(HISTORIA, GE\u00d2GRAFIA, J\u00c3Z\u00cbK I PISMIENIZNA KASZ\u00cbB\u00d3W,<\/b>
p\u00f2d redakcj\u0105 Jana M\u00f2rdawscz\u00e9g\u00f2, W\u00ebdowizna Mark Ro\u017c\u00f4k, prz\u00eb wesp\u00f3\u0142rob\u00f2ce z Institut\u00e3 Kasz\u00ebbsczim, Gdu\u0144sk 2000)<\/p>\n
To\u0142macz\u00ebnk Jerzi Tr\u00e9der<\/p>\n
<\/p>\n
Wst\u00e3p<\/a><\/p>\n 1.J\u00e3z\u00ebk, dialekt\u00eb i kasz\u00ebbscz\u00e9 gwar\u00eb. Kr\u0105g \u00fa\u017c\u00ebc\u00e9g\u00f2<\/a><\/p>\n 1.1. Kasz\u00ebbizna jakno s\u0142owia\u0144sczi j\u00e3z\u00ebk<\/a><\/p>\n 1.2. \u00d2bjim i zjinaczeni\u00e9 j\u00e3z\u00ebka (m\u00f2w\u00eb) Kasz\u00ebb\u00f3w. M\u00f4low\u00e9 gromad\u00eb<\/a><\/p>\n 1.3. Jele\u017cnosc socjolingwisticzn\u00f4 kasz\u00ebbizn\u00eb<\/a><\/p>\n 1.4. Etap\u00eb rozwiju l\u00ebteracczi kasz\u00ebbizn\u00eb<\/a><\/p>\n 1.5. Znanczi l\u00ebteracczi kasz\u00ebbizn\u00eb a dialektow\u00e9 sp\u00f2dl\u00e9. Pis\u00ebnk<\/a><\/p>\n 1.6. Dzeje badani\u00f3w kasz\u00ebbizn\u00eb i ji w\u00ebapartniaj\u0105c\u00e9 znanczi<\/a><\/p>\n 2. Kasz\u00ebbsk\u00f4 pismienizna i pi\u00e3kn\u00f4 l\u00ebteratura<\/a><\/p>\n 2.1. Z\u00f4cz\u0105tczi pismienizn\u00eb<\/a><\/p>\n 2.2. Prek\u00f9rsorz\u00eb pismienizn\u00eb: Florian Cen\u00f4wa i Hier\u00f3nim Derdowsczi<\/a><\/p>\n 2.3. M\u0142odokasz\u00ebbi<\/a><\/p>\n 2.4. Zrzesz\u00e9\u0144cowie<\/a><\/p>\n 2.5. Pis\u00f4rze z kr\u00e3g\u00f9 \u201eKleczi\u201d<\/a><\/p>\n 2.6. L\u00ebteratura p\u00f2 1945 r.<\/a><\/p>\n 2.7. Rodzaje i l\u00ebteraccz\u00e9 gat\u00ebnczi<\/a><\/p>\n 2.8. Stilizacja kasz\u00ebbsk\u00f4 w dok\u00f4zach<\/a><\/p>\n 2.9. To\u0142maczeni\u00f4<\/a><\/p>\n 2.10. Ge\u00f2grafia l\u00ebterack\u00f4<\/a><\/p>\n 3. K\u00f9ltura d\u00ebch\u00f2w\u00f4 i f\u00f2lklor<\/a><\/p>\n 3.1. Zemia<\/a><\/p>\n 3.2. W\u00f2da<\/a><\/p>\n 3.3. \u00d2d\u017cin<\/a><\/p>\n 3.4. Wiater<\/a><\/p>\n Kasz\u00ebbsk\u00f2-p\u00f2lsczi s\u0142owniczk (w\u00ebraz\u00f3w w titu\u0142ach i kasz\u00ebbsczich c\u00ebtatach)<\/a><\/p>\n <\/p>\n W n\u00f4bl\u00eb\u017cszich latach m\u00f3m\u00eb b\u00ebc f\u00f9lprawn\u00ebma n\u00f4le\u017cnikama E\u00f9ropejsczi \u00d9nii. Droga do struktur zrzeszony E\u00f9rop\u00eb i przi\u0144dn\u00e9 naj\u00e9 b\u00ebc\u00e9 w E\u00d9 ju dzys \u00f2znacziwaj\u0105 m\u00f9sz zjinaczeni\u00f3w w wiele \u00f2br\u00ebmiach \u017c\u00ebc\u00f4 w Rep\u00f9blice P\u00f2lsczi. Jedn\u0105 z nich, m\u00f3\u017ce w n\u00f4wikszim st\u00e3pniu rozs\u0105dzeniow\u0105 \u00f2 przi\u0144dnoce, je edukacja. Naja jawernota w nym \u00f2br\u00ebmienim je dosc dalek \u00f2d miar\u00eb \u00f2b\u00f2wi\u0105zk\u00f2wy w pa\u0144stwach E\u00d9. Dl\u00f4teg\u00f2 tak w\u00f4\u017cn\u0105 rzecz\u0105 je \u00f9nowieni\u00e9 p\u00f2\u00f9cz\u00ebn\u00eb w RP, dok\u0142adno spar\u0142\u00e3czony z \u00f9nowienim teritorialn\u00e9g\u00f2 \u00f9staw\u00f9 pa\u0144stwa.<\/p>\n W krajach E\u00f9ropejsczi \u00d9nii piersz\u0105 rol\u0105 w wiele r\u00ebmiach p\u00f9bliczn\u00e9g\u00f2 \u017c\u00ebc\u00f4 pa\u0144stwa \u00f2dgriwaj\u0105 sam\u00f2rz\u0105dn\u00e9 kr\u00f4jn\u00e9, cht\u00ebrn\u00ebch zast\u00e3pin\u0105 s\u0105 naje now\u00e9 w\u00f2jew\u00f3dztwa. W kr\u00e3g\u00f9 kr\u00f4jnowy p\u00f2liticzi, jak\u0105 robi\u0105 w\u00f2jew\u00f3dztwa, wi\u00f4ld\u017ci znacz\u00ebnk m\u00f4 edukacja i k\u00f9ltura. W pa\u0144stwach E\u00d9 prz\u00ebwi\u00e3zyw\u00f4 s\u00e3 stolemn\u0105 w\u00f4g\u00e3 do kr\u00f4jnow\u00e9g\u00f2 szt\u00f4\u0142ceni\u00f4 i ch\u00f2wani\u00f4, do f\u00f9lni\u00e9sz\u00e9g\u00f2 p\u00f2znani\u00f4 historii i sp\u00f4dk\u00f2wizn\u00eb k\u00f9ltur\u00eb n\u00f4bl\u00eb\u017cszich str\u00f3n. Jidze przece \u00f2 zak\u00f2rzeniani\u00e9 m\u0142od\u00e9g\u00f2 p\u00f2k\u00f2leni\u00f4 w tradicji dom\u00f4c\u00e9g\u00f2 kraju, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 w m\u00f4\u0142i tatcz\u00ebzn\u00eb, \u00f2 \u00f9swi\u0105dnieni\u00e9 n\u00f4rodny i e\u00f9ropejsczi b\u00f2kadnosc\u00eb w rozmajitosc\u00eb, \u00f2 szt\u00f4\u0142ceni\u00e9 sztatur\u00eb m\u0142od\u00ebch l\u00ebdzy jakno \u00f2b\u00ebwatel\u00f3w swi\u0105dn\u00ebch sw\u00f2jich m\u00f2\u017cnot i \u00f2b\u00f2wi\u0105zk\u00f3w wedle tatcz\u00ebzn\u00eb, ale \u00f2temk\u0142\u00ebch na l\u00ebdzy i sp\u00f2l\u00ebzn\u00eb jin\u00ebch k\u00f9ltur.<\/p>\n Nawl\u00e9kaj\u0105c\u00eb do t\u00ebch zgr\u00f4w\u00f3w, Ministerztw\u00f2 N\u00f4rodn\u00e9 Edukacji w rujanie 1995 r. \u2013 t\u00e9\u017c w nawleczenim do \u00d9staw\u00f9 \u00f2 systemie p\u00f2\u00f9cz\u00ebn\u00eb z 7 s\u00e9wnika 1991 r., w cht\u00ebrnym zeswi\u00f4dcziw\u00f4 s\u00e3, \u017ce \u201ep\u00f2\u00f9cz\u00ebna s\u0142u\u017ci rozwijowi w m\u0142odz\u00ebznie p\u00f2cz\u00ebc\u00f4 \u00f2dp\u00f2wiedzalnot\u00eb, mi\u0142ot\u00eb i \u00f9w\u00f4\u017cani\u00f4 dl\u00f4 p\u00f2lsczi k\u00f9lturowy sp\u00f4dk\u00f2wizn\u00eb z r\u00f3wnoczasnym otemkni\u00e3cym s\u00e3 na w\u00f4rtnot\u00e3 k\u00f9ltur E\u00f9rop\u00eb i swiata\u201d \u2013 sczerowa\u0142o do szk\u00f3ln\u00ebch program\u00f2w\u00e9 za\u0142o\u017ceni\u00f4 p\u00f2zyw\u00f3n\u00e9 \u201eK\u00f9lturow\u00f4 sp\u00f4dk\u00f2wizna w kr\u00f4jnie\u201d.<\/p>\n We wst\u00e3pie do program\u00f9 jeg\u00f2 \u00f9s\u00f4dzc\u00eb zeswi\u00f4dcziwaj\u0105, \u017ce \u201eprzek\u00f4zani\u00e9 k\u00f9lturowy sp\u00f4dk\u00f2wizn\u00eb kraju n\u00f4sk\u00f9tk\u00f2wni m\u00f3\u017ce s\u00e3 \u00f2db\u00ebwac przez p\u00f2znani\u00e9 n\u00f4bl\u00eb\u017csz\u00e9g\u00f2 \u00f2kr\u00e3\u017c\u00e9g\u00f2, gw\u00f4sny kr\u00f4jn\u00eb i ji w\u00f4rtnot\u00eb w spar\u0142\u00e3czenim n\u00f4rodn\u00ebch i \u00f2glow\u00f2l\u00ebdzczich w\u00f4rtnot\u201d. I dali: \u201eP\u00f2znani\u00e9 przez dzec\u00eb i m\u0142odz\u00ebzn\u00e3 gw\u00f4sny kr\u00f4jn\u00eb mia\u0142ob\u00eb s\u00e3 odb\u00ebwac \u00f2d wczasn\u00e9g\u00f2 dzectwa na k\u00f2\u017cdim etapie edukacji, wedle m\u00f2del\u00f3w i metod dopasow\u00f3n\u00ebch do psych\u00f2fizyczn\u00e9g\u00f2 i intelektualn\u00e9g\u00f2 rozwiju, w wesp\u00f3\u0142rob\u00f2ce z \u00f2kr\u00e3\u017cim, na lekcjach \u2013 ze zw\u00ebskanim program\u00f2w\u00ebch f\u00f9\u0144dame\u0144t\u00f3w \u00f2s\u00f3bn\u00ebch przibior\u00f3w, a t\u00e9\u017c w dzejanim p\u00f2zalekcjowym i p\u00f2zaszk\u00f2\u0142owym\u201d.<\/p>\n Tak zesadzon\u00e9 deje regi\u00f3nal\u00ebzn\u00eb, t\u00e9\u017c w sp\u00f2l\u00ebznowym i k\u00f9lturowym \u017c\u00ebcym P\u00f2l\u00f4ch\u00f3w i P\u00f2lsczi, nie s\u0105 now\u00e9. Jich z\u00f4cz\u0105tczi sygaj\u0105 n\u00f4mni p\u00f2\u0142ow\u00eb XIX wiek\u00f9. Jesz na z\u00f4cz\u0105tk\u00f9 XX wiek\u00f9 regi\u00f3nal\u00ebzna tika\u0142a prz\u00e9dno \u00f2br\u00f3n\u00eb gw\u00f4sny k\u00f9lturowy i n\u00f4rodny apartnot\u00eb. Jin\u0105 rol\u0105 mia\u0142a \u00f2na w \u00f2drodzony Rep\u00f9blice w midz\u00ebw\u00f2jnowym dwadzescelatim. Ji p\u00f2zytiwn\u00e9 w\u00f4rtnot\u00eb ju wnenczas b\u00eb\u0142\u00eb prz\u00ebjimni\u00e3t\u00e9 w systemie edukacji, w zamk\u0142oscach \u00f9czb\u00eb i ch\u00f2wani\u00f4, t\u00e9\u017c p\u00f2zaszk\u00f2\u0142ow\u00e9g\u00f2. P\u00f2 1945 r., nim\u00f2 jid\u0105cy z g\u00f3r\u00eb kr\u00f4jnowy p\u00f2liticzi nier\u00f4d ab\u00f2 nawetka nieprz\u00ebjacelsczi piastowaniu juwernot\u00eb i w\u00f4rtnot\u00eb kr\u00f4jnowy k\u00f9ltur\u00eb, deje regi\u00f3nal\u00ebzn\u00eb \u00f2bstoja\u0142\u00eb czas\u00eb PRL. Wiele pedag\u00f3g\u00f3w, szk\u00f3ln\u00ebch i dzej\u00f4rzi k\u00f9ltur\u00eb, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 \u00f2d s\u00e9tm\u00ebdzes\u0105t\u00ebch lat, w\u0142\u0105cz\u00eb\u0142o s\u00e3 w dzejania szk\u00f2\u0142\u00eb i kr\u00f3jn\u00ebch zrzesz\u00ebn, maj\u0105c\u00ebch baro m\u00f2cn\u0105 star\u00e3 \u00f2 \u00f9ch\u00f2wani\u00e9 rozmajito\u00f4rtn\u00e9g\u00f2 b\u00f2gactwa p\u00f2lsczi k\u00f9ltur\u00eb, \u00f2 piastowani\u00e9 m\u00f4low\u00ebch tradicji, \u00f2 p\u00f2znani\u00e9 i rozwij sp\u00f4dk\u00f2wizn\u00eb k\u00f9ltur\u00eb najich m\u00f4\u0142\u00ebch tatcz\u00ebzn. Na miar\u00e3 Rep\u00f9bliczi Kasz\u00ebb\u00eb i Nadwiseln\u00e9 P\u00f2m\u00f2rz\u00e9 w tim kr\u00e3g\u00f9 prz\u00ebn\u00f4l\u00e9ga\u0142\u00eb do kr\u00f4jn\u00f3w \u00f2 \u00f2sobl\u00ebwy r\u00ebsznoce, b\u00f9dz\u0105c\u00eb \u00f9w\u00f4\u017cani\u00e9 westrz\u00f3d \u00f9str\u00f3now\u00ebch wz\u00e9r\u00f4cz\u00f3w dl\u00f4 m\u00f2c\u00eb trwani\u00f4 prz\u00eb gw\u00f4sny tradicji i kasz\u00ebbsczim j\u00e3z\u00ebk\u00f9, dl\u00f4 sp\u00f2l\u00ebznowy r\u00ebsznot\u00eb i b\u00ebc\u00f4 przedst\u00f4wc\u00f3w Kasz\u00ebb\u00f3w na rozmajit\u00ebch niwach \u00f2b\u00ebwatelscz\u00e9g\u00f2 dzejani\u00f4 w P\u00f2lsce, cht\u00ebrn\u00e9g\u00f2 \u00f9k\u00f2runowanim b\u00eb\u0142o przi\u0144dzeni\u00e9 P\u00f2lsczi naz\u00f4d do karna sam\u00f2st\u00f3jn\u00ebch dem\u00f2kratn\u00ebch pa\u0144stw\u00f3w E\u00f9rop\u00eb.<\/p>\n Rzecznik\u00e3 spraw\u00f3w kasz\u00ebbsczi sp\u00f2l\u00ebzn\u00eb \u2013 i szerzi p\u00f2m\u00f2rzczi, tak w nied\u00f4wny przesz\u0142oc\u00eb, jak i dzys \u2013 je Zrzeszeni\u00e9 Kasz\u00ebbsk\u00f2-P\u00f2m\u00f2rzcz\u00e9, p\u00f2wsta\u0142\u00e9 w 1956 r. W\u00ebk\u00f2nyw\u00f4 \u00f2no i rozsz\u00e9rzwi\u00f4 dz\u00e3ka p\u00f2k\u00f2leni\u00f3m sw\u00f2jich \u00f9s\u00f4dzc\u00f3w i dzej\u00f4rzi deje sam\u00f2rz\u0105dnot\u00eb, widzeni\u00e9 dinamiczn\u00e9g\u00f2 rozwiju sam\u00f2rz\u0105dn\u00e9g\u00f2 P\u00f2m\u00f2rz\u00f4 w demokratny Rep\u00f9blice, m\u00f2cny sp\u00f2l\u00ebznow\u0105 r\u00ebsznot\u0105 \u00f2b\u00ebwatel\u00f3w, znaj\u0105c\u00ebch apartnosc i w\u00f4rtnot\u00eb sw\u00f2ji kr\u00f4jn\u00eb i P\u00f2lsczi w ca\u0142i E\u00f9ropie.<\/p>\n Prz\u00ebb\u00f4cziwaj\u0105c\u00eb sobie n\u00f4nowsz\u00e9 dzeje E\u00f9rop\u00eb i P\u00f2lsczi nad B\u00f4\u0142t\u00e3, \u0142\u00f4twie \u00f2b\u00f4czim\u00eb, \u017ce w rozs\u0105dzeniowym \u00f2 teroczasnoce XIX i XX wiek\u00f9 \u00f2 b\u00ebcym P\u00f2m\u00f2rz\u00f4 w Rep\u00f9blice rozs\u0105dz\u00eb\u0142a sztatura Kasz\u00ebb\u00f3w, jich w\u00f2l\u00f4 piastowani\u00f4 gw\u00f4sny k\u00f9ltur\u00eb jakno dz\u00e9lu p\u00f2lsczi k\u00f9ltur\u00eb, w\u00ebpis\u00f3n\u00f4 m.jin. w g\u00f2dle M\u0142odokasz\u00ebb\u00f3w \u201eco kasz\u00ebbscz\u00e9, to p\u00f2lscz\u00e9\u201d. R\u00f3wnoczasno pami\u00e3tac trzeba, \u017ce ca\u0142\u00e9 P\u00f2m\u00f2rz\u00e9, b\u00e3d\u0105c\u00e9 historiczn\u0105 i teroczasn\u0105 m\u00f4\u0142\u0105 tatcz\u00ebzn\u0105 Kasz\u00ebb\u00f3w, \u00f2d wiek\u00f3w m\u00f4 przirod\u00e3 kraju wiele k\u00f9ltur; je m\u00f4l\u00e3 \u00f2sobl\u00ebw\u00e9g\u00f2 zetkani\u00f4, a cz\u00e3sto mi\u00f3ncz\u00ebzn i bi\u00f4tk l\u00ebdzy apartn\u00ebch k\u00f9ltur, n\u00f4wicy p\u00f2lsczi i miemiecczi. Przi\u0144dzeni\u00e9 P\u00f2lsczi naz\u00f4d nad B\u00f4\u0142t w 1920 r. i nad \u00d2dr\u00e3 w 1945 r. \u00f2zn\u00f4cziwa\u0142o rozwij kasz\u00e9bsk\u00f2sc\u00eb, z\u00f4sny rozk\u00f2sc\u00e9rzani\u00e9 s\u00e3 Kasz\u00ebb\u00f3w w czer\u00ebnk\u00f9 z\u00f4ch\u00f3dnym. R\u00f3wnoczasno na Nadwiselnym P\u00f2m\u00f2rzim kasz\u00ebbsk\u00f4 sp\u00f2l\u00ebzna dzej\u00f4 i par\u0142\u00e3czi wesp\u00f3\u0142st\u00f3jnosc za sw\u00f2j\u00e3 m\u00f4\u0142\u0105 tatcz\u00ebzn\u00e3 z s\u0105sad\u00ebj\u0105c\u00ebma kr\u00f4jnow\u00ebma gromadama, t\u00e9\u017c P\u00f2m\u00f2rz\u00f3nama. S\u0105 to pierszim dz\u00e9l\u00e3 K\u00f2cewi\u00f4c\u00eb, B\u00f2rowi\u00f4c\u00eb i Krajni\u00f4c\u00eb, jak t\u00e9\u017c mieszke\u0144c\u00eb Zemi Che\u0142mi\u0144sczi, dl\u00f4 cht\u00ebrn\u00ebch P\u00f2m\u00f2rz\u00e9 je t\u00e9\u017c, jak dl\u00f4 Kasz\u00ebb\u00f3w, jich m\u00f4\u0142\u0105 tatcz\u00ebzn\u0105. <\/p>\n Wsz\u00ebtczi dzys\u00e9szi P\u00f2m\u00f2rz\u00f3nie maj\u0105 swi\u0105d\u00e3, \u017ce z westrz\u00f3d mieszke\u0144c\u00f3w p\u00f2m\u00f2rzczich zemi\u00f3w prawie Kasz\u00ebbi s\u0105 n\u00f4starszim i n\u00f4bar\u017ci dom\u00f4cym l\u00ebdztw\u00e3 ti kr\u00f4jn\u00eb nad B\u00f4\u0142t\u00e3. To \u00f2 nich w XIX wiek\u00f9 rusczi \u00f9cza\u0142i Aleksander Hilferding napis\u00f4\u0142 ks\u0105\u017ck\u00e3 \u201eN\u00ebd\u017ci S\u0142owian\u00f3w na p\u00f4\u0142niowym brzeg\u00f9 B\u00f4\u0142tu\u201d. Te n\u00ebd\u017ci ni\u00e9 l\u00eb nie zad\u017cin\u00e3\u0142\u00eb, ale w war\u00ebnkach \u00f2drodzony Rep\u00f9bliczi \u00f9m\u00f2cni\u0142\u00eb sw\u00f2j\u0105 juwernot\u00e3, doprowadz\u00eb\u0142\u00eb do rozwiju k\u00f9ltur\u00eb i kasz\u00ebbscz\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka, dop\u00f2m\u00f2g\u0142\u00eb do kr\u00f4jnow\u00e9g\u00f2 rozwiju w P\u00f2lsce. Tem\u00f9 Kasz\u00ebb\u00f3m i P\u00f2m\u00f2rzu jakno jich m\u00f4\u0142i tatcz\u00ebznie p\u00f2swi\u00e3con\u00f4 je nini\u00e9sz\u00f4 ks\u0105\u017cka, czerow\u00f3n\u00f4 prz\u00e9dno do szk\u00f3ln\u00ebch, wesp\u00f3\u0142\u00f9s\u00f4dzaj\u0105c\u00ebch i w\u00ebk\u00f2nywaj\u0105c\u00ebch nowy program kr\u00f4jnowy edukacji na Kasz\u00ebbach, na P\u00f2m\u00f2rzim i w P\u00f2lsce, a t\u00e9\u017c do \u00f9czni\u00f3w gimnazj\u00f3w i lice\u00f3w. \u00d9s\u00f4dzc\u00eb zd\u00f4waj\u0105 sobie spraw\u00e3 z teg\u00f2, \u017ce wiele Kasz\u00ebb\u00f3w i jich s\u0105sad\u00f3w, t\u00e9\u017c szk\u00f3ln\u00ebch i \u00f9czni\u00f3w, niewiele wi\u00e9 \u00f2 historii i k\u00f9lturze sw\u00f2ji m\u00f4\u0142i tatcz\u00ebzn\u00eb, \u00f2 ji ge\u00f2grafii, \u00f2 kasz\u00ebbsczim j\u00e3z\u00ebk\u00f9, \u00f2 przesz\u0142oce i teroczasnoc\u00eb P\u00f2m\u00f2rz\u00f4. Dl\u00f4teg\u00f2 rech\u00f9jem\u00eb, \u017ce naja kn\u00ebga, \u00f9lepsziw\u00f3n\u00f4 w r\u00e9\u017cn\u00ebch w\u00ebd\u00f4wkach, d\u00f3\u0144dze ni\u00e9 l\u00eb do Kasz\u00ebb\u00f3w, ale dz\u00e3ka szk\u00f2le i m\u0142odz\u00ebzn\u00eb do wsz\u00ebtczich mieszke\u0144c\u00f3w przi\u0144dn\u00e9g\u00f2 p\u00f2morzcz\u00e9g\u00f2 w\u00f2jew\u00f3dztwa, cht\u00ebrn\u00e9g\u00f2 stol\u00ebc\u0105 \u00f2st\u00f3nie Gdu\u0144sk, \u00f2d wiek\u00f3w stol\u00ebczny gard Kasz\u00ebb\u00f3w, P\u00f2m\u00f2rz\u00f3n\u00f3w nad Wis\u0142\u0105.<\/p>\n Westrz\u00f3d Cz\u00ebti\u0144c\u00f3w p\u00f2lemik\u00e3 m\u00f3\u017ce rodz\u00ebc sprawa teroczasn\u00e9g\u00f2 teritorialn\u00e9g\u00f2 \u00f2bjim\u00f9 Kasz\u00ebb\u00f3w. Podjimaj\u0105c\u00eb s\u00e3 gr\u00e3d\u00e9g\u00f2 zadani\u00f4 \u00f9prawieni\u00f4 gre\u0144c\u00f3w kasz\u00ebbsczi kr\u00f4jn\u00eb, \u00f2sta\u0142o prz\u00ebj\u00e3t\u00e9, \u017ce:<\/p>\n \u2013 dr\u00eb\u017c\u00e9\u0144 Kasz\u00ebb\u00f3w robi na \u00f2b\u00e9\u0144da P\u00f2m\u00f2rz\u00f4, na cht\u00ebrny na co dz\u00e9\u0144, w mi\u00e9szim ab\u00f2 wikszim st\u00e3pniu, p\u00f2trzeb\u00f2w\u00f3ny je kasz\u00ebbsczi j\u00e3z\u00ebk; \u00f2bjim ti \u00f2b\u00e9\u0144d\u00eb p\u00f2k\u00f4zywaj\u0105 map\u00eb w\u00ebdr\u00ebk\u00f2w\u00f3n\u00e9 w trzecym dz\u00e9lu \u00f9s\u00f4dzk\u00f9;<\/p>\n \u2013 za teroczasn\u00e9 Kasz\u00ebb\u00eb je prz\u00ebj\u00e3t\u00f4 \u00f2b\u00e9\u0144da, na jaczi l\u00ebdze rech\u00f9j\u0105c\u00e9 s\u00e3 do ti sp\u00f2l\u00ebzn\u00eb robi\u0105 prz\u00ebn\u00f4mni trzecy dz\u00e9l m\u00f4low\u00e9g\u00f2 l\u00ebdztwa i ten, dze nim\u00f2 niewi\u00f4ld\u017c\u00e9g\u00f2 procenta w \u00f2br\u00ebmienim d\u00f3n\u00e9g\u00f2 zal\u00ebdzeni\u00f4 wielota Kasz\u00ebb\u00f3w je wi\u00f4lg\u00f4 (np. we Gdu\u0144sku i Sop\u00f2ce); \u00f2bjim neg\u00f2 teritorium p\u00f2k\u00f4zywaj\u0105 map\u00eb w ge\u00f2grafnym dz\u00e9lu \u00f9s\u00f4dzk\u00f9;<\/p>\n No sl\u00e9dn\u00e9 kriterium p\u00f2zw\u00f2li, m\u00f2\u017cebno, przes\u00ebn\u0105c gre\u0144ce teroczasn\u00ebch Kasz\u00ebb\u00f3w na z\u00f4ch\u00f3d, jak\u00f2 \u017ce s\u0105 znaczi, \u017ce w strz\u00e9dn\u00ebch gminach jistniej\u0105c\u00e9g\u00f2 jesz w chwil\u00eb pisani\u00f4 nini\u00e9szi kn\u00ebd\u017ci s\u0142\u00ebpscz\u00e9g\u00f2 w\u00f2jew\u00f3dztwa procent Kasz\u00ebb\u00f3w i swi\u0105da kasz\u00ebbsk\u00f2sc\u00eb n\u00ebch teren\u00f3w je znacz\u0105c\u00f4. Nie je to r\u00f3wnak m\u00f2\u017cebn\u00e9 ter\u00f4 bez zrobieni\u00f4 badani\u00f3w, a do\u00adt\u0105dka taczich nie b\u00eb\u0142o. <\/p>\n \u017beb\u00eb zaczekawion\u00ebch Cz\u00ebti\u0144c\u00f3w w jak n\u00f4wikszim st\u00e3pniu zbl\u00eb\u017c\u00ebc do problem\u00f3w naji m\u00f4\u0142i tatcz\u00ebzn\u00eb, w\u00ebd\u00f4w\u00f3m\u00eb ks\u0105\u017ck\u00e3 w p\u00f2dw\u00f2jnym j\u00e3z\u00ebcznym \u00f9jimni\u00e3cym: p\u00f2lsczim i kasz\u00ebbsczim.<\/p>\n Rech\u00f9jem\u00eb na \u017c\u00ebcznot\u00e3 szk\u00f3ln\u00ebch i jin\u00ebch cz\u00ebti\u0144c\u00f3w, na b\u00f4cz\u00ebnczi i propozycje p\u00f2zw\u00f4laj\u0105c\u00e9 \u00f9lepsz\u00ebc p\u00f2st\u00e3pny w\u00ebd\u00f4wk. M\u00f3m\u00eb n\u00f4dzej\u00e3, \u017ce naj\u00f4 kn\u00ebga zletczi prowadzeni\u00e9 kr\u00f4jnowy edukacji na Kasz\u00ebbach i P\u00f2m\u00f2rzim, prz\u00ebn\u00f4mni w kr\u00e3g\u00f9 ge\u00f2grafii, historii i j\u00e3z\u00ebka.<\/p>\n J\u00f3zef B\u00f2rz\u00ebszk\u00f2wsczi, Jan M\u00f2rdawsczi, Jerzi Tr\u00e9der<\/i><\/b><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n \u017bl\u00eb rozmieni\u00e9 j\u00e3z\u00ebka zrzesz\u00ebc z etnicznym i k\u00f9lturowym karn\u00e3 (ni\u00e9: z pa\u0144stw\u00e3 i n\u00f4rod\u00e3), a d\u00ebcht na pierszim m\u00f4lu ze swi\u0105d\u0105 apartnot\u00eb zastrzeg\u00f2w\u00f3ny m.jin.: <\/p>\n a) w\u00ebsygaj\u0105c\u0105 sw\u00f2jizn\u0105 samy m\u00f2wny sfer\u00eb, <\/p>\n b) mienim \u00f2s\u00f3bny pismienizn\u00eb, <\/p>\n c) swi\u0105dnym rozwij\u00e3 j\u00e3z\u00ebka, l\u00ebteratur\u00eb i gw\u00f4sny k\u00f9ltur\u00eb, <\/p>\n d) znaczn\u0105 \u00f2sobl\u00ebw\u00f2t\u0105 w pl\u00f3nie zw\u00ebk\u00f3w, <\/p>\n e) nastawienim na apartnot\u00e3 tak dobrow\u00f3lno, tj. westrz\u00f3d szeroczich rzesz l\u00ebdztwa, jak t\u00e9\u017c swi\u0105dno, tj. westrz\u00f3d elit i inteligencji, <\/p>\n wnenczas kasz\u00ebbizn\u00e3 (l\u00ebterack\u0105, pis\u00f3n\u0105) zarech\u00f2wac n\u00f4le\u017ci do j\u00e3z\u00ebk\u00f3w. <\/p>\n Sw\u00f2jizna zw\u00ebk\u00f3w i p\u00f2cz\u00ebc\u00e9 m\u00f2wny apartnot\u00eb westrz\u00f3d Kasz\u00ebb\u00f3w (np. gr\u00e3dosc dog\u00f4dani\u00f4 s\u00e3 ze s\u0105s\u00f4dama i to\u0142maczeniow\u00e9 s\u0142ow\u00f4rze) je \u00f2d d\u00f4wna, a pr\u00f3b\u00eb gw\u00f4sny pismienizn\u00eb prz\u00ebp\u00f4daj\u0105 na p\u00f2\u0142ow\u00e3 XVI w. na P\u00f2m\u00f2rzim Z\u00f4ch\u00f3dnym (np. Krofej), a p\u00f2tem\u00f9 w p\u00f2\u0142owie XIX w. na P\u00f2m\u00f2rzim Gdu\u0144sczim (Cen\u00f4wa). <\/p>\n Pismienizna \u00f9sadzon\u00f4 przez Floriana Cen\u00f4w\u00e3 (1817-81) ze S\u0142aw\u00f2sz\u00ebna w P\u00f9ccz\u00e9m p\u00f2k\u00f4za\u0142a s\u00e3 w w\u00ebznaczony jele\u017cnosce E\u00f9rop\u00eb p\u00f2\u0142ow\u00eb XIX w., w czas Zymk\u00f9 L\u00ebd\u00f3w, to je n\u00f4rodn\u00ebch, m\u00f2wn\u00ebch i k\u00f9lturow\u00ebch zgr\u00f4w\u00f3w Czech\u00f3w, S\u0142ow\u00f4k\u00f3w, \u0141u\u017can\u00f3w i jin\u00ebch l\u00ebd\u00f3w, \u00f2bjimni\u00e3t\u00ebch szerzwienim s\u0142owianofilscz\u00ebch dej\u00f3w, wedle cht\u00ebrn\u00ebch wsz\u00ebtcz\u00e9 s\u0142owia\u0144scz\u00e9 n\u00f4rzecza s\u0105 dialektama jedn\u00e9g\u00f2 s\u0142owia\u0144scz\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka. Kasz\u00ebbi m\u00f2gl\u00eb \u00f9znac praw\u00f2 do gw\u00f4sn\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka tim bar\u017ci, \u017ce P\u00f2lsk\u00f4 tak sam\u00f2 b\u00eb\u0142a w niew\u00f2l\u00eb. Kasz\u00ebbizna \u00f2sta\u0142a \u00f9zn\u00f3n\u00f4 t\u00e9\u017c za zatorcz\u00ebn\u00e3 przed germanizacj\u0105, a rozwij pismienizn\u00eb n\u00f4prz\u00f3d mi\u00f4\u0142 cuc\u00ebc rodow\u0105 b\u00f9ch\u00e3, um\u00f3cniwac etniczn\u0105 swi\u0105d\u00e3 i prz\u00ebstojec cywilizacjow\u00e9m\u00f9 p\u00f2krok\u00f2wi Kasz\u00ebb\u00f3w, p\u00f2t\u00e9m\u00f9 bar\u017ci s\u0142u\u017ci\u0142 dok\u00f4zaniu i przek\u00f4zaniu k\u00f9lturow\u00e9g\u00f2 b\u00f2gactwa i juwernot\u00eb. <\/p>\n L\u00ebterack\u00f4 kasz\u00ebbizna m\u00f4 t\u00e9j sw\u00f2j\u00e9g\u00f2 \u201e\u00f2jca\u201d. Cen\u00f4wa d\u00f4\u0142 p\u00f2cz\u0105tk sw\u00f2j\u00e9g\u00f2 dzejani\u00f4, maj\u0105c\u00eb t\u00e9\u017c na b\u00f4czenk\u00f9 m\u00f2d\u0142a tzw. kasz\u00ebbsczich m\u00f2wn\u00ebch pami\u0105tk\u00f3w z P\u00f2m\u00f2rzcz\u00e9, dze w cz\u00e3dze ref\u00f2rmacji zajistnia\u0142a le\u017cnosc i p\u00f2trzebnota rozwiju n\u00f4b\u00f2\u017cny pismienizn\u00eb w j\u00e3z\u00ebk\u00f9 wierz\u0105c\u00ebch. \u00d9sadzy\u0142 alfab\u00e9t i pis\u00ebnk, sw\u00f2je m\u00f2wn\u00e9 prawid\u0142a (np. gramatik\u00e3), d\u00f4\u0142 pr\u00f3b\u00eb rozmajit\u00ebch tekst\u00f3w (\u00f2b. 1.6., 2.2.), w\u00ebch\u00f4daj\u0105c\u00eb z w\u00ebnios\u0142i z dodomu kasz\u00ebbizn\u00eb, a wic nordowy. \u00d2d teg\u00f2 czasu <\/b>je kasz\u00ebbizna \u00f9m\u00ebslno \u00f2br\u00f4bi\u00f3nym sp\u00f2sob\u00e3 dog\u00f4diwani\u00f4 s\u00e3 i wiedno s\u00e3 jesz le zjiscyw\u00f4. Dok\u0142adno rzeszi s\u00e3 z pismienizn\u0105, b\u00f2 w k\u00f2\u017cdim p\u00f2k\u00f2lenim je to j\u00e3z\u00ebk le czile ab\u00f2 czilen\u00f4sce l\u00ebterat\u00f3w, g\u00f4daj\u0105c\u00ebch jesz prawie sw\u00f2jima m\u00f4lowyma \u00f2tmianama kasz\u00ebbizn\u00eb.<\/p>\n Kasz\u00ebbi zamieszkiwaj\u0105 dzys niewi\u00f4lg\u0105 zamk\u0142\u0105 \u00f2b\u00e9\u0144d\u00e3 (etniczn\u0105) P\u00f2m\u00f2rz\u00f4 Gdu\u0144scz\u00e9g\u00f2. Wis\u0142a je wsch\u00f3dn\u0105 gre\u0144c\u0105, z\u00f4ch\u00f3dn\u0105 \u00f9sc\u00e9 Pi\u00f4sznic\u00eb do B\u00f4\u0142tu, p\u00f4\u0142niow\u0105 Brda (linia Czersk \u2013 Sw\u00f2r\u00eb), nordow\u0105 B\u00f4\u0142t i p\u00f3\u0142\u00f2str\u00f3w H\u00e9l. P\u00ebrzink\u00e3 Kasz\u00ebb\u00f3w wcygn\u00e3\u0142o p\u00f2 1945 r. w \u00f2k\u00f2l\u00e9 B\u00ebtowa, Miastka i L\u00e3b\u00f2rga. <\/p>\n Je to wsch\u00f3dny skr\u00f4wk wiksz\u00e9g\u00f2 (w. XII-XIII p\u00f2 Pars\u00e3t\u00e3 i K\u00f2\u0142obrz\u00e9g) teritorium P\u00f2m\u00f2rz\u00f4, cht\u00ebrn\u00e9 \u00f2d wiek\u00f3w p\u00f2dl\u00e9ga\u0142o p\u00f2w\u00f3lny germanizacji. Kasz\u00ebbizna wiedno b\u00eb\u0142a b\u00ebnnow\u00f2 zjinaczon\u00f4, co s\u00e3 zwiksza\u0142o dl\u00f4 izolacji, np. w czasach krz\u00eb\u017cacczich. Wicy wi\u00e9dz\u00eb \u00f2 tim m\u00f3m\u00eb dopi\u00e9rze \u00f2d czas\u00f3w Cen\u00f4w\u00eb. Hilferding w p\u00f2\u0142owie XIX w. p\u00f2dzeli\u0142 (mal. 12.) kasz\u00ebbizn\u00e3 \u201ep\u00f4\u0142nik\u00f2w\u00f2\u201d na: <\/p>\n 1. gwar\u00e3 p\u00f2mera\u0144sczich S\u0142owi\u0144c\u00f3w i Kasz\u00ebb\u00f3w: a) S\u0142owi\u0144c\u00f3w, np. Wi\u00f4lg\u00f4 Gardna, Kl\u00ebczi, Sm\u00f4\u0142dz\u00ebno; b) Kab\u00f4tk\u00f3w, np. G\u0142\u00f3wcz\u00ebce, Row\u00eb; dzys ji ni ma;<\/p>\n 2. gwar\u00e3 p\u00f2mera\u0144skich Kasz\u00ebb\u00f3w: a) nad jez. \u0141ebsk\u00f2, np. Jizbica i \u0141eba, b) za Jez. \u0141ebsczim, np. Charbrow\u00f2, S\u00f4rbsk, \u00d2seczi, c) w B\u00ebtowscz\u00e9m, np. B\u00ebtow\u00f2, Grzmi\u0105c\u00f4; sl\u00e9dn\u00f4 dz\u00e9l\u00e3 je zach\u00f2w\u00f3n\u00f4, np. w Cz\u00f4rny D\u0105browie i Rek\u00f2wie;<\/p>\n 3. gwar\u00e3 kasz\u00ebbsk\u0105 w Z\u00f4ch\u00f3dn\u00ebch Pr\u00ebsach, np. \u017barn\u00f3wc, Sw\u00f4rzew\u00f2, Cha\u0142\u00ebp\u00eb, Wejrow\u00f2, Kartuz\u00eb, St\u00e3\u017c\u00ebca, K\u00f2sc\u00e9rz\u00ebna, Lesno, Skarszew\u00f2. <\/p>\n Dzelnot\u00e3 t\u00e3 na z\u00f4cz\u0105tk\u00f9 XX w. \u00f9nowi\u0142 Lorentz (mal. 54.), cht\u00ebren w \u00f2br\u00ebmienim 2 prz\u00e9dn\u00ebch \u00f2b\u00e9\u0144d\u00f3w: norda i p\u00f4\u0142ni\u00e9 (jin\u00ebch wedle iloczasu), i tak \u201er\u00f3wnole\u017cnik\u00f2w\u00f2\u201d, w\u00ebdzeli\u0142 21 gromad\u00f3w, a w nich 70 gwar, prz\u00ebjimaj\u0105c\u00eb baro m\u00f4\u0142\u00e9 nier\u00f3wnot\u00eb; z\u00f2br\u00f4zk\u00f2w\u00f4\u0142 to tekstama (raz\u00e3 blisk\u00f2 1000).<\/p>\n Atlas j\u00e3z\u00ebk\u00f2wy kasz\u00ebbizn\u00eb<\/i> \u00f2dd\u00f4w\u00f4 st\u00f3n (mal. 56.) z p\u00f2\u0142ow\u00eb XX w. i w\u00ebapartni\u00f4: <\/p>\n 1. archaiczni\u00e9sz\u0105 nord\u00e3: a) P\u00f9ccz\u00e9 (M\u00f2rzanie<\/i>; \u00f2s\u00f3bno p\u00f3\u0142\u00f2str\u00f3w H\u00e9l: R\u00ebb\u00f4c\u00eb<\/i>); b) P\u00f9ccz\u00e9 i Wejrowscz\u00e9; pas strz\u00f3dk\u00f2wy to tzw. Les\u00f4c\u00eb<\/i>; <\/p>\n 2. innowacyjny westrz\u00f3dk, m.jin. J\u00f3zc\u00eb<\/i>, jinaczi M\u00f9cnic\u00eb<\/i> (\u00f2k\u00f2l\u00e9 Strz\u00e9pcza, Miroch\u00f2wa i Sr\u00f4k\u00f2jc); <\/p>\n 3. sp\u00f2lasza\u0142\u00e9 p\u00f4\u0142ni\u00e9, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 wsch\u00f3dn\u00e9. <\/p>\n W n\u00ebch gromadach \u00f2glow\u00f2 z\u00f4ch\u00f3d je bar\u017ci archaiczny, w nym t\u00e9\u017c na p\u00f4\u0142niu, za to ca\u0142i wsch\u00f3d je innowacyjny.<\/p>\n B\u00ebnnow\u00e9 zjinaczeni\u00e9 j\u00e3z\u00ebk\u00f2w\u00e9 i k\u00f9lturow\u00e9 Kasz\u00ebbi sami dostrz\u00e9gaj\u0105 w mnod\u017cich mio\u00adnach etniczn\u00ebch p\u00f2dgromad. Miona te p\u00f2ch\u00f4daj\u0105: z top\u00f2grafii (Kasz\u00ebb\u00eb<\/i>, Les\u00f4c\u00eb<\/i>, Z\u00f4b\u00f2r\u00eb<\/i>), \u00f2d sw\u00f2jizn m\u00f2w\u00eb (B\u00ebl\u00f4c\u00eb<\/i>, G\u00f4ch\u00eb<\/i>, Kr\u00ebbanie<\/i>, S\u0142owi\u0144c\u00eb<\/i>), \u00f2d zaj\u00e3c\u00f3w (np. R\u00ebb\u00f4c\u00eb<\/i> \u00f2k\u00f2ma K\u00f2nic\u00eb<\/i>, jinaczi Gb\u00f9rz\u00eb<\/i>), \u00f2d \u00f2blecz\u00ebnk\u00f9 (Kab\u00f4tc\u00eb<\/i>, M\u00f9cnic\u00eb<\/i>), \u00f2d maj\u0105tk\u00f2w\u00e9g\u00f2 st\u00f3nu (np. Parcan\u00f4 Szlachta<\/i>) itd. B\u00ebl\u00f4c\u00eb<\/i> na nd.-wsch. b\u00eblacz\u0105<\/i>, tj. w\u00ebm\u00f4wiaj\u0105 \u0142<\/i> jakno l<\/i> (np. b\u00e9l<\/i>, b\u00ebla<\/i>, p\u00f2l. by\u0142<\/i>, by\u0142a<\/i>); P\u00f3\u0142b\u00ebl\u00f4c\u00eb<\/i>, jinaczi Le\u017cc\u00eb<\/i> na nd.-z\u00f4ch., g\u00f4daj\u0105cy gwar\u0105 \u017carnowsk\u0105, le dz\u00e9lama b\u00eblacz\u0105 (prz\u00ebr. le\u017cka<\/i>, p\u00f2l. \u0142y\u017cka<\/i>); J\u00f3zc\u00eb<\/i> na strz.-z\u00f4ch. g\u00f4daj\u0105 gw. sr\u00f4k\u00f2jsk\u0105; Les\u00f4c\u00eb<\/i> na strz.-wsch. gw. les\u00f4ck\u0105; G\u00f4ch\u00eb<\/i> na p\u0142.-z\u00f4ch. gw. g\u00f4ch\u00f2wsk\u0105; Z\u00f4b\u00f2r\u00f4ki<\/i>, Zab\u00f2r\u00f4c\u00eb<\/i> ab\u00f2 Kr\u00ebbanie<\/i> na p\u0142.-wsch. gw. z\u00f4b\u00f2rsk\u0105 ab\u00f2 kr\u00ebba\u0144sk\u0105. W\u00ebd\u017cinioni S\u0142owi\u0144cowie<\/i> nad jez. Gardno i \u0141ebsk\u00f2 \u00f9\u017ciwel\u00eb gw. s\u0142owi\u0144sczi, a Kab\u00f4tk\u00f2wie<\/i> w par. Cecenow\u00f2 i G\u0142\u00f3wcz\u00ebce gw. kab\u00f4cczi. <\/p>\n P\u00f2dczorch\u0105c trzeba, \u017ce w \u00f2br\u00ebmienim p\u00f2dgromad (np. B\u00ebl\u00f4c\u00eb<\/i>) f\u00f9nkcjon\u00ebj\u0105 dalsz\u00e9 p\u00f2dgromad\u00eb (K\u00f2nic\u00eb<\/i>, R\u00ebb\u00f4c\u00eb<\/i>) i \u017ce jich miona nier\u00f4z cz\u00ebsto s\u00e3 p\u00f2kriwaj\u0105 (np. J\u00f3zc\u00eb<\/i> i M\u00f9cnic\u00eb<\/i>) ab\u00f2 dz\u00e9l\u00e3 na sebie nak\u0142\u00f4daj\u0105 (np. Parcan\u00f4 Szlachta<\/i> a J\u00f3zc\u00eb<\/i>). Wikszosc tich mion nie je r\u00f3wnak szerzi br\u00ebk\u00f2w\u00f3n\u00f4 (mal. 55.). Miono Kasz\u00ebb\u00eb<\/i> i Kasz\u00ebbi<\/i> jakno nadle\u017cn\u00e9 \u00f2bjim\u00f4 ca\u0142\u0105 \u00f2b\u00e9\u0144d\u00e3; m\u00f3\u017ce p\u00f2ch\u00f2dz\u00ebc \u00f2d s\u0142owa kasz\u00ebb\u00eb<\/i> \u2018sn\u00f4dcz\u00e9 w\u00f2d\u00eb p\u00f2ros\u0142\u00e9 w\u00ebsok\u0105 tr\u00f4w\u0105\u2019 (\u00f2b. k\u00f4rta).<\/p>\n L\u00ebdztw\u00f2 \u00f2b\u00e9\u0144d\u00eb Kasz\u00ebb\u00f3w \u00f2pis\u00f4\u0142 bl\u00eb\u017ci J. M\u00f2rdawsczi (\u00f2b. 2.1.). Kasz\u00ebbi \u017c\u00ebj\u0105 na terenie zamieszkiw\u00f3nym przez k\u00f2le 1,2 mln l\u00ebdztwa, jacz\u00e9 g\u00f4d\u00f4 \u00f2ficjalno \u00f2glow\u0105 p\u00f2lasz\u00ebzn\u0105, a dz\u00e9l r\u00f3wnoczasow\u00f2 \u2013 w nie\u00f2ficjaln\u00ebch jele\u017cnoscach \u2013 sw\u00f2jima dom\u00f4cyma etnolektama: a) prz\u00ebnios\u0142ima przez migra\u0144t\u00f3w z westrz\u00e9dny P\u00f2lsczi ab\u00f2 p\u00f4\u0142niowy cz\u00eb z gre\u0144c\u00f3w wsch\u00f3dn\u00ebch midz\u00ebw\u00f2jnowy Rep\u00f9bliczi, b) sw\u00f3jnyma a\u00f9tocht\u00f3now\u00e9m\u00f9 l\u00ebdztw\u00f9, tj. kasz\u00ebbscz\u00e9m\u00f9, w\u00ebmi\u00e9sz\u00f3n\u00e9m\u00f9 – apartno na \u00f9brzegach \u2013 z Kocewi\u00f4kama (\u00f2d p\u0142.-wsch.), przedst\u00f4wiaj\u0105cyma mi\u00e9sz\u00f3n\u00e9 gwar\u00eb wi\u00f4lg\u00f2p\u00f2lsk\u00f2-mazowieccz\u00e9, i B\u00f2rowi\u00f4kama (\u00f2d p\u0142.), g\u00f4daj\u0105cyma gwarama wi\u00f4lg\u00f2p\u00f2lsczima. <\/p>\n Kasz\u00ebbi s\u0105 dzys z wiksza dwam\u00f2wni. W cz\u00e3dze zarabczeni\u00f4 (1772-1918) b\u00ebl\u00eb nawetka trz\u00ebm\u00f2wni: doma i z s\u0105s\u00f4dama g\u00f4del\u00eb p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9, w K\u00f2scele (n\u00f4\u00f9ka religii, sp\u00f2wi\u00e9dz, m\u00f2dl\u00ebtw\u00eb, piesnie) p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9, w szk\u00f2\u0142ach i \u00f9rz\u00e3dach l\u00ebterack\u0105 miemcz\u00ebzn\u0105; d\u00f4wni w \u0142\u0105czbie z miemiecczima k\u00f2lonistama p\u00f2zn\u00f4wel\u00eb t\u00e9\u017c d\u00f3lnomiemieccz\u00e9 gwar\u00eb.<\/p>\n Na \u00f2b\u00e9\u0144dze zamk\u0142i wno\u017c\u00ebn\u00eb p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9 g\u00f4d\u00f4 (!) k\u00f2le 80-90% Kasz\u00ebb\u00f3w, w nym dl\u00f4 blisk\u00f2 60% je to pierszi j\u00e3z\u00ebk, a t\u00e9j kasz\u00ebbizna sp\u00f4\u0142niw\u00f4 w\u00f4\u017cn\u0105 rol\u00e3 k\u00f9lturow\u0105 i w dog\u00f4diwanim s\u00e3, nie rzek\u0105c\u00eb \u00f2 rozp\u00f2zn\u00f4wny cz\u00eb wsecz\u00ebcowy. P\u00f2wsz\u00e9dno g\u00f4daj\u0105 tak starszi l\u00ebdze, g\u00f2sp\u00f2d\u00ebnie dom\u00f4c\u00e9g\u00f2 i rolnic\u00eb. M\u0142od\u00e9 p\u00f2k\u00f2leni\u00e9, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 \u00f9czniowie, sztude\u0144c\u00eb i wsow\u00f4 inteligencja niechaj\u0105 kasz\u00ebbizn\u00eb, zn\u00f4w strz\u00e9dn\u00e9 p\u00f2k\u00f2leni\u00e9 i rob\u00f2tnic\u00eb r\u00f3wno cz\u00e3sto \u00f9\u017ciwaj\u0105 kasz\u00ebbizn\u00eb jak p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb. P\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9 g\u00f4d\u00f4 s\u00e3 pierszim dz\u00e9l\u00e3 w \u0142\u0105czbach nie\u00f2ficjaln\u00ebch na wsy (rz\u00f4dzy w miesce, nadzw\u00ebk\u00f2w\u00f2 w p\u00f9bliczn\u00ebch institucjach), w rodz\u00ebznie midz\u00eb starkama i starszima cz\u00eb \u017cenia\u0142ima, ma\u0142o z n\u00f4m\u0142odszima. M\u0142od\u00e9 p\u00f2k\u00f2lenia p\u00f2zn\u00f4waj\u0105 swiat d\u00ebr\u017c\u00e9niow\u00f2 w p\u00f2lsczim j\u00e3z\u00ebk\u00f9. Dzec\u00eb \u00f9cz\u0105 s\u00e3 nier\u00f4z p\u00f2tem\u00f9 kasz\u00ebbizn\u00eb \u00f2d sw\u00f2jich r\u00f3wienik\u00f3w. K\u00f2le 50% srom\u00f4 s\u00e3 kasz\u00ebbizn\u00eb, czej nie je w gw\u00f4snym \u00f2kr\u00e3\u017cim.<\/p>\n Cz\u00ebsto jin\u00f4 je jele\u017cnosc l\u00ebteracczi kasz\u00ebbizn\u00eb, \u00f2 czim \u00f2b\u00f4cz na k\u00f9\u0144c p. 1.4.<\/p>\n Kasz\u00ebbscz\u00e9 elit\u00eb maj\u0105 \u00f2 ni\u00e3 star\u00e3 ju 150 lat, dbaj\u0105c\u00eb t\u00e9\u017c \u00f2 to, \u017ceb\u00eb (np. Derdowsczi, Majk\u00f2wsczi) to p\u00f2g\u00f2dz\u00ebc z panowanim \u00f2ficjaln\u00e9g\u00f2 p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka w p\u00f9blicznym \u017c\u00ebcym (w K\u00f2scele nawetka w cz\u00e3dze zarabczeni\u00f4), p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 pa\u0144stwa (cz\u00eb do 1918 r. pr\u00ebscz\u00e9g\u00f2) i prz\u00ebcygaj\u0105c\u0105 p\u00f2lsk\u0105 k\u00f9ltur\u0105. W ji rozwiju w\u00ebdzel\u00ebc m\u00f3\u017ce pi\u00e3c peri\u00f3d\u00f3w, zrzeszon\u00ebch <\/b>z karnama pis\u00f4rz\u00f3w i sw\u00f3jnyma \u00f4rtama p\u00f2d\u00e9\u0144d\u00eb do j\u00e3z\u00ebka i jeg\u00f2 wzb\u00f2g\u00f4cani\u00f4, jak t\u00e9\u017c \u00f9proc\u00ebmnienim do pis\u00ebnk\u00f9: 1. Cen\u00f4wa, 2. Derdowsczi, 3. M\u0142odokasz\u00ebbi i S\u00ebchta, 4. Zrzesz\u00e9\u0144cowie, 5. pis\u00f4rze p\u00f2 II swiatowy w\u00f2jnie.<\/p>\n Cen\u00f4wa<\/u> \u00f9zn\u00f4\u0142 kasz\u00ebbizn\u00e3 za apartny j\u00e3z\u00ebk, \u00f9\u017ciwaj\u0105c\u00eb g\u00f2 jakno spos\u00f3b pismienizn\u00eb i l\u00ebteratur\u00eb. J\u00e3z\u00ebk pismi\u00f3n Cen\u00f4w\u00eb (\u00f2b. 2.2.) wikszim dz\u00e9l\u00e3 r\u00f3wn\u00f4 s\u00e3 z m\u00f2w\u0105 jeg\u00f2 rodny ws\u00eb S\u0142aw\u00f2sz\u00ebno (P\u00f9ccz\u00e9), ale \u00f2glow\u00f2 przedst\u00f4wi\u00f4 m\u00f2w\u00e3 w\u00ebszt\u00f4\u0142con\u00e9g\u00f2 na p\u00f2lsczich m\u00f2d\u0142ach m\u00f2wn\u00ebch kasz\u00ebbscz\u00e9g\u00f2 intelige\u0144ta, cht\u00ebren z l\u00ebteracczi p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb przech\u00f4d\u00f4 na sw\u00f2j\u00e3 rodn\u0105 m\u00f2w\u00e3. Niecht\u00ebrn\u00e9 m\u00f4low\u00e9 znanczi nordow\u00f2kasz\u00ebbscz\u00e9 \u00f9 nieg\u00f2 \u00f2sta\u0142\u00eb, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 s\u0142owiznow\u00e9, r\u00f3wnow\u00f4\u017con\u00e9 jednak wielnyma p\u00f2loniznama, czej sam\u0105 kasz\u00ebbizn\u0119 zeswi\u00f4dcz\u00f4 gw\u00f4sny pis\u00ebnk, \u00f9r\u00f3wnywaj\u0105cy \u2013 jak k\u00f2\u017cd\u00f4 \u00f2rtografia \u2013 wiele apartnoscy f\u00f2neticzn\u00ebch.<\/p>\n Derdowsczi<\/u> par\u0142\u00e3czi\u0142 kasz\u00ebbizn\u00e3 bl\u00f3s z l\u00ebteratur\u0105. Wersji Cen\u00f4w\u00eb nie \u00f9zn\u00f4\u0142, b\u00f2 b\u00eb\u0142a dl\u00f4 nieg\u00f2 za baro nordow\u00f4 i r\u00f3wnoczasow\u00f2 \u201eszt\u00ebczno\u201d p\u00f2lasz\u0105c\u00f4, a przez to dl\u00f4 Kasz\u00ebb\u00f3w nierozmi\u00f3n\u00f4 i \u201ec\u00ebz\u00f4\u201d. Prz\u00ebbl\u00eb\u017ci\u0142 j\u00e3 do sw\u00f2ji gwar\u00eb wielewsczi (\u00f2b. 2.2.), l\u017ciszi i \u201en\u00f4t\u00ebrni sp\u00f2laszony\u201d, w\u0142\u0105czaj\u0105c\u00eb do ni eleme\u0144t\u00eb jin\u00ebch gwar\u00f3w. Pis\u00f4\u0142 \u00f2 sobie tak: \u201eA\u00f9tor, \u00f9\u017ciwaj\u0105c\u00eb[…] gwar\u00eb z \u00f2k\u00f2l\u00e9g\u00f2 Chmielna, p\u00f2g\u00f2dzy\u0142 nordow\u0105 gwar\u00e3 kasz\u00ebbsk\u0105 z p\u00f4\u0142niow\u0105, a do teg\u00f2 mi\u00f4\u0142 star\u00e3, jak je widzec z jeg\u00f2 dok\u00f4zu, dobierac w r\u00f3wny wiel\u00ebnie t\u00ebl\u00e9 w\u00ebraz\u00f3w i f\u00f2rm z gwar\u00eb nadm\u00f2rz\u00f4, jile z gwar\u00eb mieszke\u0144c\u00f3w z p\u00f2wiatu k\u00f2sc\u00e9rzcz\u00e9g\u00f2, cz\u0142\u00ebch\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 i ch\u00f2jniccz\u00e9g\u00f2. Chc\u00f4\u0142 wier\u00e3 na nen \u00f4rt \u00f9sadz\u00ebc jednot\u00e3 w n\u00f4rzeczim kasz\u00ebbsczim, nadac jem\u00f9 taczi szt\u00f4\u0142t, \u017ceb\u00eb k\u00f2\u017cdi Kasz\u00ebba \u00f9zn\u00f4\u0142 to za sw\u00f2j\u00e3 m\u00f2w\u00e3 i rozmi\u00f4\u0142 ks\u0105\u017ck\u00e3 tak napis\u00f3n\u0105\u201d. W pis\u00ebnk\u00f9 p\u00f2przest\u00f4\u0142 na l\u00ebtrach p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 alfab\u00e9tu. W ca\u0142osc\u00eb \u00f9znac to n\u00f4le\u017ci za pr\u00f3b\u00e3 dosc \u00f9d\u00f3n\u0105 i prz\u00ebj\u00e3t\u0105 przez p\u00f2sobnik\u00f3w, m.jin. Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 i Karnowscz\u00e9g\u00f2.<\/p>\n M\u00f2d\u0142o Derdowscz\u00e9g\u00f2 raz\u00e3 z kr\u00e3g\u00e3 f\u00f9nkcjonowani\u00f4 wz\u0105\u0142 n\u00f4prz\u00f3d Majk\u00f2wsczi (1898), ale niech\u00f4\u0142 g\u00f2 w Rem\u00f9su<\/i>, \u00f9r\u00f4biaj\u0105c\u00eb dl\u00f4 nieg\u00f2 nowy j\u00e3z\u00ebk (\u00f2b. 2.3.), blisczi ju Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3m (\u00f2b. 2.4.). M\u0142odokasz\u00ebbi<\/u> w \u00f9szt\u00f4\u0142cenim \u00f2glowy \u00f2tmian\u00eb kasz\u00ebbizn\u00eb wz\u00e3l\u00eb doswi\u00f4dczeni\u00f4 Cen\u00f4w\u00eb i Derdowscz\u00e9g\u00f2, co je widzec w pis\u00ebnk\u00f9, cht\u00ebren b\u00e9\u0142 jakb\u00eb w p\u00f2\u0142owie drod\u017ci midz\u00eb w ca\u0142osc\u00eb kasz\u00ebbsczim Cen\u00f4w\u00eb a cz\u00ebsto zg\u00f3dnym z p\u00f2lasz\u00ebzn\u0105 pis\u00ebnk\u00e3 Derdowscz\u00e9g\u00f2; apartn\u00e9 l\u00ebtr\u00eb brel\u00eb dl\u00f4 \u00f9\u0144dzeni\u00f4 dw\u00f9znacznot\u00eb (np. jem<\/i>: j\u00e9m<\/i>: jim<\/i>), jak p\u00f2tem\u00f9 Zrzesz\u00e9\u0144cowie. W jich l\u00ebteracczim j\u00e3zyk\u00f9 jidze jesz p\u00f2znac znanczi dom\u00f4cy kasz\u00ebbizn\u00eb. Bl\u00f3s Majk\u00f2wsczi \u2013 p\u00f2d c\u00ebsk\u00e3 radikalni\u00e9sz\u00ebch Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w \u2013 \u00f9sadzy\u0142 j\u00e3z\u00ebk niezan\u00f4l\u00e9\u017cny \u00f2d g\u00f4d\u00f3ny kasz\u00ebbizn\u00eb p\u00f2nazw\u00f3n\u00ebch str\u00f3n. Pan\u00ebj\u0105 \u00f9 nieg\u00f2 znanczi kasz\u00ebbizn\u00eb na p\u00f4\u0142niowy z\u00f4ch\u00f3d \u00f2d Kartuz i \u00f2k\u00f2l\u00e9g\u00f2 K\u00f2sc\u00e9rz\u00ebn\u00eb, \u00f9m\u00ebslno przez pis\u00f4rza wzb\u00f2g\u00f4c\u00f3n\u00e9 \u00f2 sw\u00f2jizn\u00eb jin\u00ebch \u00f2k\u00f2l\u00f3w.<\/p>\n Na M\u0142odokasz\u00ebb\u00f3w mi\u00f4\u0142 c\u00ebsk S\u0142ownik j\u0119zyka pomorskiego<\/i>, czyli kaszubskiego<\/i> S. Ram\u00f9\u0142ta (1893), cht\u00ebren w\u00ebp\u00f2wi\u00f4d\u00f4\u0142 p\u00f2zdrzatk Cen\u00f4w\u00eb. W s\u0142ow\u00f4rzu piersz\u00ebzn\u00e3 d\u00f4w\u00f4\u0142 \u00f2tmianie westrz\u00e9dnokasz\u00ebbsczi, co przej\u0105\u0142 Majk\u00f2wsczi, przedst\u00f4wiaj\u0105c\u00eb tak \u00f2glow\u00e9 dilem\u00eb: \u201eN\u00f4rzecz\u00e9 nasze mia\u0142ob\u00eb wiedno do l\u00ebteraccz\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka stojec w roli n\u00f4rzecz\u00f4. Dl\u00f4teg\u00f2 k\u00f2scelnym j\u00e3z\u00ebk\u00e3 \u00f2stawac mi\u00f4\u0142b\u00eb, jak don\u00ebchczas przez d\u0142ud\u017c\u00e9 wieczi, l\u00ebteracczi p\u00f2lsczi j\u00e3z\u00ebk. J\u00e3z\u00ebk\u00e3 n\u00f4\u00f9czi, j\u00e3zyk\u00e3 wiec\u00f3w, jak don\u00ebchczas, b\u00e3dze p\u00f2lsczi j\u00e3z\u00ebk, jakno wsk\u00f4zani\u00e9 naszi n\u00f4rodny solidarnot\u00eb z ca\u0142\u0105 \u00d2jcz\u00ebzn\u0105. Zato pi\u00e3kne nasze n\u00f4rzecz\u00e9 wi\u00f4ld\u017c\u00e9 m\u00f4l \u00f9\u017c\u00ebc\u00f4 m\u00f3\u017ce miec w pi\u00e3kny l\u00ebteraturze, w p\u00f2wi\u00f4stce i piesni, w amatorzczim teatrze…\u201d<\/p>\n Perspektiw\u00e3 \u00f9szt\u00f4\u0142ceni\u00f4 l\u00ebteracczi kasz\u00ebbizn\u00eb, zm\u00f2cniwaj\u0105cy ji sw\u00f3jn\u00e9 znanczi, d\u00f4wa\u0142a wersja Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w<\/u> (\u00f2b. 2.4.), stoj\u0105c\u00ebch jak Cen\u00f4wa (i Ram\u00f9\u0142t) na stanowiszczu m\u00f2wny apartnosc\u00eb kasz\u00ebbizn\u00eb. Robil\u00eb nad ji \u00f2glow\u0105 \u00f2tmian\u0105, maj\u0105c\u00eb swi\u0105d\u00e3, \u017ce pr\u00f3b\u00eb Derdowscz\u00e9g\u00f2 i Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 \u00f9ros\u0142\u00eb na sp\u00f2dlim nie przedst\u00f4wny g\u00f4d\u00f3ny kasz\u00ebbizn\u00eb p\u00f4\u0142niowy. P\u00f2ch\u00f4daj\u0105c\u00eb z prz\u00ebgra\u0144cz\u00f4 centrum i nord\u00eb, piersz\u00ebzn\u00e3 d\u00f4wel\u00eb znank\u00f3m nordow\u00f2kasz\u00ebbsczim, a w jawernoce t\u00e9\u017c br\u00ebk\u00f2wel\u00eb w pierszi r\u00e9dze sw\u00f2j\u00e3 dom\u00f4c\u0105 kasz\u00ebbizn\u00e3. Wprow\u00f4dzal\u00eb do ni szt\u00ebczn\u00e9 f\u00f2rm\u00eb cz\u00eb ne\u00f2logizm\u00eb foneticzn\u00e9, s\u0142ow\u00f2tw\u00f3rcz\u00e9 i s\u0142owiznow\u00e9, nawl\u00e9kaj\u0105c\u00e9 do st\u00f3nu w archaiczny nordowy kasz\u00ebbiznie. Na nen \u00f4rt p\u00f2wst\u00f4w\u00f4\u0142 j\u00e3zyk dosc gr\u00e3di, co s\u00e3 \u00f2dn\u00f4sz\u00f4 \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 do wi\u00e9rzt R\u00f3mpscz\u00e9g\u00f2 i do dolmaczenia Jewanielii<\/i> Gr\u00ebcz\u00eb, na gw\u00ebsny \u00f4rt t\u00e9\u017c do Trepczika.<\/p>\n Lab\u00f9da pis\u00f4\u0142: \u201eNi\u00e9 jeden dialekt, ale wsz\u00ebtcz\u00e9 znanczi wsz\u00ebtczich dialekt\u00f3w mia\u0142ab\u00eb br\u00ebk\u00f2wac l\u00ebterack\u00f4 kasz\u00ebbizna\u201d (1939), Trepczik dod\u00f4w\u00f4\u0142: \u201eA doch kasz\u00ebbizna nie je \u017c\u00f3dn\u0105 ska\u017con\u0105 p\u00f2lsk\u0105 gwar\u0105 cz\u00eb \u00f9bestrzon\u0105 miemcz\u00ebzn\u0105, ale apartn\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105 m\u00f2w\u0105 […] K\u00f2\u017cdim \u00f9s\u00f4dzk\u00e3 m\u00f3m star\u00e3 podczorchiwac przirodn\u00e9 sw\u00f2jizn\u00eb[…] Dobi\u00e9r\u00f3m s\u0142owizn\u00e3 leno kasz\u00ebbsk\u0105, \u017ceb\u00eb \u00f9ch\u00f2wac j\u00e3 \u00f2d zab\u00f4cz\u00ebnk\u00f9[…]\u201d (M\u00f2je \u017c\u00ebc\u00e9<\/i>).<\/p>\n J\u00e3z\u00ebk nen rodzy\u0142 proc\u00ebmnot\u00e3 w kr\u00e3g\u00f9 \u201eKleczi\u201d: \u201ewiele Kasz\u00ebb\u00f3w m\u00f9szi so baro g\u0142owic nad \u00f2dcz\u00ebtanim niejedn\u00ebch w\u00ebraz\u00f3w \u00abczesk\u00f2-s\u0142owia\u0144scz\u00e9g\u00f2\u00bb p\u00f2ch\u00f2dzeni\u00f4\u201d (F. Schroeder), cz\u00eb: \u201ePrz\u00eb p\u00f2m\u00f2c\u00eb nacyg\u00f3n\u00ebch f\u00f2rm, p\u00f2kraczn\u00e9g\u00f2 pis\u00ebnk\u00f9, dopasowani\u00f4 niezn\u00f3n\u00ebch powsz\u00e9dno ab\u00f2 ma\u0142o \u00f9\u017ciwon\u00ebch w\u00ebraz\u00f3w, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 w p\u00f2lsczim j\u00e3z\u00ebk\u00f9 (l\u00ebteracczim), […] maj\u0105 star\u00e3 robic p\u00f2zdrzatk wi\u00f4ld\u017ci jinot\u00eb \u00f2d bezzmi\u0142k\u00f2wy p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb \u2013 nowy j\u00e3z\u00ebk\u201d (F. S\u00e3dz\u00ebcczi). Tzw. \u201eklek\u00f2wc\u00f3w\u201d b\u00f2 wej par\u0142\u00e3cz\u00eb\u0142o \u00f9zn\u00f4wani\u00e9 kasz\u00ebbizn\u00eb za dialekt (\u00f2b. 2.5.), \u201ew\u00ebcyszani\u00e9\u201d apartnosc\u00f3w, pis\u00ebnk zbli\u017cony do p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 \u2013 \u00f9prawiony przez Roppla (1939) \u2013 i j\u00e3z\u00ebk powsz\u00e9dno zrozmia\u0142i, z w\u00ebraznyma pr\u00e3gama p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb; \u00f2dd\u00f4w\u00f4\u0142 \u00f2n m\u00f2w\u00e3 zw\u00ebczajn\u00e9g\u00f2 intelige\u0144ta-Kasz\u00ebb\u00eb, \u00f9trzemiwaj\u0105c\u00e9g\u00f2 le niecht\u00ebrn\u00e9 sw\u00f2jizn\u00eb dom\u00f4cy m\u00f2w\u00eb, jak np. Roppel z \u00f2k\u00f2l\u00e9g\u00f2 Wejrowa, Szefka ze Strzebiel\u00ebna, J. Ceynowa z \u00f2tmian\u00eb b\u00eblacz\u0105cy itd. <\/p>\n \u00d4rt j\u00e3z\u00ebka Rem\u00f9sa<\/i> Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 i Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w \u00f9pr\u00f4wiaj\u0105 dali pis\u00f4rze dzysdniowi<\/u>, starsz\u00e9g\u00f2 i strz\u00e9dn\u00e9g\u00f2 p\u00f2k\u00f2leni\u00f4 (\u00f2b. 2.6.), jak np. E. G\u00f2\u0142\u0105bk, S. Janke, J. Walk\u00f9sz. Rozbi\u00e9rk tekst\u00f3w Jank\u00e9g\u00f2 z L\u00ebp\u00f9sza (p\u00f4\u0142ni\u00e9) i Walk\u00f9sza z Kl\u00ebk\u00f2wy H\u00ebt\u00eb (strz\u00f3dk) \u2013 p\u00f2k\u00f4zyw\u00f4 dosc wi\u00f4ld\u017ci \u00f9norm\u00f2wani\u00e9: 1. w f\u00f2netice znanczi nordow\u00e9, np. \u00f4rt parmi\u0144<\/i>; \u00f4rt cygnie<\/i>; \u00f4rt zw\u00f3n<\/i>, p\u0119zel<\/i>; 2. w deklinacji i s\u0142ow\u00f2tw\u00f3rzbie f\u00f2rm\u00eb strz\u00f3dk\u00f2w\u00e9 i nordow\u00e9, wzm\u00f2cniw\u00f3n\u00e9 jidzenim w szlach Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w, np. adiektiwn\u00f4 \u00f2tmiana \u00f4rtu k\u00f4zani\u00e9go<\/i>, pronoma nen<\/i>, nad\u017cib rozk\u00f4zowny z \u2011i\/\u2011\u00eb<\/i> \u00f4rtu k\u00f4\u017c(\u00eb)<\/i>; 3. c\u00ebsk kasz\u00ebbizn\u00eb Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 w s\u0142owiznie, np. dob\u00ebc<\/i>, farwa<\/i>, mi\u0142ota<\/i>, pojuga<\/i>, smrok<\/i>, stalata<\/i>, tatcz\u00ebzna<\/i>, ub\u00ebtk<\/i> (Janke), ajtakowac s\u0119<\/i>, b\u00eblny<\/i>, bi\u00f4tka<\/i> (Walk\u00f9sz); \u00f9 \u00f2b\u00f9ch np. cz\u00f4\u0142n<\/i>, jiwer<\/i>, sn\u00f4\u017ci<\/i>, stanica<\/i>, stolem<\/i>, szt\u00f4\u0142t<\/i>; 4. znanczi kasz\u00ebbizn\u00eb dom\u00f4cy wiksz\u00e9 \u00f9 Walk\u00f9sza, np. c\u00ebskany<\/i>, ma\u0142i<\/i>, stari<\/i>, gri\u017cla<\/i>, nad\u017cib rozk\u00f4zowny bez \u2011i\/\u2011\u00eb<\/i>: k\u00f4\u017c<\/i> (Janke np. c\u00ebsk\u00f3ny<\/i>, m\u00f4\u0142i<\/i>, st\u00f4ri<\/i>, rozka\u017c\u00eb<\/i>, gru\u017cla<\/i>), mi\u00e9sz\u00e9 \u00f9 Jank\u00e9g\u00f2, np. czuc<\/i>; 5. wikszi c\u00ebsk p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb \u00f9 Walk\u00f9sza, np. jask\u00f3\u0142ka<\/i>, korzisc<\/i>, t\u0119skni\u00b1czka<\/i>, z\u00e9gar<\/i>, \u00f4rt znaj\u0105c<\/i> (Janke np. wzeraj\u0105c\u00eb<\/i>). <\/p>\n P\u00ebrzink\u00e3 eksperime\u0144tu p\u00f2k\u00f4zyw\u00f4 dzys j\u00e3z\u00ebk S. Pestczi, czej M. Selin \u00f9\u017ciw\u00f4 zwiksza jawerny m\u00f4lowy gwar\u00eb, nawl\u00e9kaj\u0105c\u00eb do nordow\u00f2kasz\u00ebbsczich prozajik\u00f3w na prz\u00f3dk\u00f9 z Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3n\u00e3, cht\u00ebren prowadzy\u0142 dali j\u00e3z\u00ebk proz\u00eb B\u00f9dz\u00ebsza (\u00f2b. 2.7.). B\u00f9dz\u00ebsz pis\u00f4\u0142 \u00f2glow\u00f2 nordow\u00f2wsch\u00f3dn\u0105 kasz\u00ebbizn\u0105, \u00f2dezdrz\u00ebwaj\u0105c\u00eb swi\u0105dno Cen\u00f4w\u00e3, \u00f9\u017ciw\u00f4\u0142 apartn\u00ebch s\u0142\u00f3w, prawie zab\u00f4czon\u00ebch, wprow\u00f4dzaj\u0105c\u00eb ch\u00e3tno ne\u00f2logizm\u00eb i p\u00f2\u017c\u00ebczn\u00e9 s\u0142owa p\u00f2lscz\u00e9 i miemieccz\u00e9. Bilot zn\u00f4w \u00f9\u017ciw\u00f4\u0142 gwar\u00eb p\u00f9cczi, dobi\u00e9raj\u0105c\u00eb kasz\u00ebbscz\u00e9 ne\u00f2logizm\u00eb i p\u00f2\u017c\u00ebczn\u00e9 s\u0142owa z p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2. <\/p>\n Pr\u00f4wdz\u00ebw\u00f4 m\u00f4low\u00f4 kasz\u00ebbizna sedzy \u00f9 sp\u00f2dl\u00e9g\u00f2 \u00f9s\u00f4dztwa B. S\u00ebcht\u00eb, jid\u0105c\u00e9g\u00f2 gw\u00f4sn\u0105 stegn\u0105 (\u00f2b. 2.7.), co s\u00e3 znacz\u00eb\u0142o m.jin. w pis\u00ebnk\u00f9, \u00f2dd\u00f4waj\u0105cym labialn\u0105 w\u00ebm\u00f2w\u00e3 sam\u00f2zw\u00e3k\u00f3w (np. uekno<\/i>), mitk\u00f2sc sp\u00f3\u0142zw\u00e3k\u00f3w przez j<\/i> (mji\u0142i<\/i>), maj\u0105cy l\u00ebtr\u00e3 ö<\/i> i nier\u00f4z \u00eb<\/i>. Widzawiszcze Szopka kasz\u00ebbsk\u00f4<\/i> (1925) napis\u00f4\u0142 wi\u00e9rzt\u0105 p\u00f2lsk\u0105 i kasz\u00ebbsk\u0105, co znank\u00f9je w\u00ebk\u00f2nani\u00e9 p\u00f2zdrzatk\u00f9 Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2, \u017c\u0105daj\u0105c\u00e9g\u00f2 doz\u00e9rani\u00f4 kasz\u00ebbizn\u00eb w l\u00ebteracczim \u00f9s\u00f4dztwie. \u00d2st\u00f4\u0142 tem\u00f9 wi\u00e9rny (np. tzw. didaskalia p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9!). Jeg\u00f2 dok\u00f4z\u00eb na zdrzadni\u00e3 (\u00f2b. 2.7.) piast\u00ebj\u0105 t\u00e9\u017c sam\u0105 m\u00f2w\u00e3, cht\u00ebrn\u0105 mi\u00f4\u0142 za \u00f9niwersaln\u0105 w\u00f4rtnot\u00e3, par\u0142\u00e3cznika dialekt\u00f3w k\u00f2ntinentalny P\u00f2lsczi i w\u00ebd\u017cinion\u00ebch P\u00f2\u0142abian\u00f3w. J\u00e3z\u00ebk jeg\u00f2 dok\u00f4z\u00f3w je blisczi \u017c\u00ebwy g\u00f4d\u00f3ny kasz\u00ebbiznie z\u00f4ch\u00f2du centrum, ale zm\u00f2cniw\u00f4 zj\u00f4wiani\u00e9 s\u00e3 wiele sw\u00f2jizn\u00f3w (\u00f2sobl\u00ebw\u00f2 f\u00f2neticzn\u00ebch i s\u0142owiznow\u00ebch), zgr\u00f4waj\u0105c\u00eb jak\u00f2s do m\u00f2d\u0142ow\u00e9g\u00f2 ji szt\u00f4\u0142tu. Do Cen\u00f4w\u00eb nawl\u00e9k\u00f4 w\u00ebp\u00f2wi\u00e9sc dz\u00e9rzc\u00eb dok\u00f4zu Hanka s\u00e3 \u017ceni<\/i>: \u201enigd\u00eb, przenigd\u00eb nie wstidzta s\u00e3 p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9 gadac\u201d.<\/p>\n Jistniej\u0105c\u00f4 150 lat pis\u00f3n\u00f4 kasz\u00ebbizna nie dosz\u0142a do p\u00f2sp\u00f3ln\u00e9g\u00f2 szt\u00f4\u0142tu, r\u00f3wnak dz\u00e9low\u00f2 p\u00f2k\u00f4zyw\u00f4 normalizacj\u00e3, a \u00f2glowy czer\u00ebnk ji rozwiju \u00f2st\u00f4\u0142 naznaczony, m.jin. dz\u00e3ka s\u0142ow\u00f4rz\u00f3m Lab\u00f9d\u00eb i Trepczika cz\u00eb ca\u0142im\u00f9 \u00f9s\u00f4dztw\u00f9 Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w. P\u00f2sobn\u00e9 wersje l\u00ebteracczi kasz\u00ebbizn\u00eb s\u0105 zw\u00ebsk\u00e3 ni\u00e9 le dwigani\u00f4 do stanowiszcza j\u00e3z\u00ebka pismienizn\u00eb dom\u00f4cy gwar\u00eb pis\u00f4rza, ale p\u00f2k\u00f4zywaj\u0105 nawi\u00e9rzk\u00f2wani\u00e9 s\u00e3 dok\u00f2nani\u00f3w \u00f9sz\u0142\u00ebch p\u00f2k\u00f2leni\u00f3w, \u00f9robiaj\u0105c\u00eb now\u0105 n\u00f4t\u00ebr\u00e3 j\u00e3z\u00ebk\u00f2w\u0105, np. n\u00f4pi\u00e9rwy k\u00f2sc\u00e9rsk\u00f2-l\u00ebp\u00f9sk\u00f4 kasz\u00ebbizna Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2, robion\u00f4 \u00f2glow\u00f2 na m\u00f2dle Derdowscz\u00e9g\u00f2, p\u00f2d c\u00ebsk\u00e3 Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w przesz\u0142a w j\u00e3z\u00ebk Rem\u00f9sa<\/i>. Zrzesz\u00e9\u0144cy n\u00f4prz\u00f3d szl\u00eb za Majk\u00f2wsczim, z\u00f4s dzysdniowi m\u0142odi za Zrzesz\u00e9\u0144cama. W j\u00e3z\u00ebk\u00f9 teroczasn\u00ebch pis\u00f4rz\u00f3w wiksz\u00e9 s\u0105 znanczi jich dom\u00f4cy kasz\u00ebbizn\u00eb, przez co \u00f2n zw\u00ebskiw\u00f4 na zw\u00ebczajnoce.<\/p>\n W\u00f4rtno dostrzec \u00f9\u017c\u00ebc\u00e9 kasz\u00ebbizn\u00eb w now\u00ebch sferach, to je w liturgii, np. to\u0142maczenia Biblie<\/i> G\u00f2\u0142\u0105bka (j\u00e3z\u00ebk m\u0142od\u00ebch) i Gr\u00ebcz\u00eb (j\u00e3z\u00ebk Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w), k\u00f4zani\u00f4 ks. Mariana Miotka Swi\u00e3tim tur\u00e3 stark\u00f3w<\/i> (1991), zdr\u00f4dzaj\u0105c\u00e9 swi\u00f3nowsk\u0105 kasz\u00ebbizn\u00e3, i ks. Jana Walk\u00f9sza (\u00f2b. 2.6.) Sztr\u0105d\u00e3 s\u0142owa<\/i> (1996), zrzeszon\u00e9 z corocznym k\u00f2nk\u00f9rs\u00e3 \u201eRodny m\u00f2w\u00eb\u201d (fina\u0142 w Chmielnie), zafarb\u00f2w\u00f3n\u00e9 st\u00e3\u017c\u00ebck\u0105 gwar\u0105, ale \u00f2dezdrz\u00ebwon\u00e9 na j\u00e3zyk\u00f9 Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w. Kasz\u00ebbizn\u00e3 je t\u00e9\u017c cz\u00ebc w radiu, m.jin. a\u00f9dicja Na b\u00f4tach \u00eb w b\u00f2rach<\/i>, i telewizji, np. magazyn Rodn\u00f4 zemia<\/i>. \u00d9czi s\u00e3 ji w czile szk\u00f2\u0142ach, np. w G\u0142odnic\u00eb i R\u00e3bie. Rozk\u00f2sc\u00e9rz\u00f4 j\u00e3 k\u00f2nk\u00f9rs l\u00ebteracczi miona J. Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3na (Wejrow\u00f2) i nobilit\u00ebj\u0105 msze swi\u00e3t\u00e9 p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9.<\/p>\n J\u00e3z\u00ebk kasz\u00ebbsczich pis\u00f4rz\u00f3w, zan\u00f4l\u00e9gaj\u0105cy dz\u00e9lama od cz\u00e3du jich \u00f9s\u00f4dztwa, a wic jiny w \u00f2s\u00f3bn\u00ebch dok\u00f4zach, np. Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 Jak w K\u00f2sc\u00e9rznie k\u00f2sceln\u00e9g\u00f2 \u00f2brel\u00eb…<\/i> (1899) i \u017b\u00ebc\u00f4 i przig\u00f2d\u00eb Rem\u00f9sa<\/i> (1938), p\u00f2k\u00f4zyw\u00f4 zw\u00ebskani\u00e9 sw\u00f2jizn\u00f3w dom\u00f4cy gwar\u00eb. P\u00f2strz\u00e9dno m\u00f3\u017ce gadac, w\u00ebch\u00f4daj\u0105c\u00eb \u00f2d Cen\u00f4w\u00eb, \u00f2 jinym st\u00e3pniu tzw. normalizacji (\u00f9reg\u00f9lowania) kasz\u00ebbizn\u00eb jakno l\u00ebteraccz\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka, n\u00f4pi\u00e9rwy na nordowym sp\u00f2dlim dialektowym (Cen\u00f4wa), p\u00f2tem\u00f9 bar\u017ci p\u00f4\u0142niowym, ale ze zw\u00ebskanim znank centraln\u00ebch Kasz\u00ebb\u00f3w (np. Derdowsczi, Majk\u00f2wsczi), p\u00f3zni zn\u00f4w jawno nordowym (np. B\u00f9dz\u00ebsz) ab\u00f2 le b\u00f2d\u00f4j, b\u00f2 fakticzno bar\u017ci centralnym \u00f9 Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w (np. Trepczik). <\/p>\n N\u00f4bar\u017ci widzawnym eleme\u0144t\u00e3 zr\u00f3wnani\u00f4 kasz\u00ebbizn\u00eb b\u00e9\u0142 pis\u00ebnk, nim\u00f2 jeg\u00f2 zmian\u00f3w. Cen\u00f4wa zmieniw\u00f4\u0142 g\u00f2 czile razy, w\u00ebch\u00f4daj\u0105c\u00eb \u00f2d p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 i jid\u0105c\u00eb w czer\u00ebnk\u00f9 tzw. s\u0142owia\u0144scz\u00e9g\u00f2. B\u00e9\u0142 \u00f2n w wi\u00f4ld\u017cim st\u00e3pniu f\u00f2neticzny. \u00d9\u017ciw\u00f4\u0142 m.jin. zn\u00f3n\u00e9 dzys l\u00ebtr\u00eb: \u00f4<\/i> dl\u00f4 \u00e1<\/i> (np. sk\u00f4rb<\/i>), \u00e9<\/i> dl\u00f4 dzys\u00e9sz\u00e9g\u00f2 \u00eb<\/i> (np. Kasz\u00e9b\u00e9<\/i>), dl\u00f4 labialny w\u00ebm\u00f2w\u00eb n\u00f4prz\u00f3d \u00f3<\/i> (np. P\u00f3loch<\/i>), p\u00f2tem\u00f9 \u00f2<\/i> (np. m\u00f2va<\/i>); mitkk\u00f2sc zazn\u00f4cz\u00f4\u0142 l\u00ebtr\u0105 j<\/i>, t\u00e9\u017c np. kj<\/i>, gj<\/i>: takji d\u0142ugji<\/i>. Derdowsczi br\u00ebk\u00f2w\u00f4\u0142 le p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 pis\u00ebnk\u00f9, zapis\u00ebj\u0105c\u00eb m.jin. ci<\/i>, dzi<\/i>: taci d\u0142udzi<\/i>. M\u0142odokasz\u00ebbi n\u00f4prz\u00f3dka (m.jin. w \u201eGrifie\u201d) szl\u00eb szlach\u00e3 Derdowscz\u00e9g\u00f2, p\u00f2tem\u00f9 \u2013 p\u00f2 disk\u00f9sjach, m.jin. z b\u00ebtnictw\u00e3 F. Lorentza i K. Nitscha \u2013 stan\u00e3l\u00eb midz\u00eb nim a Cen\u00f4w\u0105. \u00d2staj\u0105c\u00eb \u00f2glow\u00f2 prz\u00eb p\u00f2lsczim pis\u00ebnk\u00f9, \u00f9\u017ciwel\u00eb \u00f2s\u00f3bn\u00ebch l\u00ebtr\u00f3w le dl\u00f4 zjinacziwani\u00f4 f\u00f2rm, np. k\u00f4t<\/i> \u2018chat\u2019 : k\u00f3t<\/i> \u2018kopyto\u2019 : kot<\/i> \u2018kot\u2019.<\/p>\n Majk\u00f2wsczi \u00f9sadzy\u0142 gw\u00f4sn\u0105 \u00f2rtografi\u00e3 dl\u00f4 Rem\u00f9sa<\/i>, zw\u00ebsk\u00f9j\u0105c\u00eb m.jin. \u00f2d Cen\u00f4w\u00eb, np. pisani\u00e9 nosow\u00ebch sam\u00f2zw\u00e3k\u00f3w cz\u00eb spar\u0142\u00e3czeni\u00f3w kj<\/i>, gj<\/i>. Nawl\u00e9kel\u00eb do ni Zrzesz\u00e9\u0144cowie, jid\u0105c\u00eb dali szlach\u00e3 Cen\u00f4w\u00eb (np. A. Lab\u00f9da 1939). Roppel pierszosc \u00f2dd\u00f4w\u00f4\u0142 (1939) bar\u017ci p\u00f2lsczim\u00f9 pis\u00ebnk\u00f2wi, n\u00f4bar\u017ci p\u00f2wsz\u00e9dn\u00e9m\u00f9 do 1975 r., czej g\u00f2 \u00f9nowiono w tzw. zrzeszeniow\u00ebch Zasadach pisowni kaszubskiej<\/i>, \u00f9nowion\u00ebch z\u00f4s w 1996 r. (\u00f2b. E. G\u00f2\u0142\u0105bk, Wsk\u00f4z\u00eb kasz\u00ebbscz\u00e9g\u00f2 pis\u00ebnk\u00f9<\/i>, 1997) przez br\u00ebk\u00f2wani\u00eb l\u00ebtr\u00eb \u00e3<\/i> i dani\u00e9 m\u00f2\u017cl\u00ebw\u00f2t\u00eb zazn\u00f4czani\u00f4 labialny w\u00ebm\u00f2w\u00eb l\u00ebtrama \u00f2<\/i>, \u00f9<\/i>, jak to g\u0142os\u00ebl\u00eb Zrzesz\u00e9\u0144cowie w tzw. pis\u00ebnk\u00f9 S. Bieszka (1959). Pis\u00f4rz nen zeswi\u00f4dczi\u0142: \u201eNa czim m\u00f4 zan\u00f4legac p\u00f2krok pis\u00ebnk\u00f9 wedle nasz\u00e9g\u00f2 \u00f9prosceni\u00f4? 1. eliminacja t\u00ebch l\u00ebtr\u00f3w, jaczich ni ma w p\u00f2lsczim pis\u00ebnk\u00f9, ab\u00f2 robi\u0105 kasz\u00ebbsczi pis\u00ebnk c\u00ebzym dl\u00f4 \u00f2ka prz\u00ebn\u00e3con\u00e9g\u00f2 do p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 pisma i ni\u00e9 s\u0105 nie\u00f2b\u00e9\u0144dn\u00e9 w kasz\u00ebbsczim pismie, to je: a) l\u00ebtr\u00e3 v<\/i> zast\u00e3pic l\u00ebtr\u0105 w<\/i>, za czim m\u00f9szi jic, \u017ceb\u00eb prz\u00ebdech[…] \u00f2znacz\u00ebc jin\u0105 l\u00ebtr\u0105; b) hew\u00f2 akce\u0144t\u00e3 \u00f2<\/i>, \u00f9<\/i>, jak \u00f2g\u00f3n<\/i>, \u00f9zdrzec<\/i>. Taczi \u00f4rt pisani\u00f4 nie przemieniw\u00f4 w ca\u0142osc\u00eb p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 \u00f2brazu s\u0142owa…\u201d<\/p>\n (B\u00f4cz\u00ebnk: Ni\u017ci w p\u00f9nktach \u00f2d 2.1. do 2.7. p\u00f2d\u00f4w\u00f3n\u00e9 titu\u0142\u00eb dok\u00f4z\u00f3w i cytat\u00eb bl\u00eb\u017ci \u00f2br\u00f4zk\u00f9j\u0105 \u00f2pis\u00f3n\u0105 rozmajitosc w kr\u00e3g\u00f9 kasz\u00ebbsczi ortografii. Wiele b\u00eb\u0142o w\u00ebd\u00f4w\u00f3n\u00e9 w pis\u00ebnk\u00f9 Roppla i w pis\u00ebnk\u00f9 z 1975 r.)<\/p>\n Pismienizna don\u00ebchczasn\u00f4 dok\u00f4zyw\u00f4, \u017ce w \u00f9norm\u00f2wanim kasz\u00ebbizn\u00eb w\u00f4\u017cn\u0105 rol\u0105 \u00f2dgriwa\u0142a zgr\u00f4wa do panowani\u00f4 m.jin. taczich znank, jak: 1. wzm\u00f2cnieni\u00e9 \u00f4rtu cwiardi<\/i> i m\u00f4\u0142cz\u00ebc<\/i>; 2. kr\u0105g br\u00ebk\u00f2wani\u00f4 \u00f4rtu c\u00ebzy<\/i>, redosc<\/i> i jerzm\u00f2<\/i>, k\u00f2tk<\/i> i k\u00f9\u0144c<\/i> czy klic<\/i> i wzyc<\/i>; 3. kr\u0105g \u0144<\/i> w \u00f4rce gru\u0144t<\/i>, ha\u0144del<\/i>; 4. w\u00ebm\u00f2wa rz<\/i>, a na tim sp\u00f2dlim \u00f4rt gb\u00f9rztw\u00f2<\/i>, l\u00e9karztw\u00f2<\/i>; 5. \u00f4rt kam(\u00eb)<\/i> za kami\u0144<\/i> i \u00f4rt anatomij\u00f4<\/i>; 6. instrument. lp. mascul. i neutrum z \u00e3<\/i> za em<\/i>, np. B\u00f2g\u00e3<\/i>; 7. instrument. lm. z -ima\/ -\u00ebma<\/i>, -ama<\/i>: taczima dobr\u00ebma k\u00f2niama<\/i>, locat. lm. -\u00ebch<\/i>: sw\u00f2j\u00ebch dobr\u00ebch<\/i>; 8. adiektiwn\u00f4 \u00f2tmiana \u00f4rtu wiesel\u00e9<\/i>, -\u00e9g\u00f2<\/i>; 9. d\u00f4wni genetiwn\u00e9 -\u00e9h\u00f2<\/i>, m\u00f2\u017cebno -\u00e9w\u00f2<\/i>; 10. akuzat. pronom\u00f3w \u00f4rtu j\u0119<\/i>, nasz\u0119<\/i>; 11. f\u00f2rm\u00eb \u00f2tmian\u00eb \u00f4rtu pitaj\u0119<\/i>, pitajesz<\/i>; 12. rozk\u00f4zownik \u00f4rtu nies\u00eb<\/i>, robi<\/i>; 13. f\u00f2rm\u00eb przesz\u0142\u00e9 \u00f4rtu jem pis\u00f4\u0142<\/i>, jes pis\u00f4\u0142<\/i> i skr\u00f3ceni\u00f4 w 3. \u00f2sobie \u00f4rtu da<\/i>, zacz\u0119<\/i>; 14. w\u00ebraz\u00eb z\u0142o\u017con\u00e9 \u00f4rtu \u00f2chl\u00ebd\u00ebtk<\/i>, k\u00f9mm\u00e9ster<\/i>, stalata<\/i> (jawern\u00e9 i ne\u00f2logizm\u00eb), 15. \u00f4rt b\u00f2l\u0105c\u00e9<\/i>, l\u00ebstowi<\/i>; 16. \u00f4rt adresa<\/i> i rozwij<\/i>; 17. produktiwnota: a) przedrostk\u00f3w \u00f2t-: \u00f2tmiana; s-: smrok; s\u0105-: s\u0105bagni\u00f4; b) prz\u00ebrostk\u00f3w: -unk\/ -\u00ebnk<\/i>: rat\u00ebnk<\/i>; -ota<\/i> \u00f2k\u00f2ma -osc<\/i>: m\u00f2drota\/m\u00f2drosc<\/i>; -izna\/ -\u00ebzna<\/i>: s\u0142abizna<\/i>; -itwa\/ -\u00ebtwa<\/i>: grz\u00ebbitwa<\/i>; -ba<\/i>: \u00f9czba<\/i>; -\u0119<\/i> \u00f2k\u00f2ma -\u00f4k<\/i>: swini\u0119\/swini\u00f4k<\/i>; -iszcze\/-szcze<\/i> \u00f2k\u00f2ma -isko\/-sko<\/i>: kal\u00ebszcze\/kal\u00ebsk\u00f2<\/i>; -\u00e9ra<\/i>: garn\u00e9ra<\/i>; -\u00e9rowac<\/i>: bad\u00e9rowac<\/i>; -iwac\/-\u00ebwac<\/i> \u00f2k\u00f2ma -owac<\/i>: w\u00ebs\u00ebp\u00ebwac<\/i>; c) zdr\u00f4bniani\u00e9 werb\u00f3w, np. r\u00f3bkac<\/i>, r\u00f3bk\u00f4j<\/i>; d)) zwielon\u00e9 werba \u00f4rtu derac<\/i>, derowac<\/i>; w ca\u0142osc\u00eb tzw. d\u00ebbeltn\u00e9 \u00f4rtu prz\u00ebb\u00f4cziwac<\/i>; 18. particypia pisz\u0105c(\u00eb)<\/i>, zrobiwsz\u00eb<\/i>; 19. frekwencja pasywum, np. m\u00f3m zrobion\u00e9<\/i> \u2018zrobi\u0142 jem\u2019; 20. sp\u00f3jniki: ab\u00eb<\/i>, cht\u00ebren<\/i>, co<\/i>, jaczi<\/i>; \u00eb<\/i>, \u00eb\u017c(le)<\/i>, ji\u017ce<\/i>; 21. proporcje s\u0142owizn\u00eb jawerny i \u201edorobiony\u201d; 22. s\u0142owizna k\u00f2nkretn\u00f4 i l\u00ebdow\u00f4 cz\u00eb abstraktn\u00f4, br\u00f3n\u00f4 z l\u00ebteracczi p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb, 23. \u00f9proc\u00ebmnieni\u00e9 do germanizm\u00f3w: zn\u00f3n\u00e9 w g\u00f4d\u00f3ny kasz\u00ebbiznie (wikszim dz\u00e9l\u00e3 z gwar d\u00f3lnomiemiecczich) cz\u00eb br\u00f3n\u00e9 z l\u00ebteracczi miemcz\u00ebzn\u00eb.<\/p>\n Kasz\u00ebbizna \u00f2dzn\u00f4czaj\u0105c\u00f4 s\u00e3 przew\u00f4\u017c\u00ebnk\u00e3 i b\u00eblnym \u00f9r\u00f3wnanim ch\u00f2cle dz\u00e9l\u00e3 wsk\u00f4z\u00f3n\u00ebch sw\u00f2jizn\u00f3w \u2013 prz\u00eb r\u00f3wnoczasowym fel\u00ebnk\u00f9 baro m\u00f4low\u00ebch \u2013 p\u00f2k\u00f4zowac b\u00e3dze wiksz\u00e9 ab\u00f2 mi\u00e9sz\u00e9 \u00f2ddaleni\u00e9 \u00f2d realny g\u00f4d\u00f3ny kasz\u00ebbizn\u00eb i zbli\u017ceni\u00e9 do p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb. W dzejach (l\u00ebteracczi) kasz\u00ebbizn\u00eb p\u00f2lsczi j\u00e3z\u00ebk spr\u00f4wi\u00f4\u0142 p\u00f2dobn\u0105 \u2013 p\u00f2zytiwn\u0105 i negatiwn\u0105 \u2013 rol\u0105, jak czed\u00ebsz \u0142ac\u00ebzna w szt\u00f4\u0142cenim p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb;ji \u00f9r\u00f3wn\u00ebj\u0105cy c\u00ebsk wzm\u00f2cniwaj\u0105 tacz\u00e9 institucje, jak: K\u00f2sc\u00f3\u0142, \u00f9rz\u00e3d\u00eb, szk\u00f2\u0142a (p\u00f2\u00f9cz\u00ebna), pismienizna (dr\u00ebk).<\/p>\n Kasz\u00ebbi midz\u00eb II-IV w. n.e. zamikel\u00eb \u2013 wedle G. Lab\u00f9d\u00eb \u2013 marsz cygn\u0105cy na z\u00f4ch\u00f3d etniczny i j\u00e3z\u00ebk\u00f2wy gromad\u00eb Wielet\u00f3w (P\u00f2\u0142abian\u00f3w), wsp\u00f3\u0142\u00f9s\u00f4dzaj\u0105cy tzw. z\u00f4ch\u00f3dn\u0105 Lechi\u00e3. N\u00f4le\u017c\u0105 wic do gromad\u00eb zw\u00f3ny lechick\u0105. Teroczasn\u00f4 kasz\u00ebbizna je jedin\u0105 na P\u00f2m\u00f2rzim m\u00f2w\u0105 prowadz\u0105c\u0105 dali historiczn\u00e9 dialekt\u00eb p\u00f2m\u00f2rzcz\u00e9 i na p\u00f2lsczi m\u00f2wny \u00f2b\u00e9\u0144dze n\u00f4bar\u017ci apartnym dialekt\u00e3.<\/p>\n Wi\u00e9dz\u00f4 \u00f2 ni nar\u00f4sta\u0142a p\u00f2male, m.jin. na sk\u00f9tk rozbi\u00e9rk\u00f9 kronik (np. T. Kantzowa 1536) cz\u00eb \u00f2pis\u00ebnk\u00f3w wanod\u017ci (np. J. Berno\u00f9ll\u00e9g\u00f2 1777), b\u00f2kadni raz\u00e3 z p\u00f2cz\u0105tkama slawisticzi na prze\u0142\u00f3manim XVIII i XIX w. K.C. Mr\u0105ga (1764-1855) nadczid\u0142 \u00f2 ji juwernoce z rusczim w kr\u00e3g\u00f9 akce\u0144tu, wiedz\u0105c\u00eb r\u00f3wnak, \u017ce \u201ekasz\u00ebbsczi j\u00e3z\u00ebk, \u00f9\u017ciw\u00f3ny w Z\u00f4ch\u00f3dn\u00ebch Pr\u00ebsach, je bl\u00f3s dialekt\u00e3 l\u00ebteraccz\u00e9g\u00f2 p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 j\u00e3zyka (hochpolnisch) i je jem\u00f9 nawetka bl\u00eb\u017cszi ni\u017cl\u00eb dialekt bawarzczi ab\u00f2 sasczi l\u00ebteraccz\u00e9m\u00f9 miemieccz\u00e9m\u00f9 j\u00e3zykowi (hochdeutsch)\u201d, co cytowel\u00eb p\u00f2tem\u00f9 Rusc\u00eb I.P. Prejs i A. Hilferding. Czej Mr\u0105ga p\u00f2zn\u00f4\u0142 \u0142u\u017c\u00ebccz\u00e9 j\u00e3z\u00ebczi, zeswi\u00f4dzczi\u0142, \u017ce kasz\u00ebbizna, m\u00f2wa st\u00f4rop\u00f2m\u00f2rzk\u00f4 je sostr\u0105 serbsczi. Zestawi\u0142 t\u00e9\u017c i dz\u00e9l\u00e3 zdzej\u00f4\u0142 program badani\u00f3w nad Kasz\u00ebbama, np. \u00f9s\u00f4dzaj\u0105c\u00eb m\u00f4\u0142i s\u0142ow\u00f4rz kasz\u00ebbsczi.<\/p>\n Rozmajice p\u00f2nazyw\u00f3ny \u2013 ted\u00eb i p\u00f3zni \u2013 b\u00e9\u0142 status i m\u00f4l kasz\u00ebbizn\u00eb. Ji prz\u00ebn\u00f4le\u017cnota do z\u00f4ch\u00f3dnos\u0142owia\u0144sczich j\u00e3z\u00ebk\u00f3w nie p\u00f2dl\u00e9g\u00f4 disk\u00f9sji, czej ni ma zg\u00f2d\u00eb (np. Ram\u00f9\u0142t 1893) co do w\u00e3\u017cszi westrz\u00f3d nich gromad\u00eb tzw. lechicczich (t\u00e9\u017c p\u00f2lsczi i p\u00f2\u0142absczi), Gromada lechick\u00f4 apartni s\u00e3: b\u00ebcym nosow\u00ebch sam\u00f2zw\u00e3k\u00f3w (np. mi\u00e3so<\/i>, z\u0105b<\/i>), fel\u00ebnk\u00e3 zjinaczi g<\/i> na h<\/i> (np. droga<\/i>, teg\u00f2<\/i>), \u00f9trzimanim dz<\/i> z ps. *dj<\/i> i *g\u2019<\/i> (np. ks\u00e3dza<\/i>, nodze<\/i>) cz\u00eb zjinak\u0105 (przeg\u0142os\u00e3) ps. *\u011b<\/i> na a<\/i> (np. wierz\u00ebc<\/i> : wiara<\/i>) i ps. *\u0119<\/i> na Q<\/small><\/i> (\u00f2b. klic<\/i> k\u00f2le kl\u0105c<\/i> : w\u00ebkl\u00e3ti<\/i>). Z lechicczich j\u00e3z\u00ebk\u00f3w p\u00f2\u0142abizna, zad\u017cinion\u00f4 w n\u00e9dze w XVIII w., b\u00eb\u0142a z\u00f4ch\u00f3dnym bieg\u00f9n\u00e3, a p\u00f2lasz\u00ebzna wsch\u00f3dnym, kasz\u00ebbizna z\u00f4s midz\u00eb nima mia\u0142a miec n\u00f4t\u00ebr\u00e3 przech\u00f3dn\u0105.<\/p>\n Tacz\u00e9 stanowiszcze zajimel\u00eb slawisc\u00eb w XIX w., na sp\u00f2dlim dz\u00e9l\u00ebk\u00f2wy wi\u00e9dz\u00eb z prze\u0142\u00f3mani\u00f4 XVIII i XIX w., \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 na sp\u00f2dlim badani\u00f3w Hilferdinga (Ostatki Slavian na ju\u017cnom bieriegu Ba\u0142tijskogo Moria<\/i>, 1862), cht\u00ebren zeswi\u00f4dzcz\u00f4\u0142: \u201eJ\u00e3z\u00ebk p\u00f2lsczi i j\u00e3zyk nadb\u00f4\u0142tow\u00ebch S\u0142owian\u00f3w b\u00eb\u0142\u00eb jedn\u0105 p\u00f2sp\u00f3ln\u0105 wietw\u0105 s\u0142owia\u0144sczi m\u00f2w\u00eb, cht\u00ebrn\u0105 m\u00f3\u017ce nazwac lechick\u0105, a jak\u00f4 s\u00e3 rozdzel\u00eb\u0142a na dwa n\u00f4rzecz\u00f4, p\u00f2lscz\u00e9 i nadb\u00f4\u0142tow\u00e9[…] Tem\u00f9 t\u00e9\u017c pan\u00ebj\u0105c\u00e9 westrz\u00f3d \u00f9cza\u0142\u00e9g\u00f2 dz\u00e9lu m\u00f4low\u00e9g\u00f2 l\u00ebdztwa przeswi\u00f4dczeni\u00e9, \u017ce n\u00f4rzecz\u00e9 kasz\u00ebbscz\u00e9 je bl\u00f3s ska\u017conym j\u00e3z\u00ebk\u00e3 p\u00f2lsczim, je cz\u00ebsto b\u0142\u00e3dn\u00e9…\u201d <\/p>\n Na gru\u0144t p\u00f2lsczi n\u00f4\u00f9czi przeni\u00f3s\u0142 te deje L. Mal\u00ebnowsczi (1875), p\u00f2dtrzim\u00f4\u0142 je prawie K. Nitsch (1905), ju p\u00f2 sw\u00f2jich badaniach w L\u00ebz\u00ebnie (1901), p\u00f2dcz\u00f4rchiwaj\u0105c\u00eb r\u00f3wnoczasno dosc wi\u00f4lg\u0105 jinot\u0119 kasz\u00ebbizn\u00eb \u00f2d za\u00f2sta\u0142ich dialekt\u00f3w na terenie P\u00f2lsczi. P\u00f2zdrzatk \u00f2 przech\u00f3dnoce kasz\u00ebbizn\u00eb prowadzy\u0142 dali Z. Szti\u00e9ber, a n\u00f4bar\u017ci widza\u0142\u00f4 teg\u00f2 dok\u00f9me\u0144tacja je w Atlasu j\u00e3zyk\u00f2wym kasz\u00ebbizn\u00eb i dialekt\u00f3w s\u0105s\u00e9dn\u00ebch<\/i> (1964-1978), \u00f9prawionym przez karno PAN, m.jin. H. P\u00f2p\u00f2wsk\u0105-Tab\u00f2rsk\u0105, K. Handke, E. Rzetelsk\u0105-Feleszk\u00f2 i J. Zeniuk\u00f2w\u0105.<\/p>\n Nitsch sw\u00f2j\u00e3 db\u00e3 w\u00ebp\u00f2wiedz\u00f4\u0142 w p\u00f2lemice z F. Lorentz\u00e3, cht\u00ebren \u00f9zn\u00f4\u0142 kasz\u00ebbsczi (zar\u00f4z i s\u0142owi\u0144sczi) za sam\u00f2st\u00f3jny j\u00e3z\u00ebk, akceptuj\u0105c\u00eb stanowiszcze Cen\u00f4w\u00eb, te\u00f2reticzno \u00f9dok\u00f4z\u00f3n\u00e9 i rozwit\u00e9 przez Ram\u00f9\u0142ta, r\u00f3wnak w Gramatice p\u00f2m\u00f2rzczi<\/i> zeswi\u00f4dczi\u0142: \u201eZg\u00f2dzy\u0142 jem s\u00e3 z Ram\u00f9\u0142t\u00e3, ale timczas\u00e3 doszed\u0142 jem do przeswi\u00f4dczeni\u00f4, \u017ce tak nie je, r\u00f3wnak jem s\u00e3 nie zbli\u017ci\u0142 do \u00f2stateczny swi\u0105d\u00eb\u201d. Ram\u00f9\u0142t, jid\u0105c\u00eb za Cen\u00f4w\u0105, we wst\u00e3pie do S\u0142ow\u00f4rza j\u00e3z\u00ebka p\u00f2m\u00f2rzcz\u00e9g\u00f2, cz\u00ebl\u00eb kasz\u00ebbscz\u00e9g\u00f2 <\/i>(1893) ca\u0142\u00e9m\u00f9 p\u00f2m\u00f2rzcz\u00e9m\u00f9 j\u00e3z\u00ebk\u00f2wi (tj. kasz\u00ebbiznie i p\u00f2\u0142abiznie) prz\u00ebzn\u00f4\u0142 stanowiszcze p\u00f2strz\u00e9dn\u00e9 midz\u00eb p\u00f2lsczim a serbsczima, prz\u00e9k\u00f9j\u0105c\u00eb tim samym klasyfikacj\u00e3 z\u00f4ch\u00f3dnos\u0142owia\u0144sczich j\u00e3z\u00ebk\u00f3w Schleichera, czim w\u00ebw\u00f2\u0142\u00f4\u0142 tzw. kasz\u00ebbsk\u0105 spraw\u00e3.<\/p>\n Cen\u00f4wa zn\u00f4\u0142 stanowiszcze Mr\u0105d\u017ci cz\u00eb slawist\u00f3w P. Szafarz\u00ebka, I.I. Srezniewscz\u00e9g\u00f2, p\u00f2tem\u00f9 Hilferdinga, F. Miklosicha i A. Schleichera. Nawetka jakno niefilolog zd\u00f4\u0142 sobie spraw\u00e3, \u017ce z \u201eprzech\u00f3dnot\u00eb\u201d cz\u00eb \u201ewtopieni\u00f4\u201d kasz\u00ebbizn\u00eb w p\u00f2lasz\u00ebzn\u00e3 i p\u00f2\u0142abizn\u00e3 jeg\u00f2 dom\u00f4c\u0105 m\u00f2w\u00e3 w\u00ebdostac m\u00f3\u017ce \u00f9robieni\u00e9 pismienizn\u00eb, pis\u00f4\u0142 b\u00f2 wej m.jin.: \u201eTo je rzecz zveczajno, \u017ce lud, chteri njimo v sw\u00f3ji m\u00f3vje x\u0105szk drekov\u0105nech, vsz\u0119dze jednako nje godo, jeno s\u0119 verobjaj\u0105 dialekte pod\u0142ug w\u00f3bcowanjo\u201d (1850).<\/p>\n Na sp\u00f2dlim sw\u00f2ji s\u0142aw\u00f2szi\u0144sczi m\u00f2w\u00eb Cen\u00f4wa \u00f9prawi\u0142 alfab\u00e9t, pis\u00ebnk, s\u0142ow\u00f4rze (to\u0142maczeniow\u00e9), gramatik\u00e3 i mnod\u017c\u00e9 pr\u00f3bczi tekst\u00f3w z rozmajit\u00ebch pl\u00f3n\u00f3w r\u00ebsznot\u00eb d\u00ebch\u00f2wy, pismieniznowy, zrzeszony z p\u00f2litik\u0105, filoz\u00f3fi\u0105, histori\u0105, etnografi\u0105, medicyn\u0105 itd. (\u00f2b. 2.2.). Pis\u00f4\u0142 np. \u201eMe Kaszebji godome m\u00f3v\u0105 S\u0142ovjansk\u0105, to je: p\u00f3dobn\u0105 jak P\u00f3losze, Serb\u00f3vje \u0141u\u017canamji zv\u0105ni\u201d, a na z\u00f4cz\u0105tk Zar\u00e9su do Grammatikj…<\/i> (1879) d\u00f4\u0142 g\u00f4dk\u00e3 \u201eJak hto m\u00f3\u017ce, Tak B\u00f2ga hv\u00e1li\u201d. B\u00e9\u0142 cwiardi: \u201eJe ju wield\u017ci czas, ab\u00eb \u017c\u00f3den Kasz\u00ebba s\u0119 nie wstidz\u00eb\u0142 po kasz\u00ebbsku gadac; bo cht\u00ebren to robi, ten gw\u00ebsno nigd\u00eb nie pom\u00ebsl\u00f4\u0142, \u017ce on je zb\u00f3jc\u0105 przecywko swojim starszim, \u017ce on je zb\u00f3jc\u0105 przecywko swojim brac\u00f3m \u00eb sostr\u00f3m […]; jednym s\u0142ow\u0119, \u017ce on je zb\u00f3jc\u0105 przecywko swoj\u00e9mu ca\u0142\u00e9mu narodowi\u201d.<\/p>\n Apartn\u00ebch znank jinacz\u0105c\u00ebch (\u00f2pis\u00ebnk\u00f2w\u00f2) kasz\u00ebbizn\u00e3 \u00f2d p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 l\u00ebteracczi b\u00eb\u0142o za jeg\u00f2 czas\u00f3w wiele, bo wej w lechicczi gromadze \u00f2d strz\u00e9dnowiek\u00f9 zach\u00f4da\u0142\u00eb dali jinacz\u0105c\u00e9 proces\u00eb, jak: zleni\u00e9 s\u00e3 tzw. sona\u0144t\u00f3w *l<\/i> i *\u013e<\/i> w \u00f4\u0142<\/i> (np. p\u00f4\u0142ni\u00e9<\/i>), zjinaka *\u0119<\/i> na i<\/i>, y<\/i> (np. c\u0105c<\/i> \u00f2k\u00f2ma cyc<\/i>), zast\u00e3pieni\u00e9 \u015b \u017a \u0107 d\u017a<\/em> przez s z c dz<\/i> (tzw. kasz\u00ebbieni\u00e9, np. sedzec<\/i>), p\u00f2jawieni\u00e9 s\u00e3 apartn\u00e9g\u00f2 sam\u00f2zw\u00e3ku (tzw. szwa), tj. rozwij (p\u00f2 zd\u017cinienim iloczasu) i<\/i>, y<\/i>, u<\/i> (kr\u00f3tczich) \u2265<\/font> \u00eb<\/i>, np. Kasz\u00ebb\u00eb<\/i>. Ju p\u00f2 w\u00ebmercym p\u00f2\u0142abizn\u00eb dok\u00f2n\u00f4\u0142 s\u00e3 rozwij k\u2019<\/i>, g\u2019<\/i> \u2265<\/font> \u0107 d\u017a<\/i> ab\u00f2 cz<\/i>, d\u017c<\/i>, np. tacz\u00e9 nod\u017ci<\/i>. Sl\u00e9dn\u00e9, dosc now\u00e9 znanczi n\u00f4le\u017c\u0105 dzys do n\u00f4w\u00f4\u017cni\u00e9sz\u00ebch (k\u00f2nstitutiwn\u00ebch). Rozwij kasz\u00ebbizn\u00eb szed\u0142 \u2013 i jidze \u2013 dali i nar\u00f4sta\u0142o ji b\u00ebnow\u00e9 zjinaczeni\u00e9, np. zjinaka \u0142<\/i> na l<\/i> (b\u00eblaczeni\u00e9: b\u00e9l<\/i>, b\u00ebla<\/i> za b\u00e9\u0142<\/i>, b\u00eb\u0142a<\/i>) cz\u00eb scwiardzeni\u00e9 \u0144<\/i> w n<\/i> (np. \u00f2d\u017cin<\/i>), p\u00f2wstani\u00e9 np. gwar\u00eb l\u00ebzy\u0144sk\u00f2-szem\u00f4\u0142dzczi z w\u00ebm\u00f2w\u0105 \u00f4rtu sz\u0142a krjewa dje Przetjecz\u00ebna i z\u0142\u00f3ma sje njeg\u00e3<\/i> (\u00f2b. 1.2.).<\/p>\n S\u0105 dwa prz\u00e9dn\u00e9 eleme\u0144t\u00eb l\u00ebteratur\u00eb: 1. \u00f2t\u00f4czaj\u0105c\u00f4 jawernota, \u00f2kr\u00e3\u017c\u00e9, m.jin. z jeg\u00f2 k\u00f9ltur\u0105 d\u00ebch\u00f2w\u0105, cht\u00ebrny eleme\u0144t\u00e3 je tradicja i l\u00ebteraccz\u00e9 przes\u00e9le \u00f9stn\u00e9, tj. f\u00f2lklor (\u00f2b. 3.); 2. p\u00f2dsk\u00f4c\u00ebnczi butnow\u00e9: a) tematow\u00e9 i f\u00f2rmaln\u00e9, zach\u00f4daj\u0105c\u00e9 na temat\u00eb i f\u00f2rm\u00eb m\u00f4low\u00eb (z tradicj\u0105); b) now\u00e9, dof\u00f9low\u00f9j\u0105c\u00e9 i nad\u00f4waj\u0105c\u00e9 l\u00ebteraturze nadzw\u00ebk\u00f2w\u00e9 f\u00f9nkcje. Kasz\u00ebbsk\u00f4 k\u00f9ltura jistnieje wieczi, ale \u201ekwalifik\u00f2w\u00f3n\u0105\u201d l\u00ebteratur\u00e3 pi\u00e3kn\u0105 Kasz\u00ebbi \u00f9pr\u00f4wiaj\u0105 dopi\u00e9rze \u00f2d M\u0142odokasz\u00ebb\u00f3w (\u00f2b. 2.3.), choc\u00f4 b\u00eb\u0142\u00eb pr\u00f3b\u00eb wczasni\u00e9sz\u00e9. Prz\u00e9dnym dz\u00e9l\u00ebk\u00e3 ti l\u00ebteratur\u00eb je m\u00f2wa, kasz\u00ebbizna, a dzeje kasz\u00ebbsczi pismienizn\u00eb to wesp\u00f3\u0142 historia bi\u00f4tczi ni\u00e9 le z germanizacj\u0105 i o przetrwani\u00e9 m\u00f2w\u00eb stark\u00f3w, ale przeszt\u00f4\u0142cani\u00e9 ji w \u00f2tmian\u00e3 \u00f2glow\u0105, kasz\u00ebbsczi j\u00e3z\u00ebk.<\/p>\n B\u00f4czeni\u00e9: Szerzi ni\u017cle tu \u00f2 kasz\u00ebbsczi pismieniznie \u00f2b.: A. B\u00f9k\u00f2wsczi, Regionalizm kaszubski. Ruch naukowy, literacki i kulturalny<\/i> (1950), J. Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3n, Pi\u0119tno Sm\u0119tka. Z problem\u00f3w kaszubskiej literatury regionalnej lat 1920-1939<\/i> (1973); teg\u00f2\u017c: Wsp\u00f3\u0142czesna literatura kaszubska 1945-1980<\/i> (1986); F. Ne\u00f9reiter, Historia literatury kaszubskiej<\/i> (1982).<\/p>\n Za p\u00f2k\u00f3n\u00eb l\u00ebteracczi kasz\u00ebbizn\u00eb \u00f9znac m\u00f3\u017ce dwa to\u0142maczenia: a) pastora z B\u00ebtowa, Sz\u00ebm\u00f3na Krofeja Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich m\u0119zow. Z niemieckiego w slawi\u0119sky j\u0119zik wilozone…<\/i> (1586), nalaz\u0142\u00e9 w 1896 r. w Sm\u00f4\u0142dz\u00ebnie, \u00f2dezdrz\u00ebw\u00f3n\u00e9 na V. Babsta Geystliche Lieder<\/i> (1545); \u00f2k\u00f2ma piesni t\u00e9\u017c tu np. Wierz\u00e3 w B\u00f2ga<\/i> i \u00d2jcze nasz<\/i>; b) pastora ze Sm\u00f4\u0142dz\u00ebna, Micha\u0142a P\u00f2ntanusa Ma\u0142y Catechism D. Marcin\u00e1 Luther\u00e1 Niemiecko-W\u00e1ndalski \u00e1bo S\u0142owi\u0119ski to jest\u00e1 z Niemieckiego j\u0119zyk\u00e1 w S\u0142owi\u0119ski wyst\u00e1wion… <\/i>(1643), w cht\u00ebrnym s\u0105 nadto psalm\u00eb i pasja, a ca\u0142\u00f4 kn\u00e9\u017cka, \u00f9robion\u00f4 dl\u00f4 pastor\u00f3w, je dwaj\u00e3z\u00ebk\u00f2w\u00f4: miemieck\u00f4 i kasz\u00ebbsk\u00f4. Dr\u00ebd\u017ci w\u00ebd\u00f4wk z 1758 r. b\u00e9\u0142 gru\u0144towno j\u00e3z\u00ebk\u00f2w\u00f2 \u00f9nowiony; na nim \u00f2piarti je w\u00ebd\u00f4wk Mr\u0105d\u017ci (1828), do cht\u00ebrn\u00e9g\u00f2 nawl\u00e9k\u00f4\u0142 p\u00f2tem\u00f9 Cen\u00f4wa. \u00d2ba titule p\u00f2dczorchiwaj\u0105 apartnosc \u00f2d p\u00f2lsk\u00f2katol\u00ebccz\u00e9g\u00f2 k\u00f2sceln\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka. Je t\u00e9\u017c p\u00f2gl\u0105d, \u017ce \u00f2ne przedst\u00f4wiaj\u0105 teg\u00f2czasn\u0105 nordow\u00f2p\u00f2lsk\u0105 p\u00f2lasz\u00ebzn\u00e3 z mnod\u017cima kasz\u00ebbsczima znankama: f\u00f2neticznyma, fleksyjnyma i s\u0142owiznowyma. Prawie to sam\u00f2 s\u00e3 s\u0105dzy \u00f2 j\u00e3zyk\u00f9 jin\u00ebch pami\u0105tk\u00f3w tzw. kasz\u00ebbsczich, jak np. Perik\u00f2p\u00eb sm\u00f4\u0142dzy\u0144scz\u00e9<\/i> (1770), Piesnik st\u00f4rokasz\u00ebbsczi<\/i> cz\u00eb Prz\u00ebsyd\u017ci s\u0142owi\u0144scz\u00e9 z Wierzch\u00f2c\u00ebna<\/i> (1725).<\/p>\n Krofej p\u00f2dj\u0105\u0142 prakticzny rozs\u0105dz\u00ebnk, zg\u00f3dny ze wsk\u00f4z\u0105 ref\u00f2rmacji, \u017ceb\u00eb ewangelizacj\u00e3 prowadz\u00ebc w j\u00e3z\u00ebk\u00f9 ewangelizow\u00f3n\u00ebch Kasz\u00ebb\u00f3w; zach\u00e3cyw\u00f4\u0142, \u017ceb\u00eb \u201ep\u00f2tem\u00f9 wicy p\u00f2trz\u00e9bn\u00ebch kn\u00e9\u017ck\u00f3w w ti m\u00f2wie przedolmaczono\u201d. Cen\u00f4wa p\u00f2st\u0105pi\u0142 p\u00f3zni t\u00e9\u017c prakticzno, ale w spar\u0142\u00e3czenim z pow\u00f4\u017cnyma rozw\u00f4\u017caniama slawist\u00f3w co do jistnot\u00eb kasz\u00ebbizn\u00eb, cht\u00ebrna w\u00ebd\u00f4wa\u0142a s\u00e3 \u201eprzech\u00f3dn\u00f4\u201d \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 tem\u00f9, \u017ce nie stoja\u0142a za ni\u0105 pismienizna (z Bibli\u0105).<\/p>\n Zas\u0142\u00ebg\u0105 Cen\u00f4w\u00eb<\/u> b\u00eb\u0142o p\u00f2djimni\u00e3c\u00e9 i \u00f9dok\u00f4zani\u00e9 \u00f9db\u00eb \u00f2 tw\u00f2rzenim pismienizn\u00eb p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9 (\u00f2b. 1.1., 1.4., 1.6.), a wic \u00f9sadzeni\u00e9 alfab\u00e9tu i pr\u00f3b\u00f3w rozmajit\u00ebch tekst\u00f3w p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9, jak: etnograficzn\u00e9, np. Wil\u00e9j\u00e1 Noweho Roku<\/i>; Szczodr\u00e1ki<\/i> (1843), Zv\u00e9czaje \u00e9 w\u00f3b\u00e9czaje Kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskjeho narod\u00e9<\/i> (1862) i Przes\u0142ovjo kaszebskje<\/i> (1852); historiczn\u00e9, np. Kile s\u0142ov w\u00f3 Kaszebach e jich zemi<\/i> (1850); religijn\u00e9, np. Pjnc g\u0142ovnech w\u00f3ddza\u0142ov Evangjelickjeho Katechizmu<\/i> (1861); publicystn\u00e9, np. Kaszebji do P\u00f3lochov<\/i> i W\u00f3 narodowosc\u00e9, a w\u00f3 m\u00f3vje<\/i> (1850); p\u00f2p\u00f9larnon\u00f4\u00f9czn\u00e9, np. X\u0105\u017ceczka dlo Kaszebov<\/i>; mediczn\u00e9, np. Dorade Lekarzkje…<\/i> (1862) i l\u00ebteraccz\u00e9, np. Rozmowa P\u00f3locha s Kaszeb\u0105<\/i> (1850) i Rozm\u00f2va Kasz\u00e9b\u00e9 s P\u00f2l\u00f4ch\u0119<\/i> (1862), to\u0142maczenia A. P\u00f9szkina Z m\u00f2skj\u00e8vsk\u00f2r\u00e9skj\u00e8ho w\u00f2 r\u00e9b\u00f4ku \u00e9 ribce<\/i>, F. Tiutczewa Vjekovati li nam v razlukje cz\u00eb dow\u00f2dz\u00ebzn\u00eb M\u00f3je sp\u00f3strze\u017cenjo prze przezeranju wuvog Ismaela Sreznjevskjeho nad m\u00f3v\u0105 Kaszebsk\u0105<\/i>. <\/p>\n Wiele rob\u00f2t\u00f3w w\u00ebd\u00f4\u0142 w gw\u00f4snym cz\u0105dnik\u00f9 Sk\u00f4rb Kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskj\u00e8 m\u00f2v\u00e9 <\/i>(1866-1868), m.jin. Pirszi t\u00e9s\u0105c kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskjch g\u00f4dk<\/i>. Przes\u0142anim jeg\u00f2 dzejani\u00f4 m\u00f2g\u0105 b\u00ebc s\u0142owa: \u201eJe ju wield\u017ci czas, ab\u00eb \u017c\u00f3den Kasz\u00ebba s\u0119 nie wstidz\u00eb\u0142 po kasz\u00ebbsku gadac\u201d. Mia\u0142o to doprowadz\u00ebc do \u00f2drod\u00eb Kasz\u00ebb\u00f3w. Pis\u00f4\u0142 p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9 i miemieck\u00f9, np. Zar\u00e9s do Grammatikj Ka\u0161\u00e9bsko-S\u0142ovjnskj\u00e8 M\u00f2v\u00e9<\/i> (1871), i p\u00f2 \u0142ac\u00ebznie, np. gw\u00f4sn\u0105 mediczn\u0105 dow\u00f2dz\u00ebzn\u00e3.<\/p>\n Przed smierc\u0105 dosz\u0142o do jeg\u00f2 sp\u00f2tkani\u00f4 z Derdowsczim. \u00d2taksow\u00f4\u0142 je tak: \u201eJarosz Derdowski n\u00f4prz\u00f3d s\u0119 se mn\u0105 zaprz\u00ebjazni\u00e9\u0142, odebr\u0119\u0142 ode mnie w podar\u00ebnku moje dz\u0119\u0142ka a t\u00e9j s\u0119 wud\u0119\u0142 do przeciwn\u00e9go oboz\u00eb, to je pana Danielewskiego \u00eb w\u00ebd\u0119\u0142 po swojemu Pana Czarlinskiego\u201d<\/i> (1880); Derdowsczi \u00f2 nim pis\u00f4\u0142: \u201eLud szanowa\u0142 go wi\u0119cej jako znakomitego lekarza, ani\u017celi jako pisarza, i dla powa\u017cnej jego postawy zwa\u0142 go \u017cartobliwie \u00abkr\u00f3lem kaszubskim\u00bb\u201d (1883); \u00f2dd\u00f4\u0142 tcz\u00e3 Cen\u00f4wie w wi\u00e9rzce W\u00f2jkasyn ze S\u0142ow\u00f2sz\u00ebna<\/i> (Dr Florian Ceynowa<\/i>) (1881).<\/p>\n Derdowsczi<\/u> z Wiela to pierszi p\u00f2\u00e9ta i kasz\u00ebbsczi l\u00ebterat, cht\u00ebren dali prowadzy\u0142 sam\u0105 dej\u00e3 Cen\u00f4w\u00eb pisani\u00f4 p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9, ale jinak widz\u00f4\u0142 \u0142\u0105czb\u00eb midz\u00eb kasz\u00ebbizn\u0105 i p\u00f2lasz\u00ebzn\u0105 (\u00f2b. 1.4.). \u00d2k\u00f2ma p\u00f2\u00e9matu O panu Czorli\u0144scim co do Pucka po sece jacho\u0142<\/i> (1880) \u2013 z dedikacj\u0105 J. Kraszewscz\u00e9m\u00f9 i dwawi\u00e9rzt\u0105: Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polsci<\/i> \u2013 napis\u00f4\u0142 p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9 Kaszube pod Widnem<\/i> (1883) i Jasiek z Knieji<\/i> (1885), a p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9 z kasz\u00ebbsczima dialogama Walka na jarmarku<\/i> (1883) (\u00f2b. 2.9.). Na emigracji w\u00ebd\u00f4w\u00f4\u0142 pism\u00f2 \u201eWiarus\u201d i w\u00ebdr\u00ebk\u00f2w\u00f4\u0142 zbi\u00e9rk 285 g\u00f4dk pt. N\u00f3rcyk kaszub\u015bci<\/i> (1897). Jeg\u00f2 rzeczeniama m\u00f2g\u0105 b\u00ebc z Cz\u00f4rli\u0144scz\u00e9g\u00f2<\/i>: \u201eAle ma le mow\u0119 nasz\u0105 serdecznie kochejma i po polsku coroz lepi godac s\u0119 starejma\u201d lub z Kaszube pod Widnem<\/i>: \u201eChto le kaszubsci j\u0119zek dobrze znaje,\/ Ten z nim objechac mo\u017ce wszetcie kraje;\/ Bo mest ko\u017cdego narodu i wiare\/ Mowa podobno do kaszubsci gware\u201d. Je a\u00f9tor\u00e3 himnu Tam, gdze Wis\u0142a<\/i> (z n\u00f3t\u0105 F. Now\u00f2wiescz\u00e9g\u00f2). Napis\u00f4\u0142 p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9 z eleme\u0144tama \u017c\u00ebdowczi m\u00f2w\u00eb Wracanie \u017cyd\u00f3w do Palestyny…<\/i> (1884).<\/p>\n L\u00ebteracczi m\u00f2tiw wanod\u017ci dok\u00f4zc\u00eb w Cz\u00f4rli\u0144sczim<\/i> p\u00f2zwoli\u0142 przedstawic ge\u00f2grafi\u00e3 i histori\u00e3 Kasz\u00ebb\u00f3w, \u00f4rt\u00eb i n\u00f4t\u00ebr\u00e3 l\u00ebdzy raz\u00e3 z jich n\u00f4b\u00f2\u017cnot\u0105 i g\u00f9s\u0142owatosc\u0105 cz\u00eb j\u00e3drzn\u0105 m\u00f2w\u0105 (np. fraze\u00f2logia), m\u00f4lowy f\u00f2lklor (np. p\u00f9cczi w\u00e3g\u00f2rz na li\u0144c\u00ebch\u00f9), lege\u0144d\u00eb (np. k\u00f2libi\u00f3nka \u00f2 chajsce w 1308 r., \u00f2 Krak\u00f9 i Wandze), p\u00f2dani\u00f4 (np. \u00f2 stolemn\u00ebch \u00f2ks\u00ebpach), g\u00f9s\u0142\u00eb i wierzeni\u00f4 (np. topieni\u00e9 czarownic\u00eb), mitologi\u00e3 i dem\u00f2nologi\u00e3 (np. Sm\u00e3tk), l\u00ebdowy kat\u00e9chizm (egzamin z Biblii<\/i>). W zr\u00f3wnanim z Cen\u00f4w\u0105 mi\u00f4\u0142 d\u00f4r pisani\u00f4, ch\u00f2c Majk\u00f2wsczi \u00f2 nim pis\u00f4\u0142: \u201eNie b\u00e9\u0142 nasz p\u00f2\u00e9ta \u00f2rz\u0142\u00e3 p\u00f2riwaj\u0105cym za sob\u0105 i \u00f9n\u00f4szaj\u0105cym s\u00e3 machtnyma skrzid\u0142ama k\u00f9 w\u00ebszaw\u00f3m. Szar\u00f4 filistern\u00f4 pt\u00f4sz\u00ebzna ni\u00e9 r\u00f4z na nieg\u00f2 mr\u00ebcza\u0142a, czej za jaskro z nich sobie zaz\u00e3b\u00f2li\u0142\u201d (1911). Dok\u00f4z\u00eb jeg\u00f2 mia\u0142\u00eb dosc t\u00ebl\u00e9 w\u00ebd\u00f4wk\u00f3w, co dok\u00f4zyw\u00f4, \u017ce \u00f9czi\u0142 Kasz\u00ebb\u00f3w cz\u00ebtac p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9.<\/p>\n Piersz\u00e9 to l\u00ebteraccz\u00e9 karno, \u00f9s\u00f4dzc\u00eb zrzeszoni z \u201eGrif\u00e3\u201d: Aleksander Majk\u00f2wsczi (1876-1938) z K\u00f2sc\u00e9rz\u00ebn\u00eb, Jan Karnowsczi (ps. W\u00f4s Budzysz) (1886-1939) z Czarnowa p\u00f2d Brusama i ks. dr L\u00e9\u00f2n Heyke (1885-1939) z C\u00e9rzni p\u00f2d Bieszk\u00f2jcama. Dejow\u00e9 jich dilem\u00eb \u00f9jmiw\u00f4 g\u00f2d\u0142o \u201eWsz\u00ebtk\u00f2, co kasz\u00ebbscz\u00e9, to p\u00f2lscz\u00e9\u201d (Majk\u00f2wsczi), tj. \u201ena eleme\u0144tach sw\u00f3jsczich trzeba oprz\u00e9c eleme\u0144t\u00eb \u00f2glow\u00f2p\u00f2lscz\u00e9\u201d (Karnowsczi). <\/p>\n M\u00f2cni w\u00ebp\u00f2wi\u00f4d\u00f4\u0142 je n\u00f4prz\u00f3dka do nich n\u00f4le\u017c\u0105cy Fra\u0144c\u00ebszk S\u00e3dz\u00ebcczi (1882-1957) z Rotembarka: \u201eJem Kasz\u00ebb\u0105, P\u00f2lsk\u00f4 n\u00ebnk\u0105 m\u00f2j\u0105\u201d, a\u00f9tor w\u00ebbi\u00e9rk\u00f9 dok\u00f4z\u00f3w Jestem Kaszub\u0105<\/i> (1956). Pis\u00f4\u0142 m.jin.: \u201eTa nasz\u00f4 t\u00e9\u017c mowa, choc tak prost\u00f4, cward\u00f4,\/ Z prz\u00ebrod\u0105 s\u0119 nasz\u0105, z cz\u0119\u017ck\u0105 dol\u0105 zros\u0142a\/ I prost\u0105 oznacz\u00f4 nasz\u0105 dusz\u0119 hard\u0105,\/ Co n\u00f3m zw\u00ebc\u0119\u017cstwo nad wrod\u017ciem prz\u00ebnios\u0142a\u201d (1923). Proc\u00ebmnota do Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w zbli\u017c\u00eb\u0142a g\u00f2 do \u201eKleczi\u201d (\u00f2b. 2.5.). Pis\u00f4\u0142 p\u00ebrzn\u00e3 p\u00f2 miemieck\u00f9 i fra\u0144c\u00ebsk\u00f9, wiele p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9, np. Dumki z kaszubskich p\u00f3l<\/i> (1911) i Wiatr zawia\u0142 od pomorskich stron<\/i> (1918). Je a\u00f9tor\u00e3 zajimny G\u00f4dczi o muz\u00ebkance Januszu Skwierku<\/i> (1923), Ba\u015bni kaszubskich<\/i> (1979) i scenow\u00ebch \u00f2br\u00f4zk\u00f3w (\u00f2b. 2.7.). Karnowski tak g\u00f2 \u00f2ceniw\u00f4\u0142: \u201eZw\u00ebk\u00f2wnota je znank\u0105 jeg\u00f2 pismion\u00f3w, a Derdowsczi alf\u0105 i \u00f2m\u00e9g\u0105 w p\u00f2liticznym i l\u00ebteracczim p\u00f2jimanim kasz\u00ebbsczich spraw\u00f3w\u201d (1925).<\/p>\n M\u0142odokasz\u00ebbi \u00f9s\u00f4dzel\u00eb wikszim dz\u00e9l\u00e3 p\u00f2ezj\u00e3, np. Majk\u00f2wsczi Spiewe i frant\u00f3wci<\/i> (1905; p\u00f2r. Wiersze i frant\u00f3wci<\/i> 1957), Karnowsczi N\u00f4wotn\u0119 spi\u00e9w\u011b<\/i> (1910), Heyke Piesnie p\u00f3\u0142nocny<\/i> (1911-2; por. Kasz\u00ebbsczi spi\u00e9w\u00eb<\/i> 1972; nowi w\u00ebd\u00f4wk: 1999) i p\u00f2\u00e9ma Dobrogost i Mi\u0142os\u0142awa<\/i> (1923-39; dr\u00ebk\u00f2w\u00f3n\u00e9: 1999). Karnowsczi \u00f2stawi\u0142 \u00f2k\u00f2ma teg\u00f2 dram\u00eb (\u00f2b. 2.7.) cz\u00eb p\u00ebszn\u00e9 h\u00f9m\u00f2resczi Sowizdrz\u00f4\u0142 u Kr\u00ebban\u00f3w<\/i> i Kr\u00ebban\u00eb w labece<\/i> (1920-24; dr\u00ebk 1983), a Majk\u00f2wsczi n\u00f4wikszi kasz\u00ebbsczi dok\u00f4z \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> (1938). <\/p>\n Karnowsczi-lirik w\u00ebp\u00f2wi\u00f4d\u00f4\u0142 s\u00e3 w kasz\u00ebbiznie \u00f2k\u00f2l\u00e9g\u00f2 Brus\u00f3w: \u201eDoko\u0142a Brus\u00f3w, w ca\u0142i ti str\u00f3nie\/ Kaszubsk\u00f4 mowa eszczi je d\u00f3ma,\/ Indzy gdze d\u00f4wno skr\u00eb\u0142a j\u0105 truna,\/ Tu jesz wiek\u00f3w nieszczesn\u00e9 s\u0119cie\/ Na twoji tw\u00f4rze nie b\u00ebl\u00eb w stanie\/ Zetrz\u00e9c ti sw\u00f3jsci kasz\u00ebbsci znanci\u201d (Brusk\u00f4 mowa<\/i>). P\u00f2\u00e9ma Rozmyszlanie Cenow\u00eb<\/i> je artisticzn\u0105 syntez\u0105 jeg\u00f2 studium Dr Florian Ceynowa<\/i> (\u201eGrif\u201d 1921-2). Jeg\u00f2 wsp\u00f2minczi Moja droga kaszubska<\/i> (dr\u00ebk 1981) dok\u00f4zywaj\u0105, jak trafion\u00e9 b\u00eb\u0142o p\u00f2zwani\u00e9 teg\u00f2 ide\u00f2loga M\u0142odokasz\u00ebb\u00f3w \u201em\u00f3zgiem ruchu kaszubskiego\u201d. Dolmaczi\u0142 Eichendorffa i M. Greifa, a na Goeth\u00e9m je \u00f2piarti wi\u00e9rzta Zn\u00f4sz t\u00eb ten kr\u00f4j<\/i>.<\/p>\n Heyke, zw\u00f3ny lirik\u00e3 nord\u00eb, \u00f9s\u00f4dz\u00f4\u0142 historiczn\u00e9 i patrioticzn\u00e9 wi\u00e9rzt\u00eb, np. Swiat kasz\u00ebbsczi<\/i>. Pi\u00e3kno t\u00e9\u017c w\u00ebs\u0142\u00f4wi\u00f4\u0142 eroticzn\u0105 mi\u0142ot\u00e3: \u201ePod\u00f4j r\u0119k\u0119, zdrz\u00eb mie w ocz\u00eb,\/ Dz\u00e9wko, dz\u00e9wko, co c\u00eb je?\/ Pierszy kwi\u00f4tk, co dzys\u00f4 uros\u0142,\/ A ten kwi\u00f4tk, ten je dl\u00f4 ce\u201d (R\u00f4j na zemi<\/i>). Jakno pierszi p\u00f2\u00e9ta pis\u00f4\u0142 nordow\u0105 kasz\u00ebbizn\u0105 les\u00f4ck\u0105, m.jin. p\u00f2ezje Kasz\u00ebbski spiewe<\/i> (1927), wi\u00f4lg\u0105 ballad\u00e3 Dobrogost i Mi\u0142os\u0142awa<\/i> (1923-39), proz\u0105 h\u00f9m\u00f2resk\u00e3 Bardze\u0144skji vergle<\/i> (1923) i Podania kaszubskie<\/i> (1931), scenow\u00e9 dok\u00f4z\u00eb (\u00f2b. 2.8.). Jakno prefekt w k\u00f2sc\u00e9rzczi seminarii mi\u00f4\u0142 c\u00ebsk na A. Lab\u00f9d\u00e3 i J. Trepczika. Dolmaczi\u0142 Goeth\u00e9g\u00f2 Moeja boeginka<\/i> i D\u00ebch\u00f3w spiew nad woedamy<\/i> (1921).<\/p>\n Majk\u00f2wsczi debiutow\u00f4\u0142 p\u00f2\u00e9mat\u00e3 w k\u00f2sc\u00e9rzk\u00f2-l\u00ebp\u00f9sczi gwarze Jak w Kosc\u00e9rznie Koscelnygo obrele abo Pi\u0119c kawaler\u00f3w a jedna jedyno brutka<\/i> (1899). Tak\u0105 kasz\u00ebbizn\u00e3 przedst\u00f4wi\u00f4 t\u00e9\u017c zbi\u00e9rk Spiewe i frant\u00f3wci<\/i> (1905), dze cz\u00ebt\u00f3m\u00eb: \u201eI jak g\u0105ska-s s\u0119 pas\u0142o prz\u00eb w\u00ebjad\u0142im \u017c\u0142obie,\/ I c\u00ebzy c\u0119 w\u00ebgnel\u00eb z progu twoji chat\u00eb,\/ I b\u0142otem oczapel\u00eb c\u00eb kr\u00f3lewsczi szat\u00eb,\/ I \u017ciwcem chcel\u00eb-c kopac w niestrojonym grobie.\/ A t\u00eb, bi\u00e9dn\u00f4, w tak p\u0142aczliwi doli\/ Niem\u00f4 sz\u0142as mniedz\u00eb pola strz\u00f3d maku i wrzosu\/ I nawet nie umnia\u0142as m\u00f3wic, co c\u0119 boli…\u201d (Kaszubsko-pomorsk\u00f4 mowa<\/i>). W zbi\u00e9rk\u00f9 tim s\u0105 t\u00e9\u017c dolmaczenia H\u00f2rac\u00e9g\u00f2, Eichendorffa i Kri\u0142owa (\u00f2b. 2.9.).<\/p>\n \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Rem\u00f9sa<\/i> pis\u00f4\u0142 cziledzes\u0105t lat, n\u00f4pi\u00e9rwy p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9 i wi\u00e9rzt\u0105, \u00f2stateczno gw\u00f4sn\u0105 l\u00ebterack\u0105 kasz\u00ebbizn\u0105 (\u00f2b. 1.4.), cht\u00ebrn\u0105 przedst\u00f4wiaj\u0105 t\u00e9\u017c Strach\u00eb i zr\u0119kowin\u00eb<\/i> (\u00f2b. 2.7.). M\u00f3g\u0142b\u00eb p\u00f2wiesc nazwac w skr\u00f3cenim sw\u00f3jnym prow\u00f4dnik\u00e3 p\u00f2 Kasz\u00ebbach 2. p\u00f2\u0142ow\u00eb XIX w., dl\u00f4 m\u00f2tiw\u00f9 wanod\u017ci dok\u00f4zc\u00eb, he\u0144dl\u00ebj\u0105c\u00e9g\u00f2 kn\u00e9\u017ckama i dew\u00f2cj\u00f3naliama. \u00d2k\u00f2ma eleme\u0144t\u00f3w a\u00f9tobiografn\u00ebch wplot\u0142\u00ebch je do nich wiele p\u00f2dani\u00f3w (np. \u00f2 \u015bpi\u0105cym w\u00f2jsk\u00f9), p\u00f2wi\u00f4stk\u00f3w (\u00f2 zapad\u0142im z\u00f3mk\u00f9 i kr\u00f3lewi\u00f3nce<\/i>, z cht\u00ebrn\u0105 zrzeszon\u00e9 \u00f2sta\u0142\u00eb \u00f9k\u00f4zczi: Strach, Trud, Niew\u00f4rto) i kasz\u00ebbscz\u00ebch zw\u00ebk\u00f3w. P\u00f2wiesc w\u00ebk\u00f4zyw\u00f4 c\u00ebsk np. Don Kichota<\/i>, Ut mine stromtid<\/i> (tj. Ze Strz\u00e9dn\u00e9g\u00f2 P\u00f2m\u00f2rz\u00f4<\/i>) F. Re\u00f9tera, Fa\u00f9sta<\/i> Goeth\u00e9g\u00f2, Gösta Berling<\/i> S. Lagerlöf, Nietzsch\u00e9g\u00f2. Wiele tu prz\u00ebmiar\u00f3w \u0142\u0105czeni\u00f4 (synkretizm\u00f9) eleme\u0144t\u00f3w rozmajit\u00ebch k\u00f9\u0144szt\u00f3w. W zr\u00f3wnanim z \u201el\u00ebdowym\u201d Cz\u00f4rli\u0144sczim<\/i> Derdowscz\u00e9g\u00f2, cht\u00ebren le bawi\u0142, proza ta m\u00f4 w\u00ebrazn\u00e9 f\u00f9nkcje n\u00f4\u00f9czn\u00e9, zach\u00e3cyw\u00f4 do \u00f9trzimani\u00f4 sp\u00f4dk\u00f2wizn\u00eb tatk\u00f3w, do w\u00ebzw\u00f2leni\u00f4 Kasz\u00ebb\u00f3w \u00f2d Sm\u00e3tka. <\/p>\n W\u00ebd\u00f4wk z 1995 r. je r\u00f3wnole\u017cny: kasz\u00ebbsczi (w pis\u00ebnk\u00f9 \u00f2rigina\u0142u) i w dolmaczenim p\u00f2lsczim L. B\u0105dk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 (1966); \u00f2k\u00f2ma teg\u00f2 dolmaczeni\u00e9 miemieccz\u00e9 E. Brenner (1988) i fre\u0144c\u00ebscz\u00e9 J. Dera-Fischer (1992). Tom pierszi Na pustkovju<\/i> sfilm\u00f2w\u00f4\u0142 K. G\u00f2rdon (Tv Gdu\u0144sk 1987). Dz\u00e9le p\u00f2wiesc\u00eb s\u0105 dost\u00e3pn\u00e9 w nagranim kasetowym Z. Jank\u00f2wscz\u00e9g\u00f2. Wczasni Majk\u00f2wsczi pis\u00f4\u0142 p\u00f2lsk\u0105 proz\u00e3 z kasz\u00ebbsczima dialogama (\u00f2b. 2.8.). Napis\u00f4\u0142 Histori\u00e3 Kasz\u00ebb\u00f3w<\/i> (1938) i prow\u00f4dniczi, np. Zdroje Rad\u00ebni<\/i> (1913). W 1973 r. b\u00eb\u0142a w\u00ebd\u00f3n\u00f4 p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9 napisan\u00f4 p\u00f2wiesc Pomorzanie<\/i>. Zbli\u017cy\u0142 s\u00e3 do Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w, cht\u00ebrni \u00f9zn\u00f4wel\u00eb g\u00f2 za M\u00e9stra<\/i>; na ten \u00f4rt \u00f2sta\u0142a zach\u00f2w\u00f3n\u00f4 bez\u00f9st\u00f4wnota rozwijow\u00f4 j\u00e3z\u00ebka i l\u00ebteratur\u00eb.<\/p>\n M\u0142odokasz\u00ebbi rozwin\u00e3l\u00eb m\u00ebsl i l\u00ebteratur\u00e3 regi\u00f3naln\u0105. Wedle nich pis\u00f4rz i l\u00ebteratura b\u00ebl\u00eb ju d\u00ebch\u00f2wyma prow\u00f4dnikama, wzr\u00f4s\u0142a ranga regi\u00f3nu, m\u00f4\u0142i tatcz\u00ebzn\u00eb<\/i> nad B\u00f4\u0142t\u00e3<\/i>. Kasz\u00ebbsk\u0105 szopk\u00e3<\/i> spar\u0142\u00e3cz\u00ebl\u00eb z dej\u0105 w\u00f2lnot\u00eb, a np. dok\u00f4z\u00eb Cz\u00f4rli\u0144sczi<\/i> i Rem\u00f9s<\/i> l\u00ebdow\u0105 farwnot\u00e3 w\u00ebnios\u0142\u00eb do l\u00ebteracczich w\u00f4rtnot. L\u00ebteratura ta p\u00f2k\u00f4zyw\u00f4 znanczi gw\u00f4sn\u00e9 Kasz\u00ebb\u00f3m. Rozmajit\u00e9 l\u00ebteraccz\u00e9 rodzaje i gat\u00ebnczi (\u00f2b. 2.7.), np. lirika, wi\u00e9rzta rim\u00f2w\u00f3n\u00f4 ab\u00f2 bi\u00f4\u0142\u00f4, p\u00f2\u00e9mat epicczi, ballada, refleksyjn\u00f4, wsp\u00f2mink\u00f2w\u00f4, religijn\u00f4 cz\u00eb n\u00f4\u00f9czn\u00f4 proza, scenow\u00e9 dram\u00eb, feliet\u00f3n\u00eb, h\u00f9m\u00f2resczi itd. \u2013 s\u0142u\u017c\u00eb\u0142\u00eb \u00f2bronie samy m\u00f2w\u00eb jakno c\u00e9ch\u00f9 juwernot\u00eb.<\/p>\n Dr\u00ebd\u017c\u00e9 to p\u00f2\u00e9tn\u00e9 karno, zebr\u00f3n\u00e9 wk\u00f3\u0142 cz\u0105dnika \u201eZrzesz Kasz\u00ebbsk\u00f4\u201d (1933-39): Aleksander Lab\u00f9da (1902-81) ze Str\u00ebszi B\u00f9d\u00eb, Jan Trepczik (1907-89) sp\u00f2d Miroch\u00f2wa, Jan R\u00f3mpsczi (1913-69) z Kartuz, Franc\u00ebszk Gr\u00ebcza (1911-93) z P\u00f2mieczi\u0144sczi H\u00ebt\u00eb. Cz\u0105dnik \u2013 z g\u00f2d\u0142\u00e3 \u201eW imi\u0119 Boga \u2013 odrodzenie Kaszub\u201d \u2013 mi\u00f4\u0142 za zgr\u00f4w\u00e3 \u201e\u00f2drod\u00e3 Wi\u00f4ld\u017c\u00e9g\u00f2 P\u00f2m\u00f2rz\u00f4 na sp\u00f2dlim kasz\u00ebbizn\u00eb, w n\u00f4b\u00eblni\u00e9sz\u00ebch \u00f9dbach z p\u00f2m\u00f2c\u0105 i wesp\u00f3\u0142b\u00ebcym P\u00f2lsczi, dl\u00f4 ji dobra\u201d. Kasz\u00ebbizn\u00e3 \u00f9zn\u00f4wel\u00eb za apartny s\u0142owia\u0144sczi j\u00e3z\u00ebk.<\/p>\n Jich te\u00f2retik Sztefan Bieszk (1895-1964), \u00f9rodzony we Frib\u00f9rg\u00f9 (Badenia), ale tatk w\u00ebszed\u0142 z K\u00f2leczk\u00f2wa w Wejrowscz\u00e9m, pis\u00f4\u0142 \u2013 z ekwiwale\u0144tama p\u00f2lsczima \u2013 s\u0142\u00f4wi\u0105c\u00e9 sn\u00f4\u017cot\u00e3 sw\u00f2ji tatcz\u00ebzn\u00eb Sonety kaszubskie<\/i> (w\u00ebd. 1975, 1986), a w 1959 r. \u00f9sadzy\u0142 gw\u00f4sny pis\u00ebnk (\u00f2b. 1.5.), p\u00f2stul\u00ebj\u0105c\u00eb \u00f2piarc\u00e9 l\u00ebteraccz\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka na dialektach maj\u0105c\u00ebch n\u00f4wicy apartn\u00ebch znank i w sl\u00e9dn\u00ebch dzes\u00e3clatach n\u00f4bar\u017ci r\u00ebszn\u00e9 w \u00f9r\u00f3bk\u00f9, \u201ea je to gromada dialekt\u00f3w centraln\u00ebch z\u00f4ch\u00f3dn\u00ebch\u201d. Us\u00f4dz\u00f4\u0142 t\u00e9\u017c dram\u00eb (\u00f2b. 2.7.)<\/p>\n Debiut\u00eb Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w prz\u00ebpad\u0142\u00eb na z\u00f4cz\u0105tk trz\u00ebdzest\u00ebch lat. D\u0142ug\u00f2 nazn\u00f4czal\u00eb czer\u00ebnk rozwiju kasz\u00ebbscz\u00e9g\u00f2 l\u00ebteraccz\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka, maj\u0105c\u00eb w\u00ebrazny c\u00ebsk na stanowiszcze M\u0142odokasz\u00ebb\u00f3w, \u00f2d cht\u00ebrn\u00ebch s\u00e3 dowiedzel\u00eb \u00f2 p\u00f2zdrzatkach Cen\u00f4w\u00eb i Ram\u00f9\u0142ta na kasz\u00ebbizn\u00e3, i proc\u00ebmn\u00ebch pis\u00f4rz\u00f3w z kr\u00e3g\u00f9 \u201eKleki\u201d. \u00d2stawil\u00eb dosc t\u00ebl\u00e9 w\u00f4\u017cn\u00ebch dok\u00f4z\u00f3w, np. zbi\u00e9rk widza\u0142\u00ebch i aktualn\u00ebch feliet\u00f3n\u00f3w l\u00ebdzk\u00f2-p\u00f2liticzn\u00ebch Lab\u00f9d\u00eb (Gucz\u00f3w Mack g\u00f4d\u00f4<\/i>), melodn\u00e9 piesnie (Kaszebskji Pjesnj\u00f4k<\/i> 1935, Lec\u00eb choranko<\/i> 1980, 1997) i sn\u00f4\u017c\u00e9 wi\u00e9rzt\u00eb (np. zbi\u00e9rk Odecknieni\u00e9<\/i> 1977) Trepczika, dolmaczeni\u00e9 Bibl\u00ebji kasz\u00ebbsczi<\/i> Gr\u00ebcz\u00eb (1992), \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 s\u0142ow\u00f4rze Lab\u00f9d\u00eb (1960, 1981) i S\u0142ownik polsko-kaszubski<\/i> Trepczika (1994). Wi\u00e9rzt\u00eb Trepczika dolmaczon\u00e9 s\u0105 na bi\u00f4\u0142or\u00ebsczi, breto\u0144sczi, \u0142u\u017c\u00ebcczi, miemieczi i s\u0142owacczi.<\/p>\n Zbi\u00e9rk Lab\u00f9d\u00eb Kasz\u00ebbsczim jesma l\u00ebd\u00e3<\/i> (dr\u00ebk 1996) prz\u00ebn\u00f4sz\u00f4 cziledzes\u0105t tekst\u00f3w-manifest\u00f3w z m\u00f2tt\u00e3 (z l\u00ebteraccz\u00e9g\u00f2 dod\u00f4wk\u00f9 do \u201eZrzesz\u00eb): \u201eChto dzys nie chce m\u00f2w\u00eb \u00f2jc\u00f3w tcz\u00ebc, m\u00f9szi witro s\u0142\u00ebg\u0105 c\u00ebz\u00ebch b\u00ebc\u201d. Szlach\u00e3 feliet\u00f3nist\u00eb Lab\u00f9d\u00eb szed\u0142 A. Hirsz (\u00f2b. 2.7.). Wi\u00e9rzt\u00eb Trepczika r\u00ebchaj\u0105 trzech t\u00e9m\u00f3w: historii (np. Piesni\u00f4 Wend\u00f3w<\/i>), j\u00e3z\u00ebka (np. Tcz\u00ebw\u00f4rtn\u00f4 jes jak dzej\u00f3w duch<\/i>) i mi\u0142ot\u00eb do rodny zemi, np. piesni\u00f4 Hej m\u00f2rze, m\u00f2rze, lub\u00f2tn\u00e9 m\u00f2rze…<\/i><\/p>\n Lab\u00f9da tak \u00f9j\u0105\u0142 ew\u00f2lucj\u00e3 j\u00e3z\u00ebka: \u201e…m\u00f2\u017ce gadac \u00f2 l\u00ebteracczi kasz\u00ebbiznie dzel\u0105cy s\u00e3 na baro gwarow\u0105 i \u00f2glow\u0105. Piersz\u00f4 jinaczi s\u00e3 \u00f2d dr\u00ebd\u017ci tim, \u017ce prz\u00ebjim\u00f4 wsz\u00ebtcz\u00e9 dod\u00f4wn\u00e9 sw\u00f2jizn\u00eb wsz\u00ebtczich gwar […] Znacz\u0105c\u0105 znank\u0105 ti dr\u00ebd\u017ci je t\u00e9\u017c ji wiksz\u00f4 apartnota w \u00f9proc\u00ebmnienim do l\u00ebteracczi p\u00f2lasz\u00ebzn\u00eb[…] Jini pis\u00f4rze b\u00ebl\u00eb w szt\u00e3dze s\u00e3 \u00f9niesc nad dom\u00f4c\u0105 gwar\u00e3 i \u00f9s\u00f4dzaj\u0105 w \u00f2glowy kasz\u00ebbiznie, czem\u00f9 z\u00f4cz\u0105tk del\u00eb zn\u00f3ny l\u00ebteratowie […] Dok\u00f4z Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 pt. \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> je klasyk\u00f2wym prz\u00ebmi\u00f4r\u00e3 proz\u00eb gw\u00f4sno l\u00ebteracczi, a Nowotn\u00e9 spi\u00e9w\u00eb<\/i> B\u00f9dz\u00ebsza \u2013 p\u00f2ezji. \u00d2dezdrz\u00ebwaj\u0105 jich pis\u00f4rze m\u0142odsz\u00e9g\u00f2 p\u00f2k\u00f2leni\u00f4, jak Jan Trepczik, Jan R\u00f3mpsczi i jini, zbi\u00e9raj\u0105cy s\u00e3 wk\u00f3\u0142 cz\u0105dnika \u00abZrzesz Kasz\u00ebbsk\u00f4\u00bb, jaczi tekst\u00eb zas\u0142ugiwaj\u0105 na miono kasz\u00ebbizn\u00eb \u00f2glowy, tj. gw\u00f4sno l\u00ebteracczi…\u201d (1937).<\/p>\n Zrzesz\u00e9\u0144cowie \u00f9znel\u00eb zas\u0142\u00ebd\u017ci Cen\u00f4w\u00eb, dz\u00e3ka cht\u00ebrn\u00e9m\u00f9 lud \u201eprz\u00ebb\u00f4cziw\u00f4 mow\u0119 tatk\u00f3w prz\u00f3d\u00eb\u201d i Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2, \u017ce \u201eska\u017con\u00f4 g\u00f4dka sta s\u0119 nama sj\u0119t\u00f4\u201d \u2013 s\u0142owama Bieszka, co pis\u00f4\u0142 t\u00e9\u017c: \u201eDz\u00e9l po\u00e9t\u00f3w z Labud\u0105 i Trepczik\u0119 prz\u00e9dnyma [Karnowsczim, Bilot\u00e3, B\u00f9dz\u00ebsz\u00e3, Patok\u00e3 \u2013 J.T.] stworz\u00ebl\u00eb jistn\u00f4 dl\u00f4 se mow\u0119 l\u00ebterack\u0105 o dob\u00ebtn\u00ebch c\u00e9chach swojscz\u00ebch. Proces z\u00e9\u0144dzeni\u00f4 kasz\u00ebbsczich dijalekt\u00f3w w jedn\u0119 oglowokasz\u00ebbsk\u0105 mow\u0119 ni m\u00f3g\u0142 jesz d\u00f3\u0144c. Bo element r\u00ebbacczi [nordowy], n\u00f4w\u00f4\u017cni\u00e9szi bod\u00f4j, m\u00f4 chdze m\u00f4l\u201d (1937). <\/p>\n Strach \u00f2 kawel j\u00e3z\u00ebka przewij\u00f4 s\u00e3 \u00f9 R\u00f3mpscz\u00e9g\u00f2 (zbi\u00e9rczi p\u00f2smiertn\u00e9: Pomi\u00f3n zwon\u00f3w<\/i> 1970, Wi\u00e9rzte<\/i> 1980), np.: \u201eKo wsz\u00ebtczi\u00e9 spin\u00f4 ch\u00ebcze, wsz\u00ebtczi\u00e9 grzebie\/ Zab\u00ebt\u00f4! B\u00f4cz\u00eb, jaczi\u00e9 tn\u0105 j\u0119 miecze\/ I jako zewsz\u00b1dk s\u0119 na ni\u0119 d\u00f4ka wlecze \u2013\/ Nie widzysz skr\u00ebch\u0142\u00e9 zlepiszcza kol sebie?…\/Ach, mowa moj\u00ebch tatk\u00f3w, zw\u0119czn\u00f4 str\u00ebna!\/ Cz\u00eb mo\u017cno, \u017ceb\u00eb lud j\u0119 w\u00f4\u017c\u00eb\u0142 zgubic?!\/ Jakb\u00eb s\u0119 modl\u00ebc, szeptac zdrowas z rena?\u201d (Apartn\u00f4 fuga<\/i>). Zbi\u00e9rk P\u00f2mi\u00f3n…<\/i> przeni\u00f3s\u0142 wi\u00e9rzt\u00eb spar\u0142\u00e3czon\u00e9 z w\u00f2jn\u0105. Pis\u00f4\u0142 t\u00e9\u017c dram\u00eb (\u00f2b. 2.7.).<\/p>\n Z cz\u0105dnik\u00e3 \u201eKleka\u201d (1937-39), maj\u0105cym wiele g\u0142osz\u0105cy n\u00f4dpis: Tygodnik Wielkiego Pomorza, spar\u0142\u00e3cz\u00ebl\u00eb s\u00e3 m.jin.: L\u00e9\u00f2n Roppel (ps. Pi\u00e3t\u00f3w T\u00f3na) (1912-78) z Wejrowa, J\u00f3zef Ceynowa (1905-91) z P\u00f4\u0142cz\u00ebna i Pawe\u0142 Szefka (1910-92) ze Strzebiel\u00ebna; wsz\u00ebtc\u00eb z nord\u00eb. Debiutowel\u00eb w p\u00f2\u0142owie trz\u00ebdzest\u00ebch lat. Dej\u0105 i j\u00e3z\u00ebk\u00e3 stojel\u00eb w proc\u00ebmnoce do Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w (\u00f2b. 2.4.), a zrzeszi\u0142 s\u00e3 z nima F. S\u00e3dz\u00ebcczi (\u00f2b. 2.3.).<\/p>\n N\u00f4brzadni\u00e9szi b\u00e9\u0142 germanista Roppel, cht\u00ebrn\u00e9g\u00f2 wi\u00e9rzt\u00eb s\u0105 zebr\u00f3n\u00e9 w kn\u00e9dze Nasze stron\u00eb<\/i> (1955) (raz\u00e3 z J. Piepk\u0105) i p\u00f2smiertnym zbi\u00e9rk\u00f9 Z piesni\u0105 do Cebie jidzema, Mate\u0144ko<\/i> (1988). \u00d9s\u00f4dz\u00f4\u0142 scenow\u00e9 widzawiszcza (1948-1949) i \u00f2p\u00f2wi\u00f4stczi Na jant\u00f4rowym brzegu<\/i> (1939). Zbi\u00e9r\u00f4\u0142 piesnie, rzekl\u00ebn\u00eb, g\u00f4dczi (Z ksi\u0119gi m\u0105dro\u015bci Morzan<\/i> 1965) i t\u00e3g\u00f3dczi, np. Orzech\u00eb do ucech\u00eb<\/i> (1956). To\u0142maczony je na anielsczi, jap\u00f2\u0144sczi, \u0142u\u017c\u00ebcczi, miemiecczi i s\u0142owacczi. W\u00ebd\u00f4\u0142 m.jin. w\u00f4\u017cn\u0105 czed\u00ebsz antologi\u00e3 Ma jesma od morza.<\/i> Poezja i proza po kaszubsku o morzu<\/i> (1963), \u00f2bjimaj\u0105c\u0105 dok\u00f4z\u00eb wiele pis\u00f4rz\u00f3w.<\/p>\n J. Ceynowa doz\u00e9r\u00f4\u0142 p\u00f2ezj\u00e3 zaanga\u017cow\u00f3n\u0105, np. zbi\u00e9rk Z Tatcz\u00ebzn\u00eb<\/i> (1981), epick\u00f4 p\u00f2\u00e9ma Rzez Kasz\u00ebb\u00f3w w Gdu\u0144sku<\/i> (1938) cz\u00eb K\u0119pnowsczi z\u00f4pis nasz\u0105 zw\u00e9l\u0105<\/i> (1975) i proz\u00e3, np. Ur\u00ebnamle. Powi\u00f4stczi z komudn\u00ebch lat<\/i> (1982), m.jin. dl\u00f4 dz\u00f4tk i m\u0142odz\u00ebzn\u00eb, np. Skarb i moc. Bajki puckie<\/i> (1975), Bursztinow\u00e9 serce<\/i> (1981). W wi\u00e9rzce Mowa moj\u00f4<\/i> cz\u00ebt\u00f3m\u00eb: \u201eChcel\u00eb t\u00e9\u017c i ce ugr\u0119dz\u00ebc,\/ wc\u00ebsn\u0105c w gr\u00f3b, jak S\u0142owi\u0144c\u00f3w ks\u0119d\u017ci swi\u0119t\u00e9,\/ le t\u00eb s\u0119 skarszni\u0142a, wielgorodn\u00f4,\/ rozpol\u00eb\u0142a taczi\u00e9 wid\u00eb, \u017ce ucza\u0142i w podz\u00e9w wpadl\u00eb,\/ pokaz\u00ebj\u0105c twoje skarb\u00eb swiatu…\/ I buszny jem,\/ \u017ce moj\u00f4 jes,\/ \u017ce ce mog\u0119 wiel\u00ebc\u201d. Zn\u00f3n\u00f4 je jeg\u00f2 R\u00ebback\u00f4 piesni\u00f4<\/i>: \u201eJ\u00f4 jem r\u00ebb\u00f4k z praprad\u017cada…\u201d Nier\u00f4zka b\u00eblaczi\u0142. Pis\u00f4\u0142 t\u00e9\u017c p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9.<\/p>\n W\u00ebk\u00f4zyw\u00f4 \u00f2na \u00f2glow\u00f2 pr\u00f3b\u00eb p\u00f2g\u00f2dzeni\u00e9 dw\u00f9ch wczasni\u00e9sz\u00ebch czer\u00ebnk\u00f3w: \u201eZrzesz\u00eb\u201d i \u201eKleczi\u201d; do jich \u00f9s\u00f4dztwa i j\u00e3z\u00ebka zbli\u017caj\u0105 s\u00e3 \u00f2glow\u00f2 starszi i m\u0142odszi pis\u00f4rze, debiut\u00ebj\u0105cy blisk\u00f2 p\u00f2 1945 r. ja\u017c do z\u00f4cz\u0105tk\u00f9 szescdzes\u0105t\u00ebch lat. W j\u00e3z\u00ebk\u00f9 jich je widzec rozmajit\u00e9 m\u00f4low\u00e9 znanczi.<\/p>\n Ant\u00f3n Pepli\u0144sczi (1918-95) z Wi\u00f4ld\u017c\u00e9g\u00f2 Kli\u0144cza, ks\u0105dz, p\u00f2\u00e9ta i k\u00f2mp\u00f2zytor, je a\u00f9tor\u00e3 k\u00f2l\u00e3d\u00f3w i jase\u0142k\u00f3w Kasz\u00ebbsczi\u00e9 jase\u0142ka<\/i> (1987), piesnie Kasz\u00ebb\u00eb wo\u0142aj\u0105 nas <\/i>(1988) i zbi\u00e9rk\u00f3w wi\u00e9rzt Niech sz\u00ebmi las<\/i> (1973). Jeg\u00f2 dok\u00f4z\u00eb s\u0105 baro prost\u00e9 i melodn\u00e9 (np. St\u00ebdniccz\u00e9 jezora<\/i>), a jich j\u00e3z\u00ebk jawerny. M\u00f2d\u0142\u00e3 dl\u00f4 nieg\u00f2 b\u00ebl\u00eb S\u00ebchta i S\u00e3dz\u00ebcczi.<\/p>\n Alojzy N\u00f4gel (1930-98) z Czelna \u00f9sadzy\u0142 wiele wi\u00e9rzt w zbi\u00e9rkach: Procem noc\u00eb<\/i> (1970), Cassubia fidelis<\/i> (1971), Astr\u00eb<\/i> (1975). Temat\u00eb n\u00f4b\u00f2\u017cn\u00e9 pan\u00ebj\u0105 w Otemknij dwi\u00e9rze <\/i>(1992) i Nie spi\u00e9w\u00f4j p\u00f9sti noc\u00eb<\/i>. Wierzt\u00eb w\u00ebbr\u00f3n\u00e9<\/i> (1997). \u00d9robi\u00f4 t\u00e9\u017c proz\u00e3 dl\u00f4 dz\u00f4tk (\u00f2b. 2.7.). \u00d9zn\u00f4w\u00f4\u0142 c\u00ebsk S\u00ebcht\u00eb i Heyk\u00e9g\u00f2, proz\u00eb Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 i feliet\u00f3n\u00f3w Lab\u00f9d\u00eb. Namiszl\u00f4\u0142 s\u00e3 nad \u00f9znanim kasz\u00ebbizn\u00eb za j\u00e3zyk. Do sw\u00f2ji dom\u00f4cy m\u00f2w\u00eb wcyg\u00f4 jin\u00e9 eleme\u0144t\u00eb, np. archaiz\u00ebj\u0105c\u00e9 \u00f4rtu bar\u0144<\/i>, barnic<\/i>, ogard<\/i> cz\u00eb ne\u00f2logizm\u00eb \u00f4rtu b\u00eb\u0142osc, np. \u201ePoezja\/ to nie je\/ zymk i kwi\u00f4tczi.\/ Poezja\/ to chaja, bar\u0144\/ i bi\u00f4tczi\/ Po\u00e9ta nie dami\/ Po\u00e9ta nie spi.\/ On na star\u017ci\/ stoji wcyg…\u201d Pisze prosto i n\u00f4wicy wi\u00e9rzt\u0105 bi\u00f4\u0142\u0105, np. \u00f2 disk\u00f9sji \u00f9cza\u0142\u00ebch na t\u00e9ma statusu sw\u00f2ji m\u00f2w\u00eb: \u201ePiszta g\u0142\u00ebpstwa,\/ piszta.\/ O kasz\u00ebbsczich dzejach,\/ J\u00f4 s\u0119 z waji smiej\u0119\/ I so skoczno gwi\u017cd\u017c\u0119\/ Wcale s\u0119 nie jiszcz\u0119\/ Co t\u00e9\u017c wa napiszeta.\/ Na p\u0142oce szkrzeczi warna: gwara, gwar\u00eb, gwar\u00eb…\u201d Dolmaczi\u0142 z miemieccz\u00e9g\u00f2 C\u00ebcho noc<\/i>, z bi\u00f4\u0142or\u00ebscz\u00e9g\u00f2 wi\u00e9rzt\u00e3 J. K\u00f9pa\u0142\u00eb A kto tam idzie<\/i>, z \u0142otewscz\u00e9g\u00f2 dz\u00e9l proz\u00eb A. Sakse i wi\u00e9rzt\u00e3 Janisa Rainisa Z\u0142amany \u015bwierk<\/i>. Cz\u00e3sto dolmaczony: na bi\u00f4\u0142or\u00ebsczi, breto\u0144sczi, \u0142otewsczi, \u0142u\u017c\u00ebcczi, niemiecczi i s\u0142owacczi. Czile jeg\u00f2 wi\u00e9rzt\u00f3w muzyczno \u00f2brobil\u00eb Henrik Jab\u0142o\u0144sczi i Juliusz \u0141uciuk.<\/p>\n Jan Piepka (ps. Staszk\u00f3w Jan) (1926-2001) z \u0141ebna, widza\u0142i g\u00f4d\u00ebsz, w\u00ebd\u00f4\u0142: Nasze stron\u00eb. Wyb\u00f3r wierszy i opowiada\u0144 kaszubskich<\/i> (1955) (z Roppl\u00e3), \u00f2p\u00f2wi\u00f4dani\u00f4 Purtkow\u00e9 stegn\u00eb<\/i> (1956), Stojedna chwilka. Poezje, satyry i obrazek sceniczny<\/i> (1961), Chor\u00f3bsko. Kom\u00e9dia<\/i> (1968), zbi\u00e9rczi Kamiszci<\/i> (1983) i dl\u00f4 dz\u00f4tk Moja kotka – m\u00f3j kot<\/i> (1983). Jeg\u00f2 kasz\u00ebbizna m\u00f4 p\u00f2lonizm\u00eb. Do \u00f9s\u00f4dzk\u00f3w napis\u00f3n\u00ebch p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9 wprowadzy\u0142 eleme\u0144t\u00eb m\u00f2w\u00eb kasz\u00ebbsczi, np. Hanesk<\/i> cz\u00eb dl\u00f4 m\u0142odz\u00ebzn\u00eb Wie\u017ca z domem<\/i> i Torbus i reszta zgrai<\/i>. Nie tacy nawl\u00e9kani\u00f4 do feliet\u00f3n\u00f3w Lab\u00f9d\u00eb. Powsz\u00e9dno zn\u00f3n\u00f4 je (m.jin. jakno piesni\u00f4 z n\u00f3t\u0105 Trepczika) wi\u00e9rzta Moje stron\u00eb<\/i>: \u201eMojim stronom,\/ mojim stronom\/ sp\u0142ac\u00ebc chc\u00f4\u0142b\u00ebm l\u00ebdzczi d\u0142ug\/ za dni smi\u00e9chu,\/ dni robot\u00eb,\/ cziej na roli orze p\u0142ug\u201d. Przedst\u00f4wi\u00f4 n\u00f4wicy sw\u00f2je priwatn\u00e9 prze\u017c\u00ebc\u00f4 i wsecz\u00ebc\u00f4. Dolmaczony na bi\u00f4\u0142or\u00ebsczi, \u0142u\u017c\u00ebcczi i miemiecczi.<\/p>\n Sztefan Fik\u00f9s (1920) z L\u00ebz\u00ebna je a\u00f9tor\u00e3 w\u00f2jnow\u00ebch wsp\u00f2mink\u00f3w Pojme\u0144czic\u00eb<\/i> (1983) i wi\u00e9rzt Moje miasto<\/i> (1985), t\u00e9\u017c p\u00f2lsczich, dedik\u00f2w\u00f3n\u00ebch L\u00e3b\u00f2rg\u00f2wi. Pisze t\u00e9\u017c feliet\u00f3n\u00eb. Dz\u00e9lama p\u00f2s\u0142ugiw\u00f4 s\u00e3 l\u00ebzy\u0144sk\u0105 gwar\u0105, np. mitcz\u00e9 k<\/i>, g<\/i>, np. wsz\u00ebtkim<\/i>, i w\u00ebm\u00f2wa \u00f4rtu krjewa<\/i>, wko\u0142e<\/i>, np. \u201eSt\u00f4r\u00e9 to czas\u00eb – niepami\u0119tn\u00e9, a jednak dr\u017c\u00e9\u0144 jego s\u0142owia\u0144ski, jak wsz\u00ebtko wko\u0142e \u2013 ta zemia, te las\u00eb \u2013 nawet niebo\u201d.<\/p>\n A\u00f9g\u00f9stin Dominik (1915-87) z \u017barnowca napis\u00f4\u0142 m.jin. zbi\u00e9rk h\u00f9m\u00f2resk\u00f3w T\u00f3na z pustk<\/i> (1983), jak t\u00e9\u017c Gaw\u0119dy kaszubskie<\/i> (1986) i \u00f2p\u00f2wi\u00e9sc Pok\u0105d b\u0105d\u0105 b\u00f4t\u00eb<\/i> (1992).<\/p>\n Stanis\u0142\u00f4w \u00d2k\u00f2\u0144 (1899-1976) z Wierzch\u00f9c\u00ebna zn\u00f3ny je jakno a\u00f9tor scenow\u00ebch \u00f2br\u00f4zk\u00f3w, np. Drzema\u0142ow\u00e9 k\u0142opot\u00eb o cork\u0119<\/i> i Magdulow\u00e9 grodz\u00ebsko<\/i> i zbi\u00e9rk\u00f9 Za las\u00e3 m\u00f2rz\u00e9<\/i> (1975 i 1998), licz\u0105c\u00e9g\u00f2 25 wi\u00e9rzt, w nym 4 p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9, np. Wierzchucino, W\u0119druj\u0105cy po zachodniej ziemi<\/i>; A wej jin\u00e9 titu\u0142\u00eb: M\u00eb jesm\u00eb Kasz\u00ebbi<\/i>, Nad l\u00f4sk\u00e3 tam tatk\u00f3w ch\u00ebcz<\/i>, Nasze stron\u00eb<\/i>, K\u00f9k\u00f9czka<\/i>, \u00d2 moje dz\u00e9wcz\u0105tk\u00f2<\/i>.<\/p>\n W dr\u00ebd\u017ci p\u00f2\u0142owie szescdzes\u0105t\u00ebch lat zadebiutowel\u00eb: <\/p>\n Marian Selin (1937) z Jastarni, a\u00f9tor zbi\u00e9rk\u00f3w Kaszubski kwiat<\/i> (1982) i Niech wiater niese pies\u0144<\/i> (1996), napis\u00f4\u0142 wiele wi\u00e9rzt \u2013 t\u00e9\u017c p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9 i z gw\u00f4snyma n\u00f3tama \u2013 wikszim dz\u00ebl\u00e3 spar\u0142\u00e3czon\u00ebch z m\u00f2rz\u00e3 i \u017c\u00ebcym r\u00ebb\u00f4k\u00f3w, jak np. M\u00f4li kr\u00f4j<\/i>, R\u00ebback\u00f4 ch\u00ebcz<\/i>. W j\u00e3z\u00ebk\u00f9 \u00f9trz\u00ebmyw\u00f4 w\u00ebrazn\u00e9 sw\u00f2jizn\u00eb jastarzk\u00f2-b\u00f2rowscz\u00e9, np. \u201eChoc m\u00f4li m\u00f3j b\u00f4cyk \u00eb m\u00f4l\u00e9 w nim wiosla,\/ W\u00ebpl\u00ebn\u0119 na morze, nie rzuc\u0119 rzemiosla!\/ Na morze w\u00ebpl\u00ebn\u0119, po\u017cegnaj\u0119 kr\u00f4j,\/ Bo r\u00ebbacz\u00ebc musz\u0119, tam t\u00e9\u017c je m\u00f3j r\u00f4j!\/ Dze fale ta\u0144c\u00ebj\u0105 i dze wiaterk gr\u00f4\/ Tam dr\u00ebwie m\u00f3j b\u00f4cyk, w nim sz\u00ebprem jem j\u00f4…\u201d (M\u00f4li b\u00f4c\u00ebk<\/i>). \u00d9robi\u0142 r\u00ebbaccz\u00e9 widzawisze Broduzy<\/i> (1956).<\/p>\n Stanis\u0142\u00f4w Pestka (ps. J. Zbrz\u00ebca) (1929) z Rolbika, piesniodzeja p\u00f4\u0142nia Kasz\u00ebb\u00f3w, zacz\u0105\u0142 pisac p\u00f2d c\u00ebsk\u00e3 Karnowscz\u00e9g\u00f2. W\u00ebd\u00f4\u0142 zbi\u00e9rczi Po\u0142udnica<\/i> (1976; \u00f2b. 3.4.), Wizr\u00eb \u00eb duch\u00eb<\/i> (1986) i Wiecz\u00f3rny widnik<\/i> (2002), \u00f2bjimaj\u0105c\u00e9 \u00f9s\u00f4dzczi artisticzno now\u00e9, intelektualn\u00e9, j\u00e3zyk\u00f2w\u00f2 gr\u00e3d\u00e9 i \u00f2riginaln\u00e9, naf\u00f9low\u00f3n\u00e9 m\u00f2wnyma sw\u00f2jiznama z jin\u00ebch str\u00f3n Kasz\u00ebb\u00f3w (np. \u00f9miarti<\/i>, skar\u0144<\/i>), \u00f2dch\u00f4daj\u0105c\u0105 w przesz\u0142ot\u00e3 s\u0142owizn\u0105 (np. \u00f2gnar\u00ebj\u00f4<\/i>) cz\u00eb ne\u00f2logizmama (np. z\u00e9wia<\/i>, z\u00e9wiszcza<\/i>), t\u00e9\u017c w\u00ebszuk\u00f3nyma p\u00f2lonizmama i m\u00ebslowyma metaf\u00f3rama, np. fetisz<\/i>, kamuszci<\/i> D\u00e9mostenesa<\/i>: \u201eCz\u00ebc jak sz\u00ebmi\u0105 sosn\u00eb za Dar\u017clubiem\/ Krz\u00ebkwa rodn\u00ebch z\u00e9wi\u00f3w\/ Namaszczon\u00f4 m\u00f4\u0142ni\u00f3w p\u00f4ch\u0105\/ Wcyg kolibie umiart\u00e9go d\u00ebcha\/ Cz\u00eb w t\u0119 p\u00ebszn\u0105 mow\u0119 wierz\u0105\/ Ti co \u017cdaj\u0105 dzys fetisz\u00f3w\/ Cz\u00eb t\u00e9\u017c dl\u00f4 nich s\u0142owa spod lemiesza\/ Nie sa ab\u00eb kamuszciem D\u00e9mostenesa\/ Zdatnym leno na w\u00ebpl\u00ebni\u0119c\u00e9\/ A ta mowa ze zm\u0142odzon\u0105 skarni\u0105\/ Dozdrzenia\u0142\u0105 do \u017c\u00ebwota w ognar\u00ebji\u201d (Kasz\u00ebbsci\u00e9 z\u00e9wiszcza<\/i>). P\u00f2ezja ta je \u00f2dw\u00f4\u017cnym artisticznym eksperime\u0144t\u00e3. Zajimn\u00e9 s\u0105 t\u00e9\u017c jeg\u00f2 feliet\u00f3n\u00eb (p\u00f2d ps. Kr\u00ebban z Milach\u00f2wa). Dolmaczi\u0142 wi\u00e9rzt\u00eb G. Carducc\u00e9g\u00f2, I. B\u00f9nina i A. von Chamiso.<\/p>\n M\u0142odszi pis\u00f4rze, debiut\u00ebj\u0105cy w s\u00e9tmedzes\u0105t\u00ebch latach i p\u00f3zni, dzejaj\u0105 p\u00f2jedi\u0144czo, r\u00f3wnak midz\u00eb nima zach\u00f4daj\u0105 juwernot\u00eb, sprawion\u00e9 m.jin. zw\u00ebskiwanim doswi\u00f4dczeni\u00f3w wczasni\u00e9sz\u00ebch p\u00f2k\u00f2leni\u00f3w, np. Cen\u00f4w\u00eb \u2013 na niwie j\u00e3zyka, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 pis\u00ebnk\u00f9, Derdowscz\u00e9g\u00f2 \u2013 na pl\u00f3nie fab\u00f9larn\u00e9g\u00f2 wi\u00e9rztow\u00f3n\u00e9g\u00f2 \u00f9s\u00f4dztwa, Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 \u2013 w kr\u00e3g\u00f9 proz\u00eb (np. Janke), B\u00f9dz\u00ebsza \u2013 w pierszi r\u00e9dze w proze Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3na cz\u00eb Dominika; w p\u00f2ezji w\u00ebj\u00f4wi\u00f4 s\u00e3 c\u00ebsk Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w.<\/p>\n Jan Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3n (1937-92) z Dom\u00f4towa mni \u00f9s\u00f4dz\u00f4\u0142 p\u00f2ezj\u00e3 (zbi\u00e9rczi Sklanian\u00e9 p\u00f4cor\u00eb<\/i> 1974 i Prz\u00ebszl\u00eb r\u00f4z do mie<\/i> 1995), wicy proz\u00e3, np. \u00f2p\u00f2wi\u00f4dani\u00f4 W niedz\u00e9lny wiecz\u00f3r<\/i> (1974), Dzw\u00f3nnik<\/i> (1979), Na niwach<\/i> (1991), Kol Bi\u00e9law\u00eb<\/i> (1991) i p\u00f2smiertno w\u00ebd\u00f3n\u0105 niefab\u00f9larn\u0105 proz\u00e3 Twarz Sm\u00e3tka<\/i> (1993), w cht\u00ebrny \u00f2br\u00f4zama \u00f2 \u017c\u00ebcym na tzw. p\u00f9stkach p\u00f2lemiz\u00ebje z widzenim Sm\u00e3tka Derdowscz\u00e9g\u00f2 i Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2, r\u00e9n\u00ebj\u0105c\u00eb wesp\u00f3\u0142 z tim don\u00ebchczasn\u00e9 prawid\u0142a kasz\u00ebbsczi proz\u00eb, \u00f9r\u00f4biaj\u0105cy stegn\u00e3 do jeg\u00f2 p\u00f2lsczi proz\u00eb, \u00f9trzim\u00f3ny w p\u00f2etice \u201enar\u00ebszony realnot\u00eb\u201d: ni\u00e9 spik\u00f9, ni\u00e9 jaw\u00eb, \u201efilm\u00f2w\u00f2sc\u00eb\u201d narracyjn\u00ebch \u00f2br\u00f4z\u00f3w, namalow\u00f3n\u00ebch specyficznym kasz\u00ebbsczim j\u00e3zyk\u00e3 w a\u00f9tenticzny nordow\u00f2wsch\u00f3dny \u00f2tmianie b\u00eblacz\u0105cy. Nawl\u00e9k\u00f4\u0142 do B\u00f9dz\u00ebsza (\u00f2b. 2.7.). Pis\u00f4\u0142 t\u00e9\u017c p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9, m.jin. dl\u00f4 m\u0142odz\u00ebzn\u00eb, np. Kraina Patalonk\u00f3w<\/i> (1978).<\/p>\n Stanis\u0142\u00f4w Janke (1956) z L\u00ebp\u00f9sza je a\u00f9tor\u00e3 zbi\u00e9rk\u00f3w now\u00f2czasn\u00ebch i rozmajit\u00ebch wi\u00e9rzt Ju nie jem mot\u00e9lnikem<\/i> (1983), Kol ku\u0144ca wieku<\/i> (1990), Do bi\u00f4\u0142\u00e9go rena<\/i> (1994), teroczasny proz\u00eb \u0141iskawica <\/i>(1988) i Ps\u00eb<\/i> (1991). Wesp\u00f3\u0142 z J. \u0141isk\u00e3 w\u00ebd\u00f4\u0142 na zdrzadni\u00e3 Jak Kulomb\u00f3sz\u00f3w Kr\u00ebsztof Amerik\u0119 w\u00ebkri\u0142. Na podstawie tekstu A. Budzisza<\/i> (1989). W jeg\u00f2 j\u00e3zyk\u00f9 ni\u00e9 za wi\u00f4ld\u017c\u00e9 s\u0105 pr\u00e3d\u017ci gwar\u00eb k\u00f2sc\u00e9rzk\u00f2-l\u00ebp\u00f9sczi, wiksz\u00e9 Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w. Pis\u00f4\u0142 t\u00e9\u017c dl\u00f4 dz\u00f4tk (\u00f2b. 2.7.). Pierszi to kasz\u00ebbsczi p\u00f2\u00e9ta, co dolmaczi Mickiewicza, m.jin. Akerma\u0144scz\u00e9 step\u00eb<\/i> (1998) i \u00d2da do m\u0142odectwa<\/i>: \u201eM\u0142odectw\u00f2! Tobie nektar \u017c\u00ebc\u00e9g\u00f2\/ Je miodny, jak le z jinyma g\u00f2 dzel\u00e3:\/ Serca niebia\u0144scz\u00e9 s\u00e3 rozwesel\u0105\/ Czej je raz\u00e3 z\u0142ocan\u00f4 nitka scyg\u00f4.\/ Raz\u00e3, m\u0142odi prz\u00ebjacele!…\/ W szczescym wsz\u00ebtcz\u00e9g\u00f2 s\u0105 wsz\u00ebtczich cele…\u201d Z ukrai\u0144scz\u00e9g\u00f2 przedolmaczi\u0142 T. Szewczenczi Zanobit<\/i> (kasz. Z\u00f4pis<\/i>), a jeg\u00f2 wi\u00e9rzt\u00eb s\u0105 dolmaczon\u00e9 na breto\u0144sczi, fi\u0144sczi, islandzczi, \u0142u\u017c\u00ebcczi i piem\u00f2ncczi.<\/p>\n Jaromira Lab\u00f9dda (1955) z T\u0142uczewa dz\u00e9lama sedzy w kr\u00e3g\u00f9 j\u00e3z\u00ebka i deji sw\u00f2j\u00e9g\u00f2 tatka Aleksandra, np. w zbi\u00e9rkach K\u00f4rba c\u00ebchot\u00eb<\/i> (1986) i S\u0142owami obs\u00e9waj\u0105 zemi\u0119<\/i> (1995), w\u00ebrazno r\u00f3wnak apartni s\u00e3 \u00f9nowion\u0105 p\u00f2etik\u0105, np.: \u201ena kutrze\/ widza jem piesniodzej\u0119\/ rozbij\u00f4\u0142 jadrem zaw\u0105tani\u00e9go\/ piestrz\u00e9\u0144 widnika\/ a pon\u00e9mu parminiem s\u0142u\u0144ca\/ runi\u0142 na niebie\/ w\u00eb\u0142owion\u00eb wi\u00e9rzt\u00eb\u201d (Runita wod\u00eb<\/i>).<\/p>\n Jerzi \u0141isk (1950) z P\u00f9cka, p\u00f2\u00e9ta, k\u00f2mp\u00f2zytor, m\u00f9zyka\u0144t i spi\u00e9w\u00f4k, w\u00ebd\u00f4\u0142 zbi\u00e9rczi: M\u00f3j ogr\u00f3dk<\/i> (1988), Stegn\u00eb<\/i> (1991), S\u00f4\u0142 mi\u0142osc<\/i> (1994) i z ca\u0142eg\u00f2 \u00f9r\u00f3bk\u00f9 Mal\u00ebj\u00e3 k\u00f2libi\u00f3nk\u00e3<\/i> (1996); niecht\u00ebrn\u00e9 wi\u00e9rzt\u00eb maj\u0105 p\u00f2lscz\u00e9 ekwiwale\u0144t\u00eb. Pisze kasz\u00ebbizn\u0105 nordow\u00f2wsch\u00f3dn\u0105, ale bez niejedn\u00ebch ji znank, np. b\u00eblaczeni\u00f4: Hej, hej! Moji dom\u00f4c\u00eb Ni\u00e9 wsz\u00ebtko stracon\u00eb, P\u00f3czi pies\u0144 kasz\u00ebbsk\u00f4 zw\u0119czi…<\/i> Dolmaczi\u0142 L. Mi\u0105dowicza Jedze Miko\u0142\u00f4j<\/i>.<\/p>\n Jerzi Stach\u00f9rzczi (1953) ze Gdu\u0144ska, p\u00f2\u00e9ta, k\u00f2mp\u00f2zytor i pedag\u00f3ga, sw\u00f3j zbi\u00e9rk Te pok\u00f4z\u00ebj\u0105 na mnie<\/i> (1980) napis\u00f4\u0142 kasz\u00ebbizn\u0105 zbl\u00eb\u017con\u0105 do ti, jak\u0105 pis\u00f4\u0142 Lab\u00f9da, ale tematow\u00f2 i p\u00f2\u00e9tno je cz\u00ebsto jiny, priwatny, jakno np. Z Guczowim Mackem prz\u00eb jednym stole<\/i>. Je a\u00f9tor\u00e3 s\u0142\u00f3w i n\u00f3t\u00f3w wiele piesni i k\u00f2l\u00e3d\u00f3w, m.jin. zapis\u00f3n\u00ebch na kas\u00e9tach Bez szk\u00f3ln\u00e9go zw\u00f3nka. Kaszubskie piosenki dla dzieci<\/i> (1991) i Gwi\u00f4zdka jidze. Pastora\u0142ki kaszubskie<\/i> (1992), w\u00ebj\u00f4wiaj\u0105c\u00eb niecht\u00ebrn\u00e9 znanczi kasz\u00ebbizn\u00eb \u00f2k\u00f2l\u00e9g\u00f2 Przedk\u00f2wa i Czeczewa, dze robi i dzej\u00f4.<\/p>\n Ks. dr hab. Jan Walk\u00f9sz (1955) z Kl\u00ebk\u00f2wy H\u00ebt\u00eb, pisz\u0105cy t\u00e9\u017c wiele p\u00f2 p\u00f2lsk\u00f9, je a\u00f9tor\u00e3 zbi\u00e9rk\u00f3w wi\u00e9rzt: kasz\u00ebbsczich Ka\u0144ta n\u00f4dzeje<\/i> (1981), kasz\u00ebbsczich z gw\u00f4snyma dolmaczeniama p\u00f2lsczima Jantarowi p\u00f4cerz<\/i> (1991): \u201eM\u00f3j stari z\u00e9gar\/ co wisy\/ na scanie\/ chodzy sobie\/ jak chce\/ czasem sobie stanie\/ mnie to nie obchodzy\/ \u2013 wsz\u00ebsc\u00eb m\u00f3wi\u0105: odpoczink jemu s\u0119 n\u00f4le\u017ci\/ dr\u00ebd\u017cim to je w drodze\/ \u017ce w m\u00f4lu\/ gdze b\u00eb\u0142a kuku\u0142ka\/ warbel z jask\u00f3\u0142k\u0105\/ jiwr\u00ebj\u0105 se srodze \u2013 jich to sprawa\/ mnie to sygnie\/ \u017ce m\u00f3m z\u00e9gar\/ co czasu k\u0105sk naliczi dl\u00f4 m\u00e9go u\u017citku…\u201d W\u00ebd\u00f4\u0142 Swi\u0119ti dz\u00e9l d\u00ebsze. Antologia kaszubskiej poezji religijnej<\/i> (1981). W\u00ebp\u00f2wi\u00f4d\u00f4 s\u00e3 w sw\u00f2ji dom\u00f4cy kasz\u00ebbiznie, p\u00f2tem\u00f9 dosc t\u00ebl\u00e9 ju normalizow\u00f3ny p\u00f2d c\u00ebsk\u00e3 Trepczika, np. Sztr\u0105d\u0119 s\u0142owa<\/i> (1996), dze m.jin. eseje-k\u00f4zania St\u0142\u00ebk\u0142\u00e9 p\u00f4cor\u00eb na jantarowi stegnie<\/i> (\u00f2 Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3nie) i Chwilczi zarzek\u0142\u00e9 w spi\u00e9wie i s\u0142owie<\/i> (\u00f2 Trepczik\u00f9).<\/p>\n Wiedno zj\u00f4wiaj\u0105 s\u00e3 nowi \u00f9s\u00f4dzc\u00eb i now\u00e9 dok\u00f4z\u00eb, np.:<\/p>\n Henrik H\u00e9welt (1936-1995) z R\u00e3b\u00f9, zn\u00f3ny k\u00f9mk\u00f4rz, g\u00f4d\u00ebsz, a\u00f9tor h\u00f9m\u00f2resk i blisk\u00f2 80 wi\u00e9rzt, zebr\u00f3n\u00ebch w p\u00f2smiertnym zbi\u00e9rk\u00f9 Nie \u00f2dind\u00e3 bez p\u00f2\u017cegnani\u00f4<\/i>, np. Serce z kami\u00e9nia<\/i> cz\u00eb Kuling<\/i>.<\/p>\n Ida Czaja ze zbi\u00e9rk\u00e3 wi\u00e9rzt M\u00f2jim m\u00f9lk\u00e3 je kam<\/i> (1994): \u201eNalaz\u0142a j\u00f4 kam \u00f2 l\u00ebdzczich szt\u00f4\u0142tach\/ prz\u00ebc\u00ebsn\u00e3 do pjers\u00eb:\/ \u00abna\u00f9cza g\u00f2 mji\u0142ot\u00eb\/ b\u00f2 to je ks\u0105\u017c\u00e3 zarzek\u0142i\u00bb\/ K\u00f9szkama kr\u00ebsza\/ dotknj\u00e3cym \u00f2grz\u00e9wa\/ Gdze je no serce kamjan\u00e9g\u00f2 m\u00f9lka?\u201d (1989); \u00f2 f\u00f9nkcji sakralny kam\u00f3w \u00f2b\u00f4cz 3.1. Dolmaczon\u00f4 na fi\u0144sczi przez K. Siraste.<\/p>\n Dorota \u00d9lenberg, Jan Szutenberg, Wanda Czedrowsk\u00f4 Jich troje… Wiersze wybrane<\/i> (1993), w cht\u00ebrnym Szutenberg w\u00ebrazno nawl\u00e9k\u00f4 do Trepczika: \u201eMowa naj\u00f4 kasz\u00ebbsk\u00f4\/ S\u0142owian\u00f3w jes sn\u00f4\u017ci kwiat.\/ Oblakac ce w farwn\u00e9 stroje\/ red\u00ebje serce moje.\/ Chc\u0119 posadz\u00ebc ce na p\u00ebszny tr\u00f3n…\u201d Wi\u00e9rzta Czedrowsczi Naji chl\u00e9b<\/i> je p\u00f2\u00e9tnym szkic\u00e3 historii l\u00ebteratur\u00eb: \u201eStoj\u0119 \u2013 malink\u00f4 \u2013\/ proc\u00ebmko wi\u00f4ld\u017ci\u00e9go z\u00f3mku \u2013\/ most zwodzony\/ je poddwig\u0142i,\/ a uk\u00f4zczi z rz\u00e9czi\/ wlaz\u0142\u00eb na mur\u00eb\/ i s\u0119 chichocz\u0105.\/ Z jedny baszt\u00eb\/ w\u00ebz\u00e9r\u00f4 strasz\u00ebd\u0142o \u2013 Trud\/[…] Widz\u0119\/ Miast Tr\u00ebdu \u2013 Florian C\u00e9nowa\/ sle mie\/ Sk\u00f4rb kasz\u00ebbsko-s\u0142owi\u0144sczi mow\u00eb<\/i>!\/ Miast Strachu \u2013 stoji Aleksander Majkowsczi\/ a \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i>\/ wieze mie na karze\/ on s\u00f3m\/ ten n\u00f4wi\u0119kszi z kasz\u00ebbsczich wano\u017cnik\u00f3w\/ \u2013 Remus!\/ Odmikaj\u0105 s\u0119 ks\u0119d\u017ci,\/ w\u00eblatiwaj\u0105 z nich \u2013\/ Jana Drze\u017cd\u017cona – k\u00f4\u0142pie\/[…] Wezn\u0119 to wsz\u00ebtko na sw\u00f3j chrzept,\/ jem db\u00eb, \u017ce pomog\u0105 mie jiny,\/ a kr\u00ebsz\u00ebnama naszew\u00e9go chleba podzel\u0119 s\u0119 z dr\u00ebd\u017cima.\/ \u2013 Matinko Sj\u00f3nowsk\u00f4, Kasz\u00ebb Kr\u00f3lew\u00f4\/ W\u00ebprosz\u00eb u S\u00ebna\/ C\u00ebdown\u00e9 rozmno\u017ceni\u00e9\/ naj\u00e9go, kasz\u00ebbsczi\u00e9go chleba.\/ \u2013 Ko, s\u0105 jesz g\u0142odny\u201d. W. Czedrowsk\u00f4 w\u00ebda t\u00e9\u017c zbi\u00e9rk wi\u00e9rzt\u00f3w Dz\u00e9wcz\u0105tk\u00f2 i r\u00f3\u017ca<\/i> (2003).<\/p>\n Do n\u00f4m\u0142odsz\u00ebch p\u00f2\u00e9t\u00f3w n\u00f4le\u017c\u0105 m.jin.: B\u00f2\u017cena Sz\u00ebma\u0144sk\u00f4 (1971) z \u0141ebi\u00e9\u0144sczi H\u00ebt\u00eb, a\u00f9torka zbi\u00e9rk\u00f9 Zdeb\u0142o na swiat c\u00ebsni\u00e3t\u00e9<\/i> (1996), i Robert \u017bm\u00f9da-Trzebiatowsczi (1976) z Miastka (starszi z G\u00f4ch\u00f3w), a\u00f9tor zbi\u00e9rk\u00f9 \u00d2d\u0142\u00f3mczi<\/i> (1997), dze st\u00f4wi\u00f4 p\u00ebtani\u00e9: \u201ele czem\u00f9\/ to prawie\/ j\u00f4\/ m\u00f3m jic szlach\u00e3\/ w\u00ebjach\u00f3nym przez r\u00e9m\u00f9sow\u0105 kar\u00e3\/ nym cht\u00ebrnym\/ p\u00f3n cz\u00f4rli\u0144sczi do p\u00f9cka jach\u00f4\u0142\/ chroni\u0105c\u00eb w sercu\/ sk\u00f4rb kasz\u00ebbsk\u00f2-s\u0142owi\u0144sczi m\u00f2w\u00eb\/ a czej jeg\u00f2 k\u00f9\u0144c mdze kr\u00f3tk\u00f2\/ m\u00f3m napisac\/ \u00f2 m\u00f2ji drodze kasz\u00ebbsczi\u201d. Wiele jich wi\u00e9rzt dotik\u00f4 sacrum. Sz\u00ebma\u0144sk\u00f4 przeto\u0142macz\u00eb\u0142a dl\u00f4 dzecy z anielscz\u00e9g\u00f2 dok\u00f4z A.A. Miln\u00e9g\u00f2 Winnie the Pooh<\/i>, p\u00f2 kasz. Miedzwi\u00f4dk P\u00f9f\u00f4tk<\/i> (1998), cz\u00ebt\u00f3ny w kawa\u0142kach w radiu.<\/p>\n Niecht\u00ebrni \u00f9tw\u00f3rcowie \u00f9r\u00f4bial\u00eb jich wicy, np. M\u0142odokasz\u00ebbi i R\u00f3mpsczi, Roppel cz\u00eb Piepka, a z teroczasn\u00ebch Janke.<\/p>\n Lirika<\/u> b\u00eb\u0142a n\u00f4bar\u017ci p\u00f2p\u00f9larn\u00f4, co \u00f9dok\u00f4zniwaj\u0105 m.jin.: Modra struna. Antologia poezji kaszubskiej<\/i> (1973) cz\u00eb Swi\u0119ti dz\u00e9l d\u00ebsze. Antologia kaszubskiej poezji religijnej<\/i> (1981) i cziledzes\u0105t zbi\u00e9rk\u00f3w wi\u00e9rzt. N\u00f4bar\u017ci sp\u00f2sobny liric\u00eb to np. Karnowsczi, Heyke (\u00f2b. 2.3.), Trepczik, R\u00f3mpsczi (\u00f2b. 2.4.), N\u00f4gel, Pestka, Janke, Walk\u00f9sz (\u00f2b. 2.6.); czterzeji sl\u00e9dny \u00f9s\u00f4dzaj\u0105 \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 wi\u00e9rzt\u00e3 r\u00ebm\u00f2w\u00f3n\u0105 ab\u00f2 bi\u00f4\u0142\u0105, zbli\u017con\u0105 do dzysdniowy p\u00f2lsczi. Bieszk \u00f9r\u00f4bi\u00f4\u0142 sonet. L\u00ebdow\u0105 n\u00f4t\u00ebr\u00e3 m\u00f4 p\u00f2ezja Selina, Pepli\u0144scz\u00e9g\u00f2 i \u00d2k\u00f2nia, m\u00f2cn\u00f4 zrzeszon\u00f4 z f\u00f2lklor\u00e3 i m\u00f9z\u00ebk\u0105. Tematika liriczi: mi\u0142ota do tatcz\u00ebzn\u00eb i rodny m\u00f2w\u00eb jakno dar\u00ebnk\u00f9 \u00f2d B\u00f2ga i eleme\u0144tu juwernot\u00eb (\u00f2 tim wi\u00e9rzt\u00eb i wst\u00e3p J. Sampa w Poezji rodnej mowy<\/i>), \u017c\u00f4l z d\u017cini\u0105c\u00f4 kasz\u00ebbsk\u00f2sc\u00eb i cuceni\u00e9 s\u00e3 Kasz\u00ebb\u00f3w (np. zbi\u00e9rk Odecknieni\u00e9<\/i> Trepczika), (pre)historia i herojn\u00f4 przesz\u0142ota cz\u00eb kasz\u00ebbsk\u00f4 mitologia, \u00f2strzed\u017ci, roda i kraj\u00f2br\u00f4zk, m\u00f2rz\u00e9, spraw\u00eb priwatn\u00e9, eroticzn\u00f4 mi\u0142ota (Heyke). T\u00e9ma sl\u00e9dny w\u00f2jn\u00eb w\u00ebst\u00e3piw\u00f4 dosc rz\u00f4dk\u00f2, m.jin. w zbi\u00e9rk\u00f9 R\u00f3mpscz\u00e9g\u00f2 P\u00f2mi\u00f3n zw\u00f2n\u00f3w<\/i>; p\u00f2ezje i fragme\u0144t\u00eb proz\u00eb \u2013 nie le p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9 \u2013 z teg\u00f2 kr\u00e3g\u00f9 prz\u00ebn\u00f4sz\u00f4 zbi\u00e9rk Pia\u015bnica<\/i> (1971, 1984), a t\u00e9\u017c wsp\u00f2minczi Fik\u00f9sa Pojme\u0144czic\u00eb<\/i> cz\u00eb np. dialektizow\u00f3n\u00f4 proza N\u00e9cla (np. Wolno\u015b\u0107 i niewola<\/i>) i Piepczi (np. Hanesk<\/i>).<\/p>\n P\u00f2\u00e9tn\u00e9 tekst\u00eb dl\u00f4 dz\u00f4tk \u00f9s\u00f4dzel\u00eb: Trepczik Uk\u0142\u00f4dk dl\u00f4 dz\u00f4tk<\/i> (1975), Piepka Moja kotka \u2013 m\u00f3j kot<\/i> (1983), Janke \u017bu\u017c\u00f3nka jak mrz\u00f3nka. Ko\u0142ysanka z marze\u0144<\/i> (1984) i Kr\u00f4jczi p\u00f4jczi. Wi\u00e9rztczi dl\u00f4 dzecy<\/i> (1995, w\u00ebd. 2. z \u00f2br\u00f4zkama 1997); N\u00f4gel \u00f2k\u00f2ma wi\u00e9rzt Szadi W\u0142adi<\/i> (1983) t\u00e9\u017c pis\u00f4\u0142 proz\u00e3 N\u00ebnka Roda i ji dz\u00f4tczi<\/i> (1977), C\u00ebdowny wz\u00e9rnik<\/i> (1979) i Dz\u00e9wcz\u0119 i kr\u00f4sni\u0119ta<\/i> (1988), dolmaczon\u00e9 na p\u00f2lsczi (\u00f2b. 2.9.).<\/p>\n Epik\u00e3<\/u> przedst\u00f4wi\u00f4 m.jin. p\u00f2emat epicczi Bojka o sod\u0142atym (Na szto\u0142t Derdowsciego)<\/i> (1913, dr\u00ebk 1939) Karnowscz\u00e9g\u00f2, ballada Dobrogost i Mi\u0142os\u0142awa<\/i> (1923-39; dr\u00ebk 1999) Heyk\u00e9g\u00f2, \u00f2p\u00f2wi\u00f4dani\u00e9 wi\u00e9rzt\u0105 J\u00f4chim Czwaruch<\/i> S\u00e3dz\u00ebccz\u00e9g\u00f2; p\u00f2emat historiczny Reknjica<\/i> Lab\u00f9d\u00eb. N\u00f4p\u00f2p\u00f9larni\u00e9szi b\u00e9\u0142 feliet\u00f3n, \u00f9r\u00f4bi\u00f3ny m.in. przez B\u00f9dz\u00ebsza, N\u00f4gla, Pestk\u00e3, G\u00f2\u0142\u0105bka cz\u00eb Fik\u00f9sa, ale n\u00f4d\u0142\u00eb\u017ci i z wi\u00f4ld\u017cim sk\u00f9tk\u00e3 \u00f9s\u00f4dz\u00f4\u0142 g\u00f2 Lab\u00f9da (\u00f2b. 2.4.) pt. Gucz\u00f3w Mack g\u00f4d\u00f4<\/i>. W\u00ebros\u0142i z codniow\u00e9g\u00f2 \u017c\u00ebc\u00f4, aktualn\u00ebch spraw\u00f3w p\u00f2liticzn\u00ebch, l\u00ebdzcz\u00ebch i j\u00e3z\u00ebk\u00f2w\u00ebch (np. J\u00e3z\u00ebk cz\u00eb gwara) \u00f2bsmi\u00e9w\u00f4, gani i d\u00f4w\u00f4 p\u00f2\u00f9czczi, k\u00f9\u0144cz\u0105c\u00eb s\u00e3 wi\u00e9rztow\u00f3n\u0105 p\u00f2int\u0105. Szlach\u00e3 Lab\u00f9d\u00eb szed\u0142 A.K. Hirsz (ps. Hersz\u00f3w G\u00f9st) (1921-93) z P\u00f2miecz\u00ebna, a\u00f9tor Feliet\u00f3n\u00f3w p\u00f2sobnika G\u00f9czow\u00e9g\u00f2 Macka<\/i> (1998), ze szlach\u00f2wnot\u0105 obr\u00f4zk\u00f2wani\u00f4 do B\u00f9dz\u00ebsza, jacz\u00e9g\u00f2 \u00f2p\u00f2wi\u00f4dani\u00f4 b\u00eb\u0142\u00eb dl\u00f4 nieg\u00f2 p\u00f2m\u00ebsl\u00ebnk\u00e3 i m\u00f2d\u0142\u00e3.<\/p>\n Proz\u00e3 doz\u00e9rel\u00eb m.jin. Karnowsczi, Sowizdrz\u00f4\u0142 u Kr\u00ebban\u00f3w<\/i> i Kr\u00ebban\u00eb w labece<\/i> (k\u00f2le 1920, dr\u00ebk 1981) i Heyke, Bardze\u0144skji vergle<\/i> (1923). N\u00f4w\u00eb\u017cszima zdzejaniama proz\u00eb s\u0105 Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa<\/i> (1938), Jank\u00e9g\u00f2 \u0141iskawica<\/i> (1988) i Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3na Dzw\u00f3nnik<\/i> (1977) cz\u00eb Twarz Sm\u0119tka<\/i> (1993). Now\u00e9 n\u00f4zw\u00ebska i \u00f9s\u00f4dzczi prz\u00ebn\u00f4sz\u00f4 kn\u00e9\u017cka D\u00ebrch\u00f4j kr\u00f3lewi\u00f3nk\u00f2. Antologia dzysdniowi proz\u00eb kasz\u00ebbsczi<\/i> (1996).<\/p>\n \u00d2sobl\u00ebw\u00e9 stanowiszcze zajimaj\u0105 dwaji nordowi prozajic\u00eb: Jan Bilot (1898-1940) z \u00d2s\u0142onina i Alojzy B\u00f9dz\u00ebsz (1874-1934) ze Swiec\u00ebna, dr\u00ebk\u00f9j\u0105cy w cz\u0105dnikach redag\u00f2w\u00f3n\u00ebch przez Lorentza, np. \u201ePrzyjaciel Ludu Kaszubskiego\u201d i \u201eB\u00ebn\u00eb \u00eb buten\u201d; st\u0105dka relatiwn\u00f4 jednota jich j\u00e3z\u00ebka. Bilot \u00f9r\u00f4bi\u00f4\u0142 \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 \u00f2p\u00f2wi\u00f4dani\u00e9, mni h\u00f9m\u00f2resk\u00e3, bas\u0144, p\u00f2dani\u00e9 i lege\u0144d\u00e3, B\u00f9dz\u00ebsz z\u00f4s \u00f2p\u00f2wiadani\u00e9, facecj\u00e3, anegdot\u00e3 i h\u00f9m\u00f2resk\u00e3, dolmaczon\u00e9 na p\u00f2lsczi przez Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3na w Modrej krainie<\/i> (1980). Mi\u00f4\u0142 c\u00ebsk na Lab\u00f9d\u00e3, Trepczika i Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3na. Zrzeszony z Lorentz\u00e3 Jan Patok (1886-1940) ze Strzelna spis\u00f4\u0142 Fjigle gnj\u00e9\u017cd\u017cevskjich gbur\u00f3v<\/i> (1920) i piesnie Kopa sz\u0119top\u00f3rk<\/i> (1936). Zbi\u00e9r\u00f4\u0142 \u00f2k\u00f2ma teg\u00f2 \u00f2p\u00f2wiesc\u00eb, p\u00f2dania, anegdot\u00eb, t\u00e3g\u00f3dczi, g\u00f4dczi, r\u00ebm\u00f2w\u00f3nczi, przep\u00f2wiednie, za\u017cegnania ch\u00f2r\u00f3b itp.; dz\u00e9l dolmaczi\u0142 na p\u00f2lsczi S. Janke (\u00f2b. 2.9.).<\/p>\n Nadczidn\u0105c n\u00f4le\u017ci t\u00e9\u017c \u00f2 g\u00f4d\u00ebszach, jak: E. K\u00f2nk\u00f2lewsczi z Wiela i J. Piepka (\u00f2b. 2.6.). Braw\u00e3d\u00eb rz\u00f4dk\u00f2 b\u00eb\u0142\u00eb w\u00ebd\u00f4w\u00f3n\u00e9, np. Gadki J\u00f3zefa Bruskiego<\/i> (1979), m.jin. na kas\u00e9tach J\u00f3zefa Roszmana cz\u00eb ze sl\u00e9dn\u00ebch k\u00f2nk\u00f9rs\u00f3w w Wielu.<\/p>\n L\u00ebdowy t\u00e9ater<\/u> w\u00ebr\u00f4st\u00f4\u0142 prosto z l\u00ebdow\u00ebch \u00f2brz\u00e3d\u00f3w i dom\u00f4g\u00f4\u0142 s\u00e3 wcyg now\u00ebch widzawiszcz, np. Karnowscz\u00e9g\u00f2 Scynanie kani<\/i> (1932) cz\u00eb jase\u0142ka S\u00e3dz\u00ebccz\u00e9g\u00f2 W cudown\u0105 Noc Gwiazdkow\u0105<\/i> (Kol\u0119da Kaszubsk\u00f4<\/i>) (1925). P\u00f2trzeb\u00eb te zasp\u00f2k\u00f2jiw\u00f4\u0142 szk\u00f3lny, m\u00f9zyk i etnograf P. Szefka (\u00f2b. 2.4.), zajimaj\u0105cy s\u00e3 \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 m\u00f9zycznym f\u00f2lklor\u00e3, a\u00f9tor wiele widzawiszcz spar\u0142\u00e3czon\u00ebch z \u00f2brz\u00e3dowym rok\u00e3, np. Wesele na Kaszubach<\/i> (1937), Gwi\u017cd\u017ce<\/i> (1957), Sob\u00f3tka<\/i> (1958), D\u00ebgus\u00eb<\/i> (1961, jinak Wr\u00ebj\u00f4rze jid\u0105<\/i> 1981), Wyzwoliny kosiarza<\/i> (1979). W l\u00ebteraturze brzadowa\u0142a zrzeszon\u00f4 z f\u00f2lklor\u00e3 zabawa w roztr\u00e3b\u00f4cza<\/i> (\u00f2b. 3.1.).<\/p>\n Nadzw\u00ebk\u00f2wy m\u00f4l zajim\u00f4 Bernard S\u00ebchta (1907-1982) z P\u00f9zdrowa, ks\u0105dz, etnograf, s\u0142ow\u00f4rznik (\u00f2b. 1.4.), n\u00f4prz\u00f3dka sympatiz\u00ebj\u0105cy z M\u0142odokasz\u00ebbami, p\u00f2tem\u00f9 z \u201eKlek\u0105\u201d (\u00f2b. 2.5.). W \u017c\u00ebcym, dejow\u00ebch spi\u00e9rkach i \u00f9s\u00f4dztwie niezmienno czerow\u00f4\u0142 s\u00e3 zeswi\u00f4dczenim: \u201eKasz\u00ebb\u00eb nie n\u00f4le\u017c\u0105 do P\u00f2lsczi, \u00f2ne s\u0105 P\u00f2lsk\u0105\u201d. \u00d2degr\u00f3n\u0105 w wejrowsczim gimnazjum (1925) Szopk\u0119 kaszubsk\u0105<\/i> napis\u00f4\u0142 p\u00f2lsk\u0105 i kasz\u00ebbsk\u0105 wi\u00e9rzt\u0105. Nawl\u00e9kaj\u0105c\u00eb do Karnowscz\u00e9g\u00f2, \u00f9r\u00f4bi\u00f4\u0142 scenow\u00e9 dok\u00f4z\u00eb historiczn\u00e9, np. Gwi\u00f4zdka ze Gdu\u0144ska<\/i> (1930, 1932) i Spi\u0105c\u00e9 wojsko<\/i> (1935) cz\u00eb \u00f2b\u00ebczajn\u00e9 Hanka s\u0119 \u017ceni<\/i> (1935) i Dz\u00e9wcz\u0119 i miedza<\/i> (1938) itd. \u00d2k\u00f2ma \u00f9m\u00f2cniwani\u00f4 rozmajit\u00ebch wierzeni\u00f3w, zw\u00ebk\u00f3w i \u00f2brz\u00e3d\u00f3w \u00f2ne z\u00f4pis\u00ebj\u0105 i piast\u00ebj\u0105 t\u00e9\u017c sam\u0105 m\u00f2w\u00e3. N\u00f4lepi \u00f2dd\u00f4waj\u0105 \u0142\u0105czeni\u00e9 (synkretizm) rozmajit\u00ebch k\u00f9\u0144szt\u00f3w, jak w f\u00f2lklorze, np. \u00f2brz\u00e3d wieselny. <\/p>\n Mni l\u00ebdowy \u00f4rt dram\u00eb \u00f9r\u00f4biel\u00eb: Karnowsczi, Utwory dramatyczne<\/i> (dr\u00ebk 1970), m.jin. tu historiczn\u00e9 Libusza<\/i> (1936) \u00f2 \u00f9g\u00f2dze w K\u00e3pnie; Wotr\u00f4k Swantewita<\/i> (1920, dr\u00ebk 1931) cz\u00eb Z\u00f4pis Mestwina<\/i> (1924, dr\u00ebk 1935), a na p\u00f2gre\u0144czim \u00f2st\u00f4waj\u0105 Kaszubi pod Widnem<\/i> (1933); Heyke Agust Szloga<\/i> (1935) wedle proz\u00eb B\u00f9dz\u00ebsza \u017belez\u00f4k przed s\u0105dem<\/i> cz\u00eb Katilina<\/i> (1937); S. Bieszk P\u00f2korn\u00f4 R\u00f3\u017ca. Jedno-akt\u00f3wka wedle \u00f2p\u00f2wi\u00f4stczi Alozeg\u00f2 B\u00f9dz\u00ebsza<\/i> (r\u00e3k\u00f2pis); A. \u0141ajming (1904-2003) z Prz\u00ebm\u00f9szewa w Ch\u00f2jniccz\u00e9m widzawiszcza Szczesce<\/i> (1959) i Gdzie jest Balbina?<\/i> (1974). Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 Strach\u00eb i zr\u0119kovjin\u00eb<\/i> to j\u00e3z\u00ebk\u00e3 do Rem\u00f9sa<\/i> nawl\u00e9kaj\u0105c\u00e9 przerobieni\u00e9 na zdrzadni\u00e3 p\u00f2ematu K\u00f2scelny<\/i> (1936). P\u00f2zwac jesz ch\u00f2c\u00f4 trzeba m.jin. tragedi\u00e3 R\u00f3mpscz\u00e9g\u00f2 Vzenjik Arkon\u00eb<\/i> (1938) cz\u00eb \u00f2b\u00ebczajny \u00f9s\u00f4dzk J\u00f4 chc\u0119 na swiat<\/i> (1946, dr\u00ebk 1987) i us\u00f4dzczi Piepczi Dar\u00ebnk<\/i> (1961) i k\u00f2m\u00e9di\u00e3 Chor\u00f3bsko<\/i> (1968). <\/p>\n Sw\u00f2jizn\u00eb kasz\u00ebbscz\u00e9 w\u00ebst\u00e3pywaj\u0105 w d\u00ebr\u017c\u00e9niow\u00f2 p\u00f2lsk\u00f2j\u00e3z\u00ebk\u00f2w\u00ebch us\u00f4dzkach \u00f2d gdu\u0144sczi Tragedii o bogaczu i \u0141azarzu<\/i> (1643; w\u00ebdr\u00ebk\u00f2w\u00f3n\u00f4: 1999), dze w 2. intermedium s\u0105 trz\u00eb pewn\u00e9 kasz\u00ebbscz\u00e9 s\u0142owa: tyrzy<\/i> \u2018cygnie\u2019, sarn<\/i> \u2018jinaczi: b\u00f2lech\u2019, knarz<\/i> \u2018jinaczi: d\u017c\u00e9na\u2019. Jin\u00e9 dok\u00f4z\u00eb to np. Melania Parczewsk\u00f4 Nad morzem<\/i> (1893) z akcj\u0105 we ws\u00eb Row\u00eb i w \u00d9stce; A. Gruszecczi Tam, gdzie si\u0119 Wis\u0142a ko\u0144czy<\/i> (1903) \u00f2 kasz\u00ebbsczich r\u00ebb\u00f4kach; S. \u017beromsczi Wiatr od morza<\/i> (1922) \u2013 2 b\u00f4jczi (\u00f2b. 3.3.); S. Grabi\u0144sczi Klasztor i morze<\/i> (1928) \u00f2 cysterkach z \u017barnowca i J. Bandrowsczi Zolojka<\/i> (1928) o h\u00e9lsczich r\u00ebb\u00f4kach; N. Ridzewsk\u00f4 Rybacy bez sieci<\/i> (1958) o r\u00ebb\u00f4kach z Wdzydz; F. Fenik\u00f2wsczi Zapad\u0142y zamek<\/i> (1958) o Cen\u00f4wie cz\u00eb Zakochani w Rozewiu<\/i> (1977) \u2013 sw\u00f3jny prow\u00f2dnik p\u00f2 \u00f2k\u00f2lim. <\/p>\n Apartno dok\u00f4z\u00eb a\u00f9tor\u00f3w-Kasz\u00ebb\u00f3w: Derdowsczi Walek na jarmarku<\/i> (1883), Majk\u00f2wsczi Nigde do zgube nie przy\u0144d\u0105 Kaszube<\/i> (1908-9) i Judica, Domine, nocentes me<\/i> (1910), a notabene tak pr\u00f3b\u00f2w\u00f4\u0142 pisac Rem\u00f9sa<\/i>; A. N\u00e9cel Kutry o czerwonych \u017caglach<\/i> (1955), Saga o szwedzkiej checzy<\/i> (1957) cz\u00eb Demony, purtki i stolemy. Ba\u015bnie kaszubskie<\/i> (1975) itd.; Piepka Hanesk<\/i> (1957), Cisza<\/i> (1970), Wie\u017ca z domem<\/i> (1974) i Torbus i reszta zgrai<\/i> (1978); \u0141ajming w zbi\u00e9rk\u00f9 \u00f2p\u00f2wiescy Od dzi\u015b do jutra<\/i> (1976), przedst\u00f4wiaj\u0105cych codniow\u00e9 \u017c\u00ebc\u00e9 tzw. p\u00f9stk na p\u00f4\u0142nim Kasz\u00ebb\u00f3w w XX w.<\/p>\n Na kasz\u00ebbsczi to\u0142macz\u00ebl\u00eb: Cen\u00f4wa, Majk\u00f2wsczi, Karnowsczi, Heyke, Trepczik, N\u00f4gel, Pestka, Janke, \u0141isk, Sz\u00ebma\u0144sk\u00f4. \u00d2s\u00f3bno w\u00ebmienic n\u00f4le\u017ci: Kasz\u00ebbsk\u00f4 Bibl\u00ebj\u00f4<\/i>. Nowi Testament. IV Ewanjelje<\/i> (1992) z \u0142ac\u00ebzn\u00eb dolmaczi\u0142 F. Gr\u00ebcza i Swi\u0119t\u00e9 Pismiona Now\u00e9go Testame\u0144tu<\/i> (1993) z p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 dolmaczi\u0142 E. G\u00f2\u0142\u0105bk.<\/p>\n Zn\u00f4w z kasz\u00ebbscz\u00e9g\u00f2 przedolmaczono m.jin.: Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 \u017b\u00ebc\u00e9 i przigod\u00eb Remusa na p\u00f2lsczi<\/i> L. B\u0105dk\u00f2wsczi (1956), na miemiecczi E. Brenner (1988) i fre\u0144c\u00ebsczi J. Dera-Fischer (1992); \u00f2k\u00f2ma teg\u00f2 wi\u00e9rzt\u00eb Roppla, Trepczika, Piepczi, N\u00f4gla, Jank\u00e9g\u00f2 i Czai. Bi\u00f4\u0142or\u00ebsczi dolmaczenia m\u00f4 antologia A. Trojanowscz\u00e9g\u00f2 Za dalagla kraj Stalemaj<\/i> (Mi\u0144sk 1980), a filologiczn\u00e9 miemieccz\u00e9 F. Ne\u00f9reitera Kaschubische Anthologie<\/i> (Münch 1973); tak t\u00e9\u017c F. Hinze tekst\u00eb s\u0142owi\u0144scz\u00e9 cz\u00eb Bilota, B\u00f9dz\u00ebsza, Dr\u017c\u00e9\u017cd\u017c\u00f3na i Patoka. K. Siraste to\u0142macz\u00eb\u0142a na fi\u0144sczi, m.jin. wi\u00e9rzt\u00eb I. Czaji i S. Jank\u00e9g\u00f2, jak t\u00e9\u017c b\u00f4jczi.<\/p>\n Na p\u00f2lsczi \u00f2k\u00f2ma teg\u00f2: gw\u00f4sn\u00e9 wi\u00e9rzt\u00eb dolmacz\u00ebl\u00eb Bieszk, \u0141isk i Walk\u00f9sz; Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3n w Modra kraina<\/i> (1980) dok\u00f4z\u00eb B\u00f9dz\u00ebsza Zemja kasz\u00ebbsk\u00f4<\/i>; I. Trojanowsk\u00f4 \u2013 J. Ceynow\u00eb Dobro zwyci\u0119\u017ca<\/i> (1985) i N\u00f4gla Dziewczynka i krasnoludki<\/i> (1989); Janke dz\u00e9l \u00f9s\u00f4dzk\u00f3w Patoka w: Straszyd\u0142o w Czarnowskim M\u0142ynie. Ba\u015bnie kaszubskie <\/i>(1983); Janke w Ptak za uszami<\/i> (1992) kasz\u00ebbscz\u00e9 h\u00f9m\u00f2resczi m.jin.: Cen\u00f4w\u00eb, Patoka, Karnowscz\u00e9g\u00f2, B\u00f9dz\u00ebsza, Lab\u00f9d\u00eb, Dominika, Walk\u00f9sza, \u00d2k\u00f2nia, a t\u00e9\u017c ze s\u0142ow\u00f4rza S\u00ebcht\u00eb, z\u00f4s w Klechdach kaszubskich<\/i> (1996) tekst\u00eb z Bronischa, Hilferdinga, Cen\u00f4w\u00eb, Lorentza, Ram\u00f9\u0142ta, S\u00ebcht\u00eb i t\u00e9\u017c np. Heyczi Podania kaszubskie<\/i> (1931). Antologia Zakl\u0119ta stegna<\/i> J. Sampa (1985) m\u00f4 50 b\u00f4jk \u2013 ze zdrz\u00f3de\u0142 jak \u00f9 Jank\u00e9g\u00f2 \u2013 p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9 i p\u00f2lsk\u00f9.<\/p>\n Dok\u00f4z\u00eb p\u00f2wst\u00f4wa\u0142\u00eb dz\u00e9lama w gwarze w\u00ebnios\u0142i przez pis\u00f4rza z dodom\u00f9, a wic \u201ege\u00f2grafia\u201d ta je w\u00f4\u017cn\u00f4 m.jin. dl\u00f4teg\u00f2, \u017ce par\u0142\u00e3cz\u0105 s\u00e3 z ni\u0105 dialektow\u00e9 znanczi i czer\u00ebnk rozwiju \u00f2glow\u00e9g\u00f2 kasz\u00ebbscz\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka (\u00f2b. 1.4.). Pis\u00f4rze z nord\u00eb piast\u00ebj\u0105 b\u00eblaczeni\u00e9, \u017cl\u00eb tak g\u00f4del\u00eb doma, np. Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3n, Jab\u0142\u00f3\u0144sczi, Selin. Nawetka pis\u00f4rze mieszkaj\u0105cy dalek \u00f2d Kasz\u00ebb\u00f3w \u00f2dd\u00f4waj\u0105 znanczi d\u00f4wn\u00e9g\u00f2 dom\u00f4c\u00e9g\u00f2 j\u00e3z\u00ebka, np. strz\u00e9dnokasz\u00ebbscz\u00e9 \u00f9 starsz\u00e9g\u00f2 M. Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 cz\u00eb m\u0142odsz\u00e9g\u00f2 S. Bartelika; notabene, w wi\u00e9rztach mni s\u00e3 to zd\u00f4rz\u00f4, p\u00f2mijaj\u0105c\u00eb Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 R\u00f3mpscz\u00e9g\u00f2. Dopi\u00e9rze strz\u00e9dn\u00e9m\u00f9 p\u00f2k\u00f2leniu (np. G\u00f2\u0142\u0105bk, Janke, Walk\u00f9sz) i m\u0142odsz\u00e9m\u00f9 (Sz\u00ebma\u0144sk\u00f4, \u017bm\u00f9da-Trzebiatowsczi) \u00f9d\u00f4w\u00f4 s\u00e3 bar\u017ci \u00f9w\u00f2lnic \u00f2d teg\u00f2, m.jin. tem\u00f9, \u017ce niecht\u00ebrni w m\u0142od\u00ebch latach nie g\u00f4del\u00eb p\u00f2 kasz\u00ebbsk\u00f9 i \u0142\u00f4twi p\u00f2dd\u00f4waj\u0105 s\u00e3 kasz\u00ebbiznie teroczasny l\u00ebteratur\u00eb, wikszim dz\u00e9l\u00e3 w\u00ebszt\u00f4\u0142cony przez Zrzesz\u00e9\u0144c\u00f3w.<\/p>\n Pismienizna \u201ep\u00f2kr\u00eb\u0142a\u201d colema\u0142o ca\u0142\u0105 j\u00e3z\u00ebk\u00f2w\u0105 \u00f2b\u00e9\u0144d\u00e3 Kasz\u00ebb\u00f3w, np. Cen\u00f4wa \u2013 na nordowym z\u00f4ch\u00f2dze gwara \u017carnowsk\u00f4; t\u00e9\u017c \u00d2k\u00f2\u0144 i Dominik; Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3n \u2013 gwara mech\u00f2wsk\u00f4 z tzw. b\u00eblacczi \u00f2tmian\u00eb nordow\u00f2wsch\u00f3dny, jak\u0105 pisel\u00eb t\u00e9\u017c B\u00f9dz\u00ebsz, Bilot, Patok; Heyke \u2013 nordow\u00f4 gwara les\u00f4ck\u00f4; Derdowsczi \u2013 z p\u00f4\u0142nia gwara wielewsk\u00f4 z Z\u00f4b\u00f2r\u00f3w (i Chmielno z centrum), Majk\u00f2wsczi \u2013 gwara \u0141ubian\u00eb (i \u00f2k\u00f2l\u00e9g\u00f2 Kartuz w centrum), Karnowsczi \u2013 \u00f2k\u00f2l\u00e9 Brus, Pestka \u2013 znad Zbrz\u00ebc\u00eb, \u00f2k\u00f2l\u00e9 M\u00e3c\u00ebka\u0142u; Zrzesz\u00e9\u0144cowie, m.jin. Trepczik, Lab\u00f9da, Gr\u00ebcza, R\u00f3mpsczi, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 S\u00ebchta \u2013 z centrum, gwar\u00eb z\u00f4ch\u00f3dnokart\u00ebscz\u00e9; dzys np. J. Lab\u00f9dda. Wedle D\u00ebrch\u00f4j kr\u00f3lewi\u00f3nk\u00f2. Antologia dzysdniowi proz\u00eb kasz\u00ebbsczi<\/i> (1996) n\u00f4wicy pis\u00f4rz\u00f3w p\u00f2ch\u00f4d\u00f4 ze strz\u00f3dka Kasz\u00ebb\u00f3w, np. G\u00f2\u0142\u0105bk, H\u00e9welt, Hirsz, Walk\u00f9sz; n\u00f4mni jich z p\u00f4\u0142ni\u00f4, np. Janke, B. Ja\u017cd\u017cewsczi, a niewiele wicy z nord\u00eb, np. Fik\u00f9s, Jab\u0142\u00f3\u0144sczi i Selin.<\/p>\n W l\u00ebteraturze \u00f2st\u00f4\u0142 b\u00f2gati \u00f2pis ny k\u00f9ltur\u00eb i f\u00f2lkloru, m.jin. chr\u00f3nolog\u00f2w\u00f2: G. Lorek Zur Charakteristik der Kassuben am Leba-Strome<\/i> (1821), A. Hilferding Ostatki slavjan na ju\u017cnom bjerjegu Baltijskogo morja<\/i> (1862), F. Cen\u00f4wa Sk\u00f4rb Kasz\u00e9bsko-s\u0142ovjnskj\u00e8 m\u00f2v\u00e9<\/i> (1866), F. Tetzner Die Slovinzen und Lebakaschuben<\/i> (1899), A. Treichel, Volkslieder und Volksreime aus Wespreussen<\/i> (1895), J. \u0141\u0119g\u00f2wsczi Kaszuby i Kociewie<\/i> (1892), I. Gulg\u00f2wsczi Kaszubi<\/i> (1924), A. Fischer Zarys etnograficzny Kaszub<\/i> (1929), F. Lorentz Zarys etnografii kaszubskiej<\/i> (1934), B. Stelmach\u00f2wsk\u00f4 Rok obrz\u0119dowy na Kaszubach<\/i> (1933) i S\u0142owi\u0144cy i ich kultura<\/i> (1963), R. K\u00f9ker, Kaszubi bytowscy<\/i> (1968), B. S\u00ebchta, S\u0142ownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej<\/i> (1967-76); dosc t\u00ebl\u00e9 materia\u0142\u00f3w \u00f2stawil\u00eb Patok i R\u00f3mpsczi; nowsz\u00e9 rob\u00f2t\u00eb: L. Malicczi Rok obrz\u0119dowy na Kaszubach<\/i> (1986) i J. Persz\u00f3n, np. Kaszubskie zaduszki<\/i> (1990), Godn\u00e9 zw\u00ebki<\/i> (1991), Na imi\u0119 Bosczi<\/i> (1992), Na Jastra<\/i> (1992), Kr\u00f3luj nama wiedno<\/i> (1993). <\/p>\n \u00d2sobl\u00ebw\u00f2ta i archaizna ti k\u00f9ltur\u00eb Kasz\u00ebb\u00f3w w\u00ebch\u00f4d\u00f4 dz\u00e9lama z d\u00f4wny izolacji p\u00f2liticzny i etniczno-j\u00e3z\u00ebk\u00f2wy ny kr\u00f4jn\u00eb. \u00d2dn\u00f4sz\u00f4 s\u00e3 to m.jin. do wierzeni\u00f3w w m\u00f2ce nadprz\u00ebrodzon\u00e9, czarz\u00ebn\u00e3 i mit\u00eb, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 w n\u00f4t\u00ebrze (np. \u00f9czestnieni\u00e9 s\u0142u\u0144ca, mies\u0105c, gwi\u00f4zd\u00eb; miona i w\u00eb\u00f2braz\u00ebnk mrozu i wiatru), smierc\u00eb (np. wieszczi, p\u00f9st\u00f4 noc<\/i>, zaspiewywani\u00e9 (\u00f2b. 3.4.), b\u00f2\u017c\u00e9 s\u0105d\u00eb, \u00f2 cht\u00ebrn\u00ebch m.jin. Majk\u00f2wsczi w Judica, Domina, nocentes me<\/i>). D\u00f4wn\u00e9 p\u00f2ga\u0144scz\u00e9 wierzenia i \u00f2brz\u00e3d\u00eb nier\u00f4z zl\u00e9wa\u0142\u00eb s\u00e3 z chrzesc\u00ebja\u0144sczima. Widzec je r\u00f3wnak roz\u0142o\u017ceni\u00e9 n\u00f4b\u00f2gatsz\u00ebch wieseln\u00ebch (np. S\u00ebchta) cz\u00eb p\u00f2grzeb\u00f2w\u00ebch. Dobrze s\u00e3 \u00f9ch\u00f2w\u00f4\u0142 rok \u00f2brz\u00e3dowy (m.jin. w widzawiszczach, \u00f2b. 2.7.), np. w Cen\u00f4w\u00eb Sk\u00f4rbie<\/i>: w\u00ebg\u00f3niani\u00e9 st\u00f4r\u00e9g\u00f2 roku, tj. gwi\u017cd\u017ce<\/i> cz\u00eb gwi\u00f4zdczi<\/i>, p\u00f4leni\u00e9 \u00f2gni\u00f3w na \u015bw. Jan, tzw. sob\u00f2tczi<\/i> i scynani\u00e9 kani<\/i> (\u00f2b. 3.3.), \u00f2 czim t\u00e9\u017c Karnowsczi, Patok, R\u00f3mpsczi.<\/p>\n N\u00f4b\u00f2gatszima zbi\u00e9rkama f\u00f2lkloru l\u00ebteraccz\u00e9g\u00f2, a wic b\u00f4jk, basni, podani\u00f3w, lege\u0144d s\u0105 Tekst\u00eb p\u00f2m\u00f2rzcz\u00e9<\/i> Lorentza (1913-24) i S\u0142ow\u00f4rz gwar kasz\u00ebbsczich<\/i> S\u00ebcht\u00eb (1967-76), \u00f2bjimaj\u0105c\u00e9 tekst\u00eb \u00f2 rosc\u00ebznie i zwierz\u00ebznie cz\u00eb dem\u00f3nach, czarz\u00ebnow\u00e9, \u00f2 p\u00f2wst\u00f4waniu swiata (ajtiologiczn\u00e9), \u00f2 \u201eswiece na \u00f2pak\u201d, t\u00e9\u017c podani\u00f4 historiczn\u00e9 (np. o spi\u0105c\u00ebch ricerzach), n\u00f4t\u00ebrn\u00e9 (np. \u00f2 maniewidach, kr\u00f4sni\u00e3tach, m\u00f2rach, stolemach), dem\u00f3nolog\u00f2w\u00e9 (np. \u00f2 di\u00f4b\u0142ach), \u00f2 czarownicach i farmaz\u00f3nach itd. Z dem\u00f3n\u00f3w l\u00ebteraccz\u00e9 \u201e\u00f9w\u00f4\u017cani\u00e9\u201d mi\u00f4\u0142 sm\u00e3tk<\/i> \u2013 ju \u00f9 Derdowscz\u00e9g\u00f2, p\u00f2tem\u00f9 Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 i Drz\u00e9\u017cd\u017c\u00f3na (\u00f2b. 3.1.). S\u0142ow\u00f4rz<\/i> S\u00ebcht\u00eb \u00f2bjim\u00f4 m.jin. 8 t\u00ebs. g\u00f4dk i 4 t\u00ebs. frazeologizm\u00f3w, wiele tekst\u00f3w piesni, \u00f2p\u00f2wiescy, anegdot, a t\u00e9\u017c t\u00e3g\u00f3dk, cht\u00ebrn\u00ebch wiele nach\u00f4d\u00f4 s\u00e3 t\u00e9\u017c w zbi\u00e9rkach Patoka i np. Roppla \u00d2rzech\u00eb do \u00f9cech\u00eb<\/i> (1956). <\/p>\n Pomorania cantat<\/i> (P\u00f2m\u00f2rz\u00e9 spi\u00e9w\u00f4) \u2013 dok\u00f4zywj\u0105 zbi\u00e9rczi Cen\u00f4w\u00eb, \u0141\u00e3g\u00f2wscz\u00e9g\u00f2, Patoka, Kirsteina i Roppla cz\u00eb W. Rogal\u00eb i Szefczi. Nie je zn\u00f3n\u00e9 p\u00f2ch\u00f2dzeni\u00e9 apartn\u00ebch tzw. kasz\u00ebbsczich n\u00f3t\u00f3w, jinaczi zw\u00f3n\u00ebch alfab\u00e9t\u00e3 kasz\u00ebbsczim, z z\u00f4cz\u0105tk\u00f2wyma s\u0142owama: To je kr\u00f3tcz\u00e9, to je d\u0142ud\u017c\u00e9, to cesarza stol\u00ebca<\/i> itd. Now\u00f2wiesczi w Legendzie Ba\u0142tyku<\/i> (1924) zbr\u00ebk\u00f2w\u00f4\u0142 materia\u0142\u00eb Patoka, a l\u00ebdow\u0105 pies\u0144 p\u00f2\u00e9tno sp\u00f2\u017c\u00ebtk\u00f2wel\u00eb i \u201ezlepsz\u00ebl\u00eb\u201d np. Bieszk, Trepczik, Pepli\u0144sczi, Stach\u00f9rzczi, \u0141isk i jini, zw\u00ebsk\u00f9j\u0105c\u00eb us\u00f4dzczi kasz\u00ebbsczich p\u00f2\u00e9t\u00f3w, w nym gw\u00f4sn\u00e9.<\/p>\n W j\u00e3zyk\u00f9, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 w s\u0142owiznie (z fraze\u00f2logi\u0105), \u00f2k\u00f2ma teg\u00f2 w f\u00f2lklorze i l\u00ebdowy l\u00ebteraturze \u2013 dz\u00e9lama w sn\u00f4\u017ci l\u00ebteraturze, m.jin. z ti prz\u00ebcz\u00ebn\u00eb, \u017ce m\u00f2g\u0142a \u00f2na jak\u00f2s nac\u00ebskac na f\u00f2lklor i wierzenia \u2013 \u00f2dbij\u00f4 s\u00e3 wi\u017c\u00f4 cywilizacji i ji rozwij. M\u00f3\u017ce to p\u00f2kazac na prz\u00ebmiarze m\u00f2wn\u00e9g\u00f2 \u00f2br\u00f4za \u201en\u00f4t\u00ebr\u00eb\u201d, rozmi\u00f3ny tu w prz\u00ebbl\u00eb\u017cenim jakno tzw. szter\u00eb b\u00f4\u0142dze: zemia (z flor\u0105 i fa\u00f9n\u0105), w\u00f2da, \u00f2d\u017ci\u0144 i wiodro (tu wiater).<\/p>\n \u00d2bjim\u00f3n\u00f4 je tcz\u0105. G\u00f4dka W adwence zemia spi i je ch\u00f2r\u00f4, czej s\u00e3 j\u00e3 \u00f2rze<\/i> p\u00f2wi\u00f4d\u00f4, \u017ce r\u00f4z w rok\u00f9 zemia \u00f2dpocziw\u00f4<\/i>. Jeseni\u0105 zemia m\u00f4 s\u00e3 do spani\u00f4<\/i>, ale wedle g\u00f4dczi W zemie spi zemia, b\u00f2 j\u00e3 \u00f9spi\u0142 Grzenia<\/i>, a Grzenia<\/i> to l\u00ebdzczi \u00f2br\u00f4zk spik\u00f9. Zemi ti nie je w\u00f2lno \u00f2rac, b\u00f2 \u00f2przesta\u0142ab\u00eb rodz\u00ebc. Na zymk\u00f9 zemia nie je sama<\/i> (\u00f2b. nie b\u00ebc sama<\/i> \u2018o jinym st\u00f3nie\u2019) i zgrzeszi\u0142b\u00eb nen, co b\u00eb j\u00e3 \u00f2r\u00f4\u0142, br\u00f3now\u00f4\u0142, k\u00f2p\u00f4\u0142 itp.<\/p>\n P\u00f2d\u0142ug lege\u0144d\u00eb B\u00f2g\u00f9 \u00f9dzeli\u0142 s\u00e3 \u017c\u00f4l anio\u0142a i zezw\u00f2li\u0142 jem\u00f9 w\u00ebs\u00ebpac n\u00e9d\u017ci za\u00f2sta\u0142\u00e9 jesz w skrz\u00ebni: jezora, staw\u00eb, las\u00eb i g\u00f3r\u00eb, k\u0105sk m\u00f2rza i dobri zemi, co sk\u0142\u00f4d\u00f4 s\u00e3 na sn\u00f4\u017cot\u00e3 ti kr\u00f4jn\u00eb. P\u00f2dnios\u0142a to kasz\u00ebbsk\u00f4 l\u00ebteratura, m.jin. Karnowsczi w wi\u00e9rztow\u00f3ny p\u00f2wi\u00f4stce Jadam\u00f2wi R\u00f4j<\/i> (1910). P\u00f2mi\u00f3n ji m\u00f3\u017ce nalezc w sonece Bieszka Jezora<\/i>, cze p\u00f2\u00e9ta pisze: \u201eJak p\u00ebszn\u0105 r\u00e9g\u00e3 per\u0142\u00f3w m\u00f4 na sz\u00ebji\/ Na \u017c\u00f4rotn\u00f4, na \u00f9b\u00f2g\u00f4 wiosna!\/ Tak sa\u0142a B\u00f2\u017c\u00f4 r\u00e3ka niez\u00f4zdrostn\u00f4\/ Nen bl\u00f4sk jez\u00f3r \u2013 w pi\u00f4sczi tatcz\u00ebzn\u00eb m\u00f2ji\u201d. N\u00f4le\u017ci tu wd\u00f4rz\u00ebc wi\u00e9rzt\u00e3 Jank\u00e9g\u00f2 Anio\u0142 p\u0142ak\u00f4\u0142<\/i>.<\/p>\n Lege\u0144da ta par\u0142\u00e3czi s\u00e3 ze szp\u00f4sownym \u00f9chw\u00f4cenim Kasz\u00ebb\u00f3w przez Cen\u00f4w\u00e3 jakno Palestin\u00eb, s\u0105s\u00f4d\u00ebj\u0105cy z Samarij\u0105<\/i> (Malb\u00f2rzcz\u00e9), z p\u00f9szcz\u0105 Jizraelsk\u0105<\/i> (T\u00ebch\u00f2lscz\u00e9 B\u00f2r\u00eb), z Filistinama<\/i> (Miemc\u00eb), m\u00f2rz\u00e3 Strzodzemnym<\/i> (B\u00f4\u0142t) i m\u00f2rz\u00e3 Genezarecczim<\/i> (P\u00f9ck\u00f4 H\u00f4winga). Wejrow\u00f2 m\u00f4 miono Jerozol\u00ebma<\/i>, Gni\u00e9\u017cd\u017cew\u00f2 \u2013 Genezaret<\/i>, Na\u0144ce \u2013 Naim<\/i>, Sw\u00f4rzew\u00f2 to Samarij\u00f4<\/i>, B\u00ebtow\u00f2 to Bethlehem<\/i>, rz\u00e9ka Plutnica<\/i> to Jordan<\/i> itd. B\u00ebtow\u00f2<\/i> z Betlejem<\/i> zr\u00f3wn\u00f4\u0142 dz\u00e9rzca p\u00f2ematu Derdowscz\u00e9g\u00f2: \u201eB\u00f2c Betow\u00f2 a Betleem to je jedno mniasto, Le litere p\u00f2miesza\u0142e \u017cede, jak czej casto\u201d. W \u00f2p\u00f2wiesc \u00f2 ti Palestinie Cen\u00f4wa wpl\u00f3t\u0142 tacz\u00e9 nazwania, jak: g\u00f3ra Kalwarijsk\u00f4<\/i> w Wejrowie, rz\u00e9ka Cedr\u00f3n<\/i> dl\u00f4 Bi\u00f4\u0142i, B\u00f2\u017c\u00f4stopka<\/i> dl\u00f4 \u00f2ks\u00ebpa p\u00f2d Swiec\u00ebn\u00e3, tj. a\u00f9te\u0144ticzn\u00e9 miona spar\u0142\u00e3czon\u00e9 z jistniej\u0105c\u0105 w Wejrowie \u00f2d p\u00f2\u0142ow\u00eb XVII w. kalwari\u0105 ab\u00f2 \u00f2bros\u0142\u00e9 w l\u00ebdow\u00e9 lege\u0144d\u00eb, jak Bo\u017ca Stopka<\/i> (zdrz\u00f3d\u0142o z 1281 r.). Nawl\u00e9k\u0142 do teg\u00f2 Majk\u00f2wsczi w \u017b\u00ebcym i przig\u00f2dach Rem\u00f9sa<\/i>.<\/p>\n Swiat rosc\u00ebn<\/u> wies\u00f3n zn\u00f4\u0142 nad zw\u00ebk, jak teg\u00f2 dok\u00f4zyw\u00f4 l\u00ebdow\u00f4 b\u00f2taniczn\u00f4 terminologia: a) z l\u00ebdow\u00ebch wierzeni\u00f3w: di\u00f4bl\u00e9 b\u00f3t\u00eb \u2018Cirsium arvense\u2019<\/i>; di\u00f4bli \u00f2g\u00f3n \u2018Sarothamnus scoparius\u2019<\/i>; kuk\u00f3wcz\u00e9 r\u00e3kawice \u2018Primula officinalis\u2019<\/i>, a k\u00f9k\u00f3wka mia\u0142a b\u00ebc czed\u00ebsz bia\u0142k\u0105; b) z wierze\u0144 chrzesc\u00ebja\u0144sczich: b\u00f2\u017c\u00f4 m\u00e3ka<\/i> \u00f2k\u00f2ma b\u00f2\u017c\u00e9 drz\u00e9wk\u00f2 \u2018Hypericum perforatum\u2019<\/i>, Pana Jezus(ow)a krew<\/i> \u2018Mentha arvensis\u2019; panajezusk\u00f2we paluszczi \u2018Primula offic.\u2019<\/i>; czeliszczi M. Boscz\u00e9 \u2018Convolvulus arvensis\u2019<\/i>; klucze M. Boscz\u00e9 \u2018Primula veris\u2019<\/i>; c) z \u017c\u00ebc\u00f4 K\u00f2sco\u0142a: ks\u00e3\u017ci k\u00f2ln\u00e9rz \u2018Tanacetum vulgare\u2019<\/i>; wieczn\u00e9 l\u00e3pczi<\/i> \u2018brz\u00f4d ml\u00e9czu z p\u00f9\u0142\u0105 parasolowato \u00f9stawion\u00ebch w\u0142osk\u00f3w\u2019 itp.<\/p>\n R\u00f3\u017ca znank\u00f9je mi\u0142ot\u00e3, sn\u00f4\u017cot\u00e3 i \u00f9da\u0142osc, sk\u0105dka rzeczeni\u00e9 \u00f2 darzenim ta\u0144cowac na r\u00f3\u017cach<\/i>. \u00d2 szczescym przep\u00f2wi\u00f4d\u00f4 s\u00e3 z kl\u00e9wru, a prz\u00ebr\u00f3wn\u00f4j \u00f2p\u00f2wi\u00f4dani\u00e9 \u0141ajming Czterolistna koniczyna<\/i>. Jab\u0142\u00f3nka w l\u00ebdowy p\u00f2ezji i piesni \u00f9ch\u00f4d\u00f4 za znank\u00e3 brzadnosc\u00eb, sk\u0105dka w \u017c\u00ebczbach dl\u00f4 zd\u00f4w\u00f3ny pann\u00eb prz\u00ebr\u00f3wnani\u00e9: plenn\u00f4 jak jab\u0142\u00f3nka<\/i> (w jab\u0142uszka<\/i>). Rosn\u0105c\u00f4 na drzewach przed ch\u00ebczama jemio\u0142a gw\u00ebsni ch\u00f9tcz\u00e9 \u00f2\u017cenieni\u00e9: Gapi\u00e9 gni\u00f4zdo \u2018jemio\u0142a\u2019, m\u0142od\u00e9 pann\u00eb gni\u00f4zdo<\/i>. Lilia i m\u00ebrta \u00f9ch\u00f4daj\u0105 za znanczi nieskalon\u00e9g\u00f2 zw\u00ebk\u00f9, sk\u0105dka cz\u00ebst\u00f4 jak lelij\u00f4<\/i> i Gdze s\u00e3 m\u00ebrt\u00eb darz\u0105, tam dz\u00e9wcz\u00e3ta pr\u00f3\u017cno \u00f2 wieselim marz\u0105<\/i>. \u00d2ska je sch\u00f2w\u0105 z\u0142\u00ebch d\u00ebch\u00f3w i l\u00ebst\u00eb ji d\u00ebr\u017c\u0105 w strach\u00f9 przed \u00f9derzenim grom\u00f9: Czej jidzesz wedle \u00f2sczi, wsp\u00f2mni sobie na s\u0105d b\u00f2sczi<\/i>. Jerzbin\u00e3 \u00f9widz\u00f4\u0142 so dem\u00f3n: zak\u00f2chac s\u00e3 jak mich\u00f4\u0142k<\/i> \u2018z\u0142i d\u00ebch\u2019 w jerzbinie<\/i>. <\/p>\n Swi\u00e3con\u00e9 kwiat\u00eb i z\u00e9la \u00f2dgr\u00f4dzaj\u0105 przed czarama, zaraz\u0105, nieszczescym, a szatlach \u00f2dstr\u00f4sz\u00f4 z\u0142\u00e9 d\u00ebch\u00eb i czarownice: b\u00f2jec s\u00e3 jak czarownica\/m\u00f2ra\/p\u00f9rtk szatlach\u00f9<\/i>. Z z\u00e9lama par\u0142\u00e3czi s\u00e3 rzekl\u00ebna: Pita chrz\u00f3n i biedrz\u00f3n, a \u00f9stanie ch\u00f2l\u00e9ra<\/i>, cz\u00ebl\u00eb \u201ez nieba\u201d \u00f2bczas epidemie w G\u00f2widl\u00ebnie (p\u00f2\u0142. XIX w.). Rosc\u00ebn\u00eb spr\u00f4wia\u0142\u00eb w\u00f4\u017cn\u0105 rol\u00e3 w czarz\u00ebnie i wr\u00f3\u017cbach, jak zeswi\u00f4dczaj\u0105 rzeczenia: sadz\u00ebc rzep\u00e3<\/i>, ekwiwale\u0144t p\u00f2lscz\u00e9g\u00f2 sia\u0107 rutk\u0119<\/i> \u2018nie \u017cenic s\u00e3\u2019, i (tu\u0144c) na dobri len<\/i>. Dzys f\u00f9nkcj\u00f3n\u00ebj\u0105 w chrzesc\u00ebja\u0144sczi \u00f2brz\u00e3dow\u00f2sc\u00eb: Brz\u00f3zka, wierzba i dana s\u0105 w s\u0142u\u017cbie \u00f9 niebiescz\u00e9g\u00f2 Pana<\/i> \u2013 nap\u00f2mknieni\u00e9 \u00f2 jich roli na B\u00f2\u017c\u00e9 Ca\u0142o, Niedzel\u00e3 Palm\u00f2w\u0105 i B\u00f2\u017c\u00e9 Narodzeni\u00e9.<\/p>\n Pr\u00e3d\u017ci \u00f9czestnieni\u00f4 zwierz\u00ebzn\u00eb<\/u> sedz\u0105 w \u00f9s\u00f4dztwie, wierzeniach i fraze\u00f2logii, \u00f9trz\u00ebmywaj\u0105cy pami\u00e3c \u00f2 jich roli w czarz\u00ebnie, wr\u00f3\u017cbach i \u00f2brz\u00e3dach. W k\u00f2ce widzy s\u00e3 sedl\u00ebszcze dem\u00f3n\u00f3w: Nicht nie wi\u00e9, co w \u00f2p\u00f4lonym k\u00f2ce sedzy<\/i> i rzeczeni\u00e9 miec\/robic \u00f2cz\u00eb jak k\u00f2t na grzm\u00f2t<\/i>. K\u00f9ra je ch\u00ebcz\u0105 z\u0142\u00e9g\u00f2 d\u00ebcha ab\u00f2 czarownic\u00eb, sk\u0105dka w\u00ebs\u0142\u00f4w di\u00f4b\u0142ow\u00e9 pazur\u00eb<\/i> \u2018kura\u2019, p\u00f2m\u00f2cn\u00e9 w rozmienim rzeczenia k\u00f9r\u00eb rozgrzeba\u0142\u00eb wiesel\u00e9<\/i>, tj. wiesel\u00e9 s\u00e3 nie \u00f2db\u00eb\u0142o.<\/p>\n Do zwierz\u00e3t\u00f3w wieszczich n\u00f4le\u017ci w\u00ebj\u0105cy pies i norz\u0105cy przed ch\u00ebcz\u0105 kret, jak to w\u00ebch\u00f4d\u00f4 z rzeczeni\u00f3w: pies w\u00ebje, \u017ceb\u00eb \u00f2n le k\u00f2g\u00f2s nie w\u00ebwi\u0142<\/i> czy w\u00ebniesc k\u00f2g\u00f2s z ch\u00ebczi<\/i> i w\u00ebtocz\u00ebc k\u00f2g\u00f2s z ch\u00ebczi<\/i>; zw\u00ebska\u0142a to \u0141ajming w \u00f2p\u00f2wiadanim Kret i kogut<\/i>. Kret m\u00f4 sw\u00f3j m\u00f4l w proc\u00ebmdzejanim bez\u017ce\u0144bie, \u00f9m\u00f2cnionym w rzeczeniach deptac kreta<\/i> i ch\u00f2dz\u00ebc p\u00f2 kretowiszczu<\/i>. Di\u00f4be\u0142 \u00f9robi\u0142 k\u00f2z\u00e3 i \u00f9rw\u00f4\u0142 ji \u00f2g\u00f3n: K\u00f2z\u00e9 p\u00f2m\u00f4gal\u00eb, ja\u017c j\u00e9 \u00f2g\u00f3n \u00f9rwal\u00eb<\/i>. Par\u0142\u00e3czi s\u00e3 z tim p\u00f2m\u00f2rzcz\u00e9 wierzeni\u00e9, \u017ce dz\u00e9wcz\u00e3, co s\u00e3 nie \u00f2\u017ceni\u0142o, b\u00e3dze m\u00f9sza\u0142o p\u00f2 smierc\u00eb k\u00f2z\u00eb pasc (przed piek\u0142\u00e3)<\/i>. Frazeologizm nen cz\u00e3scy zw\u00ebskiw\u00f4\u0142 Lab\u00f9da w feliet\u00f3nach. <\/p>\n W\u00ebprow\u00f4dzon\u00f4 z bia\u0142czi kania (pt\u00f4ch) wch\u00f4d\u00f4 do prz\u00ebr\u00f3wnani\u00f3w: czekac<\/i>, tesknic<\/i>, zdrzec jak kania za deszcz\u00e3<\/i> \u2018baro czeg\u00f2s chcec\u2019 i pragn\u0105c jak kania deszcz\u00eb<\/i> \u00f2k\u00f2ma wzd\u00ebchac jak kania za deszcz\u00e3<\/i>, jesz t\u00e9\u017c pic w\u00f2d\u00e3 jak kania<\/i>, piszczec jak kania<\/i> cz\u00eb cz\u00ebc s\u00e3 jak kania bez deszczu<\/i> \u2018cz\u00ebc s\u00e3 l\u00ebch\u00f2\u2019 i cesz\u00ebc s\u00e3 jak kania na deszcz<\/i> \u00f2k\u00f2ma kania w\u00f2\u0142\u00f4 \u00f2 deszcz<\/i> \u2018czej s\u00e3 cz\u00ebje g\u0142os kani\u2019. Z susz\u0105 spar\u0142\u00e3czony je prognostik Czej w \u00f2grodze \u00f9sadnie kania, b\u00e3dze l\u00ebch\u00f4 bania<\/i>. Z\u00f4s przer\u00f3wnani\u00e9 b\u00f2jec s\u00e3 jak kania na swi\u00e3t\u00e9g\u00f2 Jana<\/i> \u2018baro s\u00e3 b\u00f2jec\u2019 par\u0142\u00e3czi s\u00e3 z w\u00ebs\u0142\u00f4w\u00e3 scynani\u00e9 kanie<\/i>, zw\u0105cym nar\u00f4z l\u00ebdow\u00e9 widzawiszcze z nord\u00eb Kasz\u00ebb\u00f3w, cht\u00ebrn\u00e9 l\u00ebterack\u00f2 p\u00f2dsk\u00f4c\u00eb\u0142o m.jin. Karnowscz\u00e9g\u00f2 i Rompscz\u00e9g\u00f2 (\u00f2b. 2.7.).<\/p>\n Drama S\u00e3dz\u00ebccz\u00e9g\u00f2 Roztr\u0119barchy czyli zabijanie starego roku<\/i> (1951), ob\u00ebczajn\u00e9 widzawiszcze R\u00f3mpscz\u00e9g\u00f2 Roztr\u0119barch<\/i> cz\u00eb \u00f2p\u00f2wi\u00f4dani\u00e9 B\u00f9dz\u00ebsza Roztr\u0119b\u00f4cz<\/i> nawl\u00e9kaj\u0105 do d\u00f4wny zabaw\u00eb, \u00f9m\u00f2cniony w rzeczenim roztr\u00e3ba(r)cha<\/i>, roztr\u00e3b\u00f4cze g\u00f2nic<\/i>, maj\u0105cym ekwiwale\u0144t\u00eb: malb\u00f2rzcz\u00e9 goni\u0107 rozmaki<\/i>, l\u00ebbawscz\u00e9 sow\u0119 nagania\u0107<\/i>, k\u00f2cewscz\u00e9 skrzeble \u0142apa\u0107<\/i>, che\u0142mi\u0144scz\u00e9 smarze chwyta\u0107<\/i>. R\u00ebch\u00f2w\u00f3n\u00f4 na \u00f2bsmieni\u00e9 letk\u00f2wi\u00e9rn\u00ebch zabawa p\u00f2l\u00e9ga\u0142a na tim, \u017ce k\u00f9\u0144szt\u00f4rze wm\u00f4wial\u00eb jim, \u017ce je zwierz\u0105tk\u00f2 \u00f2 w\u00f4rtny i szuk\u00f3ny sk\u00f3rce, \u00f2st\u00f4wiel\u00eb jich b\u00f9ten \u00f2bczas sarc\u00ebst\u00e9g\u00f2 mrozu z \u00f2temk\u0142im miech\u00e3, czej sami \u2013 z trz\u00f4sk\u00e3 jakno g\u00f2nizna \u2013 ud\u00f4wel\u00eb s\u00e3 do cep\u0142i ch\u00ebcze. \u00d9cza\u0142i rozmajice obj\u00f4snial\u00eb s\u0142ow\u00f2 roz(o)mak<\/i> i roztr\u00e3b\u00f4cz<\/i>, roztr\u00e3barch<\/i>: pierszi b\u00eb\u0142o par\u0142\u00e3czon\u00e9 z rosomak<\/i> \u2018rab\u00f9szny c\u00ebc\u00f3n…\u2019, dr\u00ebd\u017ci za to z jaczims dem\u00f3n\u00e3 (G. Lab\u00f9da), a je zn\u00f3ny roztr\u00e3b\u00f4cz<\/i> jakno zb\u00f2\u017cowy dem\u00f3n (S\u00ebchta).<\/p>\n Z d\u00f4wnymi praktikama w czarz\u00ebnie m\u00f3\u017ce par\u0142\u00e3cz\u00ebc do dzys \u017c\u00ebw\u00e9 ch\u00f2dzeni\u00e9 w adwe\u0144t przebi\u00e9ra\u0144c\u00f3w zw\u00f3n\u00ebch gwi\u00f4zdk\u0105<\/i>, westrz\u00f3d cht\u00ebrn\u00ebch s\u0105 b\u00f2c\u00f3n, ch\u0142op na k\u00f2niu, k\u00f2za ab\u00f2 k\u00f2ze\u0142, miedwi\u00e9dz (z groch\u00f2win), nier\u00f4z m\u00f4\u0142pa. Bierz\u0105 s\u0105 \u00f2ne z \u017c\u00f4\u0142n\u00e9rz\u00f3w Heroda: W drodze \u017c\u00f4\u0142n\u00e9rze zamienil\u00eb s\u00e3 w rozmajit\u00e9 zwierz\u00e3ta, cht\u00ebrne s\u00e3 zagr\u00ebz\u0142\u00eb i tak B\u00f2\u017c\u00e9 Dzec\u0105tk\u00f2 \u00f9sz\u0142o smierc\u00eb<\/i>. Gwi\u00f4zdczi b\u00eb\u0142\u00eb rozmajit\u00e9, m.jin. ze S\u0142\u00ebpska m\u00f4 s\u00e3 do d\u00ebpska<\/i>, tj. do bic\u00f4. Zn\u00f3n\u00f4 je patrioticzn\u00f4 drama S\u00ebcht\u00eb Gwi\u00f4zdka ze Gdu\u0144ska<\/i> \u00f2 \u00f2statn\u00ebch chwilach ksy\u017c\u00ebca Mestwina i \u00f2 jeg\u00f2 testame\u0144ce z 1282 r.<\/p>\n M\u00f2cn\u00e9 i p\u00f2wsz\u00e9dn\u00e9, zg\u00f3dn\u00e9 z top\u00f2grafi\u0105, s\u0105 wierzenia spar\u0142\u00e3czon\u00e9 z \u00f2ks\u00ebpama, cht\u00ebrnym s\u00e3 dod\u00f4w\u00f4 n\u00f4b\u00f2\u017cn\u00e9 f\u00f9nkcje, por. Diabelsczi Kam<\/i>, a t\u00e9\u017c nad h\u00f4wing\u0105 w P\u00f9ck\u00f9 Jadam i Jewa<\/i> cz\u00eb Dwan\u00f4sce Ap\u00f2szto\u0142\u00f3w<\/i>. B\u00eb\u0142\u00eb \u00f2ne zdrz\u00f3d\u0142\u00e3 mnod\u017cich \u00f2p\u00f2wiescy, jaczich dz\u00e9l dosta\u0142a s\u00e3 do kasz\u00ebbsczi sn\u00f4\u017ci l\u00ebteratur\u00eb, np. sonet Bieszka Stojic<\/i> (\u00f2ks\u00ebp Stojec<\/i> \u00f2d 1277 r.), jinaczi Di\u00f4belsczi Kam p\u00f2d Swiec\u00ebn\u00e3, cz\u00eb p\u00f2wi\u00f4stka w zbi\u00e9rk\u00f9 J. Ceynow\u00eb Dobro zwyci\u0119\u017ca<\/i> \u00f2 \u00f2ks\u00ebpie B\u00f2\u017ca Stopka<\/i>, jinaczi Anielsk\u00f4 Stopka<\/i>.<\/p>\n P\u00f2lodof\u00f4\u0142tow\u00e9 \u00f2ks\u00ebp\u00eb s\u0105 rob\u00f2t\u0105 stolem\u00f3w, cht\u00ebrn\u00ebch p\u00f2tem\u00f9 zast\u0105pi\u0142 di\u00f4be\u0142, sk\u0105dka di\u00f4bli kam<\/i> ab\u00f2 p\u00f9rtk\u00f3w kam<\/i>. Niejedn\u00e9 kam\u00eb to zakl\u00e3ti l\u00ebdze ab\u00f2 zwierz\u00e3ta, jak g\u00f4d\u00f4 rzeczeni\u00e9 \u00f2br\u00f3c\u00ebc s\u00e3 (ch\u00f9tczi) w kam<\/i>. Zeswi\u00f4dczaj\u0105 to p\u00f2dania zw\u00ebsk\u00f3n\u00e9 l\u00ebterack\u00f2, np. S\u00e3dz\u00ebcczi \u00f2 chlebie zmienionym w kam jakno rozwicym g\u00f4dczi B\u00f2d\u00f4j jes ni mi\u00f4\u0142 chleba jinsz\u00e9g\u00f2 jak w \u00d2liwie<\/i>. Kasz\u00ebbsk\u00f4 wierzeniow\u00f4 fraze\u00f2logia, cht\u00ebrna w\u00ebros\u0142a ze znank\u00f2wizn\u00eb kamienia, dosta\u0142a s\u00e3 do p\u00f2ezji Czaji M\u00f2jim m\u00f9lk\u00e3 je kam!<\/i> (\u00f2b. 2.6.).<\/p>\n Zg\u00f3dno z wierzeniama kamienie przekl\u0105\u0142 Christus, czej zawadzy\u0142 \u00f2 kam w drodze na G\u00f2lg\u00f2t\u00e3, z czim rzeszi s\u00e3 rzeczeni\u00e9 \u017c\u00ebda \u00f2b\u00f9dz\u00ebc<\/i> \u2018p\u00f2tkn\u0105c s\u00e3 \u00f2 kam\u2019. W\u00f4rtno tu przeb\u00f4cz\u00ebc t\u00e3g\u00f3dk\u00e3: Sedzy \u00f9b\u00f2d\u017ci k\u00f2le drod\u017ci. Ni m\u00f4 r\u00e3czi ani nod\u017ci, Jid\u0105, jad\u0105, nic nie daj\u0105, le jesz kij\u00e3 p\u00f2pichaj\u0105 \u2013<\/i> i wi\u00e9rzt\u00e3 N\u00f4gla T\u00eb kamie<\/i>, \u00f2piart\u0105 na fraze kam b\u00eb s\u00e3 rozp\u0142ak\u00f4\u0142<\/i>.<\/p>\n Par\u0142\u00e3cz\u0105 s\u00e3 z tim prz\u00ebr\u00f3wnania: cwiardi jak kam<\/i> cz\u00eb g\u0142\u00ebchi jak kam<\/i>, a t\u00e9\u017c m\u00f4rtwy jak kam<\/i> i stojec (c\u00ebch\u00f2) jak kam. Cwiardosc kamienia zest\u00f4wi\u00f4 s\u00e3 ze zdrowim w zdr\u00f3w jak krzem<\/i>; krzem mi\u00f4\u0142 w\u00f4\u017cn\u0105 rol\u0105 w niecenim \u00f2gnia. Rzeczeni\u00e9 zab\u00ebc w kam m\u00f4<\/i> wariant\u00eb zab\u00ebc w kam a drewno<\/i> cz\u00eb zab\u00ebc w kam kamienisti<\/i>, a zaprzec s\u00e3 w kami\u0144<\/i> je zrzeszenim zab\u00ebc w kam<\/i> i zapierac s\u00e3 w \u017c\u00ebw\u00e9 kamienie<\/i>. Kasz\u00ebbi \u00f9trzimel\u00eb wierzenia w cz\u00ebc\u00e9 kamieni, np. kam b\u00eb zap\u0142ak\u00f4\u0142\/zmi\u00e3k\u0142<\/i> z wariantama kam b\u00eb s\u00e3 zmi\u0142ow\u00f4\u0142<\/i> cz\u00eb kam b\u00eb s\u00e3 kraj\u00f4\u0142 ze \u017calu<\/i>.<\/p>\n W\u0142\u0105czon\u00e9 w histori\u00e3 \u00f2pis\u00ebnczi n\u00f4t\u00ebr\u00eb \u00f2stawil\u00eb m.jin. M\u0142odokasz\u00ebbi (\u00f2b. 2.3.): np. Majk\u00f2wsczi: \u201eTu s\u0105 naju ch\u00f9d\u00e9 pi\u00f4sczi\/ I zaspa\u0142\u00e9 ch\u00f3jczi,\/ A na nich so szar\u00e9 gap\u00eb\/ P\u00f2wi\u00f4daj\u0105 b\u00f4jczi\u201d, prawie \u00f2 spi\u0105cym w\u00f2jsk\u00f9 cz\u00eb \u00f2 w\u00eb\u00f2r\u00f3n\u00ebch zw\u00f2nach g\u0142osz\u0105c\u00ebch d\u00f4wn\u00e9 dob\u00ebc\u00f4 (Kaszub\u00eb<\/i>) – cz\u00eb Karnowsczi: \u201eP\u0142in\u0105 szept\u00eb, p\u0142in\u0105 piesnie\/ Nad t\u0105 star\u0105 nasz\u0105 zemi\u0105,\/ Nad tim b\u00f2rem, gdze to drz\u00e9mi\u0105\/ D\u00e3b\u00eb, b\u00f9czi, chr\u00f3st\u00eb lesn\u00e9\u201d (P\u0142in\u0105 szept\u00eb<\/i>). Z p\u00f2\u00e9tn\u00ebch \u201edzejow\u00ebch w\u00ebbi\u00e9rk\u00f3w\u201d p\u00f2wst\u00f4waj\u0105 w\u00ebznania \u00f2 \u00f2blubienim m\u00f4lu sw\u00f2j\u00e9g\u00f2 rodzeni\u00f4, jakno np. Piepczi: \u201eM\u00f2je stron\u00eb, m\u00f2je stron\u00eb s\u0105 n\u00f4lepsz\u00e9 z wsz\u00ebtczich str\u00f3n.\/ M\u00f3m w nich kwiat\u00eb, w\u00f2d\u00eb, las\u00eb, w p\u00f2lu rosce \u017c\u00ebtny pl\u00f3n\u201d (\u00f2b. 2.6.) cz\u00eb prosto zeswi\u00f4dczenia R\u00f3mpscz\u00e9g\u00f2: \u201e\u00d2jcz\u00ebzna to las\u00eb\/ I \u0142\u0105kowi sn\u00f4\u017ci kwiat\u201d (\u00f2b. 2.4.). Bez historii brzad\u00ebj\u0105cy w patrioticzn\u00e9 wsecz\u00ebc\u00f4 \u00f2bch\u00f4d\u00f4\u0142 s\u00e3 prozajik B\u00f9dz\u00ebsz, np. w \u00f2p\u00f2wiadanim Zemja kasz\u00ebbsk\u00f4<\/i>, dze \u00f2pisyw\u00f4 sn\u00f4\u017cot\u00eb sw\u00f2ji \u201em\u00f2dri kr\u00f4jn\u00eb\u201d (\u00f2b. 2.7.).<\/p>\n Ji b\u00ebc\u00e9 w \u00f2br\u00f4zk\u00f9 Kasz\u00ebb\u00f3w p\u00f2dczorchiw\u00f4 lege\u0144da \u00f2 stw\u00f2rzenim ti kr\u00f4jn\u00eb. \u00d2d stalat str\u00ebd\u017ci, jezora, staw\u00eb i m\u00f2rz\u00e9 s\u0105 eksploatow\u00f3n\u00e9, co sedzy g\u0142\u00e3b\u00f2k w swi\u0105dze Kasz\u00ebb\u00f3w, jak w\u00ebch\u00f4d\u00f4 z sonetu Bieszka: m\u00f2rz\u00e9 \u201eKasz\u00ebb\u00f3w \u017ceglown\u0105 niw\u0105\u201d (B\u00f4\u0142t<\/i>). \u00d9czestnieni\u00e9 w\u00f2d\u00eb w l\u00ebdowym \u00f9s\u00f4dztwie (np. p\u00f2dani\u00e9 \u00f2 jezorze w Chmielnie) \u00f2bj\u00f4wi\u00f4 s\u00e3 w strach\u00f9 przed ni\u0105. Na dnie jez\u00f3r spi w\u00f2jsk\u00f2, le\u017c\u0105 zatopion\u00e9 miasta, \u017c\u00ebj\u0105 i mani\u0105 czekaw\u00ebch d\u00ebch\u00eb p\u00f2topion\u00ebch dz\u00e9wcz\u00e3t, zw\u00f3n\u00e9 jez\u00f3rnice<\/i> ab\u00f2 redunice<\/i>; jich ekwiwale\u0144tama w m\u00f2rzu s\u0105 m\u00f2rz\u00ebce<\/i>, a na b\u0142otach b\u0142otniczi<\/i>, widz\u00f3n\u00e9 jakno cz\u00f4rni ch\u0142opi z lamp\u0105 w r\u00e3ce.<\/p>\n \u00d9proc\u00ebmnieni\u00e9 r\u00ebb\u00f4k\u00f3w do m\u00f2rza zast\u00ebg\u0142o w mnod\u017cich i sn\u00f4\u017cich metaf\u00f3rach, jakno: m\u00f2rze mr\u00ebczi jak miedwi\u00e9dz\/ rozp\u00f9szcz\u00f4 sw\u00f2je di\u00f4bl\u00e9 \u00f2rgan\u00eb\/ pa\u0142\u00e3\u017ci s\u00e3 jak k\u00f2t\/ b\u00f9d\u00ebje m\u00f2st\u00eb\/ p\u00f4rszcze jak k\u00f3\u0144\/ w\u00ebr\u00f3wna\u0142o s\u00e3 jak p\u0142\u00f4chta\/ \u00f2bda\u0142o s\u00e3 jak Zeli\u0144cz\u00ebn\u00f4 krowa<\/i>. B\u00f4\u0142t zwi\u0105 bab\u0105 na p\u00f2k\u00f9ce<\/i>, g\u00f4daj\u0105c\u00eb, \u017ce m\u00f2rze d\u0142ug\u00f2 nie p\u00f2k\u00f9t\u00ebje<\/i> \u2018ma\u0142o je c\u00ebch\u00f2\u2019. Do Biblie nawl\u00e9k\u00f4 zwani\u00e9 m\u00f2rz\u00ebc\u00eb w\u00f2jsk\u00f2 Fara\u00f3na<\/i>, a do H\u00f3mera m\u00f2rzk\u00f4 panna<\/i>, m.jin. w prz\u00ebr\u00f3wnanim spiewac jak m\u00f2rzk\u00f4 panna. Do wierzeni\u00f3w syg\u00f4 p\u00f2zwani\u00e9 m\u00f2rzczi di\u00f4be\u0142<\/i> \u2018k\u00f9r di\u00f4be\u0142, Myoxocephalus scorpius<\/i>\u2019, \u00f9wieczniony w wi\u00e9rzce Roppla (\u00f2b. 2.5.) p\u00f2d taczim titu\u0142\u00e3. P\u00f2ezj\u00e3 m\u00f2rza \u00f9b\u00f2gacy\u0142 Trepczik m.jin. wi\u00e9rzt\u0105 Hej m\u00f2rze, m\u00f2rze<\/i> (\u00f2b. 2.4.) <\/p>\n Do kasz\u00ebbsczi l\u00ebteratur\u00eb przesz\u0142\u00eb t\u00e9\u017c jin\u00e9 eleme\u0144t\u00eb f\u00f2lkloru, np. krwaw\u00f4 Reduni\u00f4 (1308) w k\u00f2libi\u00f3nce Derdowscz\u00e9g\u00f2 \u00d2 panu Cz\u00f4rli\u0144scim…<\/i> (\u00f2b. 2.2.) cz\u00eb \u00f2pis\u00ebnk straszn\u00ebch \u0141ebsczich B\u0142ot\u00f3w w Majk\u00f2wscz\u00e9g\u00f2 \u017b\u00ebc\u00e9 i przig\u00f2d\u00eb Rem\u00f9sa<\/i> (\u00f2b. 2.3.). W\u00ebm\u00f2wn\u00f4 je dejow\u00f4 wi\u00e9rzta S\u00e3dz\u00ebccz\u00e9g\u00f2 Jestem Kaszub\u0105<\/i> (\u00f2b. 2.3.), cht\u00ebrna tak s\u00e3 zaczin\u00f4: \u201eTam, dze B\u00f4\u0142t\u00ebk\u00f9 sz\u00ebmi\u0105 jasn\u00e9 w\u00f2d\u00eb,\/ dze w skr\u00f3mny ch\u00f4tce m\u00f2ja bibka stoja,\/ dze nad Wierz\u00ebc\u0105 kasz\u00ebbscz\u00e9 z\u00f4grod\u00eb,\/ tam w starsz\u00ebch wiarze matinka mie ch\u00f2wa.\/ I rzek\u0142a do mie: – \u00d2, s\u00ebnie, k\u00f2ch\u00f3nie,\/ chto Kasz\u00ebb\u0105 rod\u00e3 – Kasz\u00ebb\u0105 \u00f2st\u00f3nie!\u201d<\/p>\n R\u00ebb\u00f4c\u00eb p\u00f2zwel\u00eb apartn\u00e9 m\u00f4le w \u00f9brze\u017cny linii i w \u00f9szt\u00f4\u0142cenim dna jez\u00f3r, h\u00f4wing i m\u00f2rza, jak t\u00e9\u017c tzw. tonie, westrz\u00f3d jaczich – na prz\u00ebmiarze mion\u00f3w z P\u00f9cczi H\u00f4wind\u017ci – w\u00ebapartnic m\u00f3\u017ce m.jin. miona: a) czer\u00ebnk\u00f2w\u00e9, tj. p\u00f2k\u00f4z\u00ebj\u0105c\u00e9 cos na l\u0105dze, np. L\u00ebtr\u00f4k na P\u00ebtl\u00f4k(a)<\/i>, tj. jak k\u00f2sc\u00f3\u0142 l\u00ebterzczi w P\u00f9ck\u00f9 na\u0142o\u017ci\u0142 s\u00e3 na m\u0142in; Nad Piotr\u00e3<\/i> \u2013 p\u00f2k\u00f4z\u00ebj\u0105c\u00f4 na p\u00f9ck\u0105 far\u00e3 p\u00f2d wezwanim sw. Piotra i Paw\u0142a; b) \u00f2pis\u00ebj\u0105c\u00e9 t\u00f3\u0144, a wic ji top\u00f2grafi\u00e3, np. Zw\u00f2nica<\/i> \u2013 \u00f2d cwiard\u00e9g\u00f2 dna, \u00f2 jacz\u00e9 ja\u017c \u201ezw\u00f2ni\u201d k\u00f2twa, ab\u00f2 ji b\u00f2kadnosc, np. K\u00f2m\u00f2ra<\/i> \u2013 b\u00f2gat\u00f4 w r\u00ebb\u00eb, P\u00f9st\u00f4<\/i> \u2013 bi\u00e9dn\u00f4 toni\u00f4; c) pami\u0105tk\u00f2w\u00e9, np. Prinz(e) P\u00e9ter<\/i> \u2013 \u00f2d miona statk\u00f9, co czed\u00ebsz wjach\u00f4\u0142 w tim m\u00f4lu na sn\u00f4dcz\u00ebzn\u00e3. B\u00f2kadn\u0105 \u00f9\u0142owin\u00e3 Kasz\u00ebbi nazywaj\u0105 jakno swi\u00e3t\u00e9g\u00f2 Piotra toni\u00f4<\/i> ab\u00f2 Piotrow\u00f4 toni\u00f4<\/i>.<\/p>\n \u00d9czestnieni\u00e9 w\u00f2d\u00eb sta\u0142o s\u00e3 \u00f2r\u00e3dz\u0105 z\u00f4k\u00f4zu ji zaczapani\u00f4, m.jin. ze strach\u00f9 przed mst\u0105 dem\u00f3n\u00f3w. W\u00f2da mia\u0142a w\u00f4\u017cn\u0105 rol\u0105 cz\u00ebszcz\u0105c\u0105 w czarz\u00ebnie, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 wi\u00f4lg\u00f4nocn\u00f4 i swi\u00e3con\u00f4 na Trzech Kr\u00f3l\u00f3w, do czeg\u00f2 prz\u00ebr\u00f3wn\u00f4j w\u00ebs\u0142\u00f4w\u00eb jastrow\u00f4 w\u00f2da<\/i> i trzejkr\u00f3lew\u00f4 w\u00f2da<\/i>. Rzeczeni\u00e9 rz\u00ebc\u00ebc k\u00f2m\u00f9s \u017cab\u00e3 do st\u00ebdni<\/i> \u2018\u00f2 m\u00f4\u0142i sztr\u00f4fie\u2019 \u00f9m\u00f2cniw\u00f4 wierzeni\u00e9, \u017ce \u017caba cz\u00ebszczi w\u00f2d\u00e3. G\u00f4dka Kr\u00f4j \u00eb m\u00f2rze wiedno s\u0105 w sp\u00f2rze<\/i> przek\u00f4zyw\u00f4 wi\u00e9dz\u00e3 racjonaln\u0105, czej wi\u00e9dz\u00e3 irracjonaln\u0105 w\u00ebs\u0142\u00f4wi\u00f4 jin\u00f4 g\u00f4dka: Swi\u00e3ti Jack wstrzim\u00f4\u0142 m\u00f2rze, \u017ce s\u00e3 dali p\u00f2s\u00ebwac ni m\u00f2\u017ce<\/i>, w\u00ebr\u00f4staj\u0105c\u0105 z p\u00f2m\u00f2rzczich lege\u0144d \u00f2 sw. Jack\u00f9, \u00f2 jacz\u00e9 zadz\u00e9w\u00f4 m.jin. J. Ceynowa w \u00d2ks\u00ebwsczi lege\u0144dze \u00f2 Jacku swi\u00e3tim<\/i> (\u00f2b. 2.5.)<\/p>\n Kasz\u00ebbi t\u00e9\u017c tcz\u00ebl\u00eb \u00f2d\u017cin. Relikt\u00eb jeg\u00f2 \u00f9czestnieni\u00f4 zeswi\u00f4dcz\u00f4 t\u00e3g\u00f3dka: \u00d2jc s\u00e3 rodzy, a syn p\u00f2 dak\u00f9 ch\u00f2dzy<\/i> (\u00f2d\u017cin i dim) \u2013 i fraze\u00f2logia: \u00f2d\u017cin p\u00e3k\u00f4 ze smi\u00e9ch\u00f9<\/i> \u2018dobrze s\u00e3 p\u00f4li\u2019 \u00f2k\u00f2ma \u00f2d\u017cin\/ wid zdich\u00f4<\/i> \u2018gasnie\u2019, \u00f2d\u017cin szed\u0142 na w\u00e3der<\/i> \u2018zgas\u0142\u2019 i \u00f2stawic \u00f2d\u017cin prz\u00eb \u017c\u00ebcym<\/i>, tj. na noc \u2013 proc\u00ebm usmirc\u00ebc \u00f2d\u017cin<\/i> \u2018zgas\u00ebc\u2019. Chto chce zgas\u00ebc \u00f2d\u017cin, mi\u00f4\u0142b\u00eb g\u00f2 przeprosz\u00ebc rzekl\u00ebn\u0105: \u00d2d\u017cink\u00f9, \u00f2d\u017cink\u00f9, nie b\u00e3dzk\u00f4j z\u0142i. Dzys j\u00f4 ce gasz\u00e3, witro j\u00f4 ce naz\u00f4d z\u0142o\u017c\u00e3<\/i>. Za spl\u00ebgawieni\u00e9 \u00f2gnia grozy sztr\u00f4fa: Chto plwie w \u00f2d\u017cin, teg\u00f2 \u00f2d\u017ci\u0144 sp\u00f4li<\/i>.<\/p>\n W f\u00f2lklorze i l\u00ebteraturze jiny je obr\u00f4z niszcz\u0105c\u00e9g\u00f2 \u00f2gnia, tzn. p\u00f2\u017caru, jiny t\u00e9\u017c \u00f2gnia cz\u00ebszcz\u0105c\u00e9g\u00f2, jacz\u00e9g\u00f2 br\u00ebk\u00f9je m.jin. di\u00f4be\u0142 doz\u00e9raj\u0105cy pieni\u00e3dzy (skarb\u00f3w) w rzeczenim \u00f2 b\u0142\u00e3dn\u00ebch \u00f2d\u017cinkach: (di\u00f4be\u0142) pieni\u00e3dze przesusz\u00f4<\/i>. P\u00f2d\u0142ug p\u00f2dani\u00f3w pieni\u00e3dze te m\u00f3\u017ce \u00f2ddostac, jak je widzec w Wietrze od morza<\/i> \u017beromscz\u00e9g\u00f2 z b\u00f4jczi wz\u00e3ti z \u201eGrifa\u201d; S\u00e3dz\u00ebcczi w Ba\u015bniach kaszubskich<\/i> j\u00e3 zatitu\u0142ow\u00f4\u0142 Co b\u00ebc m\u00f3\u017ce, a co ni m\u00f3\u017ce<\/i>.<\/p>\n Cz\u00ebszcz\u0105cym \u00f2gni\u00e3 b\u00eb\u0142a sob\u00f2tka. Swi\u00e3toja\u0144scz\u00e9 \u00f2gniszcze \u2013 zw\u00f3n\u00e9 swi\u00e3ti \u00f2d\u017cin\/ wid<\/i>, m.jin. w rzeczenim p\u00f9szczac swi\u00e3ti wid<\/i> \u2018\u00f2 wi\u00f3nkach\u2019 \u2013 robi\u0142o nieszk\u00f3dnym z\u0142o, co dolmaczi rzeczeni\u00e9 beczczi pal\u00ebc<\/i> \u2018pal\u00ebc sob\u00f2tczi\u2019, r\u00f3wn\u00e9 czarownice w\u00ebp\u00f4lac<\/i>, cz\u00ebni\u0105c\u00eb zrozmia\u0142im rzeczeni\u00e9 spal\u00ebc k\u00f2g\u00f2s jak czarownic\u00e3<\/i>, a prz\u00eb tim w\u00f4rtno tu wd\u00f4rz\u00ebc \u00f2 tzw. b\u00f2\u017cich s\u0105dach. St\u0105dka w tim dniu \u00f2dbywa\u0142o s\u00e3 \u00f2pis\u00f3n\u00e9 przez Cen\u00f4w\u00e3 scynani\u00e9 kanie<\/i>, apartny l\u00ebdowy \u00f2brz\u00e3d, \u00f9jimni\u00e3ti m.jin. w widzawiszczu Szefczi Sob\u00f2tka<\/i> (\u00f2b. 2.7.)<\/p>\n \u00d2d\u017cin i wid n\u00f4le\u017c\u0105 do znank b\u0142\u00e3dn\u00ebch \u00f2d\u017cink\u00f3w, tj. wedle wierzeni\u00f3w zmienion\u00ebch w p\u0142om\u00ebk dz\u00e9wcz\u00e3t\u00f3w, cht\u00ebrne tajemno sp\u00f2tika\u0142\u00eb s\u00e3 z m\u00f9lk\u00e3. Kasz\u00ebbi na jich p\u00f2zwani\u00e9 maj\u0105 wiele w\u00ebs\u0142\u00f4w\u00f3w, np. cz\u00f4rny ch\u0142op (z latarni\u0105)<\/i> cz\u00eb p\u00f9rtka z wid\u00e3<\/i>. Maj\u0105 \u00f2ne \u2013 juwerno jak wsp\u00f2mnion\u00e9 b\u0142otniczi<\/i> \u2013 w\u00f4\u017cny m\u00f4l w l\u00ebdow\u00ebch \u00f2p\u00f2wiescach.<\/p>\n \u00d2dgriw\u00f4\u0142 \u00f2n wiedno wi\u00f4lg\u0105 rol\u00e3 w \u017c\u00ebcym i swi\u0105dze Kasz\u00ebb\u00eb, \u00f2sobl\u00ebw\u00f2 r\u00ebb\u00f4ka, jakno zeswi\u00f4dcz\u00f4 jistnieni\u00e9 cziledzesat w\u00ebs\u0142\u00f4w\u00f3w p\u00f2zywaj\u0105c\u00ebch wiatr\u00eb, np. cotka norda<\/i>, smierdz\u0105c\u00f4 cotka<\/i> \u00f2k\u00f2ma cotka zuda<\/i> cz\u00eb tatk west<\/i> i w\u00f9j west<\/i>, kr\u00f3l wiatr\u00f3w<\/i> i past\u00e9rz rib<\/i> \u2013 l\u00ebdzcz\u00e9 \u00f2br\u00f4zczi wiatr\u00f3w (pasowno) nordow\u00e9g\u00f2, p\u00f4\u0142niow\u00e9g\u00f2 i z\u00f4ch\u00f3dn\u00e9g\u00f2. G\u00f4dka \u00d3st – r\u00ebbacczi tr\u00f3st, zuda – r\u00ebback\u00f4 bi\u00e9da<\/i>, tj. wsch\u00f3dny wiater n\u00f4dzej\u0105 r\u00ebb\u00f4ka \u2013 dolmaczi to wark\u00f2wym m\u00f9sz\u00e3. Par\u0142\u00e3czeni\u00e9 z wiatr\u00e3 znank l\u00ebdzy (bia\u0142ka \u2013 l\u00ebchi wiater, a ch\u0142op \u2013 dobri) cz\u00eb znank zwierz\u00e3t\u00f3w (por. Wst\u00e3p<\/a><\/h3>\n
1. J\u00c3Z\u00cbK, DIALEKT\u00cb I KASZ\u00cbBSCZ\u00c9 GWAR\u00cb. KR\u02c7G \u00d9\u017b\u00cbC\u00c9G\u00d2<\/a><\/h3>\n
1.1 Kasz\u00ebbizna jakno s\u0142owia\u0144sczi j\u00e3z\u00ebk<\/a><\/h4>\n
1.2 \u00d2bjim i zjinaczeni\u00e9 j\u00e3z\u00ebka (m\u00f2w\u00eb) Kasz\u00ebb\u00f3w. M\u00f4low\u00e9 gromad\u00eb<\/a><\/h4>\n
1.3. Jele\u017cnosc socjolingwisticzn\u00f4 kasz\u00ebbizn\u00eb<\/a><\/h4>\n
1.4. Etap\u00eb rozwiju l\u00ebteracczi kasz\u00ebbizn\u00eb<\/a><\/h4>\n
1.5. Znanczi l\u00ebteracczi kasz\u00ebbizn\u00eb a dialektow\u00e9 sp\u00f2dl\u00e9. Pis\u00ebnk<\/a><\/h4>\n
1.6. Dzeje badani\u00f3w kasz\u00ebbizn\u00eb i ji w\u00ebapartniaj\u0105c\u00e9 znanczi<\/a><\/h4>\n
2. KASZ\u00cbBSK\u00d4 PISMIENIZNA I PI\u00c3KN\u00d4 L\u00cbTERATURA<\/a><\/h4>\n
2.1. Z\u00f4cz\u0105tczi pismienizn\u00eb.<\/a><\/h4>\n
2.2. Prek\u00f9rsorz\u00eb pismienizn\u00eb: Florian Cen\u00f4wa i Hier\u00f3nim Derdowsczi<\/a>. <\/h4>\n
2.3. M\u0142odokasz\u00ebbi<\/a>. <\/h4>\n
2.4. Zrzesz\u00e9\u0144cowie<\/a>.<\/h4>\n
2.5. Pis\u00f4rze z kr\u00e3g\u00f9 \u201eKleki\u201d<\/a>. <\/h4>\n
2.6. L\u00ebteratura p\u00f2 1945 r.<\/a><\/h4>\n
2.7. Rodzaje i l\u00ebteraccz\u00e9 gat\u00ebnczi<\/a>.<\/h4>\n
2.8. Stilizacja kasz\u00ebbsk\u00f4 w dok\u00f4zach<\/a>.<\/h4>\n
2.9. To\u0142maczenia<\/a>.<\/h4>\n
2.10. Ge\u00f2grafia l\u00ebterack\u00f4<\/a>. <\/h4>\n
3. K\u00d9LTURA D\u00cbCH\u00d2W\u00d4 I F\u00d2LKLOR<\/a><\/h4>\n
3.1. Zemia<\/a>. <\/h4>\n
3.2. W\u00f2da<\/a>. <\/h4>\n
3.3. \u00d2d\u017cin<\/a>. <\/h4>\n
3.4. Wiater<\/a>. <\/h4>\n