzmienn\u0105 w czasie geografi\u0119. Widoczne jest jednak uleganie przez Ceynow\u0119
\nwp\u0142ywom frazeologii og\u00f3lnopolskiej (np. cz\u0142on Zab\u0142ocki<\/i>), kt\u00f3re
\nwykazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c obecne u niego fakty po\u0142udniowokaszubskie. Podkre\u015bli\u0107
\nwszak\u017ce chcia\u0142bym obecno\u015b\u0107 w tym materiale ewidentnych fakt\u00f3w
\np\u00f3\u0142nocnokaszubskich[18]<\/a>.
\nStwierdzenia te nabieraj\u0105 w\u0142a\u015bciwej wymowy, gdy si\u0119 przypomni tutaj, \u017ce
\nu podstaw j\u0119zyka Ceynowy leg\u0142 dialekt rodzinnego S\u0142awoszyna, poddany
\nniewielkiej standaryzacji[19]<\/a>. A
\noto przyk\u0142ady zjawisk j\u0119zykowych p\u00f3\u0142nocnokaszubskich, ograniczonych
\ncz\u0119sto tylko do Kaszub p\u00f3\u0142nocnozachodnich lub Puckiego, rzadko za\u015b
\nsi\u0119gaj\u0105cych po Kaszuby \u015brodkowe: 1. z fonetyki<\/u>: archaiczne
\npostaci typu warna<\/i>, kôrw<\/i>, cwiardszi<\/i>; typ
\ndzesync<\/i>, gic<\/i>, pajiczëna<\/i>, cygn\u0105c<\/i>; typ
\npanstwa<\/i>, dondze<\/i>, kolnérz<\/i>, \u017côlnérz<\/i>,
\nWawrzinc\/ Wabrzinc<\/i>; typ ë<\/i> ‘i’, drëdza<\/i>,
\nsëroka<\/i>, do klôsztorë<\/i>, w Pari\u017cë<\/i> i typ cëzëch<\/i>,
\ng\u0142upëch<\/i>, m\u0105drëch<\/i>; formy mdze<\/i> (futurum od
\nbëc<\/i>), otczim<\/i>, witro<\/i>, n\u00f3d to<\/i>, n\u00f3 c\u0119<\/i>;
\ntyp teho<\/i>, jeho<\/i>, kohu<\/i>, swého<\/i>; wymowa typu
\ng\u0119s<\/i>, pros\u0119<\/i>, ks\u0119dz\u0119<\/i> i z nos\u0119<\/i>, z Bog\u0119<\/i>,
\nt\u0119<\/i> ‘tam’; 2. z fleksji<\/u>: typ dope\u0142niacza dworë<\/i>,
\nmurë<\/i>, typ biernika jedn\u0119<\/i>, imperativus typu bierzë<\/i>,
\nb\u0119dzë<\/i>, (z<\/i>)robi<\/i>, chwalëmë<\/i>; perfectum typu
\ndosta<\/i>, oszôla<\/i>, porwa<\/i>, np. Mia<\/i>, da ë jesz
\notrzima<\/i> S II 23; 3. z leksyki<\/u>: do\u017cdac<\/i>, kakac<\/i>,
\nmadac<\/i>, muca<\/i>, nara<\/i>, papac<\/i>, tasza<\/i>,
\npozdze<\/i> (pn.), drzësta<\/i>, skoblëc<\/i>, palëca<\/i>[20]<\/a>, podchlébca<\/i>,
\ngwësno<\/i>, kaxel<\/i>, otczim<\/i> ‘ojczym’, smiot<\/i>
\n(zbo\u017cô<\/i>), u\u0142\u00f3mk<\/i> (Puckie), jeje<\/i>, péda<\/i> (pn.-
\nzach.), bula<\/i>, wdzëk<\/i>, a obok cz\u0119stszego gnôtë<\/i> te\u017c
\nkoscë<\/i>; te\u017c nazwy, np. Pëtk<\/i>, Pu\u017cëce<\/i>.<\/p>\n
\nznajduje potwierdzenie u Sychty, podkre\u015bli\u0107 bowiem chc\u0119, \u017ce dotyczy to
\ntak\u017ce 35 fakt\u00f3w z liczby ok. 150, kt\u00f3re w NKP maj\u0105 po\u015bwiadczenia tylko z
\nCeynowy (ewentualnie z dubluj\u0105cych go \u017ar\u00f3de\u0142), a uj\u0119te jako jednostki
\nsamodzielne, oraz ponad 10 z liczby ok. 50, kt\u00f3re w NKP traktowane s\u0105
\njako warianty innych, cz\u0119sto warianty najstarsze, np. Brzëtwie s\u0119
\ndzecku nie daje <\/i>S II 17, NKP I 211; Klucz niepotrzebow\u00f3ny drëdza
\npsëje<\/i> S I 4, NKP II 77. Dodam tak\u017ce, i\u017c z pierwszej grupy znam
\ndobrze (z domu) 10 dalszych, np. Co d\u00f3né<\/i>, to w gr\u00f3b br\u00f3né<\/i>
\nS I 11, NKP I 401, z drugiej za\u015b 4, np. Ko\u017cdi wié swoje<\/i> S I 4,
\nNKP III 668.<\/p>\n
\nw tej dziedzinie i by powiedzie\u0107, \u017ce ok. 500 idiom\u00f3w tego rodzaju,
\nzarejestrowanych przez Ceynow\u0119, nie zawiera monumentalny S\u0142ownik
\n<\/i>Sychty. W dokumentacji tego zagadnienia pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 przede wszystkim
\nprzyk\u0142adami znanymi wy\u0142\u0105cznie z Ceynowy i identycznymi lub prawie
\nidentycznymi z og\u00f3lnopolskimi (literackimi) i spr\u00f3buj\u0119 cho\u0107 cz\u0119\u015bciowo
\nodpowiedzie\u0107 na pytanie, sk\u0105d Ceynowa czerpa\u0107 m\u00f3g\u0142 te pierwsze i
\ndlaczego do „kaszëbsko-s\u0142owi\u0144skich gôdk” w\u0142\u0105czy\u0142 te drugie. Podam
\nponadto przys\u0142owia z historycznej polszczyzny i r\u00f3wne innym
\ndialektalnym.<\/p>\n
\nalfabetycznym istotnego znaczeniowo cz\u0142onu): Ta baba oszôla, co szewcowi
\ncork\u0119 da S I 10; Bogati daje od swého zbëtku, a ubogi od swojé biédë S
\nII 19; Wicy wôrt rozëm ni\u017c maj\u0105tk, nôwicy wôrt cnota S I 11; Czëja, ale
\nnié twoja S I 2; To je tak dalek jak szërok S I 3; Drogo nie kupiôj, a
\ndarmo nie dawôj S II 18; Djôbe\u0142 kadzëd\u0142a s\u0119 nie boji S II 20;
\nDobroczinnym bëc je pëszno rzecz, ale trzeba wiedzec kiej S II 18; Kiej
\ndzecko sw\u00f3j b\u0142\u0105d uznaje, tej mu przebaczëc trzeba S I 11; On mdze tak
\nd\u0142ugo wëdzélô\u0142, ja\u017c s\u00f3m nie mdze nick miô\u0142 S II 22; Jewa jab\u0142ko zjad\u0142a,
\na Jadamowi ogrizk\u0119 da S II 19; Kiej jeden gôdô, muszi drëgi milczec S II
\n25; Dze o gard\u0142o jidze, t\u0119 \u017cart\u00f3w ni ma S II 23; Dobrô g\u0119s, dobré ë
\npros\u0119 S II 17; Të s\u0119 jesz g\u0142odë namrzesz ë bosk\u0105 nachodzysz S II 23;
\nG\u0142upi mësli, kiej mô pëszno napis\u00f3n\u0105 ks\u0105\u017ck\u0119, \u017ce ju je uczonym cz\u0142owiek\u0119
\nS II 22; G\u0142ëpc g\u0142ëpca, a djôbe\u0142 djôb\u0142a chwôli S I 16; Ko\u017cdi
\nniesprawiedlëwi grosz na djôb\u0142a s\u0119 przëdô S II 23; Tak d\u0142ugo gwizdô\u0142,
\nja\u017c wëgwizdô\u0142 S II 21; Niejednému wszëtko tak jidze jak w spiku, a drëgi
\nm\u00f3\u017ce dzé\u0144 ë noc robic, a jednak nick ni mô S II 24; Jeden jak jé\u017c, a
\ndrëgi taki té\u017c S I 10; Ko\u017cdi chce, \u017cebë mu jinszi kadzëlë S II 22; Kawle
\npuszczalë, a jednak s\u0119 oszukiwalë S I 14; Z teho knôpa nick nie b\u0105dze,
\nchtëri na gasy spi\u0105cégo psa widzy, a jemu s\u0119 nie popsocy S II 19 (por.
\nSy II 177); Ko\u0142ôcze musz\u0105 bëc, choc chleba ni ma S II 23; Ono muszi
\njednak jakim konc\u0119 winc S I 16; A cë\u017c jemu po koniu, kiej jezdzëc nie
\numieje S II 22; Ostatny do kosco\u0142a, a pirszi z kosco\u0142a S II 19; Krôd\u0142
\nbrat, wisy z\u0142odzéj S II 24; Nie trzeba tak\u0105 krow\u0119 san\u0119 trëc, co jeho nie
\nchce grëzc S I 10; On z jedného zléze, a na drëgiého wléze S I 9; Pisze
\nlëstë – do pannë drzëstë S II 25; Chto z \u0142aski \u017cëje, ten bez buks chodzy
\nS II 18; Chto pod \u0142aw\u0105 légô, teho nogami kopi\u0105 S I 16; Nôprz\u00f3d ko\u0142o
\n\u0142awë, a potemu na \u0142aw\u0119 S II 18; Chto \u0142gac s\u0119 nie wstëdzy, z teho ko\u017cdi
\nszëdzy S I 4; \u0141gôrz s\u00f3m sobie nôbar\u017ci szkodzy S II 24; Kiej co mô, to ë
\njé, a jak nick ni mô, to poscy S II 22; To s\u0119 do jeho miészka nie
\ndost\u00f3nie S II 23; Dze s\u0119 mi\u0119so ostawi\u0142o, t\u0119 ë gnôtë chce s\u0119 ostawic S I
\n4; Nôprz\u00f3d moje, téj jesz rôz moje, a potemu co zbiegnie, to twoje S II
\n22; N\u0119dza sërca hartëje, szczescé je psëje S I 6; Jak dôwno të jes z
\nnieba wr\u00f3cé\u0142 S I 9; Niemi chce gadac, chromi chodzëc, slepi widzec, a
\ng\u0142ëpc m\u0105drowac S II 24; Moja owieczko! Gdze je twoja wô\u0142na S II 23; Pajk
\nsedzy, a muszki chwôtô S I 13; Chto zadalek sygo, teho po pôlcach bij\u0105 S
\nII 23; Nôpewniészé na pan\u00f3w trëcëznë s\u0105 pochlebstwo ë pr\u00f3\u017cniactwo S
\n(karta tytu\u0142owa); Panowie wiele daj\u0105, kiej nick nie bierz\u0105, a wiele
\ndobrého robi\u0105, kiej nick z\u0142ého nie czëni\u0105 S I 5; W kachlu wëgrz\u00f3ny, a za
\npiéck\u0119 uros\u0142i S I 6; Poki jem pieni\u0105dze miô\u0142, ko\u017cdi mnie znô\u0142 ZdG 73;
\nChto pirszi, ten milszi S I 3; Pies gôdô: ks\u0105dz, ks\u0105dz, a jak kij\u0119
\ndost\u00f3nie: kanonik, kanonik S I 10; \u017bebë na psa nie bë\u0142o kija, to bë
\nwszëtkich lëdzy k\u0105szé\u0142 S I 2, ZdG 75; Jak s\u0119 Pioter do dworë dostô\u0142,
\nLëter s\u0119 z nieho zrobie\u0142 S II 21; Chto chce miec podchlébc\u0119, wnet ho
\nnaléze S II 18; Podchlebiôj, podchlebiôj, a b\u0105dzesz szczestlëwi S II 17;
\nPolskô bë\u0142a nieb\u0119 szlachce, cziszcz\u0119 mieszczanom, piek\u0142\u0119 ch\u0142op\u00f3m, a raj\u0119
\n\u017bëd\u00f3m S II 20; Chto prôwd\u0119 gôdô, wiele s\u0142\u00f3w nie potrzebuje S II 25; Chto
\nwiedno prôwd\u0119 gôdô, ten s\u0119 zarzec ni m\u00f3\u017ce S II 23; Szprach le za
\nprocentami chodzy, a sztam\u0119 mô u Pana Boga S II 17; On mô do teho takié
\nprawo jak wr\u00f3bel do jaskuleczki gniôzda S I 9; C\u0119\u017cko s\u0119 czeho dorobic,
\ndze procénta do sto\u0142u zasôdaj\u0105 S II 25; Pr\u00f3\u017cniôk s\u0119 wiele z\u0142ého uczi S I
\n3; Sk\u0105d të jes? – Jô jem z Pu\u017cëc, co chc\u0119 swiata u\u017cëc S II 20; Pëtk
\nwëtk\u0142, Szëmk wëmk\u0142 S II 18; Dobrô rada wicy wôrt jak lëcho pomoc S I 6;
\nCzëstszé r\u0119ce jak sëmienié S I 11; Té role nie uorzesz ani sztërzema
\nw\u00f3\u0142mi (\/szescorg\u0119 konmi) S I 11, Obr 19; Rozpusta ca\u0142o ë dësz\u0119 gubi S I
\n5; Zdrowi rozëm wiele umieje S I 11; To je taki, co mu nie trzeba ani
\ntë, ani wë rzec S II 20; Przë drodze s\u0119 nie zasa\u0142o, a na g\u00f3rze wëwialo S
\nI 10; S\u0142onyszko je jak \u017cëcé: lsni blask\u0119 w\u0142ôsnym, ks\u0119\u017cëc zôs jak kunszt:
\n\u017cëwi s\u0119 po\u017cëczonym S I 14; S\u0142u\u017cba nie tëczi, le rozëmu uczi S I 11;
\nS\u0142u\u017cka do p\u0142u\u017cka, a koleczka ferlecz, ferlecz S I 5; Spr\u00f3buj, a tej
\nmdzesz wiedzô\u0142 S I 15; On s\u0119 sromô jak pies, kiej kij widzy S II 23;
\nSt\u00f3n jak st\u00f3n, ale uzemk grëbi jak djôche\u0142 S II 24; U stôrëch m\u0105droscë,
\na u dzecy prôwdë szëkôj S II 23; Strëszë po swiece chodz\u0105, a nowinki
\nzbiéraj\u0105 ë roznosz\u0105 S II 24; W stëdni sedzy mumacz S I 3; W sukni a
\nbosk\u0105 S I 7; Ani szel\u0105\u017cka, ani chleba k\u0105ska S I 6; Dali a dali, a blë\u017ci
\nsmircë S II 19; Chto z swiniami légô, teho swinie zjedz\u0105 S II 24; J\u0119 le
\ndo czeho przëpuscëc, to jak swini\u0119 w smiot zbo\u017cô S I 16; Szkoda, szkoda,
\n\u017ce ji tatk z nënk\u0105 miészk\u00f3w nie dalë S II 24; Po Tomku nic ni ma S I 15;
\nTrafie\u0142, ale ni mô S II 21; N\u00f3 mi\u0119 tikô, a n\u00f3 s\u0119 smikô S I 12; Nie
\nwtëkôj r\u0119ki we wôr, bo s\u0119 sparzisz S I 13; To je jeho w\u0105tk ë postawa S I
\n5; Ko\u017cdi mô swoj\u0119 wesz, co jeho grëze S I 4; Trzeba jedn\u0119 wesz do
\nsemienia ostawic S I 16; Co to je, nie wié, ba, wiedzec nie chce S I 15;
\nCo wielgié, to wielgié S I 11; Mie bë s\u0119 powodzë\u0142o, \u017cebë le dochodzë\u0142o S
\nII 25; Z\u0142odzejowi wszëtko w drodze S I 13; W \u017cartach gôdô, a po prôwdze
\nmësli S I 23; Ko\u017cdi s\u00f3m sobie nôlepi \u017cëczi S I 12.<\/p>\n
\nKochôjma s\u0119 jak bracô, a rachujma jak \u017bëdzë S II 17; Chléb mô rogi, a
\nn\u0119dza nogi S I 17; Czas tracy, czas p\u0142acy S I 1; G\u0142ow\u0105 murë nie
\nprzebijesz S I 2; Je to cnota nad cnotami trzëmac j\u0119zëk za z\u0119bami S I 2;
\nKo\u0144 mô sztërë nogi, a jednak s\u0119 czas\u0119 podchnie S I 3; Przindze kreska na
\nMatiska S I 10; Ë m\u0105dri g\u0142upi, kiej jeho n\u0119dza z\u0142upi S I 7; Obiecanka,
\ncacanka, a g\u0142upému radosc S I 11; Jaki p\u00f3n, taki kr\u00f3m S I 2; Panskié oko
\nkonia tëczi S I 1; Jô o Pawle, a on o Gawle S VI 21; Nie dlô psa
\nkie\u0142bôsa S I 3; Wmieszô\u0142 s\u0119 jak Pi\u0142ôt w Kredo S I 6.<\/p>\n
\nhistorycznej polszczyzny<\/u>, np. Chto z dobrëch szëdzy<\/i>,
\ntim s\u0119 Pan B\u00f3g brzëdzy<\/i> S I 7, NKP I 456; Nie wiedno sw<\/i>.
\nJ\u0105na<\/i> S I 3, NKP I 828; To nie je wiedno lato<\/i> Obr 7, NKP II
\n277; Chto s\u0119 nie leni<\/i>, nô\u0142\u00f3g odmieni<\/i> S I 6, NKP II 577;
\nNô\u0142\u00f3g je drëgô nôtëra <\/i>S I 3, NKP III 924; Chto o niebo nie
\nstoji<\/i>, ten s\u0119 piek\u0142a nie boji<\/i> S I 13, NKP II 335; Trudno
\nkomu prôwd\u0119 powiedzec<\/i>, a nie obrazëc<\/i> S II 23, NKP II 1069;
\nLepi uprosëc<\/i>, jak ukrasc<\/i> S I 15 (por. Sy II 239), NKP II
\n1087; \u017bebë nie z\u0142é przëgodë<\/i>, bë\u0142bë swiat jak godë<\/i> S I 6,
\nNKP II 1115; To je lëchi ptôch<\/i>, co w swoje gniôzdo nie
\nlôtô<\/i> Obr 9, NKP II 1152; Wiele r\u0119k<\/i>, letkô robota<\/i> S II
\n19, NKP III 29; Ë robôk pisknie<\/i>, kiej jeho s\u0119 przëcësnie<\/i> S
\nI 9, NKP III 43; Pijany robotnik s\u0119 nie zbogacy<\/i> S I 3, NKP III
\n56; Jaki rodzëc<\/i>, taki dzedzëc<\/i> S I 11, NKP III 57; M\u0142odé
\nlata<\/i>, rozëm stôri<\/i> S I 5, NKP III 84; Dze cenko<\/i>, t\u0119
\ns\u0119 rwie<\/i> S I 2, NKP III 103; Abo starosta<\/i>, abo kapucyn<\/i>
\nZdG 72, NKP II 23, Strach nie je brat<\/i> Obr 20, NKP III 328;
\nPrzecywko woli Bo\u017ci nick s\u0119 stac ni m\u00f3\u017ce<\/i> S II 19 (Sy VI 97), NKP
\nI 187; Z\u0142odzej z\u0142odzeja nie wëdô<\/i> S I 14, NKP III 891.<\/p>\n
\ndialektom<\/u>: Zjad\u0142i chléb s\u0119 c\u0119\u017cko zarôbiô<\/i> Obr 7, S I 3, Sy II
\n34, NKP I 259; Jak\u0105 môsz<\/i>, tak\u0105 dôsz<\/i> S I 2, NKP II 450;
\nU nas co w pi\u0105tki to ë w swi\u0105tki<\/i> S I 2, Sy IV 247, NKP II 848;
\nRobi z m\u0142odoscë<\/i>, a mdzesz miô\u0142 na starosc<\/i> Obr 9, S I 4
\n(por. Sy V 200), NKP III 499; Nie b\u0119dzë taki<\/i>, za\u017cima
\ntobaki<\/i> S I 9, Sy V 360, NKP III 495; On jemu tak dogôdzô jak
\nks\u0105dz Magdze<\/i>[…] S I 9, NKP 460; Chto nie chce starszëch
\ns\u0142ëchac<\/i>, ten muszi chlëchac<\/i> S I 10, Sy II 36, NKP 246;
\nChto mi\u0119so zjôd\u0142<\/i>, niech ë gnôtë zjé<\/i> S I 11, Sy III 152,
\nNKP 469; \u017bebë nie klin ë mech<\/i>, to bë cesla ju dôwno zdech\u0142<\/i>
\n S I 13, NKP I 324; Darmodajk ju dôwno zdech\u0142<\/i> S II 18, NKP I 412;
\nPo smircy mdze zapozdze za grzéchë pokutowac<\/i> S II 19, NKP III
\n452; \u017bebë nie ten dech<\/i>, to bë cz\u0142owiek ju dôwno zdech\u0142<\/i> S
\nII 20, Sy I 195, NKP I 418; Chto s\u0119 wëstroji<\/i>, ten s\u0119 robotë
\nboji<\/i> S II 20, Sy V 181, NKP III 246; On prôwd\u0119 powié<\/i>, kiej
\ns\u0119 omili<\/i> S II 21, NKP II 1070; Pitku<\/i>, co pitku<\/i>, ale
\njestku nic<\/i> S II 21, NKP II 857; Ko\u017cdi mô r\u0119ce do se<\/i>, bo
\nnas tak P\u0105n B\u00f3g stworzé\u0142<\/i> S II 22, Sy II 153, NKP III 31; Nie
\nlezë<\/i>, dze ce nie prosz\u0105<\/i> S VIII 132, NKP II 1086. Najwi\u0119cej
\nby\u0142oby tu powi\u0105za\u0144 ze \u015al\u0105skiem, szczeg\u00f3lnie Cieszy\u0144skim. Niema\u0142o z nich
\nutrwali\u0142 tak\u017ce Sychta.<\/p>\nPrzys\u0142owia Ceynowy w innych \u017ar\u00f3d\u0142ach
\nkaszubskich<\/a><\/h3>\n
\nCeynow\u0119, uwzgl\u0119dnia\u0142em ju\u017c fakt korzystania z jego materia\u0142\u00f3w przez
\ninnych zbieraczy. Tej kwestii chcia\u0142bym si\u0119 przyjrze\u0107 jednak nieco
\nbli\u017cej.<\/p>\n
\nHilferdinga<\/u> wyja\u015bnia si\u0119 po cz\u0119\u015bci tym, \u017ce dysponowa\u0107 mogli
\newentualnie tymi samymi materia\u0142ami z cz\u0119\u015bciowo wsp\u00f3lnie odbytej w 1856
\nr. podr\u00f3\u017cy po Kaszubach. Zwa\u017cywszy jednak na to, \u017ce ksi\u0105\u017cka z tekstami i
\ns\u0142ownikiem ukaza\u0142a si\u0119 w 1862 r. (zob. Hilf), natomiast Ceynowy
\n„Obrazcy” ju\u017c w 1852 r., jasne jest wi\u0119c zapo\u017cyczanie si\u0119 Rosjanina u
\nKaszuby, do czego ten si\u0119 zreszt\u0105 przyznaje i najcz\u0119\u015bciej to
\nsygnalizuje, tak\u017ce poza s\u0142ownikiem, gdzie to zabieg bezwyj\u0105tkowy. W gr\u0119
\nwchodzi zreszt\u0105 tylko kilka fakt\u00f3w: Starosc nie radosc<\/i>,
\nm\u0142odosc p\u0142ochosc<\/i> Obr 12, S I 6 : M\u0142odosc p\u0142ochosc<\/i>,
\nstarosc nie radosc<\/i> Hilf 172, NKP III 308; Chto ce znaje<\/i>,
\nten ce<\/i> (nie<\/i>) kupi<\/i> S VIII 122, Hilf, Kolb 406, NKP
\nIII 908; Kaszubi m\u00f3wi\u0105<\/i>: Piorun pôli<\/i>, ale kiej potemu
\nzarôz grom uderzi<\/i>, ten wëgasy<\/i> Ceynowa (Kolb 499), Hilf 175,
\nNKP II 934. Policzy\u0107 tu mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c uprzys\u0142owione fragmenty pie\u015bni
\n„\u017bô\u0142nerz”, rozpoczynaj\u0105cej si\u0119 oryginalnym w jej wersji kaszubskiej
\ndwuwierszem: „Nieszczestlëwô matka bë\u0142a, co \u017cô\u0142nerza porodzë\u0142a”, w
\nkt\u00f3rej znajdujemy m.in. szeroko znane: Lepi doma rol\u0119 orac<\/i>,
\nni\u017c na wojnie werda wo\u0142ac<\/i>; Lepszô doma kapuszczëzna jak<\/i>
\n(\/ni\u017c<\/i>) na wojnie kurzëczëzna<\/i>; A terôz ni p\u0119czka
\ns\u0142omë<\/i>, objedz\u0105 mie krëcë<\/i>, wronë<\/i>; Kiej s\u0119 b\u0105dzesz z
\njednym witô\u0142<\/i>, mdze c\u0119 drëgi z të\u0142u chwitô\u0142 <\/i>Obr 21-22, Kolb
\n449.<\/p>\n
\nKolberga<\/u>, kt\u00f3ry przed swoj\u0105 podr\u00f3\u017c\u0105 w 1875 r. na Kaszuby pozna\u0142
\nprac\u0119 Hilferdinga, niekt\u00f3re pisma Ceynowy, kt\u00f3rego odwiedzi\u0142 w Bukowcu,
\na tak\u017ce s\u0142owniczek G. Pob\u0142ockiego (Kolb XXX). Zbiory leksykalne
\nHilferdinga, kt\u00f3ry wyzyska\u0142 te\u017c dwie prace Ceynowy i sprawozdanie P.I.
\nPrejsa z 1840 r., po\u0142\u0105czy\u0142 on ze s\u0142ownikiem Pob\u0142ockiego i materia\u0142ami
\nw\u0142asnymi, wobec czego w tak skompilowanym s\u0142owniczku wyraz\u00f3w
\ns\u0142owi\u0144skich, kabackich i kaszubskich (Kolb 455-528) znalaz\u0142y si\u0119
\nfrazeologizmy znane wszystkim tym autorom: Cetno czë lëcho<\/i> z
\nCeynowy[21]<\/a> Kolb 471; K\u00f3\u0144 s\u0119
\nsmuli<\/i>, kiej chce k\u0105sëc<\/i> i On sobie skrzela nie z\u0142\u00f3mie<\/i> z
\nPob\u0142ockiego Kolb 472, 508; Kô\u017cdi mô swoje rupie<\/i> [‘mszyce’ Sy VII
\n277] i Gdze w \u017cëce z\u0142ync<\/i>, t\u0105 je chleba kunc<\/i> – niby w\u0142asne,
\nale i wariantowe wobec Ceynowy Kolb 505, 526.<\/p>\n
\nmog\u0142o zosta\u0107 przej\u0119tych od Ceynowy, jak te\u017c on m\u00f3g\u0142 by\u0107 pocz\u0105tkiem
\nodmianek typu Co djabe\u0142 przed pô\u0142niem<\/i>, to djabe\u0142 w pô\u0142nie ë po
\npô\u0142niu<\/i> Pob 69 : Co djôbe\u0142 do pô\u0142nia<\/i>, to djôbe\u0142 ë po
\npô\u0142niu<\/i> S I 11. Wi\u0119cej przyk\u0142ad\u00f3w podam, omawiaj\u0105c zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy
\nCeynow\u0105 a Derdowskim, tutaj za\u015b dwa zdania po\u015bwi\u0119c\u0119 tej materii u
\nBiskupskiego. Stwierdzenie jego: „W s\u0142owniku niniejszym zestawione s\u0105
\nwyrazy kaszubskie obj\u0119te s\u0142ownikami resp. pracami Ceynowy, Hilferdinga,
\nPob\u0142ockiego, Derdowskiego i Biskupskiego” (Ber 2) – odnosi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c
\ndo frazeologii, w tym do ok. 20 przys\u0142\u00f3w, przej\u0119tych od Ceynowy,
\npo\u015brednio mo\u017ce i z Pob\u0142ockiego, trzy natomiast pochodz\u0105 wprost od tego
\ndrugiego, np. Z g\u0142odu ë pies heltk\u0119 jé<\/i> Ber 35, Pob 25.<\/p>\n
\nprzekaza\u0142 w swoich utworach literackich, np. O panu Czorli\u0144\u015bcim co do
\nPucka po sece jacho\u0142<\/i> (Toru\u0144 1880), jednak wy\u0142\u0105cznie idiomy zawiera
\nN\u00f3rcyk kaszub\u015bci<\/i>… (dalej: Derd), w sumie 285, ale tylko ok. 60
\noryginalnych. U\u0142o\u017cy\u0142 je pod siedemnastoma rzymskimi numerami (ka\u017cdy na
\nosobnej stronie), analogicznie wszak\u017ce jak u Ceynowy brak w tym jakiej\u015b
\nkoncepcji poza cz\u0119\u015bciowym uzasadnieniem tytu\u0142owego koruszk<\/i> ‘16
\nmac’ i jedna maca<\/i>. Znajduje si\u0119 tutaj ponad 70 fakt\u00f3w takich
\nsamych lub bardzo bliskich jak u Ceynowy, nieraz jednak bli\u017cszych
\nPob\u0142ockiemu, np. Nodzie drze<\/i>, a skorznie na ciju nosy<\/i> Derd
\nII, Pob 87 (u Ceynowy: na palëcy<\/i>); Oko\u0142o g\u00f3d heltka jak
\nmni\u00f3d<\/i> Derd III, Pob 25 (Ceynowa ma dalszy cz\u0142on); \u0141\u017c\u0105 niedalek
\nza\u0144dzesz<\/i> Derd III, Pob 45 (Ceynowa: Z \u0142\u017c\u0105<\/i>…); Czim wesz
\num<\/i>(i<\/i>)artszo<\/i>, tim bar\u017cyj greze<\/i> Derd III (por.
\nPob 104; u Ceynowy cz\u0142on: lëchszô<\/i>); Szlachectwo kapustë nie
\noboni<\/i> Derd XVI, Pob 57 (u Ceynowy inny szyk). S\u0105 tu i inne nieco
\nzmienione w stosunku do Ceynowy fakty, bez ewentualnego po\u015brednictwa,
\nnp. Trzeba drzewo nadzibac<\/i>, p\u00f3ci je m\u0142ode<\/i> Derd XI :
\nTrzeba drzéwko gic<\/i>, p\u00f3ki s\u0119 dô<\/i> S I 11; Ju za p\u00f3zdze
\nwbijac gozdze<\/i> Derd VIII : Ju za pozdze skoblëc gozdze<\/i> S I 1.
\nZaakcentowa\u0107 warto obecno\u015b\u0107 u Derdowskiego takich przys\u0142\u00f3w, kt\u00f3re
\nwyst\u0119puj\u0105 poza tym wy\u0142\u0105cznie u Ceynowy, np. Chcewemu wszetko
\nfeluje<\/i> Derd III, S II 21; Na swi\u0119ti Wawrzy\u0144c z kos\u0105 w \u017ceto
\nprzync<\/i> Derd XVII, S I 2.<\/p>\n
\npo\u0142udniowokaszubskiej fonetyki, np. mni\u00f3d<\/i>, nodzie<\/i>,
\nfeluje<\/i>, czy po\u0142udniowej fleksji i leksyki, np. Z g\u0142odu dudyn
\nheltk\u0119 je<\/i> Derd III : Z g\u0142odë pies<\/i>… Wspomnie\u0107 mo\u017cna o
\nswoistych przer\u00f3bkach Derdowskiego, dla kt\u00f3rych materia\u0142y Ceynowy mog\u0142y
\nby\u0107 punktem wyj\u015bcia, np. W pi\u0105tk deszcz<\/i>, ca\u0142o niedzela
\ndreszcz<\/i> Derd IV : … cali tidzé\u0144 deszcz<\/i> S I 1; Cencie
\np\u0142\u00f3tno i cencie kochanie pr\u0119dko s\u0119 rwi\u0105<\/i> Derd IV : Dze cenko<\/i>,
\nt\u0119 s\u0119 rwie<\/i> S I 2; Kukuk! Kukuk! Kaszuba Kosznajdra ut\u0142uk<\/i>
\nDerd IX : Kukuk! Strëch bab\u0119 ut\u0142uk\u0142<\/i> S II 20; Na ko\u017cd\u0105 nimoc je
\nprzemoc<\/i> Derd XI : … pomoc<\/i> S I 10. Tak\u0105 „gr\u0119 s\u0142\u00f3w” we
\nfrazeologizmach uprawia\u0142 r\u00f3wnie\u017c Roppel.<\/p>\n
\nsi\u0119 na s\u0142owniki Pob\u0142ockiego i Ramu\u0142ta, przejmuj\u0105c z tego drugiego ok. 60
\nprzys\u0142\u00f3w tylko przez niego wcze\u015bniej zapisanych. Interesuj\u0105ce jest to,
\ni\u017c na liczb\u0119 ok. 425 frazeologizm\u00f3w o strukturze frazowej w ponad 185
\nprzypadkach dla Ramu\u0142ta<\/u> \u017ar\u00f3d\u0142em m\u00f3g\u0142 by\u0107 Ceynowa, wykazany wprost
\njako autor tylko przy trzech: Ë g\u0142ëpc b\u0142yszczi<\/i>, ciej pëszné
\nruchna w\u0142o\u017ci<\/i>, jedënie poci g\u0119bë nie otworzi<\/i> Ram 9, 188;
\nPodchlebiôj<\/i>, podchlebiôj<\/i>, a b\u0105dzesz szczestlëwi<\/i> Ram
\n142; Bia\u0142ce bez szertucha jak krowie bez ogona<\/i> Ram 208. Raz jeden
\nRamu\u0142t omy\u0142kowo powo\u0142a\u0142 si\u0119 na Pob\u0142ockiego zamiast na Ceynow\u0119: Naszé
\nbiédë mdze d\u0142ë\u017ci jak waszégo panstwa<\/i> Ram 8 (por. S I ok\u0142adka, S II
\n18-19). Doda\u0107 jeszcze mo\u017cna, \u017ce niekt\u00f3re przys\u0142owia – rzekomo oryginalne
\nRamu\u0142ta, kt\u00f3ry materia\u0142y swe mia\u0142 czerpa\u0107 wprost z ust ludu – mog\u0105 mie\u0107
\nswoja genez\u0119 u Ceynowy, np. Gdëbë nie to<\/i> „gdëbë<\/i>”! Ram 40
\n(por. \u017bebë nié to \u017cebë!<\/i> S I 10); N\u00f3\u017c potrzebow\u00f3ny drëdza nie
\npsëje <\/i>Ram 121 (por. Klucz niepotrzebow\u00f3ny drëdza psëje<\/i> S I 4, <\/p>\n
\ndjôche\u0142<\/i> Ram 153 (por. St\u00f3n jak st\u00f3n<\/i>, ale<\/i>… S II 24,
\nte\u017c Ram 204).<\/p>\n
\nkaszëbskié” z 700 pono\u0107 przys\u0142owiami z powiatu morskiego; opublikowana
\npr\u00f3bka 70 przys\u0142\u00f3w dowodzi, \u017ce pochodz\u0105 one od Ceynowy[22]<\/a><\/p>\n
\nleksyk\u0119 wyekscerpowan\u0105 z pi\u015bmiennictwa kaszubskiego, a zatem tak\u017ce z
\npism Ceynowy. Gdy chodzi o frazeologizmy zawarte w jego s\u0142owniku (zob.
\nLor I[23]<\/a>), to wskazuj\u0105 one, \u017ce
\nLorentz wyzyska\u0142 m.in. „Skôrb” i gramatyk\u0119 (ZdG) Ceynowy, np. Czim
\ndali<\/i>, tim lepi<\/i> Lor I 115, ZdG 75; Chocô\u017c go\u0142i<\/i>, ale
\nwieso\u0142i<\/i> Lor I 246, ZdG 73. Brak natomiast dowod\u00f3w, aby zna\u0142 jego
\nObrazcy<\/i>. Wobec powtarzania materia\u0142\u00f3w Ceynowy przez wielu innych
\ni ze wzgl\u0119du na og\u00f3lnikowy spos\u00f3b wskazywania przez Lorentza na \u017ar\u00f3d\u0142a
\ntrudno cz\u0119stokro\u0107 precyzyjnie okre\u015bli\u0107, sk\u0105d dany fakt zosta\u0142 wzi\u0119ty,
\nnp. Kiep ten<\/i>, co wicy dô<\/i>, jak mô<\/i> – opatrzone
\nskr\u00f3tami Slz. (= s\u0142owi\u0144skie) i C. (= Ceynowa) Lor I 401; On
\npëtlëje<\/i>, on kasprëje<\/i> – opatrzone skrotami C. i Budz.
\n(= Budzisz) Lor I 337, ale to samo bez \u017ar\u00f3de\u0142 Lor I 627; nadto
\nBudzisz m\u00f3g\u0142 przej\u0105\u0107 to od Ceynowy. Przy przys\u0142owiu Pisze lëstë do
\npannë drzëstë<\/i> Lor I 164 powo\u0142ano si\u0119 na Ramu\u0142ta, kt\u00f3ry ma je z
\nCeynowy. <\/p>\n
\n\u017ar\u00f3dle, z kt\u00f3rego czerpa\u0142, np. Co d\u00f3né<\/i>, to w gr\u00f3b br\u00f3né<\/i>
\nLor I 233; Jeden jak jé\u017c<\/i>, a drëgi taki té\u017c<\/i> Lor I 311; Ë
\njewo p\u00f3n B\u00f3g naléze<\/i> Lor I 449. Rozeznanie si\u0119 w tej materii
\nkomplikuj\u0105 idiomy troch\u0119 przekszta\u0142cone, np. Co sobie nadrobi<\/i>,
\nto muszi wëjesc<\/i> Lor I 159 : Co sobie chto nadrobi<\/i>… S I
\n5, wyst\u0119puj\u0105ce zreszt\u0105 obok fakt\u00f3w zapewne w\u0142asnych Lorentza, np.
\nBiada temu dworowi<\/i>, dze dobôdô krowa bulowi<\/i> Lor I 60 :
\nBiéda temu dworowi<\/i>, dze dobôdô krowa wo\u0142owi<\/i> S I 8, co te\u017c
\nLor I 63; Na z\u0142odzeju czôpka gorze <\/i>Lor I 247 : Na z\u0142odzeju
\nsk\u00f3ra gorô<\/i> S I 3, te\u017c Lor I 247. <\/p>\n
\nnie wyr\u00f3\u017cnianych, ok. 290 pochodzi wprost z innych \u017ar\u00f3de\u0142, zw\u0142aszcza z
\nprac Ceynowy.<\/p>\n
\nprezentowaniu zasobu frazeologii kaszubskiej w NKP. Warto tutaj wszak\u017ce
\npodkre\u015bli\u0107 najpierw znaczenie tego, co dla paremiografii (kaszubskiej)
\ndokona\u0142 tw\u00f3rca regionalizmu kaszubskiego. Z przegl\u0105du wynika, i\u017c po
\nCeynowie na tym polu nastapi\u0142 regres. Wskazuje na to m.in. powielanie,
\nniezbyt zreszt\u0105 pe\u0142ne, jego materia\u0142\u00f3w przez innych i to, \u017ce nowe
\nprzys\u0142owia u Ramu\u0142ta, Derdowskiego czy Lorentza silnie zale\u017c\u0105 od
\nfrazeologii og\u00f3lnopolskiej, cz\u0119\u015bciowo mo\u017ce podobnie jak i wyst\u0119puj\u0105ca u
\nsamego Ceynowy. Poza tym jednak owo powtarzanie Ceynowy dowodzi w\u0142a\u015bnie
\no sile jego oddzia\u0142ywania na nast\u0119pc\u00f3w. Mo\u017ce i by\u0107 prawd\u0105, i\u017c jego
\nutwory czy pisma pozostawa\u0142y bli\u017cej nie znane jego ziomkom, ale – jak
\nwida\u0107 – przez bezpo\u015brednio zainteresowanych by\u0142y studiowane i do\u015b\u0107
\nskwapliwie, cho\u0107 niezbyt skrupulatnie czy niekonsekwentnie wyzyskiwane,
\ncz\u0119\u015bciowo przetwarzane, czyli wykorzystywane jako inspiracja. Dotyczy to
\ntak s\u0142ownikarzy i tw\u00f3rc\u00f3w z Kaszub (np. Pob\u0142ocki, Derdowski, Roppel),
\njak i spoza nich (Hilferding, Biskupski, Ramu\u0142t, Lorentz).<\/p>\nPrzys\u0142owia Ceynowy w og\u00f3lnych zbiorach
\nprzys\u0142\u00f3w<\/a><\/h3>\n
\ngwarowych, w dziele S. Adalberga, kt\u00f3ry awizuje je w taki oto spos\u00f3b:
\n„Prace Cenowy, Pob\u0142ockiego dostarczy\u0142y powa\u017cnej liczby przys\u0142\u00f3w
\nkaszubskich. Wobec gor\u0105cej dzi\u015b [po wyj\u015bciu S\u0142ownika<\/i> Ramu\u0142ta –
\nJ.T.] dyskusji nad j\u0119zykiem kaszubskim, mo\u017ce komu zaliczenie przys\u0142\u00f3w
\nkaszubskich do zbioru polskiego wyda si\u0119 zbyt \u015bmia\u0142ym, kto jednak\u017ce
\npor\u00f3wna te z polskimi pod wzgl\u0119dem ich tre\u015bci i j\u0119zyka, przyzna, i\u017c do
\ntego nie potrzeba by\u0142o wielkiej odwagi” (Ad XIII).<\/p>\n
\npomin\u0105\u0107 mo\u017cna wymieniony przez Adalberga w\u015br\u00f3d \u017ar\u00f3de\u0142 jego zbiorek; sam
\nAdalberg nie mia\u0142 w tym rozeznania. Z podobnych powod\u00f3w opu\u015bci\u0107 mo\u017cna w
\ntych\u017ce \u017ar\u00f3d\u0142ach pomieszczon\u0105 prac\u0119 Hilferdinga. Wobec tego idiomatyk\u0119
\nkaszubsk\u0105 u Adalberga reprezentuje wy\u0142\u0105cznie Ceynowa, kt\u00f3rego gramatyka
\n(ZdG), „Skôrb” i Sbj\u00f3r pjesni.<\/i>.. znalaz\u0142y si\u0119 w rejestrze \u017ar\u00f3de\u0142,
\nnatomiast KdK i Przes\u0142ovjo kaszebskje<\/i> (zob. Ad 21[24]<\/a>) wykazane zosta\u0142y jedynie w
\nbibliografii. Liczy\u0107 tutaj po\u015brednio trzeba r\u00f3wnie\u017c artyku\u0142
\nW\u00f3jcickiego[25]<\/a>. Adalberg mia\u0142
\nzwyczaj zwi\u0119\u017ale charakteryzowa\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a, w tym wszak\u017ce przypadku pomin\u0105\u0142
\njako\u015b to, co o\u015bwiadczy\u0142 W\u00f3jcicki: „…otrzymali\u015bmy od znanego badacza
\nnaszego p. Tymoteusza Lipi\u0144skiego nades\u0142any mu zbi\u00f3r przys\u0142\u00f3w
\nkaszubskich, zebrany przez Stanis\u0142awa Floriana Ceynow\u0119 (przes\u0142ovjo
\nkaszebskie<\/i>), a wynosz\u0105cy z g\u00f3r\u0105 400 przys\u0142\u00f3w”[26]<\/a>. Z informacji tej nie wyci\u0105gn\u0105\u0142 Adalberg
\nnale\u017cytych wniosk\u00f3w praktycznych, wobec czego paremiolog warszawski
\nW\u00f3jcicki w tym dziele (te\u017c potem w NKP) ca\u0142kowicie niezas\u0142u\u017cenie
\ndokumentuje przys\u0142owia kaszubskie, dubluj\u0105c Ceynow\u0119 i wyprzedzaj\u0105c go
\nzawsze chronologicznie w po\u015bwiadczeniach.<\/p>\n
\nzapisie materia\u0142\u00f3w Ceynowy spowodowanych og\u00f3lnie trudno\u015bciami
\ntechnicznymi (brakiem czcionek), o czym we wst\u0119pie wspomina Adalberg (Ad
\nXVI). Trzecie spostrze\u017cenie wymaga szczeg\u00f3\u0142owszej dokumentacji
\nfaktograficznej, kt\u00f3r\u0105 podam ni\u017cej, opisuj\u0105c panuj\u0105cy w tym zakresie
\nporz\u0105dek w NKP. Chodzi mianowicie o brak u Adalberga wielu przys\u0142\u00f3w
\nCeynowy, zw\u0142aszcza tzw. wulgarnych („gminnych”) czy zawieraj\u0105cych w swym
\nsk\u0142adzie leksykalnym wyrazy obsceniczne. Kwestia ta ma spore znaczenie
\ndla por\u00f3wnania zbioru purysty Adalberga z NKP, w kt\u00f3rej Redakcja
\nprzyj\u0119\u0142a liberalniejsze kryteria dla przys\u0142\u00f3w tej grupy, szczeg\u00f3lnie dla
\ntych neutralnych w swoim wyrazie og\u00f3lnym, cho\u0107 zawieraj\u0105cych wyrazy
\nwulgarne. Powiem od razu, \u017ce nie zauwa\u017cy\u0142em, aby w zwi\u0105zku z t\u0105
\nliberalizacj\u0105 kryteri\u00f3w do NKP w\u0142\u0105czono – w por\u00f3wnaniu z Adalbergiem –
\njakie\u015b przys\u0142owie ze zbior\u00f3w Ceynowy, wobec czego s\u0105dz\u0119, iz Redakcja NKP
\nbezpo\u015brednio do zbiork\u00f3w Ceynowy nie zajrza\u0142a, a wi\u0119c ich na nowo nie
\nekscerpowa\u0142a. <\/p>\n
\ngraficznego z Adalberga, mimo i\u017c we wst\u0119pie do NKP stwierdza si\u0119:
\n„regionalne teksty gwarowe pochodz\u0105 z dzie\u0142 r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w wieku XIX i
\nXX, kt\u00f3rzy stosowali odmienne nieraz systemy zapisu fonetycznego,
\nrespektowane z regu\u0142y przez Redakcj\u0119…” (NKP IV 17-18); 2. brak
\nweryfikacji ewidentnych b\u0142\u0119d\u00f3w Adalberga, np. Nie wtékáj r\u0119ki we
\nw\u00f3r<\/i>… Ad 612, NKP III 776, gdy mia\u0142o by\u0107: vôr<\/i> ‘war, wrz\u0105tek’
\nS I 3; za tym posz\u0142o mylne w NKP obja\u015bnienie sensu przys\u0142owia: ‘nie
\nbierz cudzego’; Co s\u0119 z diáb\u0142a pocz\u0119\u0142o<\/i>, to z diáb\u0142a zdrzi<\/i>
\nAd 92, NKP I 426 (tu bez powo\u0142ania si\u0119 na Ad!), gdy winno by\u0107: …do
\ndjôb\u0142a zdrzi<\/i> S II 23; 3. w\u0142\u0105czenie do NKP pewnych fakt\u00f3w z Roppla
\n(czy od Roppla), kiedy ma je ju\u017c Ceynowa, np. On je w niebie<\/i>,
\ndze kot s\u0119 wësrô\u0142 i nog\u0105 grzebie<\/i> NKP II 589, S II 21. Do kwestii
\nostatniej jeszcze wr\u00f3c\u0119, a tutaj tylko zauwa\u017c\u0119, i\u017c w trakcie
\nprzepisywania lub zmian uk\u0142adu przys\u0142\u00f3w w NKP „zagubiono” troch\u0119
\nprzys\u0142\u00f3w Ceynowy przez Adalberga uwzgl\u0119dnionych, np. Od grôli do
\nsrôli<\/i> S I 10, Ad 158 (has\u0142o: Grál).<\/p>\n
\npoinformuj\u0119 najpierw, \u017ce Adalberg nie m\u00f3g\u0142 spo\u017cytkowa\u0107 w swym dziele,
\nwydrukowanym w 1894 r., s\u0142ownik\u00f3w Biskupskiego (1891) i Ramu\u0142ta (1893).
\nZnalaz\u0142y si\u0119 one natomiast w podstawowym kanonie \u017ar\u00f3de\u0142 NKP, ale ze
\nzdziwieniem stwierdzam, \u017ce nie spotka\u0142em si\u0119 tam z przys\u0142owiem
\ndokumentowanym przez Biskupskiego, co mo\u017ce by\u0107 zupe\u0142nie zrozumia\u0142e,
\nponiewa\u017c powtarza on tylko fakty Ceynowy czy Pob\u0142ockiego. Nazwisko
\nRamu\u0142ta pojawia si\u0119 zaledwie kilkana\u015bcie razy, najcz\u0119\u015bciej gdy dubluje
\ngo Derdowski, a w kontek\u015bcie Ceynowy, kt\u00f3rego materia\u0142y Ramu\u0142t powtarza
\nprawie 200 razy, chyba w NKP tylko dwukrotnie: G\u0119ba otemk\u0142ô<\/i>,
\nale miészk zamkli<\/i> S I 7, Ram 230 (por. Derd XVII), NKP I 623;
\nPrôwd\u0105 niedalek zandzesz<\/i>, a \u0142\u017c\u0105 s\u0119 nie ud\u0142ôwisz<\/i> Ram 123,
\n162 (brak S II 24), NKP II 1069, a zapis graficzny drugiego przys\u0142owia w
\nNKP wskazuje, \u017ce wzi\u0119to je ze \u017ar\u00f3d\u0142a po\u015bredniego, tj. z SGP III 295. Ten
\ns\u0142ownik jest zreszt\u0105 do\u015b\u0107 cz\u0119sto cytowany w podobnych sytuacjach,
\nrozmywaj\u0105c swoisto\u015bci geografii frazeologizm\u00f3w, je\u015bli si\u0119 tego nie
\nsprawdza bezpo\u015brednio w SGP, np. Nara ten<\/i>, co daje<\/i>, a
\ng\u0142upi ten<\/i>, co nie bierze<\/i> S I 18, SGP III 258, NKP I 670.
\nSkrajne s\u0105 za\u015b przypadki, gdy s\u0142ownik ten stanowi jedyne udokumentowanie
\nprzys\u0142\u00f3w, np. \u0141upi pon chlopa jak skopa<\/i>, a czôrt pana jak
\nbarana<\/i> NKP II 794, pochodz\u0105cym z Ceynowy (zob. S VII 114).
\nDezinformuj\u0105c\u0105 rol\u0119 w NKP pe\u0142ni te\u017c tzw. s\u0142ownik warszawski, np. Nie
\nsprzeciwiaj si\u0119 kotu<\/i>, bo ci\u0119 udrapnie<\/i>, w\u0142a\u015bnie z tego
\ns\u0142ownika, oparte na przytoczonym (z b\u0142\u0119dem) w NKP II 169: Nie jigrôj
\nz kot\u0119<\/i>, bo ce udrapnie<\/i> S I 18, kt\u00f3re w ten spos\u00f3b jakby
\nnabiera\u0142o charakteru og\u00f3lnopolskiego. T\u0105 drog\u0105 og\u00f3lnej polszczy\u017anie
\nprzyswojono nawet kaszubskie wyrazy buksë<\/i> i bula<\/i>,
\nmianowicie w stanowi\u0105cych has\u0142a przys\u0142owiach: Kto z \u0142aski \u017cyje<\/i>,
\nten bez buks chodzi<\/i> NKP II 334 i Kto wiele gada<\/i>, ten
\nbuli<\/i> (byka<\/i>) nie kupi<\/i> NKP II 535; s\u0105 to jednak tylko
\ntranskrypcje kasz. Chto z \u0142aski \u017cëje<\/i>, ten bez buks chodzy<\/i>
\nS I 18 i Chto wiele gôdô<\/i>, ten bule nie kupi<\/i> S I 20. <\/p>\n
\nnp. Gwiazdy i s\u0142o\u0144ce to najlepszy zegar NKP I 771 : Gwiôzdë ë s\u0142onyszko
\n– nôlepszi zégôr S II 21; Gwizda\u0142, a\u017c wygwizda\u0142 NKP I 773 : Tak d\u0142ugo
\ngwizdô\u0142, ja\u017c wëgwizdô\u0142 S II 21; Kto nogami ko\u0142ysze, ten diab\u0142a wozi NKP
\nII 629 : Chto sedz\u0105c nog\u0105 rëszô, ten djôb\u0142u do piek\u0142a drzewo wozy S I 6;
\nIm mniejsza wesz, tym bardziej gryzie NKP III 641 : Czim lëchszô wesz,
\ntim bar\u017ci grëze S I 7 (por. Pob 104, Derd III); \u0141atwo da\u0107, gdy jest z
\nczego NKP I 406 : Letko to je dac, kiej je od czego brac S I 18; Kto
\nzawsze prawd\u0119 m\u00f3wi, ten si\u0119 nie omyli NKP II 1062 : Chto wiedno prôwd\u0119
\ngôdô, ten s\u0119 zarzec ni m\u00f3\u017ce S II 23; \u017bydzi bior\u0105 niegrzeczne dzieci do
\nworka NKP III 990 : \u017bëdzë bierz\u0105 niedobré dzecë w miech S I 3; Ka\u017cdy wie
\nswoje NKP III 668 : Ko\u017cdi wié swoje S I 4; Ze z\u0142odziejem ostro\u017cnie, bo
\nwszystko mu w drodze NKP III 889 : Z\u0142odzejowi wszëtko w drodze S I 13.\n<\/p>\n
\nnie stroni\u0142 tak\u017ce Adalberg, np. Oczom strach<\/i>, a r\u0119ce
\nzrobi\u0105<\/i> NKP II 718 : Co ocz\u00f3m straszno<\/i>, to r\u0119ce zrobi\u0105<\/i>
\nS I 19; Panowie wiele daj\u0105<\/i>, kiedy nic nie bior\u0105<\/i> NKP I 798
\n: Panowie wiele daj\u0105<\/i>, kiej nick nie bierz\u0105<\/i>… S I 5;
\nWzi\u0105\u0142e\u015b pieni\u0105dze<\/i>, we\u017a i worek<\/i> NKP II 877 : Wz\u0105\u0142 jes
\npieni\u0105dze<\/i>, wezni ë miészk<\/i> S I 16; Gdzie Madziar<\/i>,
\ntam gniew<\/i>, gdzie S\u0142owak<\/i>, tam \u015bpiew<\/i> NKP II 367,
\ngdzie tak\u017ce niby to samo z Ceynowy, gdy faktycznie ma on: Gdzie
\nS\u0142owak<\/i>, tam \u015bpiew<\/i>, gdzie Madzar<\/i>, tam gniew<\/i>
\n(przys\u0142. G\u00f3rali); S\u0142u\u017cba nie tuczy<\/i>, lecz rozumu uczy<\/i> NKP
\nIII 254 : S\u0142u\u017cba nie tëczi<\/i>, le rozëmu uczi<\/i> S I 11; Kto
\nze skowronkiem wstaje<\/i>, mo\u017ce z kurami i\u015b\u0107 spa\u0107<\/i> NKP III 275 :
\nChto se skowr\u00f3nk\u0119 wstaje<\/i>, ten m\u00f3\u017ce s kurami jic spac<\/i> S I
\n4; Kto starszych nie szanuje<\/i>, ten bied\u0119 poczuje<\/i> NKP III
\n316 : Chto starszëch nie sz\u00f3nëje<\/i>, ten biéd\u0119 poczëje<\/i> (z
\nW\u00f3jcickiego 108); Gdzie wiele komplement\u00f3w<\/i>, tam szczero\u015bci
\nma\u0142o<\/i> NKP III 378 : Dze wiele komplement\u00f3w<\/i>, t\u0119 ma\u0142o
\nszczëroscë<\/i> S I 14; Gdzie si\u0119 rodzi dzwoniec<\/i>, tam chleba
\nkoniec<\/i> NKP I 552 (zob. NKP III 992, gdzie z Biskupskiego i
\nHilferdinga) : Gdze w \u017cëce z\u0142ync<\/i>, t\u0105 je chleba kunc<\/i> Kolb
\n526 (te\u017c Ber 56, 182). Om\u00f3wione adaptacje Adalberga funkcjonuj\u0105,
\noczywi\u015bcie, w NKP ju\u017c jako pe\u0142noprawne jednostki i dlatego wskazywa\u0142em
\ntutaj jednocze\u015bnie ich miejsca w\u0142a\u015bnie w tej ksi\u0119dze. Materia\u0142\u00f3w
\npotwierdzaj\u0105cych przedstawiony zabieg znale\u017a\u0107 mo\u017cna wi\u0119cej. W ten spos\u00f3b
\nparemiografia polska wiele zawdzi\u0119cza kaszubskiej.<\/p>\n
\nOdpowied\u017a jest chyba jedna: nie. W\u0105tpi\u0119, aby by\u0142o to uzasadnione nawet
\nw\u00f3wczas, gdy dany fakt posiada szersz\u0105 dokumentacj\u0119, np. Pies psa nie
\nzje<\/i> z Adalberga w NKP II 905 i tam\u017ce kasz. Pies psa nie ujé<\/i> S
\nI 11 oraz \u0142ac. Canis canimam non est mordere pellem<\/i>. A istniej\u0105
\ndowody na to, \u017ce mamy tu do czynienia z procesem „dorabiania” fakt\u00f3w,
\nnp. Przeskoczywszy przez psa<\/i>, mo\u017cna i ogon jego
\nprzeskoczy\u0107<\/i> z Adalberga i obja\u015bnione: „tzn. pokonawszy wi\u0119ksze
\ntrudno\u015bci, mo\u017cna i mniejsze pokona\u0107” NKP II 907. Tymczasem podstaw\u0105
\njego jest kasz. Kiej przez psa<\/i>, tej ë przez og\u00f3n<\/i> S I 6,
\nkt\u00f3re zapisane te\u017c w Sy IV 261 z obja\u015bnieniem: „jak ju\u017c, to ju\u017c, jak
\nstraci\u0142em tyle, to mog\u0119 jeszcze wi\u0119cej straci\u0107”. Paremiograf wi\u0119c nie
\nrozumia\u0142 przys\u0142owia, do kt\u00f3rego co\u015b „dorabia\u0142”. <\/p>\n
\njednostek dialektalnych, ale trzeba to czyni\u0107 umiej\u0119tnie, nie
\nza\u015bmiecaj\u0105c „m\u0105dro\u015bci ludu”. My\u015bl\u0119, \u017ce sta\u0142o si\u0119 to ju\u017c – przynajmniej
\n„technicznie” – m.in. z przys\u0142. Kobiecie bez fartucha jak krowie bez
\nogona<\/i> NKP II 87, gdzie poza tym tylko dokumentacja \u017ar\u00f3d\u0142owa z
\nKaszub, a z Adalberga (zob. Ad 211) od tego zapisu, jakby tylko
\nodsy\u0142aczowego, nast\u0119puje odwo\u0142anie do: Bia\u0142ce bez szërtucha jak
\nkrowie bez ogona<\/i> S I 9, gdzie obja\u015bniono cz\u0142ony: bia\u0142ka
\n<\/i>‘kobieta’ i szërtuch<\/i> ‘fartuch’ Ad 18. Czy jednak paremiograf
\npowinien tak post\u0119powa\u0107? Z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia wiem, i\u017c d\u0142u\u017csze
\nobcowanie z jakim\u015b pierwotnie obcym faktem prowadzi do jego przyswojenia
\ni do uznania go za co\u015b w\u0142asnego i w\u0142a\u015bciwego w\u0142asnemu do\u015bwiadczeniu
\nj\u0119zykowemu.<\/p>\n
\nprzypomn\u0119, \u017ce ok. 200 frazeologizm\u00f3w ma w NKP jedynie potwierdzenie z
\nCeynowy, uwzgl\u0119dniajac ewentualne dublowanie ich przez inne \u017ar\u00f3d\u0142a
\nkaszubskie czy niekaszubskie, np. Ad, SGP, tzw. s\u0142ownik warszawski,
\nRedakcja NKP. Doliczy\u0107 by do tego mo\u017cna ok. 160 fakt\u00f3w Ceynowy
\nopuszczonych w NKP. Przewa\u017cnie wzbogaca\u0142yby dokumentacj\u0119 obecnych w tym
\ndziele z innych \u017ar\u00f3de\u0142, ale nierzadko stanowi\u0142yby one w nim jednostki
\noryginalne<\/u>, np. Sedzy baba na dzedzy<\/i>[?], co s\u0119 rëszi<\/i>,
\nto pierdzy<\/i> S I 6; Witro md\u0105 bosôk\u00f3w wieszac<\/i> S I 3: Ë
\njeho P\u00f3n B\u00f3g naléze<\/i> S I 12; To mu dëcht wdzëk<\/i> S I 6; On
\nnie je swojé dëszëczce otczëm\u0119<\/i> S I 7; Pomiedzë g\u0142upëch s\u0119 nie
\nmieszôj<\/i> ZdG 67 (por. NKP I 681); On s\u0119 barzylko zm\u00f3k\u0142 – pod
\nj\u0119zëk\u0119<\/i> S I 13; Kaszëba nie glupi<\/i>, choc Polôcha z\u0142upi<\/i>
\nObr 20; Z marckami pod knip<\/i> S I 16 (por. marcka<\/i> Sy III
\n48); Ten nic ni mô<\/i>, chto wszëtko stracé\u0142<\/i> ZdG 41; Jeho
\nmiészk je wiedno pr\u00f3\u017cny<\/i> S II 21; Ko\u017cdi wed\u0142ug swojé nôtërë<\/i>
\nZdG 66; W jimie ojca<\/i> (kij\u0119 ojca<\/i>), ë sëna<\/i> (daj
\ng\u0119bë Kristina<\/i>), ë ducha swi\u0119tého<\/i> (co komu do teho<\/i>) S I
\n11; Z nieho ni p\u00f3n ni s\u0142ëga<\/i> ZdG 72; Szed\u0142 pies przez re\u017c<\/i>,
\na sëczka przez jôrk\u0119<\/i> S II 25 (por. Derd XVII i Sy IV 372);
\nJeszlë od serca<\/i>: Bo\u017ce dôj zdrowié! Ale jeszlë po
\ntobace<\/i>: To niech nos tak spuchnie jak k\u0142onica<\/i> S I 15;
\nWiater wieje<\/i>, kiep s\u0119 smieje<\/i> Obr 20; Chto dô\u0142 z\u0119bë<\/i>,
\ndô ë co do g\u0119bë<\/i> S II 19; Bë\u0142obë w co<\/i>, \u017cebë le bë\u0142o
\nczim<\/i> S II 21.<\/p>\n
\nodmianami<\/u>, np. Z czasem wszistko si\u0119 zmieni, nawet i zdania S X 154 : Za
\nczasem wszystko si\u0119 zmieni NKP I 362; K\u0105kol nie przepadnie Obr 20 : K\u0105kol nie
\nzginie NKP II 52; Wéj, ju zôs knëpel w drodze Obr 21, ZdG 94 : St\u00f3j, \u0142ysy, bo
\nfigura NKP III 303; Bë\u0142bë jô cë ks\u0119dz\u0119, \u017cebë nié kobiétë S VII 113 : By\u0142bym ci
\nja zakonnikiem, \u017ceby nie z tym bestyjnikiem NKP III 822; Do nieba przez piek\u0142o
\nZdG 66 : Za cierpienie da B\u00f3g zbawienie NKP I 321; To lëchi ptôch, co w swoje
\ngniôzdo nie lôtô Obr 9 : Z\u0142y to ptak, co od swojego gniazda si\u0119 dziczy NKP II
\n1152; Nim robot\u0119 zaczniesz, porachuj si\u0119 ze së\u0142ami Obr 19 : Mierz si\u0142y na
\nzamiary NKP III 195; Jedna sëroka gniôzda nie zbudëje Obr 21 : Jedna jask\u00f3\u0142ka
\nnie czyni wiosny NKP I 833; Swiôdk za najôdk Obr 10 : \u015awiadek za \u0142y\u017ck\u0119 barszczu
\nNKP III 468.<\/p>\n
\nwyst\u0119puj\u0105cych w NKP, pochodzi z Pjrszého tés\u0105ca<\/i>, 15 z innych numer\u00f3w „Skôrbu”,
\nok. 50 z Obrazcy<\/i>, 12 z ZdG, 6 z RozmKP, 4 z KdK, 3 z Pow itd. Wyj\u0105tkowo
\nwszak\u017ce niekt\u00f3re z nich pojawiaj\u0105 si\u0119 w NKP z innych \u017ar\u00f3de\u0142 kaszubskich,
\nmianowicie z artyku\u0142u W\u00f3jcickiego, z N\u00f3rcyka<\/i> Derdowskiego i s\u0142ownika
\nRamu\u0142ta, najwi\u0119cej jednak (ok. 20) z Roppla[27]<\/a>,
\nnp. A-b ab<\/i>, chleba knap<\/i>; I-b ib<\/i>, ni ma rib<\/i>; J-b
\njb<\/i>, chleba<\/i>, knip<\/i> S I 11 (por. NKP I 3); Kiej g\u0142owa boli<\/i>,
\ntrzeba spac<\/i>, a kiej \u017c\u00f3t boli<\/i>, tej trzeba srac<\/i> S I 7, NKP I
\n645; Z ni\u0105 je dobrze g\u00f3wno dzelëc<\/i> S II 17, NKP I 534; Ma jesma w taki
\nwsy<\/i>, dze nie trzeba wodë pic<\/i> (we Gd\u00f3nsku<\/i>) S I 6 (por.
\nNKP I 608); G\u0142owa sëwieje<\/i>, a rzëc szôleje<\/i> S I 9, NKP I 644; On
\nje w niebie<\/i>, dze kot s\u0119 wësrô\u0142 ë nog\u0105 grzebie<\/i> S II 21, NKP II 589; Nie
\nmadôj z ogni\u0119<\/i>, bo s\u0119 uszczisz<\/i> S I 6, NKP II 694; Chto pirdzy<\/i>,
\nten zdrowié cwierdzy<\/i>, a chto bzdzy<\/i>, ten do djôb\u0142a zdrzi<\/i> S I
\n9, NKP I 229; On s\u0119 wësrô\u0142<\/i>, a rzëcë nie zamk\u0142<\/i> S I 2, NKP III 292;
\nChto od strachu umiérô<\/i>, temu pirdzele zwoni\u0105<\/i> S II 21, NKP III
\n326; Chto szczi<\/i>, a nie piardnie<\/i>, to tak jak wieselé bez muzyki
\n<\/i>S II 20, NKP III 375; Chto pozdze przëchodzy<\/i>, s\u00f3m sobie szkodzy<\/i> S
\nI 13, NKP I 283; Mie s\u0119 sni\u0142o<\/i>, \u017ce cë w rzëcy gni\u0142o<\/i> S I 11, NKP
\nIII 463; Chto s\u0119 w dr\u0119k miészô<\/i>, teho swinie zjedz\u0105<\/i> S I 16, NKP
\nIII 463; Jak të mie<\/i>, tak jô tobie<\/i> Obr 19 (por. NKP III 554); Wszë
\njeho do stawu zawlek\u0105<\/i> S I 15, NKP III 642; Co za wiele<\/i>, to
\nniezdrowo<\/i> Obr 20, NKP III 671; Chto wierzi w gus\u0142a<\/i>, temu rzëc
\nusch\u0142a<\/i> S I 9, NKP III 679; \u017bebë wilk za g\u00f3r\u0105 nie srô\u0142<\/i>, to bë dali
\nucek\u0142<\/i> S I 9, NKP I 609; Ko\u017cdi \u017bid sw\u00f3j towôr chwôli<\/i> Obr 15, NKP III
\n981. Po\u0142owa z nich to tzw. wulgaryzmy lub przys\u0142owia zawieraj\u0105ce wyrazy
\nwulgarne, wobec czego nie uwzgl\u0119dni\u0142 ich ju\u017c Adalberg, a jak si\u0119 powiedzia\u0142o
\nwy\u017cej, Redakcja NKP na nowo nie ekscerpowa\u0142a tekst\u00f3w Ceynowy, nigdzie tego nie
\no\u015bwiadczaj\u0105c. Dlaczego jednak „przyw\u0142aszczy\u0142” je sobie Roppel, korespondent
\nterenowy NKP, znaj\u0105cy dorobek Ceynowy.<\/p>\n
\npierwszych dwu numer\u00f3w „Skôrbu” nie uj\u0119tych w NKP i Ad jest w sumie ok. 35, np.
\nM\u0105drze gadac<\/i>, a w tink\u0119 srac<\/i> S II 25 (por. Sy V 352); Twoje gôdanié<\/i>,
\na psé sranié<\/i> S I 5 (por. NKP I 591); Mia<\/i>, da ë jesz otrzima<\/i> S
\nII 23; M\u00f3j nos z g\u0142owë ros\u0142<\/i>, a tw\u00f3j nie taki<\/i>, bo ros\u0142 z psé
\nsraki<\/i> S II 25; Nie chwatôj swinie za og\u00f3n<\/i>, bo c\u0119 osrô<\/i> S I 12;
\nJak chto papô<\/i>, tak té\u017c kakô<\/i> S I 5 (por. NKP II 817); To lëchi
\nptôch<\/i>, co w swoje gniôzdo srô<\/i> S I 4 (NKP II 1152) itp.<\/p>\n
\nidiom\u00f3w, np. Lepi bëc dobrim ch\u0142op\u0119<\/i>, jak lëchim pop\u0119<\/i> S I 10 (por.
\nNKP I 269). Wymieni\u0119 tutaj tylko te, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 u Adalberga, nie
\ntrafiaj\u0105c natomiast do NKP: Ko\u017cdi muszi lëdac<\/i>, co na nieho P\u00f3n B\u00f3g
\nw\u0142o\u017cé\u0142<\/i> S II 20, Ad 34[28]<\/a>;
\nDajle djôb\u0142u pok\u00f3j!<\/i> S I 12, Ad 92; Od grôli do srôli<\/i> S I 10, Ad
\n158; Rëchli strzod\u0119 swini opasesz<\/i>, jak dwoje lëdzy<\/i>, co s\u0119
\nkochaj\u0105<\/i> S II 23, Ad 212; Chto mô\u0142i podarënk barzo chwôli<\/i>, ten
\nwikszého \u017c\u0105dô<\/i> S II 18, Ad 412; Prôwd\u0105 s\u0119 nie najész<\/i>, a \u0142\u017c\u0105 s\u0119 nie
\nud\u0142ôwisz<\/i> S II 24, Ad 434.<\/p>\n
\nnieekscerpowaniem na nowo pism Ceynowy; 2. „zagubieniem” pewnych materia\u0142\u00f3w w
\ntrakcie rozpisywania Adalberga, w kt\u00f3rym usprawiedliwione jest tylko pomini\u0119cie
\ntzw. wulgaryzm\u00f3w, odrzucane programowo. Inne niedostatki mo\u017cna by t\u0142umaczy\u0107
\ntym, i\u017c Adalberg niekt\u00f3rych frazeologizm\u00f3w zupe\u0142nie nie rozumia\u0142, np. Pod
\nkim glëna?<\/i> S I 14 (por.: Tobie glëna nie chce z szëflë spadn\u0105c<\/i> – o
\nleniwym NKP I 629 z Roppla), ale przecie\u017c tak samo nie zrozumia\u0142e jest chyba: Szkoda<\/i>,
\nszkoda<\/i>, \u017ce ji tatk z nënk\u0105 miészk\u00f3w nie dalë<\/i> S II 24 (Ad i NKP III
\n510). By\u0107 mo\u017ce, i\u017c nie przypisywa\u0142 niekt\u00f3rym faktom statusu sta\u0142ych po\u0142\u0105cze\u0144
\nwyrazowych, np. Szërë<\/i>, mëszë w k\u0105t<\/i>… S II 22 (por.
\nprzy\u015bpiewk\u0119 Sy V 307), ale uj\u0105\u0142 z kolei np. Të s\u0119 nie potrzebujesz o mi\u0119
\nbojec<\/i>, le s\u00f3m o s\u0119<\/i> S I 15, NKP I 49 (por. o p\u0142acz\u0105cych niewiastach
\njerozolimskich?); Choroba mieszkô w smiecach<\/i> S I 4, NKP I 286 itp.
\nwierzenia czy przes\u0105dy, o czym by\u0142a ju\u017c mowa.<\/p>\nPrzys\u0142owia Ceynowy w pracach paremiologicznych<\/a><\/h3>\n
\nkilka oryginalnych przys\u0142\u00f3w odnotowanych przez Ceynow\u0119 znalaz\u0142o si\u0119 „pod lup\u0105”
\nwybitnych polskich paremiolog\u00f3w. A.Brückner[29]<\/a>
\nzajmowa\u0142 si\u0119 przys\u0142owiami: Jak s\u0119 Pioter do dworë dostô\u0142<\/i>, Lëter s\u0119 z
\nnieho zrobie\u0142<\/i> S I 21, NKP II 934 i Polskô bë\u0142a nieb\u0119 szlachce<\/i>,
\ncziszcz\u0119 mieszczan\u00f3m<\/i>, piek\u0142\u0119 ch\u0142opom<\/i>, a raj\u0119 \u017bëd\u00f3m<\/i> S II 20,
\nNKP II 1007. J.S. Bystro\u0144[30]<\/a>
\nanalizowa\u0142 przys\u0142owia: Krôd\u0142 brat<\/i>, wisy z\u0142odzéj<\/i> S II 24, NKP II
\n191, gdzie niem. Stiehlt mein Vater<\/i>, so hängt ein Dieb<\/i>; Ost –
\nrëbacki tr\u00f3st<\/i> S II 23, NKP II 748. Najwi\u0119cej zinterpretowa\u0142 ich J.
\nKrzy\u017canowski (zob. MG): Gzyka jeho uk\u0105së\u0142a<\/i> MG I 256; Kiej P\u00f3n B\u00f3g przëpuscy<\/i>,
\nto ë z kija spuscy<\/i>, rzecze \u017bid<\/i> MG I 109; To s\u0105 powrozë! rzek\u0142 kot
\nna kiô\u0142bôsë w kominie<\/i> MG II 39-41; Co të przede mn\u0105 wod\u0119 m\u0105cysz<\/i> MG
\nII 143; Chto o niebo nie stoji<\/i>, ten s\u0119 piek\u0142a nie boji<\/i> MG II
\n181-185; On drë\u017ci jak lëstë na osce<\/i> MG II 233; Polskô bë\u0142a nieb\u0119
\nszlachce<\/i>… MG II 329-332; Stôri panski pies<\/i>, k\u00f3\u0144 ë ekon\u00f3m – to
\nwszëtko jedno<\/i> MG II 283; Po Tomku nic ni ma<\/i> MG III 134-135. <\/p>\n
\notrzymanych drog\u0105 po\u015bredni\u0105 od Ceynowy, opublikowa\u0142 W\u00f3jcicki, komentuj\u0105c je
\ndo\u015b\u0107 szeroko i oceniaj\u0105c globalnie t\u0119 sfer\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci Kaszub\u00f3w. Pami\u0119ta\u0107
\ntrzeba, i\u017c rzecz ta ukaza\u0142a si\u0119 w okresie wzmo\u017conych bada\u0144 nad kaszubszczyzn\u0105,
\nw kt\u00f3rych uczestniczy\u0142 r\u00f3wnie\u017c Ceynowa, stoj\u0105cy na stanowisku jej odr\u0119bno\u015bci.
\nW\u00f3jcicki wydaje si\u0119 by\u0107 wyra\u017anie tym podenerwowany, wobec czego wychodz\u0105c od
\nzdania Prejsa, o\u015bwiadcza, \u017ce jest to narzecze polskie, „ma\u0142y odcie\u0144 narzecza
\nmazowieckiego”, co potwierdza te\u017c, jego zdaniem, \u00f3w zbiorek przys\u0142\u00f3w. St\u0105d te\u017c
\nzdecydowanie negatywna jego ocena, kt\u00f3r\u0105 niech tu potwierdzaj\u0105 cytaty: 1.
\n„Ubogi jest \u015bwiat wyobra\u017ani Kaszub\u00f3w i ubogo te\u017c w przys\u0142owiach wygl\u0105da”; 2.
\n„Nie masz tu ani or\u0142\u00f3w k\u0105pi\u0105cych si\u0119 w chmurach, ani soko\u0142\u00f3w ni rarog\u00f3w; nie
\nmasz dzik\u00f3w, nied\u017awiedzi, rysi\u00f3w ni \u017cubr\u00f3w”; 3. „Z przys\u0142\u00f3w Kaszub\u00f3w ukazuje
\nsi\u0119 ich \u017cywot rolniczy, cichy, spokojny. Oko Kaszuby daléj nie si\u0119ga jak w
\npole, na miedz\u0119 w\u0142asn\u0105”[31]<\/a>;
\n4. „Przys\u0142owia polskie historyczne i podaniowe przesz\u0142y do Kaszub\u00f3w, a ci je
\nprzyj\u0119li i powtarzaj\u0105, cho\u0107 obcy im jest ich pocz\u0105tek”, co zilustrowa\u0142 przys\u0142. Gorszô
\nsprawa jak w Oseku<\/i> i Zarobie\u0142 jak Zab\u0142ocki na mëdle<\/i>[32]<\/a>. Te niewywa\u017cone i w du\u017cej
\nmierze niesprawiedliwe opinie charakteryzuj\u0105 raczej ich autora ni\u017c Kaszub\u00f3w i
\nich przys\u0142owia. Jak\u017ce mo\u017cna mie\u0107 pretensje o to, \u017ce pokazuj\u0105 one spokojny \u017cywot
\nrolniczy i domaga\u0107 si\u0119, by opiewa\u0142y or\u0142y, soko\u0142y, rarogi. Je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce
\ncho\u0107by w cz\u0119\u015bci prawdziwe jest ostatnie zdanie, to W\u00f3jcicki nie zorientowa\u0142
\nsi\u0119, \u017ce krytykuje r\u00f3wnie\u017c przys\u0142owia Polak\u00f3w, z kt\u00f3rymi kaszubskie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 –
\njego te\u017c zdaniem – w spos\u00f3b tak oczywisty. Czy\u017cby w swej z\u0142o\u015bliwo\u015bci \u00f3w
\nparemiolog zapomnia\u0142, ile to narod\u00f3w za innymi jak za pani\u0105 matk\u0105 pacierz powtarza
\nprzys\u0142owia, kt\u00f3rych pocz\u0105tk\u00f3w nie znaj\u0105?<\/p>\nPrzypuszczalne pra\u017ar\u00f3d\u0142a materia\u0142\u00f3w Ceynowy<\/a><\/h3>\n
\nrodzaju mog\u0105 by\u0107 zupe\u0142nie anachroniczne, ale warto cho\u0107 chwil\u0119 zastanowi\u0107 si\u0119
\nnad oryginalno\u015bci\u0105 b\u0105d\u017a na\u015bladownictwem, mo\u017ce wr\u0119cz zapo\u017cyczaniem si\u0119 Ceynowy u
\ninnych.<\/p>\n
\nNKP ok. 150 to jednostki frazeologiczne poza Kaszubami nie notowane, a ok. 50
\nto osobliwe kaszubskie odmianki przys\u0142\u00f3w znanych z innych region\u00f3w Polski b\u0105d\u017a
\nze \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych; dalszych 50 oryginalnych lub swoistych wariant\u00f3w
\nznale\u017a\u0107 mo\u017cna w\u015br\u00f3d owych prawie 160 idiom\u00f3w nie utrwalonych w Ad i NKP. Podane
\nliczby odnosz\u0105 si\u0119 do ok. 800 niew\u0105tpliwych przys\u0142\u00f3w w zbiorach Ceynowy. Gdy
\nchodzi o pozosta\u0142e ok. 830 wyra\u017cen i zwrot\u00f3w, oryginalny chrakter ma ok. 180
\njednostek. Dawa\u0142oby to \u0142\u0105cznie ok. 430 idiom\u00f3w kaszubskich w w\u0105skim rozumieniu.
\nLiczba ta nabiera wi\u0119kszej wymowy, kiedy zestawi si\u0119 j\u0105 na przyk\u0142ad z 88 (na
\n1772 w og\u00f3le) specyficznymi frazeologizmami w gwarach malborskich
\nto\u017csame lub zbie\u017cne z og\u00f3lnopolskimi (literackimi, potocznymi i historycznymi):
\nw grupie wyra\u017ce\u0144 i zwrot\u00f3w ok. 560, w grupie za\u015b przys\u0142\u00f3w ok. 200. Dodam, i\u017c
\nidentycznych b\u0105d\u017a podobnych z innymi gwarami jest u Ceynowy ok. 90 wyra\u017ce\u0144 i
\nzrot\u00f3w oraz ok. 170 przys\u0142\u00f3w. Pami\u0119ta\u0107 wszak\u017ce nale\u017cy o znacznej p\u0142ynno\u015bci tego
\nrodzaju kwalifikacji, gdy\u017c na przyk\u0142ad niekt\u00f3re idiomy kaszubskie r\u00f3wne polskim
\nhistorycznym w\u0142a\u015bciwe s\u0105 te\u017c niekt\u00f3rym gwarom, te bowiem tak\u017ce w sferze
\nfrazeologii lepiej przechowuj\u0105 archaizmy, a ponadto zaliczenie do takiej lub
\ninnej grupy zawsze zale\u017cy od kompletno\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 por\u00f3wnawczych, kt\u00f3rych
\nprzecie\u017c nie wyczerpuje nawet NKP.<\/p>\n
\nCeynowa wszystkie te fakty zna\u0142 z osobistych do\u015bwiadcze\u0144 j\u0119zykowych czy z
\nbezpo\u015bredniej eksploracji terenowej (b\u0105d\u017a pods\u0142uchu), a mo\u017ce korzysta\u0142 te\u017c z
\njakich\u015b wcze\u015bniejszych zbior\u00f3w przys\u0142\u00f3w. Pami\u0119ta\u0107 r\u00f3wnie\u017c trzeba, \u017ce jego
\nfrazeologizmy r\u00f3wne og\u00f3lnopolskim mog\u0142y by\u0107 i s\u0105 na Kaszubach znane, co
\npotwierdzaj\u0105 zbiory Sychty. Je\u015bli dialekty s\u0105 bardziej zachowawcze od j\u0119zyka
\nog\u00f3lnego we wszystkich podsystemach, tak\u017ce leksykalnym, do kt\u00f3rego nale\u017cy
\nfrazeologia, to szczeg\u00f3lnie musi si\u0119 to objawia\u0107 w przys\u0142owiach i porzekad\u0142ach,
\nwyrastaj\u0105cych bezpo\u015brednio z ludowej bajki, facecji, anegdoty, pie\u015bni, wierze\u0144,
\nprzes\u0105d\u00f3w itd., wobec tego ich obecno\u015b\u0107 w kaszubszczy\u017anie przy jednoczesnym
\nbraku w og\u00f3lnej polszczy\u017anie nie mo\u017ce zbytnio dziwi\u0107. M\u00f3g\u0142 zatem s\u0142ysze\u0107 je
\nCeynowa w rodzinnym dialekcie lub na Kociewiu, gdzie \u017cy\u0142 prawie 30 lat.<\/p>\n
\nkorzystania przez Ceynow\u0119 z jakich\u015b wcze\u015bniejszych \u017ar\u00f3de\u0142, cho\u0107 nie jestem w
\nstanie obecnie tej kwestii dostatecznie wyja\u015bni\u0107. Niewiele nam dzi\u015b wiadomo na
\ntemat jego lektur (zob. cyt. w pismach) czy zasob\u00f3w jego prywatnej
\nbiblioteczki, a to mog\u0142oby o\u015bwietli\u0107 niejedn\u0105 spraw\u0119. Chc\u0105c jednak to
\nzagadnienie nieco przybli\u017cy\u0107, przypomn\u0119, \u017ce ok. 300 przys\u0142\u00f3w czy porzekade\u0142 w
\njego materia\u0142ach znajduje potwierdzenie u Sychty, przy czym s\u0105 w\u015br\u00f3d nich fakty
\nzupe\u0142nie oryginalnie kaszubskie jak i to\u017csame z og\u00f3lnopolskimi. Ponadto wa\u017cne
\njest dla tych rozwa\u017ca\u0144 u\u015bwiadomienie sobie faktu opublikowania ok. 500 idiom\u00f3w
\nju\u017c w 1852 r., powt\u00f3rzonych potem niemal w ca\u0142o\u015bci w 1866 r., niekiedy jednak
\njako jednostki wariantowe wobec tych z 1852 r. Dla frazeologizm\u00f3w w „Skôrbie”
\nnowych wobec tych w „Obrazcy” rzecz si\u0119 nieco komplikuje, poniewa\u017c mi\u0119dzy 1852
\ni 1866 r. ukaza\u0142y si\u0119 drukiem m.in. takie prace, jak Czelakowskiego,
\n\u0141yskowskiego i Frischbiera[34]<\/a>,
\na Ceynowa – jak si\u0119 wydaje – w\u0142a\u015bnie w\u00f3wczas w pe\u0142ni u\u015bwiadomi\u0142 sobie w\u0142asne na
\nniwie kaszubskiej zadania.<\/p>\n
\nwyzyska\u0107 materia\u0142y kr\u00f3lewieckiego etnografa i folklorysty Frischbiera, kt\u00f3ry w
\ndwu wydaniach (1865 i 1876 r.) swojego s\u0142ownika og\u0142osi\u0142 ok. 150 przys\u0142\u00f3w
\nmazurskich[35]<\/a>.
\nPoza tym niekt\u00f3re identyczne lub bardzo bliskie przys\u0142owia wyst\u0119puj\u0105ce u nich
\nobu Ceynowa wydrukowa\u0142 wcze\u015bniej<\/u>, np. Nie dô\u0142 P\u00f3n B\u00f3g swini rog\u00f3w<\/i> Obr
\n11, S I 6; Czeho oczë nie widz\u0105<\/i>, o to serce nie boli<\/i> Obr 13 (por.
\nz Frischbiera w NKP II 710, wobec Co oczë nie widz\u0105<\/i>, teho sërcë nie
\nje \u017côl<\/i> S I 7 w NKP II 710); Ks\u0119\u017cé oczë<\/i>, wilczé gard\u0142o<\/i>, co
\nuzdrzi<\/i>, to bë ze\u017car\u0142o<\/i> Obr 7, S I 3 (por. NKP I 598); Ko\u017cdi \u017bid
\nsw\u00f3j towôr chwôli<\/i> Obr 15; Poki ks\u0105dz gdôcze<\/i>, ks\u0119dzstwo skôcze<\/i> Obr
\n16 obok …ksedzewô skôcze<\/i> S I 8; Czim wicy kota s\u0119 smucze<\/i>,
\ntim wëszi on ogon podnosy<\/i> Obr 18; Porwô\u0142 s\u0119 jak lew<\/i>, a zgin\u0105\u0142 jak
\nmucha<\/i> Obr 20 (por. Sy III 135, NKP II 1021); Co za wiele<\/i>, to
\nniezdrowo<\/i> Obr 20; Nie zwa\u017côj na smaki<\/i>, bële jes natkô\u0142 flaki<\/i> S
\nII 25 (por. Sy I 282) – lub jednocze\u015bnie<\/u> z Frischbierem, np. Chto
\nkarczm\u0119 minie<\/i>, nog\u0119 wëwinie<\/i> Pow 89 (por. NKP II 29). Dla ok. 50 w
\ngr\u0119 wchodz\u0105cych przyk\u0142ad\u00f3w wdzie\u0107 raczej nale\u017cy podobie\u0144stwa Kaszub i Mazur w
\ntej dziedzinie[36]<\/a>,
\na je\u015bli by ju\u017c przyjmowa\u0107 je za wyraz zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy folklorystami, to
\nraczej Frischbiera od Ceynowy, dopuszczaj\u0105c wszak\u017ce najpierw wsp\u00f3lne dla nich
\nobu \u017ar\u00f3d\u0142a wcze\u015bniejsze, np. Mrongowiusza dla Ni ma d\u00f3mku bez u\u0142\u00f3mku<\/i> S I
\n14 (por. Ka\u017cdy domek ma sw\u00f3j u\u0142omek<\/i> NKP I 468), a powiedzie\u0107 w tym
\nmomencie trzeba, i\u017c Frischbier w\u015br\u00f3d \u017ar\u00f3de\u0142 wymienia s\u0142ownik Mrongowiusza z
\n1835 r., z kt\u00f3rego pochodzi\u0107 mog\u0105 np. Lepiej dmucha\u0107<\/i>, ni\u017c chucha\u0107<\/i> (por.
\nNKP I 442) czy Byle przez gard\u0142o<\/i>, dupa nie zwierciad\u0142o<\/i> (por. NKP
\nI 598), cho\u0107 u Mrongowiusza jest: djabe\u0142 dupa nie zwierciad\u0142o<\/i>, byle
\nprzelaz\u0142o przez gard\u0142o<\/i>[37]<\/a>.<\/p>\n
\nwst\u0119pie – ma poza wyrazami i zwrotami tak\u017ce przys\u0142owia i powiedzonka
\nkaszubskie, pokrywaj\u0105ce si\u0119 nieraz z materia\u0142ami Ceynowy, np. To je gwësno
\njak amen w koscele<\/i> S I 15 (por. Sy I 4 i niem. so sicher wie das Amen in
\nder Kirche<\/i>; te\u017c w innych gwarach NKP I 16); Boga wzëwôj<\/i>, a r\u0119ce