<\n\n
Kilka og\u00f3lnych uwag o j\u0119zyku mieszka\u0144c\u00f3w Pomeranii znajdujemy w kronice T. Du\u017co danych dostarcza analiza innych zabytk\u00f3w tzw. kaszubskich, jak np. Szwajcar J. Bernoulli zostawi\u0142 opis podr\u00f3\u017cy z lat 1777-1778 po Prusach, Rosji Ta relacja zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119, zapewne m.in. z powodu uwagi o rozumiej\u0105cym Impulsem zainteresowa\u0144 obu sta\u0142y si\u0119 zapewne prace nad petersburskimi Bezpo\u015brednich i do\u015b\u0107 konkretnych informacji o Kaszubach na Pomorzu Zachodnim Historia bada\u0144 j\u0119zyka Kaszub\u00f3w nie jest zatem d\u0142uga, si\u0119gaj\u0105c ko\u0144ca XVIII w. Za pierwszego badacza Kaszub\u00f3w uwa\u017cany by\u0142 do niedawna G.L. Lorek (1760-1845) Pochodz\u0105cy z Mazur kaznodzieja gda\u0144ski (od 1797 r.) K.C. Mrongowiusz (1764- Badaj\u0105cy Kaszuby na zlecenie akademii w Petersburgu rosyjski slawista P.I. A. Hilferding (1831-1872) osobi\u015bcie w terenie zebra\u0142 bogate materia\u0142y i Hilferding w opisie i pogrupowaniu tekst\u00f3w, cz\u0119\u015bciowo te\u017c w s\u0142owniczku (ok. Bli\u017cej opisuje, analizuje i dokumentuje zagro\u017con\u0105 w swym bycie kaszubszczyzn\u0119 Na podstawie materia\u0142\u00f3w tej ksi\u0105\u017cki powsta\u0142y potem rozprawy, np. P. Stremlera Nie jest zatem do ko\u0144ca s\u0142uszne zdanie Lorentza: „[dla pisowni – J.T.] jest Praca Hilferdinga mog\u0142a ju\u017c zadowala\u0107. Musia\u0142 sk\u0105d\u015b mie\u0107 informacje – mo\u017ce Wyniki pracy Hilferdinga niejako weryfikowa\u0142 ju\u017c w czasie swych podr\u00f3\u017cy z Od czasu Hilferdinga g\u0142\u0119bsze sta\u0142y si\u0119 prace F. Ceynowy[30]<\/a>, np. s\u0142owniczek (1861) czy gramatyka (1879), odnosz\u0105ce Wyniki Rosjanina zaciekawi\u0142y te\u017c Fina J.J. Mikkol\u0119 (1866-1946), kt\u00f3ry Dwie podr\u00f3\u017ce do S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w w okolicach L\u0119borka i Bytowa odby\u0142 S. Ramu\u0142ta zainteresowania Kaszubami wynik\u0142y z fascynacji osob\u0105 i pogl\u0105dami Ramu\u0142t bada\u0142 kaszubszczyzn\u0119 m.in. w terenie, ale nie wiadomo, czy by\u0142 w\u015br\u00f3d W tym\u017ce wst\u0119pie Ramu\u0142t uzasadni\u0142 sw\u00f3j pogl\u0105d, zawarty m.in. w tytule, \u017ce 1. Przyzna\u0107 trzeba, i\u017c ta logiczna konstrukcja umiej\u0119tnie uwzgl\u0119dnia i pointuje S\u0142ownik ten wywo\u0142a\u0142 burzliw\u0105 polemik\u0119 i now\u0105 fal\u0119 bada\u0144, w kt\u00f3rej Potem bada\u0142 Kaszuby, kompleksowo nigdy nie badane, zapisuj\u0105c wiele tekst\u00f3w, Bada\u0142 te\u017c – jak Ramu\u0142t (w r\u0119kopisie), id\u0105cy tropem plan\u00f3w Mrongowiusza – Po 1918 r. napisa\u0142 gramatyk\u0119 (Pozna\u0144 1927-1937), w kt\u00f3rej przeciwstawi\u0142 Teoria Lorentza o samodzielnym j\u0119zyku kaszubskim, a jaki\u015b czas i s\u0142owi\u0144skim, M. Rudnicki w obszernych i warto\u015bciowych Przyczynkach do gramatyki i Po 1945 r. \u017cy\u0142o jeszcze ok. 2 tys. S\u0142owinc\u00f3w. Ich losem, zabytkami i j\u0119zykiem S\u0142owi\u0144skie materia\u0142y obecne s\u0105 w pracach wszystkich slawist\u00f3w pisz\u0105cych o W AJK<\/i>[49]<\/a> nie zaznacza si\u0119 Wymar\u0142a kaszubska podgrupa S\u0142owi\u0144c\u00f3w budzi ci\u0105gle du\u017ce zainteresowania [1]<\/a> T. Kantzow, Chronik von Pommern in Hochdeutscher<\/i>, hrsg. v. [2]<\/a> Por. F. Ceynowa, Wuvogji nad m\u00f3v\u0105 kaszebsk\u0105<\/i>, w: Trze [3]<\/a> Por. np. Szkice z kaszubszczyzny. Dzieje, zabytki, s\u0142ownictwo<\/i>, [4]<\/a> J. Zieniukowa, Polszczyzna tekst\u00f3w religijnych z obszaru dialektu [5]<\/a> Dzi\u015b Szczypkowice, wie\u015b na pd. od jez. \u0141ebsko; Szczipk\u00f3jce<\/i>, [6]<\/a> J. Bernoulli, Reisen durch Brandenburg, Pommern, Preussen, [7]<\/a> A.D. Duliczenko, Do nie wygasaj\u0105cego sporu o S\u0142owi\u0144cach i j\u0119zyku [8]<\/a> Erste Linien eines Versuches über der alten Slaven Ursprung, Sitten, [9]<\/a> Sravniteľnye slovari vsěch jazykov i narečij<\/i> […], [10]<\/a> Geschichte der slavischen Sprache und Literatur nach allen [11]<\/a> L.W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen [12]<\/a> Por. J. \u015alizi\u0144ski, Ze stosunk\u00f3w literackich kaszubsko-czeskich<\/i>, [13]<\/a> Zur Charakteristik der Kassuben am Leba-Strome<\/i>, „Pommersche [14]<\/a> Z. Szultka, Nowe \u017ar\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Kaszub\u00f3w i ich j\u0119zyka w I [15]<\/a> Z. Szultka, Nowe spojrzenie na kaszubskie badania K.C. Mrongowiusza<\/i>. [16]<\/a> Z. Szultka, Nowe spojrzenie<\/i>…, Cz\u0119\u015b\u0107 II, s. 158-168; [17]<\/a> Por. H. Popowska-Taborska, Dzieje kolejnych wyda\u0144 kaszubskiego [18]<\/a> Por. te\u017c Z. Szultka, Nowe spojrzenie na kaszubskie badania [19]<\/a> Por. przypis 5.<\/p>\n<\/div>\n [20]<\/a> List z 1880 r. w: O. Kolberg, Dzie\u0142a wszystkie<\/i>, t. 65, s. 423. [21]<\/a> „Biblioteka Warszawska” II 1875, s. 142.<\/p>\n<\/div>\n [22]<\/a> Resztki S\u0142owian<\/i>…, s. 98.<\/p>\n<\/div>\n [23]<\/a> Por. J. Treder, Hilferding nadal wiarygodny<\/i>, SFPS XXXI 1993, [24]<\/a> E. Rzetelska-Feleszko, Nazwa S\u0142owi\u0144c\u00f3w w \u015bwietle regionalnych [25]<\/a> Z. Szultka, Studia nad rodowodem i j\u0119zykiem Kaszub\u00f3w<\/i>,
\nKantzowa (ok. 1536)[1]<\/a>, kt\u00f3ry t\u0119 ludno\u015b\u0107
\nnazwa\u0142 wendyjsk\u0105<\/i> lub Wendami<\/i>, a w\u015br\u00f3d niej wydzieli\u0142
\nKaszub\u00f3w<\/i>, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 j\u0119zykiem i miejscem zamieszkania. Z ko\u0144ca
\nXVI w. pochodz\u0105 pierwsze po\u015brednie, ale konkretniejsze wiadomo\u015bci o ich j\u0119zyku,
\nmianowicie z odkrytych (Tetzner 1896) t\u0142umacze\u0144 bytowskiego pastora S. Krofeja,
\nS\u0142owi\u0144ca (?) rodem z D\u0105bia: Duchowne piesnie D<\/i>. Marcina Luthera y
\nynßich naboznich m\u0119zow<\/i>. Zniemieckiego w Slawi\u0119sky i\u0119zik wilozone<\/i>
\n(1586). Wcze\u015bniej, w XVIII w. znano t\u0142umaczenie (redakcj\u0119?) smo\u0142dzi\u0144skiego
\npastora M. Mostnika, rodem ze S\u0142upska: Ma\u0142y Catechism D<\/i>. Marciná
\nLutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowi\u0119ski to jestá z Niemieckiego j\u0119zyka w
\nSlowieski wystáwion<\/i>… (1643). Zabytek ten znany by\u0142 m.in. Mrongowiuszowi i
\nCeynowie[2]<\/a>, a wyzyskiwali go p\u00f3\u017aniej G.
\nPob\u0142ocki (1887), J. \u0141\u0119gowski (1902) i L. Biskupski (1891). Z tytu\u0142\u00f3w wynika, \u017ce
\nKrofey i Mostnik nawet nazwali j\u0119zyk swoich przek\u0142ad\u00f3w, po\u015brednio j\u0119zyk
\nadresat\u00f3w tych tekst\u00f3w religijnych, tj. swoich wiernych – jako slawi\u0119sky<\/i>,
\ns\u0142owi\u0119ski<\/i>; tak bowiem okre\u015blali mow\u0119 Kaszub\u00f3w w zniemczonej Pomorsce. Do
\nnich p\u00f3\u017aniej nawi\u0105zywa\u0107 b\u0119d\u0105 pastorzy Haken czy Wustrack.<\/p>\n
\nPerykopy smo\u0142dzi\u0144skie<\/i>, \u015apiewnik starokaszubski, Przysi\u0119gi s\u0142owi\u0144skie z
\nWierzchocina<\/i> itd. Zosta\u0142y one do\u015b\u0107 dobrze zbadane i opisane, zw\u0142aszcza w
\nostatnich dziesi\u0119cioleciach, m.in. przez H. Popowsk\u0105-Taborsk\u0105[3]<\/a>. Zak\u0142adam, \u017ce zamiarem autor\u00f3w teksty te mia\u0142y by\u0107
\nnapisane po s\u0142owi\u0144sku, podzielaj\u0105c te\u017c pogl\u0105d J. Zieniukowej: „J\u0119zyk
\n\u015apiewnika starokaszubskiego<\/i>, a szczeg\u00f3lnie j\u0119zyk Perykop
\nsmo\u0142dzi\u0144skich<\/i>, nasuwa przypuszczenie, \u017ce mamy tu do czynienia z pocz\u0105tkami
\nprocesu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by doprowadzi\u0107 do powstania kaszubsko-s\u0142owi\u0144skiego j\u0119zyka
\nliterackiego.”[4]<\/a><\/p>\n
\ni Polsce, m.in. z wsi Szczepkowice[5]<\/a>,
\nopisuj\u0105c te\u017c stosunki j\u0119zykowe: „Ma\u0142y ten nar\u00f3d ma sw\u00f3j w\u0142asny j\u0119zyk, w kt\u00f3rym
\nr\u00f3wnie\u017c wyg\u0142asza si\u0119 kazania i drukuje ksi\u0105\u017cki do nabo\u017ce\u0144stwa. W drugim
\nrozdziale nie drukowanej, a wspomnianej ju\u017c przeze mnie kroniki Heilera znajduje
\nsi\u0119 jaka\u015b \u017cyczliwa wzmianka o tym j\u0119zyku, kt\u00f3ry jest najprawdopodobniej zepsutym
\ndialektem s\u0142owia\u0144skim. Kaszubi dobrze rozumiej\u0105 Polak\u00f3w; ci za\u015b musz\u0105 sobie
\nzada\u0107 nieco trudu, \u017ceby zrozumie\u0107 j\u0119zyk kaszubski. Kucharz hrabiego, pochodz\u0105cy
\nz \u0141u\u017cyc, gdzie m\u00f3wi si\u0119 powszechnie po \u0142u\u017cycku, prawie zupe\u0142nie dobrze rozumia\u0142
\nKaszub\u00f3w. Dla niemieckiej szlachty, posiadaj\u0105cej dobra na Kaszubach, wielka
\nr\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy tym j\u0119zykiem a niemieckim jest bardzo przykra. Robi\u0105 te\u017c
\nwszystko, \u017ceby tu zaprowadzi\u0107 j\u0119zyk niemiecki, a wyt\u0119pi\u0107 kaszubski, ale bez
\nwi\u0119kszego powodzenia.”[6]<\/a> Wspomniana
\nksi\u0105\u017cka to zapewne drugie wydanie Ma\u0142ego Catechismu<\/i> Mostnika (1758).<\/p>\n
\nKaszub\u00f3w kucharzu z \u0141u\u017cyc, niemieckiego sorabisty K.G. von Antona, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcy
\nslawistyki, kt\u00f3ry gromadzi\u0142 publikacje dotycz\u0105ce Kaszub\u00f3w i zebra\u0142 nieco leksyki
\ns\u0142owi\u0144skiej, m.in. etnonim S\u0142owienci<\/i>, wskazuj\u0105c przy tym na po\u015brednictwo
\npastora Ch.W. Hakena ze S\u0142upska, kt\u00f3ry ma S\u0142awienci<\/i>[7]<\/a>. Materia\u0142y te cz\u0119\u015bciowo zosta\u0142y og\u0142oszone w jego ksi\u0105\u017cce
\no S\u0142owianach (1783, 1789)[8]<\/a>, w kt\u00f3rej
\nwiedz\u0119 o nich czerpie przewa\u017cnie ze s\u0142ownictwa, zgromadzonego niemal z
\nwszystkich j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, zw\u0142aszcza zachodnich, m.in. po\u0142abskiego i
\nkaszubskiego. <\/p>\n
\nS\u0142ownikami por\u00f3wnawczymi<\/i> (1787)[9]<\/a>.
\nAnton wywar\u0142 wp\u0142yw na P. Szafarzyka (1795-1861), innego prekursora slawistyki,
\nkt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c uwzgl\u0119dni\u0142 wiadomo\u015bci o kaszubszczy\u017anie, m.in. etnonim
\nSlowiencen<\/i> (1826)[10]<\/a>; w 1856 r.
\nA. Hilferding napisa\u0142 mu o Ceynowie, kt\u00f3ry z kolei wiedzia\u0142 – od czasu studi\u00f3w
\nwe Wroc\u0142awiu czy korespondencji z Rosjaninem I.I. Srezniewskim? – o badaniach
\nvon Antona.<\/p>\n
\ni ich mowie dostarcza wspomniany s\u0142upski prepozyt Ch.W. Haken, autor planu (ok.
\n1780 r.) prusyfikacji tamtejszych Kaszub\u00f3w, okre\u015blanych przeze\u0144 m.in. etnonimami
\nIstkowie<\/i> (od partyku\u0142y: istka<\/i>) i Kabatkowie<\/i> (od
\nkabat<\/i> – nazwa cz\u0119\u015bci ubioru)[11]<\/a>.
\nZagin\u0105\u0142 spisany przeze\u0144 s\u0142owniczek kaszubski, ale znamy go cz\u0119\u015bciowo z
\nmateria\u0142\u00f3w von Antona. Kontynuatorem Hakena by\u0142 Ch.F. Wustrack, kt\u00f3ry powt\u00f3rzy\u0142
\njego informacje o podzia\u0142ach j\u0119zykowych Kaszub\u00f3w. Dzia\u0142alno\u015bci tych pastor\u00f3w nie
\nmo\u017cna odrywa\u0107 od przesz\u0142o\u015bci, a wi\u0119c i od znanego im zapewne pi\u015bmiennictwa, np.
\nKrofeya i Mostnika. Chc\u0105c ich \u015bwiadectwu zaprzeczy\u0107, musieli do nich nawi\u0105za\u0107.
\nT\u0142umaczy to m.in. bezpo\u015bredni\u0105 kontynuacj\u0119 nazwy S\u0142owi\u0144cy<\/i>, kt\u00f3r\u0105 zna\u0107
\nmogli nadto z \u017cywej mowy swoich wiernych.<\/p>\n
\ni \u0142\u0105cz\u0105c si\u0119 z narodzinami slawistyki, kt\u00f3rej „ojcem” jest J. Dobrovský (1753-
\n1829), wiedz\u0105cy ju\u017c w 1790 r. nieco o kaszubszczy\u017anie[12]<\/a>; notabene, by\u0142 on nauczycielem J. Müllera, p\u00f3\u017aniej w
\nlatach 1819-1829 dyrektora gimnazjum w Chojnicach, kiedy uczy\u0142 w nim np. A.
\nBrylowski. W taki to spos\u00f3b szybko rozchodzi\u0107 si\u0119 mog\u0142y wiadomo\u015bci m.in. o
\nKaszubach w\u015br\u00f3d samych Kaszub\u00f3w.<\/p>\n
\nz Pasymia na Mazurach, pastor w Cecenowie (1806-1837). Jest on autorem
\ndrukowanej charakterystyki Kabatk\u00f3w, inaczej Kaszub\u00f3w nad\u0142ebskich (1821)
\n[13]<\/a> i r\u0119kopi\u015bmiennego kaszubsko-niemiecko-
\npolskiego s\u0142owniczka (1835, 1836), przek\u0142ad\u00f3w czytanek z niemieckiego na
\nkaszubski i kaza\u0144 kaszubskich[14]<\/a>. Znane
\njest jego stwierdzenie, \u017ce Kaszuba „nie posiada oryginalnych przys\u0142\u00f3w ani
\npie\u015bni. Dlatego te\u017c nigdy nie \u015bpiewa”. Lorka krytycznie oceni\u0142 Mrongowiusz i
\nHilferding, a bezpodstawno\u015b\u0107 cytowanego stwierdzenia usi\u0142owa\u0142 dowie\u015b\u0107 Ceynowy
\nzbiorami przys\u0142\u00f3w (1852, 1866) i zbiory pie\u015bni „\u015bwiatowych” (1868, 1878). <\/p>\n
\n1855) cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w kaszubskich mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c od pastor\u00f3w (np. Lorka), ale
\npoza tym zbiera\u0142 je osobi\u015bcie podczas podr\u00f3\u017cy do Kabatk\u00f3w w Cecenowie (1826).
\nUj\u0105\u0142 je w r\u0119kopi\u015bmiennym s\u0142owniczku b\u0105d\u017a w\u0142\u0105cza\u0142 do swoich drukowanych
\ns\u0142ownik\u00f3w, w kt\u00f3rych cytuje te\u017c wydanie Ma\u0142ego katechizmu<\/i> Mostnika z 1758
\nr. R\u0119kopi\u015bmienny s\u0142owniczek Mrongowiusza ocenia\u0142 (1827) A. Brylowski, nauczyciel
\nchojnickiego gimnazjum, m.in. w formie s\u0142owniczka (o czterech kolumnach), w
\nkt\u00f3rym za komentarz do wyraz\u00f3w Mrongowiusza s\u0142u\u017c\u0105 informacje (odpowiedniki lub
\nich brak) od uczni\u00f3w z r\u00f3\u017cnych stron Kaszub: S\u0142awoszyna pod Puckiem, Ci\u0119gard\u0142a
\npod Star\u0105 Kiszew\u0105 i \u017bukowa pod Gda\u0144skiem[15]<\/a>.<\/p>\n
\nPrejs wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiadomo\u015bci przej\u0105\u0142 z literatury i od Mrongowiusza, kt\u00f3rego
\nwspomniany r\u0119kopi\u015bmienny s\u0142owniczek – jak si\u0119 okaza\u0142o po odnalezieniu niedawno
\norygina\u0142\u00f3w[16]<\/a> – z pewnymi uproszczeniami
\ni zmianami opublikowa\u0142 w 1840 r.[17]<\/a>
\nCa\u0142kowitego zapo\u017cyczania si\u0119 u Mrongowiusza dowodzi\u0107 mo\u017ce odwo\u0142ywanie si\u0119 w
\nzako\u0144czeniu do „szcz\u0105tk\u00f3w S\u0142owian nadba\u0142tyckich” i sformu\u0142owanie: „[Mrongowiusz]
\nuwa\u017ca Kaszub\u00f3w jako szcz\u0105tki Wend\u00f3w, przyjmuj\u0105c wyra\u017cenie w tém znaczeniu, jakie
\ndo tego szczepu w p\u00f3\u0142nocnych Niemczech przywi\u0105zuj\u0105. Ci za\u015b, kt\u00f3rzy bezwarunkowo
\nKaszub\u00f3w do plemienia polskiego odnosz\u0105, w og\u00f3le tylko rzecz uwa\u017caj\u0105 i w tym
\nstosunku maj\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107 bez w\u0105tpienia”. Ramu\u0142t cytuje potem z Prejsa: „Dyalekt
\nkaszubski, tak jak dyalekt S\u0142owian nadba\u0142tyckich [tj. Po\u0142abian – od S.R.] nale\u017cy
\nbezsprzecznie do j\u0119zyka polskiego. Ale r\u00f3\u017cnice [poprz\u00f3d przez autora
\nnaprowadzone – S.R.] ka\u017c\u0105 si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce plemiona Lach\u00f3w z trudno\u015bci\u0105
\nrozumia\u0142y S\u0142owian nadba\u0142tyckich. Dzi\u015b nawet Kaszubi \u017ale rozumiej\u0105 Polak\u00f3w”, a ze
\ns\u0142ownika Mrongowiusza (1823): „Die Kaschubische altpommersche Sprache, eine
\nSchwester der Wendischen”, tj. mowa staropomorska, siostra j\u0119zyka wendyjskiego,
\nczyli po\u0142abskiego[18]<\/a>.<\/p>\n
\nistotnie „wybi\u0142 ku nim [S\u0142owi\u0144com – J.T.] pierwsze okno od strony
\nS\u0142owia\u0144szczyzny” (S. Ramu\u0142t), gdy\u017c jego ksi\u0105\u017cka Ostatki slavjan na južnom
\nberjegu Baltijskogo morja<\/i> (1862)[19]<\/a>,
\npok\u0142osie miesi\u0119cznego pobytu na Kaszubach w 1856 r., stanowi podstawowe
\nkompendium wiedzy o S\u0142owi\u0144cach, nie podwa\u017cone przez nast\u0119pnych badaczy, jak np.
\nA. Parczewski, J. Mikkola, F. Lorentz i po\u015brednio M. Rudnicki. O. Kolberg pisa\u0142
\no niej: „kamie\u0144 probierczy do krytycznego ocenienia rozpraw, jakie by
\nkiedykolwiek i przez kogokolwiek w przysz\u0142o\u015bci nades\u0142anymi by\u0107 mia\u0142y w tym
\nprzedmiocie do Akademii [Umiej\u0119tno\u015bci – J.T.], oszcz\u0119dzi tej\u017ce publikacji prac
\ntakich, kt\u00f3re by przedstawia\u0142y rzeczy mniej dok\u0142adnie opisane lub te\u017c nie by\u0142y
\nna wysoko\u015bci stanowiska naukowego, jakie zajmowa\u0142 \u015bp. Hilferding”
\n[20]<\/a>. <\/p>\n
\n1800 wyraz\u00f3w, w tym ponad 800 z w\u0142asnej eksploracji terenowej i tekst\u00f3w, inne –
\nwyr\u00f3\u017cnione kwalifikatorami – z Prejsa i Ceynowy z 1850 i 1861 r.) podzieli\u0142
\nkaszubszczyzn\u0119 na: I Narzecze pomera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w (Pomorze Zach.):
\n1. narzecze S\u0142owi\u0144c\u00f3w, np. Wielka Gardna, Kluki; 2. narzecze Kabatk\u00f3w, np. Rowy;
\nII Narzecze pomera\u0144skich Kaszub\u00f3w (Pomorze Zach.): 1. wok\u00f3\u0142 Jez. \u0141ebskiego, np.
\nIzbica i \u0141eba, 2. w pn.-wsch. Pomeranii za Jez. \u0141ebskim, np. Charbrowo, Sarbsk,
\nOsieki, 3. w powiecie bytowskim, np. Byt\u00f3w, Grzmi\u0105ca; III Narzecze Kaszub\u00f3w w
\nPrusach Zachodnich. Podzia\u0142 ten przej\u0105\u0142 potem Lorentz, dostosowuj\u0105c go do zmian,
\njakie od tamtego czasu zasz\u0142y. O trafno\u015bci obserwacji Hilferdinga \u015bwiadczy wiele
\nkonkretnych sformu\u0142owa\u0144, jak np., \u017ce w par. osieckiej nad Ba\u0142tykiem „\u017cyje
\njeszcze j\u0119zyk kaszubski we wsiach Osieki, Starbienino, S\u0142uchowo, Wierzchucino,
\nBia\u0142og\u00f3ra i Pia\u015bnica”.<\/p>\n
\nS\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kaszub\u00f3w bytowskich, mniej ju\u017c Kabatk\u00f3w, a jeszcze mniej dobrze
\ntrzymaj\u0105ca si\u0119 kaszubszczyzn\u0119 Pomorza Gda\u0144skiego. \u015awiadomo\u015b\u0107 takiego
\npost\u0119powania wynika z cytatu: „O stosunkach mi\u0119dzy narodowo\u015bci\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105 i
\nniemieck\u0105 na w\u0142a\u015bciwych Kaszubach […] nie b\u0119d\u0119 si\u0119 rozwodzi\u0142. Czytelnik ju\u017c
\nwie, \u017ce po\u0142o\u017cenie \u017cywio\u0142u s\u0142owia\u0144skiego w tej okolicy jest inne ni\u017c w
\nPomeranii”.<\/p>\n
\nFonetika kašebskago jazyka<\/i> (Worone\u017c 1874) i J. Hanusza O samog\u0142oskach
\nnosowych w narzeczu S\u0142owi\u0144c\u00f3w pomorskich, Kabatk\u00f3w i Kaszub\u00f3w<\/i> (1880).
\nRecenzuj\u0105c w 1875 r. pierwsz\u0105 L. Malinowski, profesor Akademii Krakowskiej,
\nucze\u0144 A. Schleichera (tw\u00f3rcy klasyfikacji j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich) i slawisty I.I.
\nSriezniewskiego, znajomego Ceynowy z korespondencji, napisa\u0142: „…mowa Kaszub\u00f3w
\njest jedyném, dzi\u015b jeszcze \u017cyj\u0105cém, z wielu narzeczy ba\u0142tyckich, czyli
\npomorskich, stanowi\u0105cych przej\u015bciowe ogniwa od narzeczy polskich do po\u0142abskich.
\nA jakkolwiek, wskutek po\u0142o\u017cenia geograficznego i wp\u0142yw\u00f3w historycznych (Ko\u015bci\u00f3\u0142,
\nszko\u0142a, literatura itd.), j\u0119zyk kaszubski wi\u0119céj od innych narzeczy po\u0142abskich
\nzbli\u017ca si\u0119 do polskiego, to zawsze bardzo wiele znamion […] zapewnia mu
\ncharakter zachodniolechicki.”[21]<\/a><\/p>\n
\nniemo\u017cliwe zupe\u0142nie zdoby\u0107 jak\u0105\u015bkolwiek znajomo\u015b\u0107 tych dialekt\u00f3w z tekst\u00f3w
\nHilferdinga”, powtarzaj\u0105ce Ramu\u0142ta: „Podobnie jednak, jak zbi\u00f3r poda\u0144 i pie\u015bni,
\ntak r\u00f3wnie\u017c i s\u0142ownik jego grzeszy brakiem dok\u0142adno\u015bci i precyzyi w oddaniu
\nd\u017awi\u0119k\u00f3w mowy pomorskiej”. Praca ta mia\u0142a decyduj\u0105cy wp\u0142yw na koncepcj\u0119 teorii
\nj\u0119zyk\u00f3w lechickich Schleichera (1871), Rosjanin pisa\u0142 w niej bowiem: „j\u0119zyk
\npolski i j\u0119zyk nadba\u0142tyckich S\u0142owian stanowi\u0142y jedn\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 ga\u0142\u0105\u017a mowy
\ns\u0142owia\u0144skiej, ga\u0142\u0105\u017a, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 lechick\u0105, a kt\u00f3ra rozdzieli\u0142a si\u0119 na dwa
\nnarzecza, polskie i nadba\u0142tyckie […] J\u0119zyk Kaszub\u00f3w i pomera\u0144skich S\u0142owi\u0144c\u00f3w
\nto ostatnia \u017cyj\u0105ca resztka narzecza nadba\u0142tyckiego […] Dlatego te\u017c panuj\u0105ce
\nw\u015br\u00f3d o\u015bwieconej cz\u0119\u015bci miejscowej ludno\u015bci przekonanie, \u017ce narzecze kaszubskie
\njest jedynie zniekszta\u0142conym j\u0119zykiem polskim, jest ca\u0142kowicie b\u0142\u0119dne…”
\n[22]<\/a><\/p>\n
\ndrog\u0105 po\u015bredni\u0105 od von Antona czy Szafarzyka? – o S\u0142owi\u0144cach i dlatego tak
\nuparcie d\u0105\u017cy\u0142 na sam zachodni kraniec S\u0142owia\u0144szczyzny. O etnonimie tej lokalnej
\ngrupy ludno\u015bci kaszubskiej nie b\u0119dziemy tu rozprawia\u0107[23]<\/a>, podkre\u015blaj\u0105c jednak, \u017ce za nieuzasadnione uwa\u017camy
\nniewi\u0105zanie jej z Krofeja Slawi\u0119sky i\u0119zik<\/i> i Pontanusa Slowi\u0119ski<\/i>
\n[24]<\/a>, jak i kwestionowanie dzi\u015b w og\u00f3le jej
\nistnienia[25]<\/a>, czyli jednoczesne
\nbezpodstawne przyznanie racji wyra\u017anie nacjonalistycznemu stanowisku takich
\nniemieckich badaczy k. XIX i pocz\u0105tku XX w., jak np. O. Knoop, autora
\nstwierdzenia: „Nazwa S\u0142owi\u0144cy<\/i> to pans\u0142owia\u0144ski szwindel” (1925),
\noczywi\u015bcie w nawi\u0105zaniu do panslawisty Hilferdinga[26]<\/a>. Nie potwierdzaj\u0105 tego r\u00f3wnie\u017c publikacje F.
\nTetznera[27]<\/a>, zawieraj\u0105ce poza tym wiele
\nwa\u017cnych informacji, ale znacznie mniej nowego materia\u0142u j\u0119zykowego.<\/p>\n
\n1880 i 1885 r. A. Parczewski[28]<\/a>,
\nzw\u0142aszcza w zakresie post\u0119p\u00f3w germanizacji, dodaj\u0105c nowe i warto\u015bciowe materia\u0142y
\nj\u0119zykowe, o kt\u00f3rych ni\u017cej. Pochodz\u0105cy z teren\u00f3w s\u0142owi\u0144skich wymieniony Knoop
\nuczy\u0142 w W\u0105growcu z J. \u0141\u0119gowskim (Dra Nadmorskim), kt\u00f3ry znaj\u0105c te\u017c prace
\nHilferdinga, Parczewskiego i Mikkoli, latem 1898 r. odby\u0142 kilkunastodniow\u0105
\nwycieczk\u0119 po ziemiach S\u0142owi\u0144c\u00f3w, publikuj\u0105c potem swoje terenowe materia\u0142y z
\npozyskanymi z zabytk\u00f3w w Smo\u0142dzinie[29]<\/a>.
\nSprawdzi\u0142 w terenie zasi\u0119g mowy zwanej wtedy przez lud slovinsk\u0105 šprouk\u0105<\/i>
\nlub slovinstjim god\u0105nim<\/i>, a zatem p\u00f3\u017aniejszych pogl\u0105d\u00f3w negatywnych Knoopa
\nnie podziela\u0142.<\/p>\n
\nsi\u0119 jednak do tzw. Kaszub\u00f3w w\u0142a\u015bciwych na Pomorzu Gda\u0144skim, zw\u0142aszcza jego
\nokolic rodzinnych, tj. Puckiego. Nie bada\u0142 zachodniopomorskich Kaszub\u00f3w m.in. z
\npowodu doceniania pracy Hilferdinga, kt\u00f3rej og\u00f3lna wymowa musia\u0142a mu odpowiada\u0107,
\njednak poza samym pogl\u0105dem na kaszubszczyzn\u0119, kt\u00f3r\u0105 Hilferding okre\u015bli\u0142 jako
\n„maj\u0105c\u0105 najwi\u0119cej podobie\u0144stwa do j\u0119zyka polskiego”, gdy Ceynowa ju\u017c wcze\u015bniej
\n(1850) uwa\u017ca\u0142 j\u0105 za osobny j\u0119zyk s\u0142owia\u0144ski i „uzna\u0142 za stosowne i potrzebne
\npisa\u0107 po kaszubsku, a w dodatku wyst\u0105pi\u0142 od razu z programem odr\u0119bno\u015bci
\nnarodowej Kaszub\u00f3w” (Ramu\u0142t). Znaj\u0105c zdania slawist\u00f3w o „przej\u015bciowo\u015bci”
\nkaszubszczyzny, „wydoby\u0142” j\u0105 z niej i wyra\u017aniej okre\u015bli\u0142 decyzj\u0105 stworzenia jej
\nodmiany literackiej, a wi\u0119c m.in. alfabetu i pisowni[31]<\/a>.<\/p>\n
\nprzebywa\u0142 w 1896 r. miesi\u0105c w Klukach i W. Gardnie, a potem d\u0142u\u017cej tak\u017ce w
\nokolicy Pucka i Jastarni. Materia\u0142y i wyniki swych obserwacji przedstawi\u0142 w
\npracach K izučeniju kašubskix govorov<\/i>. Neskolko zametok po kašubskim
\ngovoram v severo-vostočnoj Pomeranii<\/i> (Petersburg 1897) i Betonung und
\nQuantität in den westslavischen Sprachen<\/i> (Helsingfors 1899), zwracaj\u0105c uwag\u0119
\nna kwestie prozodyczne, m.in. intonacj\u0119. Korzysta\u0142 z niej potem T. Lehr-
\nSp\u0142awi\u0144ski[32]<\/a>.<\/p>\n
\n(1880, 1885) pozna\u0144ski prawnik i etnograf A. Parczewski. Ich wyniki zawiera
\npraca Szcz\u0105tki kaszubskie w prowincji pomorskiej<\/i> (1896), m.in. najpierw
\nom\u00f3wienie ksi\u0105\u017cki Hilferdinga, potem w\u0142asne dane etnograficzne, statystyczne i
\nj\u0119zykowe oraz zbiorek tekst\u00f3w (wi\u0119kszo\u015b\u0107 w j\u0119zyku polskim z dialektyzmami) i
\nwyraz\u00f3w (zapis ma\u0142o precyzyjny). Najwi\u0119cej danych j\u0119zykowych pochodzi z W.
\nGardny, Smo\u0142dzina, Cecenowa, G\u0142\u00f3wczyc, Izbicy, \u017barnowskiej, \u0141eby, Sarbska. H.
\nPopowska-Taborska ostatnio pisa\u0142a o jego s\u0142owniczku, podnosz\u0105c autentyzm
\nzebranej przeze\u0144 leksyki[33]<\/a>.<\/p>\n
\nF. Ceynowy, od kt\u00f3rego przej\u0105\u0142 ide\u0119 o j\u0119zykowej i etnicznej odr\u0119bno\u015bci
\nkaszubszczyzny i Kaszub\u00f3w, rozwijaj\u0105c j\u0105 teoretycznie i praktycznie, np. now\u0105
\njednolit\u0105 pisowni\u0105. Otrzyma\u0142 w tym zach\u0119t\u0119 ze strony L. Malinowskiego i J.
\nBaudouina de Courtenay, wybitnych lingwist\u00f3w, recenzent\u00f3w konkursowych jego
\ns\u0142ownika, kt\u00f3rzy znali dobrze problemy slawistyki i powtarzali – pierwszy w 1875
\nr., drugi w 1884 r. – pogl\u0105d Schleichera o przej\u015bciowo\u015bci kaszubszczyzny mi\u0119dzy
\ndialektami polskimi i po\u0142abskimi, a zatem nie jest „narzeczem j\u0119zyka
\npolskiego”[34]<\/a>.<\/p>\n
\nS\u0142owi\u0144c\u00f3w. We wst\u0119pie do S\u0142ownika j\u0119zyka pomorskiego, czyli kaszubskiego<\/i>
\n(1893) pisa\u0142: „do pierwszej grupy [tj. p\u00f3\u0142nocnej – J.T.] zaliczam mow\u0119
\nS\u0142owie\u0144c\u00f3w i Kabatk\u00f3w w powiecie s\u0142upskim, gwar\u0119 Kaszub\u00f3w po\u0142ebskich w p\u00f3\u0142nocno-
\nwschodniej cz\u0119\u015bci powiatu l\u0119borskiego, gwar\u0119 \u017carnowsk\u0105 w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej
\ncz\u0119\u015bci powiatu l\u0119borskiego i p\u00f3\u0142nocno-zachodniej puckiego, narzecze Bylak\u00f3w na
\n«k\u0119pach» swarzewskiej, puckiej i oksywskiej, wreszcie gwar\u0119 Rybak\u00f3w na p\u00f3\u0142wyspie
\nHelskim”, a tak\u017ce: „Wymowa d\u017awi\u0119ku \u0142<\/i> dzieli Kaszub\u00f3w p\u00f3\u0142nocnych na dwie
\ngrupy. S\u0142owie\u0144cy i Bylacy – mimo i\u017c bezpo\u015brednio nie stykaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 – maj\u0105
\nl<\/i> twarde, reszta Kaszub\u00f3w w tych stronach wymawia \u0142<\/i> czysto, jak
\nRosjanie, Rusini i Litwini…”<\/p>\n
\n„Mowa Kaszub\u00f3w i S\u0142owie\u0144c\u00f3w nie jest bynajmniej narzeczem polskiem, ale odr\u0119bnym
\nj\u0119zykiem s\u0142owia\u0144skim”, 2. „Mowa Kaszub\u00f3w i S\u0142owie\u0144c\u00f3w tudzie\u017c mowa Po\u0142abian s\u0105
\nnarzeczami jednego i tego samego j\u0119zyka” […], 5. „Familia j\u0119zyk\u00f3w
\nzachodnios\u0142owia\u0144skich dzieli si\u0119 na cztery grupy: a) czesko-s\u0142owack\u0105 (morawsk\u0105),
\nb) serbsk\u0105 (\u0142u\u017cycko-serbsk\u0105), c) polsk\u0105, d) pomorsk\u0105”; 6. „J\u0119zyk pomorski
\nzajmuje stanowisko po\u015brednie mi\u0119dzy j\u0119zykiem polskim a grup\u0105 narzeczy
\nserbskich”. Zakwestionowa\u0142 tak \u015bwie\u017co sformu\u0142owany, m.in. przede wszystkim na
\npodstawie bada\u0144 Hilferdinga, podzia\u0142 j\u0119zyk\u00f3w zachodnios\u0142owia\u0144skich Schleichera.\n<\/p>\n
\nakcentowany od Mrongowiusza fakt odr\u0119bno\u015bci kaszubszczyzny, kt\u00f3r\u0105 praktycznie
\nwyzyska\u0142 Ceynowa, stoj\u0105cy u \u017ar\u00f3de\u0142 klasyfikacji Ramu\u0142ta. Wyrazistych w\u0142a\u015bciwo\u015bci
\nkaszubskich jest tyle, \u017ce mo\u017cna nimi uzasadni\u0107 \u015bci\u015blejsze zwi\u0105zki Kaszub z
\nPo\u0142abianami ni\u017c z dialektami l\u0105dowej Polski, widz\u0105c je zatem w jednej grupie
\n(pomorskiej) jako po\u015bredniej mi\u0119dzy dialektami Polski kontynentalnej a
\n\u0142u\u017cyckimi; w ten spos\u00f3b kaszubszczyzna by\u0142aby „siostr\u0105” j\u0119zyk\u00f3w serbskich
\n [35]<\/a>. Jednak za ugrupowaniem Schleichera, w
\nkt\u00f3rym to kaszubszczyzna jest przej\u015bciowa mi\u0119dzy dialektami polskimi a
\npo\u0142abskimi, wydaj\u0105 si\u0119 przemawia\u0107 argumenty Baudouina o tym, \u017ce kaszubszczyzn\u0119 z
\ndialektami polskimi \u0142\u0105czy wi\u0119cej wsp\u00f3lnych proces\u00f3w, jak np. przeg\u0142osy
\n(szczeg\u00f3lnie tzw. polski), wzd\u0142u\u017cenie zast\u0119pcze, afrykatyzacja ť<\/i>,
\nď<\/i> , rozw\u00f3j ŕ<\/i> w ř<\/i>, zr\u00f3\u017cnicowanie kontynuant\u00f3w dawnych
\nsamog\u0142osek d\u0142ugich i kr\u00f3tkich itd. Dlatego nie zaakceptowa\u0142 wywod\u00f3w Ramu\u0142ta.\n<\/p>\n
\nwypowiedzieli si\u0119 wybitni uczeni polscy i obcy, m.in. de Courtenay, A. Kry\u0144ski,
\nA. Brückner, M. Rudnicki[36]<\/a>. W dyskusji
\nwzi\u0105\u0142 te\u017c udzia\u0142 F.W. Lorentz (1870-1937) z Meklemburgii, ucze\u0144 K. Brugmanna i
\nA. Leskiena i m.in. z jego inspiracji zacz\u0105\u0142 gruntowne badania od s\u0142owi\u0144szczyzny
\n(1897), dla kt\u00f3rej opracowa\u0142 gramatyk\u0119 (1903), liczne teksty (1905) i wielki
\ns\u0142ownik (1908, 1912), uznaj\u0105c j\u0105 zrazu – zapewne nie bez wp\u0142ywu Tetznera i
\nzabytk\u00f3w kaszubskich – jako odr\u0119bn\u0105 od kaszubszczyzny[37]<\/a>. Najpierw jakby weryfikowa\u0142 materia\u0142y Hilferdinga, bo
\n„jest niemo\u017cliwe zupe\u0142nie zdoby\u0107 jak\u0105\u015bkolwiek znajomo\u015b\u0107 tych dialekt\u00f3w z tekst\u00f3w
\nHilferdinga” czy „nic pewnego nie mo\u017cna wydoby\u0107 dla znajomo\u015bci tych dialekt\u00f3w z
\nwiadomo\u015bci podanych przeze\u0144”. Przypomnijmy – za Nitschem – co napisa\u0142 w swej
\nSlovinzische Grammatik<\/i> o kontakcie z t\u0105 mow\u0105: „Kiedym przed 6 laty po raz
\npierwszy pozna\u0142 S\u0142owi\u0144c\u00f3w, zdumia\u0142em si\u0119 do najwy\u017cszego stopnia, \u017ce ich mowa, z
\nca\u0142ej zachodniej S\u0142owia\u0144szczyzny bez w\u0105tpienia najstaro\u017cytniejsza, mog\u0142a by\u0142a
\nzupe\u0142nie wymrze\u0107 nie doczekawszy si\u0119 szczeg\u00f3\u0142owego opracowania”. O tych
\nbadaniach J. Baudouin de Courtenay napisa\u0142 ju\u017c w 1904 r.: „przedmiot traktowany
\nze zbyt wielk\u0105 badawcz\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 wyrasta pod mikroskopem drobiazgowych
\nposzukiwa\u0144 ponad w\u0142a\u015bciw\u0105 miar\u0119 i w por\u00f3wnaniu z innymi ulega przecenieniu.”
\n[38]<\/a><\/p>\n
\nreprezentuj\u0105cych nie tylko wsie, ale te\u017c liczne przysi\u00f3\u0142ki. Podzieli\u0142 je na 21
\ngrup dialektalnych z 75 gwarami, ukazanych na „Mapie dialekt\u00f3w pomorskich” (stan
\nok. 1910 r.). Tworzy\u0142 po 1933 r. po\u015bmiertnie wydany s\u0142ownik (1958, A-P),
\nuwzgl\u0119dniaj\u0105cy tak\u017ce leksyk\u0119 pi\u015bmiennictwa kaszubskiego, ale sygnalizowan\u0105
\nkwalifikatorami, przy czym wyci\u0105gn\u0105\u0142 cz\u0119\u015bciowo wnioski z krytyki Nitscha w
\nodniesieniu do s\u0142ownika s\u0142owi\u0144skiego, zw\u0142aszcza co do roli fonetyki w
\ns\u0142owniku.<\/p>\n
\ns\u0142owia\u0144skie nazewnictwo \u015bredniowieczne na Pomorzu Zachodnim, do czego por.
\npo\u015bmiertnie wydane Slavische Namen Hinterpommerns<\/i> (1964). Zajmowa\u0142 si\u0119
\nr\u00f3wnie\u017c innymi zabytkami pi\u015bmiennictwa, jak Krofeya i Pontanusa czy przysi\u0119gami
\nz Wierzchocina. Obserwowa\u0142 germanizacj\u0119 i zanikanie s\u0142owi\u0144szczyzny,
\ndwuj\u0119zyczno\u015b\u0107 Kaszub\u00f3w p\u00f3\u0142nocnych, ale widzia\u0142 te\u017c ich przywi\u0105zanie do tradycji,
\na wi\u0119c i mowy przodk\u00f3w.<\/p>\n
\n„pomorszczyzn\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105, r\u00f3\u017cni\u0105c\u0105 si\u0119 od po\u0142udniowej zachowaniem sta\u0142ych r\u00f3\u017cnic
\niloczasowych przy samog\u0142oskach”, dziel\u0105c j\u0105 na: A. wymieraj\u0105c\u0105 s\u0142owi\u0144szczyzn\u0119
\nwschodni\u0105 (par. smo\u0142dzi\u0144ska i Stoj\u0119cina) i zachodni\u0105 (par. gardzie\u0144ska), B.
\nwymieraj\u0105c\u0105 lub zagro\u017con\u0105 kaszubszczyzn\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105, tu za\u015b: 1. zachodnia, z
\ngwarami: g\u0142\u00f3wczycka, cecenowska, charbrowsko-\u0142ebska, osiecka, gniewi\u0144sko-
\nsali\u0144ska, ty\u0142owska, g\u00f3rska, luzi\u0144sko-wejherowska, szemudzka, trzy ostatnie
\nulegaj\u0105 wp\u0142ywom s\u0105siednich; 2. wschodnia, z gwarami: a) bylackie: jastarnicka,
\nku\u017anicka, cha\u0142upska, swarzewsko-strzeli\u0144ska, starzy\u0144sko-mechowska, oksywska; b)
\nniebylackie: \u017carnowska, pucka, redzka, wielkokacka; c) gwary mieszane: rumska,
\nchylo\u0144ska, witomi\u0144ska; C. kaszubszczyzna wschodnia – szereg bezbarwnych
\ndialekt\u00f3w nowszego pochodzenia: lesacka, kiele\u0144ska, warzewsko-k\u0142osowska,
\nchwaszczy\u0144ska, ma\u0142okacka, sopocka; D. gwary p\u00f3\u0142nocno-pomorskie w par.
\nstrzepskiej: t\u0119pska i g\u0142odowska; gwary pod C. i D. nie nale\u017c\u0105 ju\u017c do nadmorskich
\nw naszym uj\u0119ciu.<\/p>\n
\nbierze pocz\u0105tek w akceptacji stanowiska i dzia\u0142alno\u015bci Ceynowy, teoretycznie
\nwzmacnianego ju\u017c przez Ramu\u0142ta. Pogl\u0105d o samodzielnym j\u0119zyku s\u0142owi\u0144skim i jego
\ngruntowne zbadanie najpierw te\u017c wskazywa\u0107 mo\u017ce na prekursora Ceynow\u0119, kt\u00f3ry
\nprzecie\u017c o s\u0142owi\u0144szczy\u017anie niewiele wiedzia\u0142, a zatem w tym najpilniej nale\u017ca\u0142o
\ngo uzupe\u0142ni\u0107. Lorentz wreszcie u\u017cywa\u0142 jego terminu kaszëbskos\u0142owi\u0144skô
\nmowa<\/i>. O statusie kaszubszczyzny ostatecznie stwierdzi\u0142: „Zgodzi\u0142em si\u0119 z
\nRamu\u0142tem, ale w mi\u0119dzyczasie doszed\u0142em do przekonania, \u017ce tak nie jest, nie
\nzbli\u017cy\u0142em si\u0119 jednak do wniosk\u00f3w ostatecznych”[39]<\/a>. Sta\u0142o si\u0119 tak pod wp\u0142ywem polemicznych wyst\u0105pie\u0144
\nBaudouina de Courtenay i potem Nitscha[40]<\/a>, kt\u00f3rzy stan\u0119li – jak wcze\u015bniej Malinowski – na
\nstanowisku przej\u015bciowo\u015bci kaszubszczyzny mi\u0119dzy zachodnim (j\u0119z. po\u0142abski) i
\nwschodnim (dialekty kontynentalnej Polski) biegunem lechickim. Starymi cechami
\nmo\u017ce i bardziej nawi\u0105zuj\u0105 do Po\u0142abia, ale nowszymi cechami z systemowych
\nproces\u00f3w bli\u017csze s\u0105 polskim, i\u017c mo\u017cna je nazwa\u0107: plus polonais que le
\npolonais měme<\/i>.<\/p>\n
\ns\u0142ownika narzecza s\u0142owi\u0144skiego<\/i> (1913)[41]<\/a> uzupe\u0142nia Lorentza, poszerza teksty i potwierdza
\nautentyczno\u015b\u0107 jego uj\u0119cia, weryfikuj\u0105c je gdzieniegdzie, gdy na przyk\u0142ad ten
\npodchodzi do spraw zbyt fonetycznie zamiast fonologicznie, jak np. iloczas
\nsamog\u0142osek czy artykulacja nos\u00f3wek. Napisa\u0142, \u017ce wiele wzgl\u0119d\u00f3w „przemawia\u0142o za
\ntem, aby dyalekt s\u0142owi\u0144ski podda\u0107 obserwacyi ponownej i stwierdzi\u0107, czy
\nw\u0105tpliwo\u015bci podniesione przez prof. Nitscha […] maj\u0105 uzasadnienie, czy te\u017c
\nnie.” Wspomina Mikkol\u0119, o Hilferdingu milczy, ale weryfikuj\u0105c Lorentza po\u015brednio
\nodnosi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do niego.<\/p>\n
\ninteresowa\u0142 si\u0119 L. Zabrocki (1907-1971) z Czerska, zwi\u0105zany z Poznaniem
\n[42]<\/a>. Po nim najwi\u0119cej resztek s\u0142owi\u0144skiej
\nmowy w\u015br\u00f3d zgermanizowanych S\u0142owi\u0144c\u00f3w nad jez. Gardno, w Klukach i wsi \u017barnowska
\nopublikowa\u0142 Z. Sobierajski z Poznania[43]<\/a>, kt\u00f3ry po latach przygotowa\u0144 wydaje S\u0142ownik gwary
\ntzw<\/i>. S\u0142owi\u0144c\u00f3w kaszubskich<\/i>, gromadz\u0105cy s\u0142owi\u0144skie materia\u0142y j\u0119zykowe
\nz wszystkich \u017ar\u00f3de\u0142 dawnych[44]<\/a> i
\nnajnowszych, a wi\u0119c poza w\u0142asnymi tak\u017ce L. Moszy\u0144skiego[45]<\/a> czy E. Jurkowskiego i E. Kami\u0144skiej-Rzetelskiej
\n[46]<\/a>.<\/p>\n
\nKaszubach czy odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do kaszubszczyzny. Uwzgl\u0119dnia je szeroko m.in. H.
\nPopowska-Taborska w monografii Centralne zagadnienie wokalizmu
\nkaszubskiego<\/i>[47]<\/a>, znana przede
\nwszystkim jako badaczka geografii wyraz\u00f3w i ich zasi\u0119g\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, znawczyni
\nzabytk\u00f3w pi\u015bmiennictwa pomorskiego i tzw. kaszubskiego, np. tzw. dutki brzeskie
\nz 1402 r., t\u0142umaczenia Krofeya i Pontanusa czy przysi\u0105g s\u0142owi\u0144skich z
\nWierzchocina, a tak\u017ce dziej\u00f3w leksykografii kaszubskiej (od k. XVIII w.). Jest
\ninicjatork\u0105 i wsp\u00f3\u0142autork\u0105 (z W. Borysiem) bezprecedensowego dzie\u0142a S\u0142ownik
\netymologiczny kaszubszczyzny<\/i>[48]<\/a>,
\nzaplanowanego na 5 tom\u00f3w, maj\u0105cego charakter dyferencyjny wobec polszczyzny
\n(literackiej) i wyzyskuj\u0105cego wszystkie znane zbiory wyrazowe, historyczne
\n(m.in. s\u0142owi\u0144skie) i wsp\u00f3\u0142czesne, zw\u0142aszcza AJK<\/i> i wielki S\u0142ownik<\/i>
\nSychty.<\/p>\n
\ns\u0142owi\u0144szczyzny wprost na mapach, ale w obszernych i rzetelnych komentarzach do
\nwszystkich map przytaczane s\u0105 informacje z wszelkich \u017ar\u00f3de\u0142, a zatem r\u00f3wnie\u017c
\ns\u0142owi\u0144skich. Zauwa\u017cy\u0107 warto, i\u017c w konsekwencji wykorzystania przez Lorentza
\n\u017ar\u00f3de\u0142 poprzednik\u00f3w, w tym Ramu\u0142ta, ten za\u015b z kolei szeroko wyzyska\u0142
\nBiskupskiego, kt\u00f3ry we wst\u0119pie oznajmia, \u017ce zestawi\u0142 wyrazy kaszubskie ze
\ns\u0142ownik\u00f3w i prac Ceynowy, Hilferdinga, Pob\u0142ockiego, Derdowskiego i w\u0142asnych
\n[50]<\/a>, w AJK mog\u0105 jako s\u0142owi\u0144skie pojawia\u0107
\nsi\u0119 wyrazy z dawnego podstawowego dzie\u0142a, tj. Hilferdinga. Nie dziw te\u017c, \u017ce
\ndzie\u0142o to potwierdzi\u0142o stanowisko nauki polskiej o przej\u015bciowym – mi\u0119dzy
\nzachodni\u0105 i wschodni\u0105 Lechi\u0105 – charakterze kaszubszczyzny, o czym wiadomo ju\u017c
\nby\u0142o od Hilferdinga, kt\u00f3ry pisa\u0142: „Narzecze, kt\u00f3rym si\u0119 pos\u0142uguj\u0105 te ostatnie
\nresztki S\u0142owian nadba\u0142tyckich, ma najwi\u0119cej podobie\u0144stwa do j\u0119zyka polskiego.
\nZnajdujemy te\u017c pewne \u015blady narzecza ludno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej, zamieszkuj\u0105cej
\nniegdy\u015b brzegi Elby i zachodniej cz\u0119\u015bci Pomorza Ba\u0142tyckiego, w r\u00f3\u017cnych zabytkach
\npi\u015bmiennictwa. \u015alady te wskazuj\u0105, \u017ce j\u0119zyk dawnych s\u0142owia\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w
\nMeklenburgii, Brandenburgii i Lüneburgskiego Wendlandu<\/i> bliski by\u0142
\nj\u0119zykowi polskiemu, ale mia\u0142 tak\u017ce swoje charakterystyczne cechy. Owo \u015bwiadectwo
\ncech j\u0119zykowych, wsparte r\u00f3\u017cnymi faktami historycznymi, nasuwa my\u015bl, \u017ce j\u0119zyk
\npolski i j\u0119zyk nadba\u0142tyckich S\u0142owian stanowi\u0142y jedn\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 ga\u0142\u0105\u017a mowy
\ns\u0142owia\u0144skiej, ga\u0142\u0105\u017a, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 lechick\u0105 [lask\u0105<\/i>][…] Stopniowe
\nzbli\u017canie si\u0119 j\u0119zyka polskiego s\u0142yszy si\u0119 – mo\u017cna powiedzie\u0107 – na ka\u017cdym kroku w
\nziemi kaszubskiej w miar\u0119, jak posuwamy si\u0119 z zachodu na wsch\u00f3d i z p\u00f3\u0142nocy na
\npo\u0142udnie. Dlatego nie jest mo\u017cliwe okre\u015blenie tak zwanego normalnego typu
\nkaszubskiego narzecza…”[51]<\/a><\/p>\n
\nnaukowe, m.in. w sferze j\u0119zyka, te\u017c poza Polsk\u0105, zreszt\u0105 jak dawniej, gdy\u017c F.
\nHinze z Berlina przypomnia\u0142 i cz\u0119\u015bciowo uprzyst\u0119pni\u0142 materia\u0142y po von Antonie i
\nLorentzu, wyda\u0142 Altkaschubische Gesangbuch<\/i> i Die Schmolsiner
\nPerikopen<\/i> (Berlin 1967) i napisa\u0142 sporo prac o leksyce i j\u0119zyku S\u0142owi\u0144c\u00f3w
\n[52]<\/a>, a R. Olesch z Kolonii fototypicznie
\nwyda\u0142 w 1958 r. teksty Krofeya i Pontanusa, natomiast W.A.L. Stokhof zaj\u0105\u0142 si\u0119
\nfonologi\u0105 kaback\u0105[53]<\/a> oraz fonologi\u0105 i
\nmorfologi\u0105 s\u0142owi\u0144sk\u0105[54]<\/a>. Niew\u0105tpliwie na
\ntym si\u0119 nie sko\u0144czy; S\u0142ownik etymologiczny kaszubszczyzny<\/i>, a zw\u0142aszcza
\nS\u0142ownik gwarowy tzw. S\u0142owi\u0144c\u00f3w kaszubskich<\/i> mo\u017ce je nawet o\u017cywi\u0107. Status
\nkaszubszczyzny w\u015br\u00f3d j\u0119zyk\u00f3w s\u0142owia\u0144skich nadal znajduje si\u0119 w polu uwagi
\nlingwist\u00f3w.<\/p>\n<\/div>\n
<\/p>\n
\n
\nG. Gaebel, Stettin 1897.<\/p>\n<\/div>\n
\nrosprave przez Stanjis\u0142ava<\/i>…, Krak\u00f3w 1850, s. 39: „…prze\u0142o\u017ce\u0142 x.
\nPontanus (Bruggemann) v Sme\u0142dzenje Katechezm M. Letra, co de\u0142 do dreku, e ca\u0142i novi testament a ze storeho psalme Davida, co s\u0119 v bibliotece s\u0142epski jako manuskript
\nzachovuje.” Zabytku tego wszak\u017ce nie widzia\u0142?<\/p>\n<\/div>\n
\n[Wejherowo 1988].<\/p>\n<\/div>\n
\ns\u0142owi\u0144skiego spisanych mi\u0119dzy XVI a XVIII wiekiem<\/i>, w: Polszczyzna
\nregionalna w okresie renesansu i baroku<\/i>, Wroc\u0142aw 1984, s. 121; por. nadto:
\nE. Rzetelska-Feleszko, Dlaczego dialekt s\u0142owi\u0144ski nie sta\u0142 si\u0119 j\u0119zykiem?<\/i>,
\n„J\u0119z. Pol.” LXVIII 1988, s. 97-101; J. Treder, Kaszubszczyzna dawnych
\nprzek\u0142ad\u00f3w tekst\u00f3w biblijnych<\/i>, w: Symbolae slavisticae. Dedykowane Pani
\nProfesor Hannie Popowskiej-Taborskiej<\/i>, pod red. E. Rzetelskiej-Feleszko,
\nWarszawa 1996, s. 309-315.<\/p>\n<\/div>\n
\nniem. Zipkow<\/i> w: A. Hilferding, Resztki S\u0142owian na po\u0142udniowym
\nwybrze\u017cu Morza Ba\u0142tyckiego<\/i>, t\u0142um. N. Perczy\u0144ska, Gda\u0144sk 1989, s. 12;
\norygina\u0142: Sanktpeterburg 1862. Notabene tzw. przysi\u0119gi wierzchoci\u0144skie wedle H.
\nPopowskiej-Taborskiej pochodzi\u0107 maj\u0105 m.in. z tej wsi w par. g\u0142\u00f3wczyckiej.<\/p>\n<\/div>\n
\nKurland, Russland und Polen in den J. 1777 und 1778<\/i>, Bd. I, Leipzig 1779; cyt. za: Polska stanis\u0142awowska w oczach cudzoziemc\u00f3w<\/i>,
\nt. I, Warszawa 1963, s. 463-464.<\/p>\n<\/div>\n
\ns\u0142owi\u0144skim<\/i> (Jeszcze jeden skromny g\u0142os<\/i>), „Rocz. Gd.” LV z. 1, s.
\n83-91.<\/p>\n<\/div>\n
\nGebräuche, Meinungen und Kenntnisse<\/i>, Theil I-II,
\nLeipzig 1783-1789; reprint: Bautzen 1976; zob. T. Lewaszkiewicz, S\u0142owia\u0144skie
\nzagadnienia por\u00f3wnawcze w tw\u00f3rczo\u015bci naukowej K.G. Antona (1751-1818)<\/i>, w:
\nPrekursorzy s\u0142owia\u0144skiego j\u0119zykoznawstwa por\u00f3wnawczego<\/i> (do ko\u0144ca XVIII w<\/i>.),
\nWroc\u0142aw 1987, s. 296-303. Por. F. Hinze, Karl Gottlob von Antons
\nkaschubische Studien (Zu den Anfängen der kaschubischen Lexikographie<\/i>),
\n„Studia z Filologii Polskiej S\u0142owia\u0144skiej” (dalej: SFPS) V 1965, s. 297-305;
\nHinze om\u00f3wi\u0142 ok. 100 wyraz\u00f3w.<\/p>\n<\/div>\n
\nSanktpeterburg, cz. I 1787, cz. II 1789. Por. o nich H. Popowska-Taborska,
\nS\u0142ownictwo kaszubskie w osiemnastowiecznych por\u00f3wnawczych s\u0142ownikach Europy
\ni Azji<\/i>, „Rocz. Slaw.” XLIX z. 1. 1994, s. 41-46 i A.D. Duliczenko, R\u0119kopis
\nznaleziony w Sanktpetersburgu. S\u0142owi\u0144sko-kaszubski protograf do „S\u0142ownik\u00f3w
\npor\u00f3wnawczych wszystkich j\u0119zyk\u00f3w i narzeczy”<\/i>, „Pomerania” 1997 nr 1, s.
\n12-14; r\u0119kopis S.A. Kummera z Gardny zawiera 455 wyraz\u00f3w kaszubskich, gdy w S\u0142ownikach
\n<\/i>uwzgl\u0119dniono 183.<\/p>\n<\/div>\n
\nMundarten,<\/i> Offen 1826, s. 407, potem powielane w innych publikacjach.<\/p>\n<\/div>\n
\nZustandes Königl.<\/i> Preußischen Herzogsthum Vor- und Hinter-Pommern.<\/i> T. I, Stettin 1779, s. LXV-LXXII.<\/p>\n<\/div>\n
\n„Rocz. Gd.” XV\/XVI 1956\/1957, s. 502.<\/p>\n<\/div>\n
\nProvinzialblättern”, t. II, Stettin 1821, s. 338-363, 455-477.<\/p>\n<\/div>\n
\npo\u0142owie XIX wieku<\/i>, „Rocz. Gd.” LIV z. 1, 1994, s. 126-129 i 153-171 (z
\nuwagami j\u0119zykowymi E. Brezy).<\/p>\n<\/div>\n
\nCz\u0119\u015b\u0107 II, „Slavia Occ.” 50, 1993, s. 172-181.<\/p>\n<\/div>\n
\nH. Popowska-Taborska, Dwa autografy kaszubskiego<\/i> S\u0142owniczka
\nKrzysztofa Celestyna Mrongowiusza<\/i>, „Rocz. Gd.” LVI z. 2, 1996, s. 93-101.<\/p>\n<\/div>\n
\ns\u0142owniczka P.I. Prejsa<\/i>, „Slavia Occ.” 50 1993, s. 131-138.<\/p>\n<\/div>\n
\nK.C. Mrongowiusza<\/i>, [Cz. I], „Slavia Occ.” 48\/49 1991\/1992, s. 228-229: „J\u0119zyk
\nkaszubski zdaje si\u0119 by\u0107 dialektem s\u0142owia\u0144skim (Wendischer Dialekt<\/i>),
\nkt\u00f3ry przez j\u0119zyk polski w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b jest zniekszta\u0142cony. Prawie w ka\u017cdej
\nwsi m\u00f3wi si\u0119 odmiennie, mniej lub wi\u0119cej podobnie do polszczyzny”. H.
\nPopowska-Taborska, Krzysztof Celestyn Mrongowiusz o zwi\u0105zkach
\nkaszubsko-\u0142u\u017cyckich<\/i>, „Lětopis” 44, 1997, s. 199: „ja wola\u0142abym raczej:
\nKaszubszczyzna, mowa staropomorska, siostra \u0142u\u017cyckiego.”<\/p>\n<\/div>\n
\nPodobnie w przedmowie do w\u0142asnego jej pierwszego t\u0142umaczenia na j\u0119zyk polski
\n(ok. 1877; druk 1965!), w: O. Kolberg, Dzie\u0142a wszystkie<\/i>, t. 39.
\nPomorze<\/i>, Wroc\u0142aw 1965, s. 307.<\/p>\n<\/div>\n
\ns.276-278 i H. Popowska-Taborska, G\u0142os j\u0119zykoznawcy w obronie
\nA. Hilferdinga<\/i>, tam\u017ce, s. 253-265 – zdecydowana polemika z pogl\u0105dami
\nZ. Szultki, Pos\u0142owie do nowego wydania „Resztek S\u0142owian na po\u0142udniowym
\nwybrze\u017cu Morza Ba\u0142tyckiego<\/i>”, tam\u017ce, s. 231-254.<\/p>\n<\/div>\n
\nzabytk\u00f3w i s\u0142ownik\u00f3w<\/i>, w: Polszczyzna regionalna Pomorza<\/i>, t. 2, red.
\nK. Handke Wroc\u0142aw 1991, s. 85-95.<\/p>\n<\/div>\n
\nGda\u0144sk 1992, np. s. 65-79 i 122, gdzie poni\u017cszy cytat z Knoopa. Por. te\u017c W.
\nMa\u0144czak w recenzji ksi\u0105\u017cki Szultki, w: „J\u0119zyk Polski” LXXIV 1994, s. 123-124.
\nCa\u0142kowicie za Szultk\u0105 poszed\u0142 historyk H. Rybicki, Nazywano ich S\u0142owi\u0144cami<\/i>,
\nS\u0142upsk 1995, s. 75-100, zw\u0142aszcza s. 98-99, twierdz\u0105c m.in., „\u017ce rosyjski
\netnograf uleg\u0142 wp\u0142ywom F. Ceynowy”, gdy by\u0142o akurat odwrotnie; podobnie badacz
\ngwary S\u0142owi\u0144c\u00f3w Z. Sobierajski, kt\u00f3ry do\u015b\u0107 kuriozalnie zatytu\u0142owa\u0142 S\u0142ownik
\ngwarowy tzw. S\u0142owi\u0144c\u00f3w kaszubskich<\/i>, t. I A-Č, Warszawa 1997. Unikanie tej
\nnazwy wydaje si\u0119 powt\u00f3rk\u0105 podobnej postawy J. Karnowskiego i zw\u0142aszcza A.
\nMajkowskiego (np. Historia Kaszub\u00f3w<\/i>, Gdynia 1938), nawet w relacji z
\nbada\u0144 Hilferdinga.<\/p>\n<\/div>\n