Rozwi\u0105zanie skr\u00f3t\u00f3w<\/a><\/p>\n Pozosta\u0142a literatura W polskiej literaturze naukowej frazeologia Na gruncie polskim w\u0142a\u015bciwie dopiero Podkre\u015bli\u0107 w tym miejscu musz\u0119 tak\u017ce wielki Frazeologia kaszubska jest jedn\u0105 ze sfer – obok Moje badania okre\u015bli\u0107 maj\u0105 stosunek znanej Przy zestawianiu frazeologizm\u00f3w jakiejkolwiek 1. fonetyczne<\/b>, np. kasz. cygn\u0105c za jãzëk<\/i> 2. s\u0142ownikowe<\/b> typu: kasz. ani za dëtka<\/i> 3. fleksyjne, np. kasz. dostac po nosu<\/i> 4. s\u0142owotw\u00f3rcze, np. biô\u0142i jak go\u0142\u0105bk<\/i> = 5. sk\u0142adniowe, np. kasz. bëc doma<\/i> = Frazeologizm, inaczej zwi\u0105zek frazeologiczny Niech t\u0119 skomplikowan\u0105 problematyk\u0119 zilustruj\u0105 Inwariant A<\/u>: chtos kuchôrz wlôz\u0142 w mléko<\/i> (Kamienica Szl., St\u0119\u017cyca) Sy II 288; por. tu: ksi\u0105dz wlaz\u0142 w mleko<\/i> préder<\/i> (= pastor) wlôz\u0142 krôwc wlôz\u0142 w obiôd<\/i> ‘o przesolonym obiedzie’ (Ko\u015bcierskie i Kociewie) Sy II 240, nieboszczëca wlaz\u0142a<\/i> (Zabory i Bory) Sy III 228 – skr\u00f3cone z *nieboszczëca wlaz\u0142a w mléko<\/i>, bia\u0142ka sobie fartuch przépôlë\u0142a<\/i> (Pomieczyno, \u0141ebno) Sy I 100 i – bez lokalizacji – Sy I 279, co mo\u017ce ch\u0142op rãkawicã wrzucy\u0142 w grôp <\/i>(\/w mléko<\/i>) (B\u0119dargowo i okolica) Sy IV 303, mo\u017ce z pierwotnego: kot wlôz\u0142 w strawã i jã przëprawi\u0142<\/i> (pn-zach) Sy II 218 i skr\u00f3cone: kot wlôz\u0142 w strawã<\/i> Uwagi: Ta struktura jest og\u00f3lnokaszubska, Inwariant B<\/u>: lës<\/i> w strawie lës og\u00f3nem zamieszô\u0142<\/i> (Przodkowo, Kielno, St\u0119\u017cyca, Kamienica Szl.) Sy II 356;<\/p>\n lës og\u00f3nã zami\u00f3t\u0142<\/i> (dzys tu u nas<\/i>) lës z czerwonym Uwagi: Jest to struktura nowa, wyra\u017anie w Inwariant C<\/u>: ks\u0105dz<\/i> pop<\/i> (= pastor) przejé\u017cd\u017cô\u0142<\/i> organista przëjachô\u0142<\/i> (Przetoczyno, \u0141ebno) Sy III 336;<\/p>\n piekôrz przëjachô\u0142<\/i> ks\u0105dz jedze<\/i> ‘kipi’ Oto kilka wariant\u00f3w rozszerzonych:<\/p>\n pop<\/i> (przë<\/i>)jachô\u0142 ksydz przëjachô\u0142 i brod\u0105 zamieszô\u0142 w ks\u0105dz jachô\u0142 bez wies<\/i> (Tuszkowy) Sy II 282;<\/p>\n préder zawitô\u0142 do waju<\/i> (pn) Sy II 242.<\/p>\n Na koniec dwa warianty rozszerzone i pop skropi\u0142 krëpë<\/i> predich b\u00f3të ostawi\u0142<\/i> (Zabory) IV 166, zak\u0142ada\u0107 bowiem mo\u017cna pierwotne: *pop przëjachô\u0142 i<\/i>…<\/p>\n<\/p>\n Fakty z grupy C przez tak zbudowane s\u0142owne Typ A posiada najszerszy zasi\u0119g, typ C jest Kwesti\u0119 inwariantu i wariant\u00f3w, a r\u00f3wnocze\u015bnie I og\u00f3lnokaszubskie: 1. r\u00f3wne literackim<\/u>: II p\u00f3\u0142nocnokaszubskie: 1. nalôc so w kodrë<\/i> III p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d i okolice Pucka: kupic IV p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d (zach\u00f3d Puckiego i V p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d i centrum: nos sobie oblôc VI \u015brodkowy zach\u00f3d: na\u017cgac sã w szterë rzëcë<\/i> VIII po\u0142udniowy wsch\u00f3d (Zabory): mniec kozã<\/i> Po\u0142udnie i centrum Kaszub wykazuje chyba Wiemy ju\u017c, co to jest frazeologia, Wspomn\u0119 te\u017c o zwi\u0105zkach frazeologicznych Od kilku dziesi\u0119cioleci znane i stosowane s\u0105 Drugiego podzia\u0142u dokonuje si\u0119 ze wzgl\u0119du na W kaszubszczy\u017anie pn-wsch., zw\u0142aszcza za\u015b na Szacuj\u0119, \u017ce z r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142, o kt\u00f3rych b\u0119dzie Mimo wzgl\u0119dno\u015bci tego rodzaju por\u00f3wna\u0144 powiem
\ndotycz\u0105ca kaszubskiej frazeologii<\/a><\/p>\n
\njest ci\u0105gle stosunkowo s\u0142abo opracowana, co odnosi si\u0119 tak do terminologii,
\npodstaw teoretycznych i naszej wiedzy o frazeologizmach w j\u0119zyku og\u00f3lnopolskim.
\nNajwi\u0119ksze osi\u0105gni\u0119cia na tym polu \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 dotychczas z nazwiskiem
\nS. Skorupki (1906-88), autora wielu prac z tej dziedziny, w tym m.in.
\ndwutomowego S\u0142ownika frazeologicznego j\u0119zyka polskiego<\/i> (zob. Skor
\ngniazdowych (w nich ponad 200 tys. jednostek), adresowanego do literat\u00f3w,
\ndziennikarzy, t\u0142umaczy, nauczycieli, a tak\u017ce stosowanych tutaj dwu klasyfikacji
\njednostek frazeologicznych. Dopiero ostatnie lata przynosz\u0105 w dziedzinie
\nfrazeologii sporo nowego, co dokumentuj\u0119 wskazaniem na nazwiska
\nD. Buttler, E. Kozarzewskiej i A.M. Lewickiego, autor\u00f3w licznych
\nprac og\u00f3lnoteoretycznych[2]<\/a>.
\nWszechstronniej po 1945 r. t\u0119 sfer\u0119 j\u0119zyka przebadali j\u0119zykoznawcy radzieccy,
\nkt\u00f3rzy nie stworzyli wszak\u017ce jeszcze du\u017cego s\u0142ownika frazeologicznego j\u0119zyka
\nrosyjskiego czy s\u0142ownik\u00f3w przek\u0142adowych. Oni te\u017c w ostatnich latach
\nintensywniej badaj\u0105 frazeologi\u0119 dialektaln\u0105[3]<\/a>,
\nale prace te pozostaj\u0105 przewa\u017cnie na etapie zbierackim, cho\u0107 og\u00f3lna praca
\nW.M. Mokijenki (S\u0142owia\u0144ska frazeologia<\/i>, Moskva 1980) dowodzi
\nogromnego zainteresowania t\u0105 frazeologi\u0105[4]<\/a>.<\/p>\n
\nH. G\u00f3rnowicz[5]<\/a>
\notworzy\u0142 badania nad frazeologi\u0105 gwarow\u0105, por\u00f3wnuj\u0105c frazeologi\u0119 gwar
\nmalborskich z og\u00f3ln\u0105, prezentuj\u0105c interesuj\u0105c\u0105 klasyfikacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 zreferuj\u0119 w
\njednym z kolejnych odcink\u00f3w[6]<\/a>,
\ni dochodz\u0105c do wniosku, \u017ce r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy gwar\u0105 a j\u0119zykiem og\u00f3lnym w zakresie
\nfrazeologii s\u0105 mniejsze ni\u017c w zakresie fonetyki, fleksji, s\u0142owotw\u00f3rstwa itd. W
\ngwarach malborskich ledwie 5 procent frazeologizm\u00f3w nie ma dok\u0142adnych
\nodpowiednik\u00f3w w polszczy\u017anie literackiej, czego wszak – zdaniem G\u00f3rnowicza –
\nnie nale\u017cy uog\u00f3lnia\u0107 na stosunki mi\u0119dzy gwarami a j\u0119zykiem literackim w og\u00f3le,
\njak przekonuje przejrzenie chocia\u017cby pod tym k\u0105tem S\u0142ownika gwar kaszubskich<\/i>
\nB. Sychty (zob. Sy). Encyklopedia wiedzy o j\u0119zyku polskim<\/i> (Wroc\u0142aw
\n1978, s. 91) podaje powy\u017cszy wska\u017anik procentowy, informuj\u0105c ponadto, \u017ce w
\nodniesieniu do wyraz\u00f3w wynosi on ok. 25 procent. Zobaczymy p\u00f3\u017aniej, i\u017c w
\nkaszubszczy\u017anie swoista frazeologia stanowi ok. 44 procent znanej w og\u00f3le, przy
\nczym pami\u0119ta\u0107 tu trzeba, \u017ce ten dialekt spo\u015br\u00f3d wszystkich z polskiego obszaru
\nj\u0119zykowego wykazuje najwi\u0119ksze odr\u0119bno\u015bci fonetyczne, morfologiczne i
\ns\u0142ownikowe.<\/p>\n
\nbrak nale\u017cycie zebranych i opracowanych materia\u0142\u00f3w gwarowych. Z przyjrzenia si\u0119
\nnowemu s\u0142ownikowi gwarowemu (zob. SGP) od strony zawarto\u015bci frazeologizm\u00f3w
\nrodz\u0105 si\u0119 s\u0105dy raczej pesymistyczne, nie ma bowiem zbyt rozbudowanej
\nfrazeologii w pra\u017ar\u00f3d\u0142ach do tego dzie\u0142a. Zbiory paremiograficzne (zob. NKP)
\npozostawiaj\u0105 w tym wzgl\u0119dzie wiele do \u017cyczenia, a to m.in. dlatego, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a
\ndialektalne (historyczne i wsp\u00f3\u0142czesne) nie s\u0105 wyra\u017anie wydzielone i nale\u017cycie
\nscharakteryzowane, na co zwr\u00f3c\u0119 uwag\u0119 w nast\u0119pnych odcinkach, analizuj\u0105c bogate
\nmateria\u0142y do badania frazeologii kaszubskiej, zw\u0142aszcza od po\u0142owy XIX w., tj.
\nod F. Ceynowy[7]<\/a>.<\/p>\n
\nsk\u0142adni – w dotychczasowych bogatych i maj\u0105cych d\u0142ug\u0105 histori\u0119 bada\u0144 nad
\nkaszubszczyzn\u0105 nie ruszanych. Ju\u017c pobie\u017cne nawet przyjrzenie si\u0119 jej wykazuje,
\n\u017ce jest ilo\u015bciowo imponuj\u0105ca i jako\u015bciowo niezwykle osobliwa, a zatem warto
\nprzyczyny jednego i drugiego spr\u00f3bowa\u0107 o\u015bwietli\u0107, aby i tym materia\u0142em wspiera\u0107
\nwnioski o ewentualnej odr\u0119bno\u015bci kaszubszczyzny, pog\u0142\u0119biaj\u0105c przez to s\u0105dy z
\nanalizy fakt\u00f3w fonetyczno-morfologicznych i leksykalnych.<\/p>\n
\nwsp\u00f3\u0142cze\u015bnie i ze \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych frazeologii kaszubskiej do
\nog\u00f3lnopolskiej literackiej – aktualnej czy dawnej – i potocznej oraz do innych
\ngwar z polskiego obszaru j\u0119zykowego, a nadto – marginalnie i uzupe\u0142niaj\u0105co – do
\ninnych j\u0119zyk\u00f3w zachodnios\u0142owia\u0144skich: czeskiego, s\u0142owackiego i j\u0119zyk\u00f3w
\n\u0142u\u017cyckich, ale zawsze oczywi\u015bcie tylko na tyle, na ile pozwalaj\u0105 dost\u0119pne mi i
\nzgromadzone materia\u0142y. Najwi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119ci\u0107 chc\u0119 wyodr\u0119bnionej metod\u0105
\npor\u00f3wnawcz\u0105 idiomatyce kaszubskiej w w\u0105skim rozumieniu, a wi\u0119c wyja\u015bnieniu jej
\ngenezy (np. folklor i historia, wierzenia i Biblia, j\u0119zyki obce i j\u0119zyk
\npolski), wype\u0142nianiu przez ni\u0105 okre\u015blonych p\u00f3l (zakres\u00f3w) znaczeniowych (por.
\ntutaj ni\u017cej o potrawach przypalonych), rozk\u0142adowi geograficznemu w samej mocno
\nprzecie\u017c pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem zdyferencjonowanej kaszubszczy\u017anie, a tak\u017ce
\nzbie\u017cno\u015bciom jej z innymi gwarami czy j\u0119zykami.<\/p>\n
\ngwary z og\u00f3lnonarodowymi czy z innych gwar pochodz\u0105cymi pomijam r\u00f3\u017cnice tkwi\u0105ce
\nw por\u00f3wnywanych dialektach czy j\u0119zykach niezale\u017cnie od frazeologii, a zatem nie
\nmaj\u0105 znaczenia r\u00f3\u017cnice:<\/p>\n
\n= lit. ci\u0105gn\u0105\u0107 za j\u0119zyk<\/i>; kasz. zrobic wi\u0144c<\/i> a) ‘skosi\u0107 zbo\u017ce,
\nzwi\u0105za\u0107 w snopy i ustawi\u0107 w sztygi’; b) ‘uko\u0144czy\u0107 jak\u0105kolwiek robot\u0119’ = koc.
\nzrobi\u0107 wianiec<\/i> Sy VI 158; kasz. cëchim pãkim<\/i> (Zabory) = koc. cichim
\npacham<\/i> = borow. cichim pachem<\/i> = che\u0142m. cichim p\u0105chem<\/i> = lubaw.
\ncichim pichem<\/i> Sy IV 40 wobec lit. z cicha p\u0119k<\/i>; s\u0105 to wszystko
\nfakty identyczne, przy czym zwr\u00f3ci\u0107 mo\u017cna uwag\u0119 na lepsze zachowanie si\u0119
\nokre\u015blonych w\u0142a\u015bciwo\u015bci wymawianiowych we frazeologii, zw\u0142aszcza w gwarach, np.
\nra<\/i>– ³ re<\/i>–
\nw kasz. miec dëszã na remieniu<\/i>;<\/p>\n
\n(= grosz) = lit. ani za grosz<\/i>; jic jak po rëklënie<\/i> (= gruda) =
\nlit. i\u015b\u0107 jak po grudzie<\/i>; strzec jak jab\u0142uszko w g\u0142owie<\/i> Lor I 293
\n= lit. strzec jak oka w g\u0142owie<\/i>; biegac jak sôre\u0144<\/i> Ram 8 = lit biec
\njak jele\u0144<\/i>; pro\u017cny jak pies<\/i> CeyObr 20 = lit. g\u0142odny jak pies<\/i>;
\nkasz. w piekle jôrmark<\/i> ‘pada deszcz i r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwieci s\u0142o\u0144ce’
\n(Zabory) = koc. w piekle kerma\u017c<\/i> Sy IV 247 = ciesz. w piekle kiermasz<\/i>
\n(Ond) NKP I 505, II 641; wymieniaj\u0105 si\u0119 w nich sk\u0142adniki wyrazowe znaczeniowo
\nidentyczne lub bardzo bliskie, a zauwa\u017cy\u0107 mo\u017cna, \u017ce te cz\u0119ste r\u00f3\u017cnice
\nutrudniaj\u0105 szybk\u0105 identyfikacj\u0119 por\u00f3wnywanych fakt\u00f3w, co jeszcze trudniejsze
\njest w\u00f3wczas, gdy pewne wyrazy wyst\u0119puj\u0105 wy\u0142\u0105cznie we frazeologizmach, co
\ndotyczy m.in. archaizm\u00f3w i neologizm\u00f3w. Tego rodzaju r\u00f3\u017cnice wyst\u0119puj\u0105 tak\u017ce w
\nobr\u0119bie wy\u0142\u0105cznie kaszubskich idiom\u00f3w, np. chodzëc w \u017ca\u0142obie<\/i> wobec chodzëc
\nw trurze<\/i> (Puckie) Sy VII 328; miec pod czôpk\u0105<\/i> (pd, \u015br) wobec miec
\npod muc\u0105<\/i> (pn);<\/p>\n
\n= lit. dostac po nosie<\/i>; gadac jak z n\u00f3t\u00f3w<\/i> = lit. gada\u0107 jak z
\nnut<\/i>; koszta s\u0105dowé<\/i> = lit. koszty s\u0105dowe<\/i>; miec wicy szczescégo
\njak rozëmu<\/i> Sy V 237 = lit. mie\u0107 wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia ni\u017c rozumu<\/i>; poza
\nr\u00f3\u017cnicami dialektalnymi ujawniaj\u0105 si\u0119 tutaj r\u00f3\u017cnice natury chronologicznej,
\ncho\u0107 archaizmy fleksyjne wyst\u0119puj\u0105 przewa\u017cnie w faktach gwarowych;<\/p>\n
\nlit. bia\u0142y jak go\u0142\u0105b<\/i>; za ni\u017c\u00f3dné skarbë<\/i> = lit. za \u017cadne skarby<\/i>;
\npsowô pogoda<\/i> = lit. psia pogoda<\/i>; wrzeszczec jak potãpiélc<\/i>
\nSy IV 148 = lit. krzycze\u0107 jak pot\u0119pieniec<\/i>; ze\u0144c na bezdro\u017cëszcza<\/i>
\n(Odargowo, \u017barnowiec, Lubkowo) Sy VII 12 = lit. zej\u015b\u0107 na bezdro\u017ca<\/i>;
\ncz\u0119sto w jednym z por\u00f3wnywanych system\u00f3w nie istnieje w og\u00f3le dany wyraz, np. w
\nkaszubszczy\u017anie go\u0142\u0105b<\/i> czy pot\u0119pieniec<\/i>;<\/p>\n
\nlit. by\u0107 w domu<\/i>; od sédem bolescy<\/i> (Zabory) Sy II 205 pod kopëczôrz
\n= lit. od siedmiu bole\u015bci<\/i>; bojec sã w\u0142ôsné cénié<\/i> = lit. ba\u0107
\nsi\u0119 w\u0142asnego cienia<\/i>; dostac brzëch<\/i> ‘zaj\u015b\u0107 w ci\u0105\u017c\u0119’ Sy I 77 = pot. dosta\u0107
\nbrzucha<\/i>; utrzec komu nos<\/i> = lit. utrze\u0107 komu nosa<\/i>; kasz.
\ntrzej pokracë<\/i> (pd) = koc. trzi pokraki<\/i> (tj. \u015bwi\u0119ci z\u0142odzieje<\/i>,
\nmianowicie Pankracy, Serwacy i Bonifacy) Sy V 401; r\u00f3\u017cnice te uwzgl\u0119dni\u0107 nale\u017cy
\nprzy wydzielaniu wariant\u00f3w, np. war. robic m\u0105dré minë<\/i> Lor I 530 wobec
\nlit. robi\u0107 m\u0105dr\u0105 min\u0119<\/i> przez skrzy\u017cowanie z (stroi\u0107<\/i>) powa\u017cne
\nminy<\/i>, ale identyczne s\u0105 kasz. morskô choroba<\/i> Sy III 113 i lit. choroba
\nmorska<\/i>, poniewa\u017c w kaszubszczy\u017anie przewa\u017ca szyk przymiotnik + rzeczownik;
\nze wzgl\u0119du na szyk wariantowe s\u0105: kasz. \u0142zë sã kulaj\u0105 jak groch<\/i> Sy I
\n364, II 132, III 31 i lit. \u0142zy jak groch p\u0142yn\u0105<\/i> Skor I 413.<\/p>\n
\nto utarte, powtarzane w tym samym lub prawie tym samym kszta\u0142cie (brzmieniu),
\nznaczeniu czy sk\u0142adzie po\u0142\u0105czenie wyrazowe, reprodukowane przez u\u017cytkownik\u00f3w z
\npami\u0119ci, czyli tak samo jak wyraz. Istnieje on jednak w mowie (czy tek\u015bcie) w
\npostaci r\u00f3\u017cnych, nieraz do\u015b\u0107 licznych wariant\u00f3w, np. marchiew skrobac<\/i> (strugac<\/i>)
\nSy III 50, V 321, cëbulã skubac<\/i> (pn) Sy V 67 i skrobac piotrëszkã<\/i> Sy
\nIV 287, V 321 = lit. przestarz. skroba\u0107 pietruszk\u0119<\/i> ‘o dziewczynie: nie
\nmie\u0107 powodzenia na zabawie’ Skor II 130. Poza wsp\u00f3ln\u0105 budow\u0105 i zbli\u017conym
\nsk\u0142adem wyrazowym \u0142\u0105czy je znaczenie, podczas gdy odr\u0119bnymi frazeologizmami s\u0105
\nznaczeniowo r\u00f3\u017cne kasz. wcygn\u0105c pãpk<\/i> ‘schudn\u0105\u0107’ (pn) i koc. wcz\u0105gnécz
\np\u0105pek<\/i> ‘przebudzi\u0107 si\u0119’ Sy VII 211. To w\u0142a\u015bnie gwarowy materia\u0142
\nfrazeologiczny, kiedy si\u0119 go ze sob\u0105 zestawi i do\u0144 do\u0142\u0105czy jeszcze og\u00f3lnopolski
\n(wsp\u00f3\u0142czesny i historyczny), ka\u017ce sprowadza\u0107 okre\u015blone jednostki
\nfrazeologiczne, ukazuj\u0105ce w tym zestawieniu wielk\u0105 zmienno\u015b\u0107 i p\u0142ynno\u015b\u0107, do
\njakiego\u015b wsp\u00f3lnego modelu. Model ten nie ma by\u0107 wcale abstrakcyjny, gdy\u017c
\nwybiera\u0107 si\u0119 na niego z owego zbioru powinno najbardziej typowy (m.in. dla
\ndawno\u015bci, cz\u0119sto\u015bci i zakresu – geograficznego i stylistycznego – u\u017cycia) sta\u0142y
\nzwi\u0105zek wyrazowy, inne za\u015b z tego\u017c zbioru traktuj\u0105c jako jego warianty to\u017csame
\nlub bliskie strukturalnie, wykazuj\u0105ce zwykle wymian\u0119 komponent\u00f3w wyrazowych i
\nw\u0119\u017cszy zakres u\u017cycia. <\/p>\n
\ninteresuj\u0105ce frazeologizmy obs\u0142uguj\u0105ce pole znaczeniowe” ‘przypali\u0107 si\u0119 (o
\npotrawie)’. Kilkadziesi\u0105t r\u00f3\u017cnych fakt\u00f3w wype\u0142niaj\u0105cych to pole podzieli\u0142bym na
\nnast\u0119puj\u0105ce trzy grupy:<\/p>\n<\/p>\n
\nwlôz\u0142 w mléko<\/i> [i cos zrobi\u0142<\/i>]:<\/p>\n
\n(\u015bmietan\u0119<\/i>) z 1855 r. i nadto z Lubelskiego, ciesz. ksi\u0105dz do bárszczu
\nwláz<\/i> obok lubel. pop wlaz\u0142 w kasz\u0119<\/i> NKP II 231 i ma\u0142opol. sefc
\nwloz do kasy<\/i> Kos 58;<\/p>\n
\nw mléko<\/i> (pn) Sy VII 242; to pod wp\u0142ywem grupy C, gdzie zobacz: préder
\nzawitô\u0142 do waju<\/i> (pn) Sy VII 242;<\/p>\n
\nwykazuj\u0105ce wychodzenie poza omawiane pole, tj. nabieranie nowego znaczenia, co
\npod wp\u0142ywem etymologii ludowej, kt\u00f3ra wi\u0105\u017ce ten zwrot z kosztowaniem obiadu
\nprzez domokr\u0105\u017cnego krawca;<\/p>\n
\nco pod wp\u0142ywem grupy C;<\/p>\n
\npowsta\u0142o z pierwotnego: *bia\u0142ka wlaz\u0142a i sobie fartuch przëpôlë\u0142a<\/i>;<\/p>\n
\n*ch\u0142op wlôz\u0142 i rãkawicã wrzucy\u0142 w grôp<\/i>, do czego uprawnia:<\/p>\n
\n(Wierzchucino, Nadole) Sy V 174, przy czym cz\u0142on kot<\/i> pod wp\u0142ywem grupy
\nB, ale por. te\u017c: Musia\u0142 kota zabi\u0107<\/i> z 1856 r. i z Lubelskiego, „tzn.
\nmusia\u0142 z kota t\u0119 potraw\u0119 zrobi\u0107. O kucharzu, kt\u00f3remu nie uda\u0142 si\u0119 obiad” NKP II
\n168, a do krôwc<\/i> i ch\u0142op<\/i> por. fakty z frazeologii o g\u0119stej
\npotrawie, np. G\u00f3rol w kierpcach przeszed\u0142 po tej kaszy<\/i> NKP I 275 i kasz.
\nklep\u00f3wka<\/i> (= g\u0119sta potrawa), \u017ce po nié kot m\u00f3g\u0142 jic<\/i> (pn-zach) Sy
\nII 166.<\/p>\n
\nznana tak\u017ce u s\u0105siad\u00f3w (Kociewie, Bory) i na po\u0142udniu Polski, po\u015bwiadczona ju\u017c
\nw po\u0142. XIX w. Wydaje si\u0119, i\u017c ksi\u0105dz – podobnie jak kot – jest w jej sk\u0142adzie
\nwt\u00f3rny, gdy pierwotny jest raczej cz\u0142on nazywaj\u0105cy sporz\u0105dzaj\u0105cego potraw\u0119,
\nczyli kucharz<\/i>, bia\u0142ka<\/i> (nieboszczëca<\/i>). Cz\u0142on uj\u0119ty w nawias
\nkwadratowy r\u00f3wnie\u017c mo\u017ce by\u0107 wt\u00f3rny, z wp\u0142ywu grupy C.<\/p>\n<\/p>\n
\n[w strawie<\/i>] zamieszô\u0142<\/i> (\/zakr\u0105cy\u0142<\/i>, zami\u00f3t\u0142<\/i>):<\/p>\n
\n(\/zakr\u0105cy\u0142<\/i>) ‘o rzadkiej potrawie’ (Rab, Otal\u017cyno) Sy II 356 jako
\nskr\u00f3cone i wykazuj\u0105ce zmian\u0119 znaczeniow\u0105, gdy pierwotne znaczenie posiada
\nwarianty rozszerzone i zarazem skr\u00f3cone:<\/p>\n
\nog\u00f3nim przyjechô\u0142<\/i> (Przyjezierze Wdzydzkie) Sy II 356, ujawniaj\u0105cy wp\u0142yw
\ngrupy C, w zwi\u0105zku z kt\u00f3r\u0105 pozostaje zwrot miedwiedza prowadzëlë<\/i> Sy III
\n155 (bez lokalizacji).<\/p>\n
\nwyniku ewolucji grupy C, nadto pod wp\u0142ywem grupy A, a terenem jej
\nukszta\u0142towania pozostaje w\u0142a\u015bciwie zach\u00f3d Kartuskiego, gdzie zachowa\u0142 si\u0119 typ
\nA. Obj\u0105\u0142 on te\u017c po\u0142udnie Kaszub. Do cz\u0142onu lis<\/i> por. kasz. przëlësëc<\/i>
\ni zlësëc<\/i> – o tkaninie: ‘popali\u0107’ (\u015br, pd i Kociewie) i lësowac<\/i>
\n‘ts.’ (K\u0119pa Pucka), lisa z\u0142apa\u0107<\/i> ‘popali\u0107 ubranie’ u Mrongowiusza,
\nLindego, a z Tarnowskiego w 1895 r. NKP II 307, por. che\u0142m. pogna\u0142o lisa<\/i>
\n‘bielizna z\u017c\u00f3\u0142k\u0142a przy prasowaniu’ Mac 146. Zwr\u00f3ci\u0107 jeszcze trzeba uwag\u0119 na lësy
\nog\u00f3n<\/i>, bot. ‘wid\u0142ak, Lycopodium clavatum’ (Przyjezierze Wdzydzkie) i \u017cart. dostac
\nlësym og\u00f3nim<\/i> ‘dosta\u0107 nagan\u0119’ (pd) Sy II 357.<\/p>\n<\/p>\n
\n(przë)jachô\u0142<\/i> [i cos poswiãcy\u0142<\/i> (\/zrobi\u0142<\/i>, zamieszô\u0142<\/i>)]:<\/p>\n
\nSy IV 136 = ksydz jachô\u0142<\/i> (\u015br) = ks\u0105dz jachô\u0142<\/i> (\u0141ubiana) Sy II 282
\nobok wikari<\/i> (przë<\/i>)jachô\u0142<\/i> (Zapce\u0144, Miechucino, Gor\u0119czyno)
\nSy VI 152;<\/p>\n
\n(Nakla, Parchowo) Sy IV 246, tj. pod wp\u0142ywem grupy A;<\/p>\n
\n(Przetoczyno) Sy II 282, czyli stary zwrot (por. wy\u017cej: organista przëjachô\u0142<\/i>)
\nw nowym znaczeniu, co pod wp\u0142ywem typu mléko ucékô<\/i> ’kipi’;<\/p>\n
\ni to poswiãcy\u0142<\/i> Sy IV 136 obok ksydz jachô\u0142 i poswicy\u0142<\/i> (Puckie) Sy II
\n282;<\/p>\n
\nstrawie<\/i> (pd, zw\u0142. Borzyszkowy, Swornegacie) Sy II 282 –
\npod wp\u0142ywem grupy B;<\/p>\n
\njednocze\u015bnie skr\u00f3cone:<\/p>\n
\n(pn-zach) Sy II 259;<\/p>\n
\nobrazy przypalenia si\u0119 potraw (wt\u00f3rnie: kipienie) przypisuj\u0105 zagapieniu si\u0119
\nosoby przygotowuj\u0105cej straw\u0119 na dziej\u0105ce si\u0119 osobliwe (na wsi) wydarzenia,
\nkt\u00f3rych bohaterem jest ksi\u0105dz, szczeg\u00f3lnie pastor, co wynika z antagonizm\u00f3w
\nspo\u0142eczno-religijnych, branych jednak \u017cartobliwie. Warianty rozszerzone s\u0105 przy
\ntym bardziej obrazowe i wobec owego „bohatera” uszczypliwe. Rzeczone pod\u0142o\u017ce
\nfrazeologizm\u00f3w om\u00f3wionego rodzaju sprawdza si\u0119 w zwrocie miedwiedza prowadzëlë<\/i>,
\nkt\u00f3ry tylko formalnie mie\u015bci si\u0119 w grupie B, kt\u00f3ra powsta\u0142a przez skrzy\u017cowanie
\nobrazowania we frazeologizmach grupy C i A, nak\u0142adaj\u0105c si\u0119 na obrazowe zwroty o
\nprzypalonej tkaninie, cz\u0119\u015bciowo te\u017c o g\u0119stej potrawie. <\/p>\n
\nw\u0142a\u015bciwie tylko kaszubski, natomiast typ B ograniczony w\u0142a\u015bciwie do okolic
\nPrzodkowa i Kielna na pn-wsch. od kartuz i Kamienicy Szl. i St\u0119\u017cycy na pd-zach.
\nod Kartuz. Wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie geograficzne typu A czy C wi\u0105\u017ce si\u0119 ze
\nzr\u00f3\u017cnicowaniem leksykalnym kaszubszczyzny i rozk\u0142adem wariant\u00f3w
\nfrazeologicznych. Geografia ta jest dodatkowym czynnikiem utrudniaj\u0105cym szybkie
\nuchwycenie obrazu ca\u0142o\u015bci. Tak kwesti\u0119 te przedstawi\u0107 mo\u017cna, wykorzystuj\u0105c
\ntylko po cz\u0119\u015bci \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 z ni\u0105 zagadki natury etymologicznej i prezentuj\u0105c
\nich nieco w uwagach.<\/p>\n
\nsamo bogactwo frazeologii i jej wewn\u0119trzne zr\u00f3\u017cnicowanie geograficzne
\nzaprezentowa\u0107 mo\u017cna na wielu innych interesuj\u0105cych przyk\u0142adach[8]<\/a>. Zr\u00f3\u017cnicowanie i zwi\u0105zki
\nr\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci Kaszub w zakresie frazeologii ilustruje m.in. przyk\u0142ad z pola
\nznaczeniowego ‘upi\u0107 si\u0119’[9]<\/a>:<\/p>\n
\na) upic sã<\/i> (\/nachilac<\/i>\/ na\u017cgrzéc sã<\/i>) jak bidlã<\/i> (\/dobiczã<\/i>)
\nSy I 30, 222, II 29, VII 379; b) ur\u017cn\u0105c sã<\/i> (\/u\u017créc\/ na\u017cgrzéc<\/i>
\n(\u015br)\/ uzupac sã<\/i> (pd-zach) jak nieboskié stworzenié<\/i> Sy IV 373, VI
\n313, 376; c) u\u017créc\/ opawac\/ napatoczëc sã<\/i> (Zabory) jak swinia<\/i> Sy
\nV 200, VI 313, VII 220 z wariantem u\u017créc sã jak wieprz<\/i> Sy VI 313, mo\u017ce
\npod wp\u0142ywem gruby jak wieprz<\/i> Skor II 561; d) spic sã jak korka<\/i> (=
\nchodak) Sy II 206, IV 251, 268 : hist. pije jak dziurawy but<\/i> NKP II 856,
\npod wp\u0142ywem kasz. miec ful korki<\/i> ‘ts’ (zob. ni\u017cej); e) upic sã jak béla<\/i>
\nSy I 31; 2. r\u00f3wne innogwarowym<\/u>: a) upic sã jak beczka<\/i> Sy I 30, pijany
\njak beczka<\/i> CeyS I 16 = ciesz. naloty jak beczka<\/i> NKP II 269; b) \u017bid
\nkogos oczarzi\u0142<\/i> (\/uroczi\u0142<\/i>) z wariantem \u017bid komus zadô\u0142<\/i> Sy VI
\n296 = ciesz. za\u015b go \u017byd\/ \u017byd\u00f3wka urzek\u0142(a<\/i>) NKP III 987; c) archaiczne pijany
\njak szterë dzéwki<\/i> CeyS I 16 = ciesz.-\u015bl. Ond 157, Wal 119 i hist. NKP II
\n858 z nowszym wariantem upic sã za trzë dzéwki<\/i> ‘do nieprzytomno\u015bci’ Maj
\n113, Sy I 264 wed\u0142ug struktury chlapac<\/i> (\/chmielëc<\/i>) za trzech<\/i>
\n‘du\u017co pi\u0107, je\u015b\u0107’ Sy II 31,41; d) wsp\u00f3\u0142czesne bëc po wëp\u0142ace<\/i> = koc. Sy
\nVII 347; e) dostac pajiczé nogi<\/i> (pn) Sy IV 10 (por. pajiczé nogi<\/i>
\n‘cienkie’) : koc. mnie\u0107 pajancze nogi<\/i> SyK III 15; f) miec korki ful<\/i>
\nSy VII 304 pod swicëc obok miec ful szlorë<\/i> (\u015br) Ex : koc. mniec
\nszlori<\/i> Ex; 3. kaszubskie idiomy<\/u>: a) upic sã jak koze\u0142<\/i> Sy II
\n224; b) nagoléc sã jak strãk (bobu<\/i>) Sy I 338, V 178; c) upic sã<\/i>
\n(\/nagoléc\/ napic sã<\/i>) jak g\u00f3zdz<\/i> Sy I 338, 349, IV 268 i spiti
\njak pënka<\/i> Ex, gdzie pënka<\/i> ‘drewniany szewski gw\u00f3\u017ad\u017a’ Lor I 624; por.
\nurzn\u0105\u0107 si\u0119 jak jasny gwint<\/i>.<\/p>\n
\n(= szmaty) Sy VII 125 obok nalôc so w korki<\/i> (\/w szlorë<\/i>) Ex, por.
\nwy\u017cej miec korki ful<\/i> i typ nala\u0107 w \u0142eb<\/i> (\/pa\u0142k\u0119\/ szyj\u0119<\/i>) NKP
\nII 270; 2. upic sã jak briwka<\/i> Ex, por. upiti briwka<\/i> ‘b\u0142\u0119dny
\nognik’ (\u0141ebcz) Sy IV 268 i typ pijany jak szewc<\/i>.<\/p>\n
\nrozëm<\/i> Sy VII 271, por. miec kupczi rozëm<\/i> ‘by\u0107 pijanym’ (S\u0142awoszyno,
\nPuck, Swarzewo, \u0141ebcz, Strzelno, Starzyno, \u017barnowiec) Sy VII 271 i struktur\u0119 rozumu
\nnie kupisz<\/i>.<\/p>\n
\nWejherowskiego) : wpadn\u0105c miedzë zb\u00f3jc\u00f3w<\/i> (K\u0119pa \u017barnowiecka) Sy VI 197 i
\nokolice Strzepcza Ex, wed\u0142ug struktury wej\u015b\u0107 mi\u0119dzy wrony<\/i>.<\/p>\n
\n<\/i>(\/ podlôc<\/i>) Sy VII 184, Ex wed\u0142ug ciesz. da\u0107 se do nosa<\/i> (\/ ryla<\/i>)
\nNKP II 640 i spalëc sobie nos<\/i> ‘nie powie\u015b\u0107 si\u0119’ (Puckie) Sy VII 184 czy utrze\u0107
\nkomu nosa<\/i>.<\/p>\n
\n(Puzdrowo, Parchowo, Sul\u0119czyno) = koc. Sy VII 379, por. wy\u017cej upi\u0142 si\u0119 jak
\ncztery dziewki<\/i> i typ miec cos w rzëcë<\/i> ‘by\u0107 oboj\u0119tnym na wszystko’, a
\ntak\u017ce semantycznie przekszta\u0142cone koc. na\u017cre\u0107 sia w sztéri té\u0142ki<\/i> ‘wiele
\nzje\u015b\u0107’ SyK III 105.<\/p>\n
\nSy II 222, co wed\u0142ug miec kota<\/i> ‘o pijanym lub psychicznie chorym’ Sy II
\n218, por. NKP I 650, a do wymiany kot<\/i> na koza<\/i> por. wy\u017cej upic
\nsã jak koze\u0142<\/i> i np. kocô<\/i> (\/kozô<\/i>) wiara<\/i> ‘sekta’ Sy II
\n220, 224.<\/p>\n
\nnajwi\u0119cej zbie\u017cno\u015bci, a p\u00f3\u0142noc i centrum dokumentuje niemal tyle samo idiom\u00f3w,
\na p\u00f3\u0142noc i po\u0142udnie \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w dziedzinie frazeologii r\u00f3wnie\u017c z pomini\u0119ciem
\ncentrum, np. Puck widzec<\/i> ‘zabawa dziewcz\u0105t obliczona na nabieranie
\nnaiwnych’ (pn, sporad. Pd) Sy IV 216, a cz\u0119\u015bciej \u0142\u0105czy si\u0119 tak idiomatyka
\np\u00f3\u0142nocy z pd-zach (Gochy), np. sëchô \u0142iskawic<\/i> (pd-zach) Sy III 22 : sëchi\/
\ncëchi grzëmot<\/i> (B\u00f3r, Jastarnia) Sy I 381.<\/p>\n<\/p>\n
\nfrazeologizm albo inaczej zwi\u0105zek frazeologiczny, kt\u00f3ry traktujemy jako wi\u0105zk\u0119
\nwariant\u00f3w, dodajmy zatem jeszcze poj\u0119cie idiomu. Ot\u00f3\u017c idiom to taki
\nfrazeologizm, kt\u00f3ry nie posiada dos\u0142ownego odpowiednika w innym j\u0119zyku czy w
\ninnej gwarze, np. pol. p\u00f3j\u015b\u0107 po rozum do g\u0142owy<\/i> czy postawi\u0107 si\u0119
\nokoniem<\/i>, kasz. starô baba<\/i> ‘deszcz wschodni’ (B\u00f3r) Sy I 9, bëc
\ntego boga<\/i> ‘by\u0107 przekonanym’ (Puzdrowo, Sierakowice, Gowidlino,
\nStrzebielino, Luzino) Sy VII 17. Kaszubskimi idiomami zajmowa\u0107 si\u0119 tutaj
\nb\u0119dziemy przede wszystkim, utrwalaj\u0105 one bowiem specyficzne zwyczajowe lub
\nemocjonalne widzenie przez te spo\u0142eczno\u015b\u0107 okre\u015blonego wycinka rzeczywisto\u015bci.
\nPowiedzmy te\u017c od razu, \u017ce idiomami by\u0107 nie mog\u0105 frazeologizmy zapo\u017cyczone
\nLab 34 = czes. kuřé oko<\/i> Bas 169 i g\u0142u\u017c. kurjace woko<\/i> Trof 361 =
\nniem. Hühnerauge<\/i> [Hühner<\/i> ‘kurzy’ Auge<\/i> ‘oko’]; w pierszé
\nrédze<\/i> ‘najpierw’ Ex = pot. w pierwszym rz\u0119dzie<\/i> Skor I 672 = czes. v
\nprvní řadě<\/i> = niem. in erster Reihe<\/i>; jemu je n\u00f3t<\/i> = niem. ihm
\nist notwendig<\/i> ‘er braucht, er muß’ czy wz\u0105c se w (n)acht<\/i> = niem. sich
\nin acht nehmen<\/i> ‘Achtung, Obacht’ Lor I3, 49, 553, 566. <\/p>\n
\nprzej\u0119tych z og\u00f3lnej polszczyzny[11]<\/a>,
\nnp. niebieskié stworzenié<\/i> (pd) Sy II 76, oczë wszëtkim zbielej\u0105<\/i>
\n(Zabory) Sy V 294, miec zagrania<\/i> (pd) Sy VII 366, co nie znaczy
\noczywi\u015bcie, \u017ceby wszystkie fakty wsp\u00f3lne kaszubszczy\u017anie i polszczy\u017anie og\u00f3lnej
\nby\u0142y zapo\u017cyczeniami, mog\u0142y si\u0119 one bowiem pojawia\u0107 niezale\u017cnie od siebie lub
\nwywodzi\u0107 ze wsp\u00f3lnego \u017ar\u00f3d\u0142a, np. pras\u0142owia\u0144skiego: czôrnô woda<\/i>
\n‘g\u0142\u0119bina’ Sy VI 95 i (ani tëlé, co<\/i>) czôrno za nokc\u0119<\/i> ‘nic’ Sy III
\n215 (por. S\u0142ownik pras\u0142owia\u0144ski<\/i>, t. II s. 240)[12]<\/a>.<\/p>\n
\ndwie wzajemnie krzy\u017cuj\u0105ce si\u0119 klasyfikacje frazeologizm\u00f3w. Ze wzgl\u0119du na
\nstopie\u0144 scalenia (zespolenia) wyraz\u00f3w w zwi\u0105zku frazeologicznym rozr\u00f3\u017cnia si\u0119
\ntrzy typy po\u0142\u0105cze\u0144: 1. zwi\u0105zki sta\u0142e<\/u>, wy\u0142\u0105cznie reprodukowane z pami\u0119ci,
\nw kt\u00f3rych wyrazy sk\u0142adowe utraci\u0142y lub trac\u0105 swoje pierwotne znaczenie, np.
\npol. zagi\u0105\u0107 na kogo parol<\/i>, kasz. mariczënë buksë<\/i>! – okrzyk
\nzdziwienia Lor I 488, bo\u017ci batug<\/i> (secze<\/i>) ‘grad (pada)’ Sy I 51, buten
\nszëku<\/i> ‘ponad miar\u0119’ (wyraz zdziwienia, dezaprobaty) CeyZdG 66, Sy I 96, V
\n244, cëszé kota<\/i> ‘bardzo cicho’ Maj 265, Sy I 120, zar\u017cn\u0105c se w palc<\/i>
\n‘skompromitowa\u0107, wkopa\u0107 si\u0119’ Sy IV 13, cos<\/i> (pewno<\/i>) krôsni\u0119
\nwz\u0119\u0142o<\/i> ‘m\u00f3wi si\u0119, gdy nie mo\u017cna czego\u015b znale\u017a\u0107’ Sy VI 128, o kims<\/i> (ani<\/i>)
\nswiat nie pisze<\/i> ‘o cz\u0142owieku d\u0142ugo sk\u0105d\u015b nie wracaj\u0105cym’ Sy IV 279; 2.
\nzwi\u0105zki \u0142\u0105czliwe<\/u>, zawieraj\u0105ce w swym sk\u0142adzie wyrazy o przewidywalnej
\n\u0142\u0105czliwo\u015bci z innymi, tj. wypowiedzenie jednego wyrazu pozwala si\u0119 ju\u017c domy\u015ble\u0107
\nnast\u0119pnego, np. pol. kary ko\u0144<\/i> (\/rumak, wierzchowiec<\/i>), kasz. narowisti
\nk\u00f3\u0144<\/i> (\/zgrzébc<\/i>) Sy II 195, pies szczekô<\/i> (\/pn: \u0142aje<\/i>\/ czafroce\/
\n<\/i>pd, \u015br: ujôdô<\/i>) Sy IV 259; 3. zwi\u0105zki lu\u017ane<\/u>, tworzone dora\u017anie
\ni z zachowaniem przez wyrazy sk\u0142adowe swoich pierwotnych znacze\u0144, np. kasz. jesc
\npô\u0142nié<\/i>; te ostatnie zwi\u0105zki nale\u017c\u0105 ju\u017c do sk\u0142adni, ale wspomina si\u0119 o nich
\nwe frazeologii, gdy\u017c mog\u0105 z czasem przej\u015b\u0107 do zwi\u0105zk\u00f3w sta\u0142ych, np. kasz. odstawiac
\npolk\u0119<\/i> ‘awanturowa\u0107 si\u0119’ Sy IV 134, pierwotnie okre\u015blenie popisywania si\u0119
\ntancerza w ta\u0144cu.<\/p>\n
\nstruktur\u0119 (spos\u00f3b wyra\u017cania) frazeologizmu, wyodr\u0119bniaj\u0105c tak\u017ce trzy typy
\npo\u0142\u0105cze\u0144: 1. wyra\u017cenia<\/u>, w kt\u00f3rych wyrazem centralnym jest rzeczownik,
\nprzymiotnik, zaimek, imies\u0142\u00f3w przymiotnikowy czy przys\u0142\u00f3wek. np. kasz. gurkowi
\nczas<\/i> ‘bieda, przedn\u00f3wek’ Sy I 385 (co innego pol. og\u00f3rkowy sezon<\/i>), kaszëbskô
\nbëlnota<\/i> ‘uczciwe \u017cycie’ Sy II 146, g\u0119sô gôdka<\/i> ‘paplanina’ Sy I 296, spi\u0105cy
\npatr\u00f3n<\/i> ‘cz\u0142owiek niedba\u0142y’ (Jastarnia’ Sy IV 44, s\u0142odki w g\u0119bie<\/i>
\n‘smakosz’ Sy I 308, midzë dwuma widama<\/i> ‘o zmierzchu lub (rzadziej) o
\n\u015bwicie’ Sy III 157, VI 148; 2. zwroty<\/u>, w kt\u00f3rych o\u015brodkiem jest
\nczasownik lub imies\u0142\u00f3w przys\u0142\u00f3wkowy, np. kasz. czëc<\/i> (h)élskié zwonë<\/i>
\n1. o mrozie: szczypa\u0107’; 2. o uderzeniu: ‘bole\u0107’ CeyObr 12, CeyS I 6, Pob 25,
\nRam 274, Sy I 274, II 31; do pségo kogos dostac<\/i> ‘zm\u0119czy\u0107 kogo’ Sy IV 295
\npod rakarzëc; chodzëc r\u0119koma i nogoma<\/i> ‘mocno macha\u0107 r\u0119kami podczas
\nchodzenia’ Sy IV 302; dostac kogos na sztur<\/i> ‘zmusi\u0107 kogo do uleg\u0142o\u015bci’
\nSy V 305; zwroty mog\u0105 w swym sk\u0142adzie zawiera\u0107 wyra\u017cenia, np. dzura w p\u0142oce<\/i>
\n‘defloracja (K\u0119pa Swarzewska) Sy I 270 i chodzëc z dzur\u0105 w p\u0142oce<\/i> ‘o
\ndziewczynie niezam\u0119\u017cnej maj\u0105cej stosunek p\u0142ciowy’ Sy IV 90; 3. frazy<\/u>
\nmaj\u0105 posta\u0107 zdania, przy czym fraz\u0105 jest tylko takie zdanie, kt\u00f3re powtarzane
\njest w tej samej lub podobnej formie, jak na przyk\u0142ad przys\u0142owia i powiedzenia,
\nnp. Babié lato d\u0142ugo nie bawi<\/i> – aluzja do urody kobiecej Sy I 10; Mô\u0142é
\ndzecë depca po nogach<\/i>, wiôlgié po sercu<\/i> Sy I 199, 259; W jagwa\u0144ce
\nskrzëpki s\u0105 zamk\u0142é<\/i> (pn-zach) Sy II 69; Dz\u0119kuj\u0119 cë, Bo\u017ce, za starosc, ale
\nbr\u00f3\u0144 mie od dzëwactwa<\/i> Sy V 152.<\/p>\n
\np\u00f3\u0142wyspie Hel znany jest wyraz dochlebié<\/i>, przeno\u015bnie ‘ulubione
\nwyra\u017cenie, przys\u0142owie, powtarzane stereotypowo, na\u0142ogowe przeklinanie’
\n(pierwotnie o oma\u015bcie do chleba) Sy I 225, kt\u00f3re mo\u017ce si\u0119 odnosi\u0107 do wyra\u017ce\u0144 i
\nzwrot\u00f3w, szczeg\u00f3lnie jednak do fraz, w tym do przys\u0142\u00f3w, do kt\u00f3rych por\u00f3wnaj
\nwszak\u017ce kasz. przës\u0142owié<\/i> Sy IV 206 obok przem\u00f3wka<\/i> ‘przys\u0142owie,
\nprzypowie\u015b\u0107’ (Staniszewo, Sianowo, Sianowska Huta) Sy IV 187, a w nowszym
\ns\u0142owniku A. Labudy w tym znaczeniu pojawia si\u0119 wyraz przëpowiôstka<\/i>.
\nF. Ceynowa u\u017cywa\u0142 wyrazu gôdka<\/i> na okre\u015blenie osobliwego po\u0142\u0105czenia
\nwyrazowego (por. gôdka komorniczô<\/i>, tj. przys\u0142owie komornicze CeyS 99, co
\nRam 43, tytu\u0142: Pirszi tés\u0105c kaszëbsko-s\u0142owi\u0144skich gôdk<\/i>), do czego por.
\nostatnie z pi\u0119ciu znacze\u0144 wyrazu gôdka<\/i>, tj. anegdota, ba\u015b\u0144, podanie Sy I
\n297. P\u00f3\u017aniej powiem, \u017ce w paremiografii – nie tylko zreszt\u0105 kaszubskiej –
\ntrudno o precyzyjne rozr\u00f3\u017cnianie przys\u0142owia od sentencji czy maksymy i od
\nzwrotu przys\u0142owiowego, kt\u00f3ry dominowa\u0107 b\u0119dzie w tutaj cytowanych przyk\u0142adach.<\/p>\n
\nmowa w nast\u0119pnych odcinkach, i z w\u0142asnej eksploracji zgromadzi\u0142em \u0142\u0105cznie ok.
\n9,5 tys. wyra\u017ce\u0144 i zwrot\u00f3w, pomijaj\u0105c wi\u0119c przys\u0142owia i porzekad\u0142a czy
\nprzekle\u0144stwa i przezwiska (z powodu odmiennej geografii pierwszych, lokalnego
\nza\u015b charakteru tych drugich), wyra\u017cenia przyimkowe, nazwy demonologiczne,
\nbotaniczne, zoologiczne (ze wzgl\u0119du na ich terminologiczny charakter) itp. B.
\nSychta zgromadzi\u0142 ok. 31 tys. wyraz\u00f3w has\u0142owych (zob. A. Kosza\u0142ka, Lokalizacja
\ngeograficzna materia\u0142u leksykalnego zawartego w S\u0142owniku gwar kaszubskich<\/i>
\nB. Sychty, Zesz. Nauk. WHUG. Prace J\u0119zykoznawcze 6, 1979, s. 65), a wewn\u0105trz
\nnich kryje si\u0119 ponad 12 tys. r\u00f3\u017cnych frazeologizm\u00f3w, nie licz\u0105c wcale
\nprzekle\u0144stw (por. w s\u0142ynnym s\u0142owniku S.B. Lindego ok. 10 tys.) i nader cz\u0119stych
\nwariant\u00f3w, np. przys\u0142. Baba bez ch\u0142opa to jak chëcz bez p\u0142ota<\/i> obok Gdowa
\nbez ch\u0142opa jak ogr\u00f3d bez p\u0142ota<\/i>, wyra\u017cenie bo\u017ci rôz<\/i> (pd) obok bo\u017cô
\nwola<\/i> ‘epilepsja’ (Zabory), zwrot wieprze przeg\u00f3niac<\/i> obok swinia z
\npr\u00f3scamë przenëkac<\/i> (przez groch<\/i>) ’krasi\u0107’. W podanej liczbie jest
\nok. 4 tys. przys\u0142\u00f3w, zostaje zatem ok. 8 tys. wyra\u017ce\u0144 i zwrot\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci o
\ncharakterze przys\u0142owiowym.<\/p>\n
\njednak na przyk\u0142ad, \u017ce: 1. w s\u0142owniku gwar malborskich (zob. G\u00f3r) jest ok. 8,5
\ntys. wyraz\u00f3w i ok. 1770 zwi\u0105zk\u00f3w frazeologicznych oraz 105 przys\u0142\u00f3w; 2. w
\nlicz\u0105cym ok. 29 tys. wyraz\u00f3w s\u0142owniku Domaniewka (zob. Szym) jest ok. 3 tys.
\nzwi\u0105zk\u00f3w frazeologicznych; 3. w zbiorze z Cieszy\u0144skiego (zob. Ond) znajduje si\u0119
\n8566 ponumerowanych fakt\u00f3w; 4. w zbiorze z G\u00f3rnego \u015al\u0105ska (zob. Wal) 4113
\nponumerowanych frazeologizm\u00f3w; w ostatnich dwu publikacjach przewa\u017caj\u0105
\nprzys\u0142owia, a osobno liczone s\u0105 rozliczne warianty. U Sychty zapisanych zosta\u0142o
\nok. 8 tys. wyra\u017ce\u0144 i zwrot\u00f3w, a wi\u0119c ok. 1,5 tys. tutaj analizowanych pochodzi
\nz pozosta\u0142ych \u017ar\u00f3de\u0142 kaszubskich, zw\u0142aszcza Ceynowy Ramu\u0142ta, Lorentza, tak\u017ce z
\nliteratury kaszubskiej, np. Majkowskiego, Karnowskiego, Derdowskiego, Budzisza,
\n\u0141ajming. Oto orientacyjne dane liczbowe (z uwzgl\u0119dnieniem \u017ar\u00f3d\u0142a i rezultat\u00f3w
\npor\u00f3wnania z materia\u0142ami og\u00f3lnopolskimi czy z innych dialekt\u00f3w polskich):<\/p>\n<\/p>\n