Leon Heyke
Szôłôbùłczi
AGÙST SZLÔGA * KATILINA
AGÙST SZLÔGA
Szôłôbùłka w trzech aktach
Òpracowónô na pòdstawie pòwiôstczi Alojzégò Bùdzisza „Żelôzk przed sądã”
OSOBË:
Sãdza
Przësãżny I i II
Lesny
Cëzy, to je Smãtk
Mëmka
Agùst Szlôga, gòspòdôrz môłi
Albertina, dzewùs
Sroka, wozny sądowi
Wiła lesnô
Baba
Krôsniã
Lëdze, wiłë, krôsniãta
PIERSZI AKT
(Młodi Agùst Szlôga leżi pòd lasã i wzérô na swòjé domôstwò. Dzéń je cudny i ptôszczi miło szwirgòlą. Agùst òbùti je pò kaszëbskù. Spik gò mòrzi i òn zaczinô cëchò do se gadac)
Skùńczëło sã pôłnié, a jednak jesz kwiczą
Prosãta môłé. Tak je, są głodné.
Mój tatk niebòszczëk mie rzekł to słowò:
Kòchóny mój sënie, na żëwiznã zdrzë,
Żebë na niczim ji nie zbiwało,
Bò i òna bòsczim stwòrzenim je,
Co ból i głód, i miłosc òdczuwô.
(zdzëwiony)
Co to? Jakôs panienka wchôdô.
(Lesnô wiła, w pòwiéwnëch ruchnach, tanecznym chòdã na scenã wlatiwô i miło przed nim tuńczi. Spiéwny ji głos wërazno do niegò dolôtô)
WIŁA
Czej słóniszkò grzeje
W pògòdny dzéń,
Tej człowiek ùmikô
W òżéwną céń.
(chichòce i tuńczi)
W ceni gò òmôtô
Cëdowny sen,
Bò serce wëléczi
Z bòlącëch ren.
(chichòcze i tòńczi)
Mùleczkù kòchany,
Të słodkò spisz
A jednak krëjamkò
Na wiłã zdrzisz.
(chichòce i tuńczi)
(Agùst sã zriwô i gòni wiłã, co gò w rozmajiti spòsób wôbi i tanecznym skòkã wcyg przed nim ùmikô. Zapatrzony Agùst ùpôdô i wiła nôgle z przerażonym krzikã znikô. Aùgùst pòwstôjô i gôdô)
AGÙST
Ala, jô ùpôdł, romòtny wstëdë!
Tak snôżi jô nijak jesz nie widzôł dzéwczi.
Ta ze wsë nie bëła, to rzecz je pewnô.
Tak miło, tak letkò i tak wiesoło,
Jaż w kòło sã serca mie cepło stało.
Taczi mie trzeba! Jakbë ji dostac?
(pò chwili)
Jak tej w Katuzach na wieldżim targù.
Mój tatk sã pitôł: „Co chcôłbë të synkù?”
Jô zdrzôł na zôbôwczi, wtim z jedny bùdë
Dwa òczë migną. Jô béł jesz młodi
I z pùstk daleczich, jô rzekł do òjca:
„Co to je, tatkù?” – „To je pòkùsa”,
Òdrzékô tatk, a jô gò prosył:
„Kùpice mie, tatkù, tã piãkną pòkùsã!”
A tatk le rzekł: „Dôj pòkù, synkù!
Të jes jesz za môłi, to pózni bądze”.
A jô sã wzbróniôł i zdrzëc le mùszôł
Na tã pòkùsã, a ta sã smiała.
I wcyg jô ò ni te lata mëslôł –
Jô mùszã jesz rôz na tôrg do Kartuz!
(zdzëwiony)
Co to? Jaczis krôsniã kraczô.
(Na scenë schôdô Krôsniã czerwiono òbùté, z długą brodą, z twarzą pòmòrloną, i pòkracznym chòdã zbliżô sã do Szlôdżi i pito)
KRÔSNIÃ
Czë jes të Agùst, nazwóny Szlôga,
Co je gòspòdôrz ze krwie i serca?
Do niegò mie sle wësoczi nôczelnik,
Bë wiérnie mù służëc w pòtrzebie jegò.
AGÙST
Tak je. Të trafił, bò jô jem Szlôga,
Co pôrã le swiń w pòdwórkù chòwie!
Pòsłëchôj, jak òne ju znowù kwiczą!
Czej te pòdrosną, jô mdã bògati
I wierã mòżny jak wieldżi pón.
KRÔSNIÃ
Wëstrzégôj sã lasu, tu złé sã krący
I ce w nieszczescé bë mògło wplãtac.
Òmijôj Smãtka, jô radzã dobrze,
Inaczi cebie do bùdë zamkną.
(òdchôdô)
AGÙST
Do bùdë zamkną, jak psa do bùdë!
Ten môłi człowiek rzekł wieldżé słowò.
Wej krôsniã ju wlazło przez próg do swini!
(zamëszlony)
Gdze drobné sã włożą, tam złé nie przińdze,
Tam dobrze jidze z dobëtkã, chòwą.
Òb dzéń gòspòdôrz a òb noc krôsniãta
Czuwają wiérnie nad całim domôstwã.
Witôjta ù mie, miłé krôsniãta!
(Przez tilną sceną przechôdô Albertina z kapeluszã na rãce. Mëmka Agùsta wchôdô ze stronë z wãbórkã w rãce i òbzérô sã wkół)
MËMKA
Të leżisz, lópa, ò swinie nie dbôsz,
W ceni wëlégôsz, a jô tu sama
Ò wszëtczim mëszlã, ò wszëtczim radzã.
AGÙST
Tak je, ò mëmkò, jô zarô jidã.
MËMKA
Ju mechù ni ma, prosãtom mòkro,
Të zgniéla jaczi, czej të sã zrëszisz?
Niżódné dzéwczã ce nie mdze chcało.
(na bòk)
A Tina mie rzekła, że òn sã ji widzy.
AGÙST
Jô wszëtkò zrobiã i mechù zgarnã.
(mëmka òdchôdô)
Mëmka mie wcyg dzéwczãtama straszi!
(pò chwilë)
Do lasu nie biôj, tak rzekło krôsniã,
Ùmëkôj z niegò, bò złé tam sedzy.
Co terô pòczic? Co jô niebòrôk
Swi mëmce rzekã a mòjëch próscy
Mie żôl sã robi. Jô biédny człowiek!
(Lesny przechôdô przez scenã z klupą do numrowaniô drzéw i ùdôwô sã w las. Agùst gò ùwôżnie sledzy i ùceszony do se gôdô)
Wej lesny jidze numerowac drzewò,
Terô je chwila dlô mie spòsobnô.
Òn dalek pùdze, a jô tu z brzegù
Timczasã zgarnã i nazôd mùknã.
Dwigôj sã Gùsce a celskò wstani!
(Agùst zabiérô miech pòd pôchã i chùtczim krokã òddôlô sã w las pòblisczi. Przesłona spôdô, ale wkrótce sã znów pòdniese. Szlôga spòtkôł człowieka w drodze i z nim rozmôwiô)
CËZY
Jak wë sã miéwôce, drëchù Szlôga?
AGÙST
Jak Pón Bóg daje, tak sã pòwòdzy.
CËZY
Czë biéda i wóm dokùczô baro?
AGÙST
Wëtrzëmac sã dô, jak jidze, tak jidze.
CËZY
Jô lesnégò pòtkôł, òn szedł nabijac
Spùszczoné chójczi na drëdżim kùńcu.
AGÙST
Jô téż gò widzôł, ale òstróżnosc
Nikòmù na swiece nie zaszkòdzëła.
CËZY
To prôwda, drëchù, jô dali jidã
A wóm jô żëczã wszelaczégò szczescô.
AGÙST
Bóg zapłac, panie, szczeslëwi drodżi!
CËZY
(na bòk)
Jô sprawiã, że Tinë òn nie dostónie.
(òdchôdô w las)
AGÙST
(długò zdrzi za òdchòdzącym, krący głową i pòmału rzecze)
Òn rzekł mie: drëchù, ale jô nie wiém,
Chto bëc bë to mógł. Ten ùsmiéch głupi,
To głupé pitania i w kùńcu żëczenié!
Mie nic sã dobrégò w głowie nie mëkcy.
A jak òn wëzdrzôł z tim dłudżim nosã
I krótką bródką na wąsczi twarzi!
Òn cos pòd nosã so cëchò brzątwił.
(pò chwili)
Wëdzerôj mech i chùtkò ùmëkôj.
(Wtim nadchôdô Lesny i sã przez dłëgszi czas przëzérô, jak skrzãtnie Agùst zgarinô jiglënã i mech spòd jałówców wëdzérô i na gromadã skłôdô. Lesny sã zbliżi i zawrzeszczi)
LESNY
Co të tu robisz, przegrzecha jakô?!
AGÙST
Kò mech zgarinóm, co wóm do tegò?
LESNY
A môsz të cedel, niwekò wiejsczi?
AGÙST
Alaże, panie! Wë pewno jesce
Jaż z kùńca swiata. Wë chcece cedel?
LESNY
Drzece so mech, mie nic ce nic.
Co wë so mëslice, jô chcôłbë wiedzec.
AGÙST
Co jô tak mëszlã, to jô wóm rzekã.
Wë szlë numrowac do lasu drzewò
Bë taczim fifã ùdëbac lëdzy.
Czë je to piãkno òd taczégò pana,
Co mô kùltërã i w niã òpłiwô
Jak pączk smażony w majewim masle?
Czë Pón Bóg kôże, czë to je wòlno:
Jinaczi gadac a jinaczi robic
A tej z pòrządnëch nasmiewac sã lëdzy
Przeklãtô bùcha, bezbòżné czasy
Wnet gróm i piorën z nadrozëm trzasnie!
LESNY
Ten miech jô weznã a was jô ùdôm.
AGÙST
Tak nié, mój panie, to mój inwentôrz
A mëmka srodze bë szkalowała,
Czej jô bë lózy do chëczi wrócył.
LESNY
(chwôtô za miech)
Të niedopiekłi niedoczëniélcu!
AGÙST
Jesz rôz, mój panie! Tu je zôpłata
I zarô cedel, jak wë to chëlë.
(Agùst trzasnie piscą lesnégò w twôrz, a ten sã jak miech wëwrôcô)
A widzysz, panie, to za òbrazã.
Spòkójno leżë, kùternô juchò,
Bò jak sã zrëszisz, jesz rôz gromistô
Ce strzôłka trafi i bùchã spôli!
(Lesny leżi spòkójno na zemi. Timczasã Szlôga sã spieszi, zgarinô jiglënã i mech, zarzucô miechùlc na krzept, òbezdrzi sã na lesnégò i chùtczim krokã zmikô. Pò chwili wstôje lesny i òdchòdzy w las. Przesłona spôdô i wnet sã pòdniese.
Agùst wrôcô z mechã i rzucô miech na zemiã. Mëmka wëchôdô z jizbë)
AGÙST
Tu je pòscółka dlô naszëch próscy.
MËMKA
Mùleczkù, dobrze. Jô zarô pùdã
I pòd nie wscelã. Ten mëch je sëchi
I mitkô sã chwôcy jak jedwôb jaczi.
AGÙST
To je jedwôb lesny, dlô swiń przëdatny.
MËMKA
Mùleczkù, spòczni! Jô zarô przińdã
I wnet wieczerza mdze zgòtowónô.
Jô wiedno rzekła, że të jes chãtny.
(òdchôdô)
AGÙST
(ùsôdô na leżącym kôrczu i wesprze zjeżoną głowã na dłoniach)
Że téż mie mùszôł ten cëzy pòtkac
I mie tak długò zatrzëmac w lese!
Jinaczi jô bë béł rëchli òdszedł
I chùtczi wrócył, nim lesny przëbéł.
Ju bëc tak miało, to Smãtk gò przëgnôł.
A terô mie trôpi ta pòpãdlëwòsc,
Z jaką jô pòwstôł na lesnégò gòdnosc.
Jô wiém, że to mie nie wińdze na dobré,
Ale sã stało, òdeżdac trzeba,
Co dzéń witrzészi na mie sprowadzy.
KRÔSNIÃ
(przë pòslédnëch jegò słowach sã pòkôzało i bliskò niegò przësadło na drzewie)
Co ce tak môrtwi, co cë dolégò?
Prosãta w chléwie spòkójno leżą
Na mitczim mechù a jô do cebie
Na chwilã przësôdł, bë ce pòceszëc,
Bò jak jô widzã, ce smùtk òplôtô.
AGÙST
Të rzekł mie prôwdã, ten las mie zgùbi.
Mie lesny zdobéł i jô sã z nim zwadzył.
Òn pôdł na zemiã, tak jô mù ùszedł
A terô dokùczô mie głos sëmieniô.
KRÔSNIÃ
Jô dajã cë radã, ta mdze pòtrzébnô:
Wë gadôj słowa tak pòprzekrãtné,
Że nicht cë za złé jich wzyc ni móże,
Chòc chitrogłupie są ùłożoné,
A miec ce bądą za niedopôłka.
AGÙST
Niech je, jak mdze, to dobrô je rada.
KRÔSNIÃ
A terô bëwôj, do chòwë jô jidã,
A milszô redosc cã rozwieseli.
(òdchôdô)
WIŁA
(òstróżno na scenã sã wsuwô jak na pòczątkù i zaczinô tuńczëc. Słodczim głosã òna do sedząceégò Agùsta sã òdzéwô)
Czej słuńce zapôdô
Za krzeptã gór,
Òtmikô sã nocë
Czarowny dwór.
(chichòce i tuńczi)
Ju swiat sã całi
W pòmroce skrił,
Z zôgaju wëlôtô
Gromada wił.
(chichòce i tuńczi)
Mùleczkù kòchóny,
Të smãtny jes,
Wstani na nodżi
A w tun mie wez.
(chichòce i tuńczi)
MËMKA
(we fartuchù i z kórzkwią w rãce wëchôdô z jizbë i wòłô)
Pòj le no, Gùsce, wieczerza je.
AGÙST
Jô zarô przińdã. Gdze wiła òsta?
Dwigôj sã Szlôga, a biôj sã zmòcnic.
(Agùst òdchôdô do chëczi. Wtim na scenã przëbiégô krôsniã a trzë wiłë za nim. Te bierzą krôsniã we westrzódk i tuńczą w nôdzëkszëch skòkach. Krôsniã bezradnie sã wkół òbrôcô. Wnet spôdô przesłona)
DRËDŻI AKT
(Wieldżi plac w miesce. Tôrg. Lëdze zbiérają sã przed sądã. Wiele spòtikô sã znajomëch i żëwò rozprôwiô ò różnëch rzeczach. Smiéchi i żale)
PIERSZI
Ju je dzewiątô, a nicht sã nie zjôwiô.
DRËDŻI
Dalekô droga! Jô jem za swiôdka.
TRZECY
Wej, sãdza jidze, ùstãpùj z drodżi.
(Sãdza pòwôżnym chòdã jidze przez plac i znikô za dwiérzami sądu)
PIERSZI
Cëdowné żëcé ti panowie mają.
DRËDŻI
Wëleżą sã dobrze, a mało robią.
TRZECY
Mój syn mdze ùcził sã téż za pana.
(smiéchi i chichòtë)
(Dwaj przësãżny, żëwò gôdającë ze sobą, jidą przez scenã i wchòdzą przez główné dwiérze do domù sądowégò)
PIERSZI
Przësãżny przëszlë, ju wnet sã rozpòcznie.
DRËDŻI
Jô jem czekawi, jak mie sã ùdô.
TRZECY
Co to za człowiek, skąd ten przëbiwô?
(Wchôdô Agùst Szlôga i dzëkò sã wkół òbzérô. Ruchna mù nie leżą i òn wëzdrzi jakbe jaczi z rozëmù òbróny. Lëdze z niegò sã smieją)
AGÙST
Ha, jak ti lëdze sã wkół krzątają
I spiesznie nëkają, bë ni mielë czasu!
Jô jima ni mògã z drodżi wëminąc.
To tu ju mô bëc, ten dóm sądowi,
Do tegò jô dostôł, në, zaproszenié.
(lëdze sã smieją)
(Ze sądu jak z prôcë wëlôtô wòzny Sroka i wrzeszczi na całé gardło)
WÒZNY
Jes të Szlôga? Ju sãdza wòłô
Ce pò rôz trzecy. Pòj na rozprawã.
AGÙST
Zôbawã tu òni chcą ze mną zrobic!
Ùmëkôj, Szlôga, niech czôrt cã gòni.
WÒZNY
Holla, mój brace, kri, kri, mój ptôszkù,
Tak zarô nie ùdô sã tobie wëmknąc.
(Szlôga ùcékô, wòzny gò gòni, rôz z ti, tej z drëdżi stronë òkòło scenë)
WÒZNY
Chwatôjta Szlôgã, co nóm ùmikô.
AGÙST
Trzëmôjta srokã, co głosno krzikô.
WÒZNY
Chwatôjta Szlôgã, co lesnégò pòbił.
AGÙST
Trzëmôjta lapsa, co głëpstwò robi.
WÒZNY
Stani że, drëszkù, jô jem kùlawi.
AGÙST
Czej bëc ju mùszi, to dobrowólnie.
(Agùst wlôtô przez dwiérze do sądu, wòzny kùlawò za nim. Lud sã smieje. Albertina w chùsce stojącë na stronie z kòszikã w rãce głãbòk wzdichô. Przësłona spôdô i wnet sã pòdniese.
Sãdza sedzy przë stole i dwùch przësãżnëch. Wtim wchôdô Cëzy i pò cëchù szepce sãdzy cos do ùcha. Sãdza sã ùsmiéchô i rzecze)
SÃDZA
Dobrze, przëjacelu, doskònale!
(Cëzy sã òddôlô i do jizbë wlôtô Szlôga, za nim wòzny sądowi)
AGÙST
Retënkù, sãdza! Ten biés mie gòni.
WÒZNY
Ten diôcheł ùmikô, a nie dô sã chwacëc.
SÃDZA
Stanita przë stole, jô mdã sã pitôł.
(Szlôga ùstawi sã szërok przed stołã sãdzewim, sãdza òtmikô ksãgã)
SÃDZA
(pòlaszi)
A jaka wasza wisoka gòdnosc?
AGÙST
Tak głodny jô nie jem, wësoczi sądze!
Jô zabrôł so mëmczin pączk na drogã
I zjôdł calëchny, bò òn béł smaczny.
SÃDZA
Nazwiskò i jimiã?
AGÙST
Zarôzczi, zarô!
Jak doma i tu jô chcã zaczënac:
W jimã tatka, w jimiã matczi.
SÃDZA
Pitajce wi, jô nie dam radi.
PRZËSÃŻNY I
Pón sãdza sã pitô ò twòjé miono.
AGÙST
Nié, mieniô jô ni móm, prosãt le czwioro.
PRZËSÃŻNY II
A jakùszże mëmka do cebie gôdô?
AGÙST
Czej òna rozżartô, sekretnie rëczi:
A lelek a lola a leżôk a czapa;
A czej jô do lasu móm jic za mechã:
Gùsteczkù, mùleczkù, òtroczkù, synkù.
PRZËSÃŻNY I
A jak sã szôłtës do ce òdzéwô?
AGÙST
A lëwer a lorbas a lópa a lëbas.
PRZËSÃŻNY II
A czej të pòdatczi mù môsz zapłacëc?
AGÙST
Tej òn wëczëtô: pón Agùst Szlôga.
SÃDZA
Augustyn Szlaga, pitam sã znowù.
AGÙST
Tak nié, sądowi, dzys nie je szlaga,
Pëszinkò słuńce na niebie swiécy,
Przëgrzéwô cepło, a jô jem Szlôga.
SÃDZA
A pańsczi stan?
AGÙST
Kò na dwùch nogach.
SÃDZA
A zatrudnienié?
AGÙST
Nié, trëdu jô ni móm.
Bò mëmka chleba ju nijak nie piecze,
Le czasã na wãglach mie pączk ùskwarzi.
PRZËSÃŻNY I
Co të nóm gniecesz?
AGÙST
Wejta le, zdrzëta!
PRZËSÃŻNY II
A jaką të môsz tej hanteringã?
AGÙST
Jô chòdzã do lasu i klaftë robiã!
SÃDZA
Robòtnik?
PRZËSÃŻNY I
Tak je.
PRZËSÃŻNY II
Òn je klaftownik.
SÃDZA
A ùrodzony?
AGÙST
Jô mëszlã, że tak.
Nôlepi to jednak wóm mëmka rzecze!
To bëło, czej tak sã mòcno łiskało.
SÃDZA
A teraz w jakiej wsy zamieszkałi?
AGÙST
Nié, wszi jô ni móm, bò mëmka piérzã
Wëskwarzi dobrze w czëstëchny wòdze
A nigdë w kale, jak sãdza gôdô.
SÃDZA
A byli wy kiedy karany w sądze?
AGÙST
Karowóny do sądu jô dzysô nie jem.
Jô sóm tu przëszedł, le Sroka mie gònił.
PRZËSÃŻNY I
Të pleszczesz a gniecesz.
PRZËSÃŻNY II
Rozëmno gadôj!
AGÙST
Głupëch nie seją, sami sã rodzą.
SÃDZA
(niecerplëwi)
Nie chcece rozumnie zeznawac,
To każã was stąd òdprowadzyc.
AGÙST
Jem rôd, mój panie! Bądzece tak dobri,
Bò mëmka żdże, a swinie kwiczą!
Mie òdprowadzëc, to nie je trzeba,
(kłóniô sã)
Òddajã Bògù, jô sóm so pùdã.
(Szlôga chce òdéńc, ale wòzny w kark gò chwôtô. Szamòtanié wieldżé)
SÃDZA
Słuchajce, czy wy zwariowali?
AGÙST
Z Wejrowa jô nie jem, tam są ti głupi!
Jô jem le z pùstk, gdze biéda leżi.
SÃDZA
Złodzejstwò wasze je karigòdné.
AGÙST
Mój panie, pón wié co złégò sã stało?
Jô béł za mechã, w państwòwim lese,
A dzysô je prawie to miesąc temù,
Bò mëmka tak chca. Jô w miech gò le nabrôł,
Bò w chléwie mòkro, a prósce kwiczą.
Pòdatczi jô płacã, co w tim je złégò?
SÃDZA
Czi wiãc do winy sã prziznajece?
AGÙST
Do wina nié, to je za drodżé,
Jô dosc móm biédë ze zapłacenim,
Ale czej waszô ju takô wòla,
Do ladżi kòrnusu chcã jô sã przëznac.
PRZËSÃŻNY I
A móże të górz na lesnégò miôł.
PRZËSÃŻNY II
Bò të mù tak wgrzôł, że dzys òn jesz chlëchô.
AGÙST
A gdze tam górz. Mie mùszało mierzëc,
Że òn tak chitrze mie chcôł ùdëbac.
Òn szedł numrowac chòjewé klaftë,
A jô timczasã chcôł mechù halac.
Wtim òn zawrzeszczi, jaż jô sã ùrzas,
Ale jô gòrzu niżódnégò ni miôł
I letkò gò smùknął le chùstką òd nosa,
Letëchno côrnął, a òn sã copnął.
PRZËSÃŻNY I
To pòsmùknienié gò wëwrócëło.
PRZËSÃŻNY II
Pòkaże nóm ten grót do nosa,
Chtërnym të jemù dzél zãbów wëkid!
PRZËSÃŻNY I
Nie nużluj długò, pòkaże chùstkã.
(Szlôga wëcygô z czeszenie pisc i pòkazywô przelãkłémù sãdzy)
AGÙST
Tu òna je.
SĄD CAŁI
Gromistô chùstka.
SÃDZA
(do lesnégò)
Proszã pana, niech pan òdpòwie,
Jak sprawa z pòzwanym sã òdbiwała.
LESNY
(wstôwô)
Jô szedł do lasu i chcôł numrowac,
Wtim czuł jô głosë, że dwùch rozmôwiô.
Jô pòdszedł blëżi i dobrze widzôł,
Jak jeden òdszedł, a Szlôga zaczął
Wëdzerac mech. Tak jô sã pitôł,
Czë mô òn cedel? A òn mie głupò
Jął òdpòwiadac. Tak jô zrażony
Mù szmërgnął słowò: niedoczeniélcu!
Tej òn mie napôdł, a to je wszëtkò.
PRZËSÃŻNY I
Ùrzãdnik wërąpiô, to je òbraza.
PRZËSÃŻNY II
A czuł të sã, Szlôga, téż òbrażony?
AGÙST
A jak jesz, panie, za taczé słowò!
Czej jô gò widzã, mie w piscy swãdzy.
PRZËSÃŻNY I
To òkòlëcznosc, co rzecz łagòdzy.
PRZËSÃŻNY II
To sprawã jinaczi na twòjé dobro.
SÃDZA
Sprawa jest jasna. Narada sądu!
(Sąd wëchôdô do bòczny jizbë. Szlôga szamòce sã ze Sroką)
AGÙST
Co të mie trzimôsz, głëpiélo jaczi?
WÒZNY
Bò të bës zmiknął, të natrzasleńcu.
AGÙST
Przed tobą nigdë, przegrzechò przemądrô.
WÒZNY
Miéj bôcznosc, brace, ju sąd sã wali.
(Òbaji sã pùscą. Sąd z ùroczëstą miną zajimô miescé za stołã)
SÃDZA
Pò krótkiej naradze nasz sąd òswiadcza,
Że Szlaga Augùstin za kradzież lesną
I srogie pòbicé ùrzãdnika państwa
Pò złagòdzeniu surowégò prawa
Na sztëri niedzele mdze zasadzony
A kòszta rozprawy pòniese państwò.
(Szlôga rzucô swòją szadą głową i ni mòże tegò pòjic. Òn wrzeszczi)
AGÙST
Co wë gôdalë? Jesz rôz, mój panie!
Blëżi, mùleczkù, co ja ce sygnã
I dóm zôpłatã za òsądzenié.
Sądzëta, czej chceta! Robita tak dali,
To wnet wëzdëchną prosãta i chòwa.
Niedoczëniélce a aresztańce,
Czë tak wa znajeta prawò bòżé:
Co tobie niemiło, nikòmù nie cziń,
A to ju słowò mô bëc òstatné:
Mscëwi zawdë dwa razy tracy,
Chto dółczi kòpie, ten sóm w nie wpôdô.
Dożdżeta le, bracô, nadeńdze pòmsta!
A to mô bëc dlô mie pòcecha:
Chto kamieniã w ce, to të gò chlebã.
A të, kùkùrejkò, mdze pòzdrowionô,
Bò baro to znónô je twòja cnota,
Przed niczim nie zamknąc gòscënnégò wrota.
Do bùdë jô mùszã, to je psô jãka.
A terô, Sroka, mie wez pòd remiã,
Do ce na tóni jô ùrlop jidã.
(Przesłona zapôdô i wnet sã pòdnôszô. Dwaji przësãżny wëchòdzą ze sądu i żëwò ze sobą gôdają. Lud jich òbstąpi i sã wëpëtiwô)
JEDEN
A Szlôga òstôł?
DRËDŻI
Czë òn nie przińdze?
DZEWÙS
To wa gò nijak nie wëretała?
(płacze)
PRZËSÃŻNY I
Ma robiła, co ma mògła.
(Wëchôdô sãdza a z nim Cëzy. Ti wëwijają rãkùma i sã smieją)
RÓŻNÉ GŁOSË
Kùltëra górą, cerpi nôtëra…
Dożdżeta le dwaji, ju pòmsta jidze!
Zasadzac lëdzy za bële drobnosc…
Ta rzecz ò pòmstã do nieba wòłô,
I lëdzczi rozëm na drodze stanął.
(Wrzawa. Przesłona zapôdô. Słëchac dalszé krziczi za przesłoną. Czej na chwilã sã pòdniese widzec je rozbùdzonëch. Zapôdô)
TRZECY AKT
(Agùst Szlôga sedzy w jizbie przë ògniszczu głãbòk zamëszlony. Wchôdô wiła, òbzérô gò i zaczinô pò cëchù spiéwnym głosã gadac)
WIŁA
Wrócył gòspòdôrz
Z daleczi drodżi
I cëchò wstąpił
W òjczësté prodżi.
(òkrącô sã i tuńczi)
Ceszą sã dëchi
I redô wiła,
Co baro, mùleczkù,
Za tobą teskniła.
(òbrôcô sã i tuńczi)
Smãtny òn sedzy,
A cëż ce dolégò?
Jô pitajã cebie,
Bògatéra swégò.
(òbrôcô sã i tuńczi)
(Agùst pòdnôszô zdzëwiony głowã, a wiła chùtkò przed jegò zdrokã ùmikô)
AGÙST
Mie sã zdôwało, że głos mie dolôtô
Przëjaznëch dëchów, co chëczi strzegą.
Nikògò ni ma, òpùstoszałi
Są chléw i chëcze. Jô sóm so òdżin
Tu mùszã zniecëc, mie głód dokùczô.
Ha, jaczis głosë! To wiater jiczi,
Szamòce drzewa i dóm òblôtô.
Czë ni ma mëmczi? Gdze òna bawi?
(Wchôdô do jizbë mòcno sã trzãsącë stôrô baba i chrapolëwim głosã rzecze)
BABA
Mie zëmno, bù! Tak wichier wieje!
Czë jô sã mògã tu përznã ùgrzôc?
AGÙST
Tak, sadni, babò; tu dosc je ògnia.
(Agùst pòdskôcô òdżin, a baba grzeje skòstniałé swòje paje)
BABA
Jakże sã miéwôsz? Ce Smãtk ùtrôpiô.
AGÙST
Tak je. Jô miesąc béł na pòkùce,
A czej jô wrócył, są pùsté chëcze.
BABA
Pòwrócy mëmka, nadchôdô wieczór,
A las òd wiatru sã gnie i zybie!
Przecudnô dzéwka towarzi mëmce.
(wstôwô)
A cëż jô terô jem dłëżnô tobie?
AGÙST
Ach, babò, nic! Kò të nic ni môsz.
Cëż të, ùbògô, bë dac mie mògła?
BABA
Tu môsz piszczôłkã. Czej na ni zagrôsz,
To mùszi kòżdi, co złé mô mëslë,
Przed tobą wëwijac tanecznym krokã.
(Agùst bierze piszczôłkã, baba òdchòdzy, wichier strasznie gwiżdże. Deszcz ò rutë chlaszcze)
AGÙST
Chtos klepie! Proszã! Przëjacél? Wéńdzë!
(Wchòdzą lesny, sãdza i Cëzy. Wichier dwiérze zatrzas i kòmin rëczi)
LESNY
Mdze pòchwòlony.
AGÙST
Witôjtaż, drësze.
SÃDZA
Më zabłądzëlë w ti zawierësze.
A wichier szarpie, że sëszminie lecą.
CËZY
Plëzgawica strasznô!
AGÙST
Sadnita blëżi!
(Sôdają przë ògniu i wzérają na Szlôgã, co prawie òdżin pòdskôcô)
LESNY
(pò cëchù)
To Agùst Szlôga.
SÃDZA
Ò retuj, panie!
CËZY
Tak je, ten sóm. To jegò chëcze.
SÃDZA
Że téż nieszczescé nas tu zagnało.
LESNY
Pòbawimë chwilkã.
CËZY
(wëchòdzy)
Jô zarô wrócã.
(Szlôga przëmrużonym òkã jich sledzy i w se sã ùsmiéchô)
ÒBAJI
Gdze je ten trzecy?
AGÙST
To béł mądrala.
Òn szedł i zdżinął we wietrznym mrokù.
SÃDZA
to bëc ni móże!
AGÙST
Tak je, mój drëchù.
LESNY
Co to mô znaczec?
AGÙST
Jô zarô pòwiém.
Tak! Zło sã mscy ju tu na zemi.
(Sãdza i lesny pòzérają pò sobie i przëcziwają sã do òdéńdzeniô)
AGÙST
Ju wa so dobrze tu òdpòczãła
A terô mie słëchôjta, biédnégò Szlôgã.
Jô naùczã waji kùltërë swòjsczi
I wa mie bądzeta za niã wdzãczny
Jak jô pamiãtajã prizã miejską!
Wëcëgôjta snôżé pieszczoné nóżczi!
(Agùst wëjimô piszczôłkã i wëgriwô na ni czile skòcznëch tonów. Przerażonym głoscom lôtają nodżi, rãce i głowë. Agùst sã smieje)
AGÙST
Pòczątk sã ùdôł, a terô mdze „òwczôrz”.
(Agùst graje, a òni dwaji wëwijają skòcznégò „òwczôrza” i przëspiéwającë sobie. Rëchi jich są baro smiészné. Agùst chòdzy i gwiżdże)
LESNY
Wichier szamòce, rëczi jak mòrze,
Lesny ùdibô biédnégò w bòrze.
(tuńczą)
SÃDZA
Sãdza zasôdô, wpichô za rutë,
Przëstani gwizdac, dosc ju pòkùtë.
(tuńczą)
RAZÃ
Zawdë na swiece miłosc pòpiérôj,
Nigdë ze Smãtkã drëstwa nie zwiérôj.
(tuńczą)
(Szlôga przestôł grac i tuńcarze so chwilkã òdpòcziwają)
AGÙST
Nôùka kùltërë jesz dali jidze.
„Òwczôrz” sã ùdôł, a terô w „szewca”.
(Agùst graje, a ny dwaji tuńczącë „szewca” przëspiewiwają)
LESNY
Lesny strzélô pù, pù, pù,
Zajic chëjô ru, tu, tu!
Lesny na psa głosno krzikô:
Hejdeliszkùm, hejdeli,
Hejdeliszkùm, hejdala!
(tuńczą)
SÃDZA
Sãdza wrzeszczi hej, rum, rum,
Wòzny biegô, wi, di, bùm!
Sãdza gôdô, wòzny pisze,
Czej pòmili, to wëliże:
Hejdeliszkùm, hejdeli,
Hejdeliszkùm, hejdala!
(tuńczą)
RAZÃ
(cëzy òknã wzérô)
Trzecy ùcek, jakùż to,
Òknã wzérô ha, ha, hò!
Pòjle, brace, a pòteńcuj,
Razã z nama firlefańcuj:
Hejdeliszkùm, hejdeli,
Hejdeliszkùm, hejdala!
(tuńczą)
(Szlôga ùriwô grã a tuńcarze so òdpòcziwają i proszą ò zakòńczenié)
LESNY
Ju dosc, panëszkù, ma tuńcowała.
SÃDZA
I dosc za grzechi pòkùtowała.
AGÙST
Nôùka sã kùńczi, jesz w jednym le trzeba
Pòkôzac sã tuńcu, tej biôjta z Bògã.
Na terô „gòłąbk” je przeznaczony.
(Agùst zagriwô jegò melodiã, ju òni gò jidą, dwa razë wkół, co trzecy rôz jeden z nich zaspiéwô)
LESNY
Nowô nôùka baro sã przëdô,
Lesnémù cudny òwòce wëdô,
Juchaj, didlum, tralala,
Tuli, tuli, hahaha;
(tuńczą)
SÃDZA
Noga wëwijô, rãka pòdlôtô,
Chòdzëc le strzébro, skakac jak złoto.
Juchaj, didlum, tralala,
Tuli, tuli, hahaha;
(tuńczą)
RAZÃ
Wichier zadudni, bór sã kòlébie,
Tuńcôrz na pôlcach letkò sã zybie,
Juchaj, didlum, tralala,
Tuli, tuli, hahaha;
(tuńczą)
(Szlôga przestôł. Tuńcarze niskò sã kłóniają i chùtkò wëchòdzą)
AGÙST
Terô mie dobrze, ùrok je zjãti,
Wiesołosc bije z redosnégò serca.
Gdzeżes të, mëmkò, pòwracôj chùtkò
A të piszczôłkò, przecudno gwizdawkò,
Biôj so òdpòczic do naszi skrzënie.
(wëzérô)
Ha, pruszczi biegają, ju mëmka jidze.
(Mëmka pòwrôcô z pòla, Agùst wëchòdzy na próg i rãce rozjimô)
AGÙST
Witôjceż, mëmkò!
MËMKA
Jak të sã miéwôsz?
AGÙST
Jô nazôd wrócył.
MËMKA
Jô bùszczi pasła.
AGÙST
Pòjce do jizbë wieczerzã zrobic.
MËMKA
(wchôdô)
Jak jô sã ceszã, że të jes doma!
(Mëmka krzątô sã przë ògniszczu, wtim do jizbë zazérô snôżi dzewùs)
MËMKA
(wiesoło)
To je pòkùsa.
AGÙST
Ta sama, co jô rôz z tatkã widzôł
W Kartuzach na tôrgù? Jô béł jesz môłi!
MËMKA
Ta jistnô, synkù. Wéńdzë le, Tino!
(Piãknô Albertina niesmiało sã zbliżô. Mëmka jã przërôczô)
AGÙST
Ala, jakô pësznô të jes ùrosłô!
MËMKA
A òna, jaczé jesz mô serduszkò!
Płakała nad tobą, czej jic të mùszôł,
Biwała co wieczór ù twòji mëmczi,
Kôrmiła prosãta, jakbë ju włôsné,
A terô przëszła, bë mie pòceszëc.
TINA
Nie gadôjce, mëmkò, bò mie je jakòs.
MËMKA
To ta bë dlô ce jedinô bëła.
AGÙST
Co na to mie rzecze téż Albertina?
TINA
To samo, co mëmka ju wëgôdała.
AGÙST
(ùredóny)
Dôj pótã! przeproszajã, pòdôj mie rãkã!
(Pòdôwają so rãce i sã ceszą. Wtim zjôwiô sã chùr krôsniãt, òbstąpią jich wkòło i zaczinają spiewac. Wiła przez òkno wzérô i kòskô w rãce)
KRÔSNIÃTA
Krôsniãta më môłi
Pò chëczach i chléwach
So nócymë spiewë
I jesmë wiesołé.
Krôsniãta më skrzãtné
W stodole i sklepie
Gòspòdôrza swégò
Më witómë chãtné.
Krôsniãta më rójné
W ògródkù, pòdwórkù
Dozérómë chòwã
I krowiska dójné.
(Krôsniãta sã òbrôcają, kłóniają sã i òdchòdzą. Mëmka stôwiô wieczerzã. Wszëtcë zasôdają do stołu i Agùst rzecze)
AGÙST
Jak jô so marził, tak mie sã dzeje.
Czë nie jem jô mòżny, jak król na tronie!
A mòja królewô przesnôżi krasë
Cudniészô mie je nad wszëtkò w swiece!
(Albertina spòzérô w dół, Agùst ùceszony na niã wzérô)
MËMKA
(miło)
Terô le pòjta do stołu sadac,
Wiesoło sobie ò szczescu gadac,
Ju Smãtk ni móże przeszkòdë zmadac!
(Wiesołosc w jizbie, chòc wichier rëczi. Przesłona zapôdô)
W żywej kaszubszczyźnie słowa szałabôjka, szałabùjka oznaczają bajkę, opowieść lub piosenkę. Poeta i pisarz kaszubski ks. Leon Heyke (1885-1939) szôłôbùłkami nazwał swoje krotochwile, humorystyczne utwory sceniczne „Agùst Szlôga” i „Katilina”.
Sztuka „Agùst Szlôga” ukazała się po raz pierwszy na łamach październikowo-grudniowego „Gryfa” (nr 1) w 1932 roku; trzy lata później wyszła jako osobna publikacja „Gazety Kartuskiej”, wydawanej przez Stanisława Bielińskiego. Przedstawienie premierowe szôłôbùłczi odbyło się w październiku 1932 roku w auli Seminarium Nauczycielskiego w Kościerzynie, gdzie autor pracował jako katecheta. W obecności ks. L. Heykego, nauczycieli szkoły, komedię wystawili uczniowie seminarium. Sztukę grały również amatorskie zespoły tetralne w Chmielnie, Kielnie, Sierakowicach, Sulęcznie.
Jan Balecki, były uczeń ks. Leona Heykego, wspominał po latach w „Pomeranii” (nr 6, 1980), że każde przedstawienie szôłôbùłczi było niezwykłym wydarzeniem. „Przez dłuższy czas pozostały wrażenia – dzieci przy zabawie w domu i w szkole powtarzały sobie zwroty i fragmenty zasłyszane na scenie, a starsi doznawali statysfakcji, że ich gwara codzienna może mieć tak piękne zastosowanie”.
Szôłôbùłka powstała, co autor zanaczył w podtytule, na kanwie powiastki Alojzego Budzisza „Żelôzk przed sądã”. Budzisz natomiast tę humoreskę stworzył na podstawie popularnych na Kaszubach gadek i facecji ośmieszających wrodzoną głupotę i naiwność mieszkaców wsi Żelazna, leżącej dawniej w powiatach lęborskim i puckim, a obecnie wejherowskim.
Występujący zarówno w powiastce Budzisza, jak i sztuce Heykego Agùst Szlôga pod zasłoną naiwności skrywa przebiegłość i spryt. Te cechy w chłopskim społeczeństwie na Kaszubach traktowano jako skuteczną broń przeciw uciskowi państwa i arogancji urzędników. Leon Heyke wzbogacił zabawną gadkę Budzisza o liczne elementy groteski i karykatury oraz wątki z mitologii kaszubskiej, wprowadzając postaci krôsniãt (skrzatów), wił (nimf), demona Smãtka (Cëzégò) oraz obdarzonej magiczną mocą Baby.
Premiera drugiej szôłôbùłczi, „Katiliny”, odbyła się 26 kwietnia 1936 roku w sali „Bazaru” w Kościerzynie. Wykonawcami ról scenicznych byli uczniowie miejscowego Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. Józefa Wybickiego pod kierunkiem nauczyciela Dawida Bruskiego. Spektakl przyciągnął wielu mieszkańców miasta i okolicznych miejscowości. „Utwór ten – pisał Jan Balecki – publiczność przyjęła z entuzjazmem, a krytyka pozytywnie. Autorowi zaś owa premiera przyniosła dużo zadowolenia i satysfakcji, a aktorom pozostały miłe wspomnienia”.
„Katilina”, wydana drukiem w 1937 roku w Katuzach, rzadko była grywana przez teatry amatorskie. Trwające ponad dwie godziny trzyaktowe przedstawienie, z prologiem i epilogiem, wymaga dużej obsady aktorskiej i poważnych umiejętności scenicznych. Leon Roppel na łamach „Rejsów. Dodatku do »Dziennika Bałtyckiego«” (nr 3, 1947) w szkicu „Karnowski, Heyke, Majkowski jako przedstawiciele regionalnego teatru kaszubskiego” pisząc o „Katilinie” zauważył, że „przy zbyt powierzchownym traktowaniu sztuki, zatraca się całą romantyczność Heykego i wtedy wypadają niektóre rzeczy karykaturalnie”.
Autor nie ułatwił zadania wykonawcom utworu. Chociaż z założenia „Katilina” jest komedią, opartą na motywach opublikowanej w 1912 roku w „Gryfie” anonimowej bajki „Gbùr i sztudeńcë”, są w niej elementy teatru antycznego („Głosë” „Chùr”), stylizowanych rycerskich dialogów i ponury klimat doświadczeń twórcy z czasów I wojny światowej. Swoistą prowokacją artystyczną są główni bohaterowie sztuki, studenci Cicero i Katilina. Nieprzejednanych wrogów z czasów rzymskiej starożytości, wybitnego mówcę i męża stanu Cycerona oraz awanturnika i utracjusza Katylinę, dramaturg kaszubski zamienił w wesołych przyjaciół.
Studenci co prawda okrutnie zakpili z gospodarza Mrocha, ale ostatecznie to on okazał się lepszy w blagierskich sztuczkach. Cicero i Katilina mają świadomość wartości wypływających ze swojszczyzny i rodzimej kultury, ale dopiero bliski kontakt z Mrochami, pozwala im w pełni odczuć uroki wsi, zbawienny chłopski autentyzm i siłę kaszubskiego trwania. Autor wierzy, że zbliżająca się katastrofa, wojna, która pochłonie wiele ludzkich istnień, nie zniszczy ani miłości rodzącej się między młodymi (Cicero – Wera, Katilina – Frana), ani duchowych dóbr, które przez wieku nagromadziły się na Kaszubach i Pomorzu.
Tuż przed wybuchem II wojny światowej autor, sygnujący swoje utwory pseudonimami Stanisław Czernicki lub Leon Hajka, napisał trzecią szôłôbùkã „Mądri Dëga”. Sztuka nie ukazała się drukiem ani w całości ani we fragmentach. Nieznana jest treść tej farsy. Wiadomo jedynie, że twórca czytał jej fragmenty podczas spotkań u zaprzyjaźnionej z nim rodziny Jastaków w Kościerzynie.
Ks. Leon Heyke, należący wraz z Janem Karnowskim i Aleksandrem Majkowskim do trójcy młodokaszubskiej, czołowej grupy twórców literatury kaszubskiej, znalazł się wśród kilkunastu tysięcy Kaszubów i Pomorzan zamordowanych przez hitlerowców na początku II wojny światowej. Zginął rozstrzelany 16 października 1939 roku w Lesie Szpęgawskim koło Starogardu Gdańskiego. Jego artystyczny i ideowy dorobek jest wciąż żywo obecny w kulturze kaszubskiej.
W 1999 roku Oficyna Czëc opublikowała dwa znaczące dzieła Leona Heykego: pierwsze, pełne wydanie monumentalnego poematu rycerskiego „Dobrogòst i Miłosława” i wznowienie zbioru wierszy z 1927 roku „Kaszëbsczé spiewë”. Teraz, dzięki inicjatywie i wsparciu gminy Szemud, z okazji 10-lecia nadania miejscowej bibliotece imienia ks. dr. Leona Heykego, ukazują się mało znane współczesnemu czytelnikowi sztuki sceniczne pisarza z kręgu młodokaszubów. Jest to kolejny wyraz hołdu i pamięci, złożony wielkiemu twórcy kaszubskiemu przez społeczność gminy Szemud, w tym parafii Kielno, gdzie został ochrzcony i znajduje się jego symboliczny grób na przykościelnym cmentarzu.
Stanisław Janke