Jerzy Treder
Ò kaszëbiznie tôłmaczeniô Triptikù rzimsczégò
Jankòwsczi przë tołmaczenim Triptikù mùszôł sã baro zmagac z nëma jãzëkama, żebë prawie w kaszëbsczim pòwiedzec to samò, co w pòlsczim, i żebë w jednym i w drëdżim bëło to samò: pòchwôtno (jasno) i snôżô (piãkno). Przë dzysdniowim stãpniu rozwiju lëteracczi kaszëbiznë nie bëło to prosté. Nôleżało tej miec wiele òdwôdżi, cobë sã brac za tołmaczenié tegò dokôzu, chòcô pò trzech ju próbach tołmaczeniô na kaszëbsczi Swiãtëch Pismionów, tj. Biblii, nie wëdôwô sã to jaż tak dzywné.
Wëmòwa (fònetika) przełożënkù je – wedle pisënkù – òglowô, standarizowónô, ale w czëtanim – tuwò czë dzejindze – gwësno nôwicy wińdze niestandarizowónô, tj. zanôlégającô od domôcy kaszëbiznë czëtającégò: jinaczi bãdze czëtôł Jankòwsczi, jinaczi np. jô. Nadczidnąc móże, że tołmacz, jidącë za słowarzã Trepczika, ùżiwô m.jin. wëmòwë tërwac ‘dérowac’, jak téż përznã archajiznë ôrtu môłczec czë darga.
Fleksjô wërazów téż je dosc tëlé standarizowónô, co widzec np. pò lëteracczim ôrce mion meditacëjô, wizëjô czë deklinacji mion ôrtu widzenim, żdanim, ale równak widzeniô, nié: widzeniégò. Ùżiwô téż dłëższé zamiona ôrtu swòjégò, twòjégò, czej w pòl. są swego, twego, ale są téż strzédnokaszëbsczé skróconé ôrtu dlôcze, dlôte w môl pòl. dlaczego, dlatego. Mô rozkôzowny ôrt z kùnôszkã -ë, np. zezwòlë, ale i rób; czas ùszłi ôrtu czëtôł jem, zatacëła jes, a w wielny lëczbie òrt ùsôdzalë òkrom òprzestôwelë.
Szerok òtemkłô przed tółmaczã stojała syntaksa, tj. bùdacjô zdaniów, ale w ni je òn baro zgódny z pòlsczim tekstã, chòc czasã wstôwiô jiné wiãzniczi, np. co procëm pòl. który; czej za pòl. gdy. M.jin. dobiérô mionoczasniczi na -ącë, np. „Dzëwùjącë sã, wcyg sã ùkôzywôł/ z ny dënëdżi, chtërna gò niosła,/ jakbë gôdającë wszëtczémù wkół:/ zascygnij sã! – môsz we mie stanié.”
Nôwicy wòlnotë tołmacz miôł w słowiznie, ale ji tołmaczenié bëło nôbarżi drãgą robòtą, m.jin. z leżnotë wielenë w Triptikù abstrakcyjnëch słów. Ògrańczenié sã do słowiznë znóny le kaszëbsczim dialektóm mògłobë nie sygnąc dlô òpòwiedzeniô òbserwacji, òbrôzów, a òsoblëwò biblijnëch mësli abò tołmaczenié ni miałobë ny malënkòwi i dotëkòwi przirodë, jaką mô dokôz Michała Janioła.
W przërównanim z pòlską edicją Triptikù…, a gwësno tak biwô w jinojãzëcznëch, rôz pòtrzébòwóné w jaczims môlu słowò pòwtôrzô sã w jinëch môlach i jistnëch sparłãczeniach, np. wcyg ùżiwô Wiednowé Słowò za pòl. Przedwieczne/ Odwieczne Słowo – czë pòwtôrzô (na zôczątkù dzélu 1. i 2.) cytat: „Roztoka lasu schôdô/ w chiżë górsczich strëgów…” Taczé pòstãpòwanié je wôżné dlô jednaczégò rozmieniô szëkù nëch môlów i wikszi całoscë dokôzu. Jinaczi biwô le wëjimkã, np. za bliskòznaczącé słowa pòl. potok, strumień – je kasz. strëga; za pòl. różny i inny – je kasz. jinszi; za pòl. razem, wraz – kasz. wespół. Móże tu nadczidnąc ò dobiéranim na zmianã kasz. gadac i mówic za pòl. mówić czë kasz. wãdrowac i wanożëc za pòl. wędrować.
Jankòwsczi dëcht niepòtrzébno zarzékô sã, czej gò pitają ò jãzëk tołmaczeniô, że nie je ùczałim i lingwistą, żebë ò tim rozprawiac czë téż decydowac. To doch wiedno prawie ny piszący, a wic pisarze, gazétnicë, tołmacze itp. i tak nôwicy mają w tim czerënkù do zrobieniô, chòcô mało czej są doch pòspòłu ùczałima lingwistama. Sygnie tuwò przëbôczëc le nôzwëska Derdowsczégò, Majkòwsczégò, Gòłąbka czë Walkùsza. Normalno to doch rzecz, że piszący mają nôwikszi cësk na sztôłt lëteracczégò jãzëka.
W tołmaczenim swòjim czerëje sã, jak przënôlégô, wskôzama słowarzów, przédno Trepczika. Wiele mómë tegò przëmiarów: celt za pòl. namiot; kôrba za pòl. rozmowa (przër. kôrba ‘gawędziarz’ (Kępa Żarnowiecka) i ale kôrbac ‘bajać’ Sy); mamczëzna za pòl. macierzyństwo (przër. mëmczëzna Trep, a ‘spadek po matce’ Sy); pòwid za pòl. odblask; roztoka (lasu) za pòl. zatoka; starowno za pòl. starannie; szlachòwnota za podobieństwo (òd szlachòwac ‘być podobnym’). Niejedno słowò zapisôł téż Sëchta, np. przéką za pòl. wbrew; przékòwac za przeczyć; sómny za samotny (arch. nord. Sy).
Nierôzka równak Jankòwsczi jidze, bò tak mùszôł, barżi gwôsnym szlachã, np. mô czëniącé (Słowò) za pòl. stwórcze; fùlnota za pòl. pełnia (przër. fùlnosc Trep, òd fùl); òsék za pòl. ostęp; chiżô za pòl. rytm, jak téż chiżno za rytmicznie; stanié za przystań (przër. stana Trep); spôdanié – nié: kaskada, spôdowina wòdë jak ù Trepczika – za pòl. kaskada, a żlë to ju rozwiązôł tak, tej zarô niżi za pòl. spada (potok) dôwô kasz. nëkô (strëga). Mô téż swójsczé idiomë, jak miec szëk za pòl. mieć sens – czë òbzerac sã do tëłu ‘wspominac, żałowac dôwnotã’.
Swòji neòlogiznë Jankòwsczi prawie ni mô, ale bierze taką ze słowarzów, co je normalné i miałobë bëc prosté. Tak równak nie je, bò te słowa ze słowarzów nie są szerzi lëdzóm znóné, bò nie są jesz wëùczoné, np. w szkòle. Nôwicy taczich nowëch słów wzął òn ze słowarza Trepczika, np. bëtnik za pòl. uczestnik, jistnota za pòl. istota (ludzka), òbroda za pòl. urodzaj, òtroctwò za pòl. potomstwo, przińdnota za pòl. przyszłość, smãtwa za pòl. smutek; swiądã – za pòl. świadomość, szuńc (òfiarny) – za pòl. stos (ofiarny); wdarzac so – za pòl. pamiętać. Aùtorã przëdôwnika wiednowé (le razã z wërazã Słowò) za pòl. Przedwieczne (Słowo) – je prof. Walkùsz; pòchôdô òno òd wiedno ‘stale, wcyg’ wedle mòdła np. bùtnowi òd bùtno.
Nierôzka niejeden Kaszëba za kùńsztowné słowa wëznie stôré kaszëbsczé wërazë, ale znóné w miészim òkòlim, jak np. żoch, ryb. ‘prąd, nurt wody, spowodowany przez odbijające się od brzegu fale’ (Przymorze) Sy; procëm pòl. prąd (wody) mô òn përznã wãższé i specjalné (rëbacczé) znaczenié. Jistno mógłbë rzec ò kasz. zôtor ‘głãbòczi môl w wòdze’, w Triptikù: lëdzczi zôtor za pôl. ludzka głębia.
Pòlsczé słowò niewysłowiona (przestrzeń) Kaszëbi łôtwie przełożą na niewëpòwiedzònô, ale czej ùczëją czë przeczëtają pòl. przestrzeń, tej jak na to rzeką pò swòjémù? Czë np. dôlô ‘dal, odległość’, czë móże dobri béłbë: „neologizm, jeszcze rzadki” dalecznosc (Sy) – z tim samim znaczenim? W słowarzu Trepczika są: rum, rëmiô, rëmnota, dôlëzna i òbmiescé; tołmacz wzął słowò dôlëzna; òno móże sã przë słëchanim milëc z dolëna…
W ny neòlogiznie nôwicy je kaszëbsczich wërazów w nowim znaczenim. Pòlskô wiérzta „W Nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy” pò kaszëbskù brzëmi: „W nim żëjemë, chwiądómë sã i jesmë”. Wszëtkò gwësno bëlno rozmiejemë, ale móżemë zapëtac, czë je dobrze za pòl. poruszać się rzec pò kasz. chwiądac sã, co tim barżi czekawi, czej wiémë i w słowarzach to przëczëtómë, że chwiądac sã znaczi: ‘drapac sã, wiercëc sã’ (Lor, Sy); w szerszim znaczenim tegò słowa ùżił ju Trepczik. No samò rzec bë mógł ò słowie nikwa – pò pòl. ‘nicość’ (ù Trepczika), czej w dialektach nikwa ‘nen, co sã kùstrzi’, ‘niedbałi gbùr’ (Przyjez. Raduńskie) Sy. Czasã chòdzëc le w tim móże ò „oderwanié” jaczégòs zdatnégò słowa òd jegò lëdowégò grëńtu, jak ùżëté tu w môl pòl. zdumienie kasz. zadzëwòwanié, chtërno parłãczëło sã z czarzenim, z ùrzekã.
Do grãdëch môlów tołmaczeniô Triptikù słëchało pòl. Księga Rodzaju: Czë np. jak je „Knéga Rodzaju”, chòcô ni ma w kaszëbiznie słowa rodzôj, a wic móże lepi bëłobë „Knéga Ôrtu” (przër. kasz. ôrt ‘gatunek, odmiana’) czë téż – co bë gwësno nôbarżi pasowało – „Knéga Lëdztwa”, a przër. łac. Genesis ‘stworzenié, pòchòdzënk’? Czile razy béł mùsz tołmaczëc pòl. niewidzialny na kasz. nie (je) do widzeniô (próg, spòsób, zôczątk), a jegò antonim pòl. widzialny (np. bycie) na kasz. je do widzeniô. Nie je tu mòżno ùżëc kasz. widzałi, bò jemù òdpòwiôdô pòl. okazały, np. widzałi dokôz.
W niejednym môlu tołmaczeniô Jankòwsczi òstawił pòżëczné pòlsczé słowò, np. Stwórca, znóné Kaszëbóm z kòscoła; jakòs nie pasowôł tu kasz. dokôzca, ùsôdzca. Przejął téż tołmacz np. pòl. słowò żertwa ‘żëwô jistnota abò rzecz skłôdónô jakno darënk na tczã bògów (co le mało pôlony)’, a wic nie jidze tu prosto ò dôr, òfiarã, òfiarënk, skackã itp., co wszëtkò pòdôwô w swòjim słowarzu Trepczik.
Całé kaszëbsczé tołmaczenié Triptikù rzimsczégò scygô na se bôczënk – jak i pòlsczi tekst – pòczestnym ùsôdzënkã (stilã), co nade wszëtkò zanôlégô òd dobiéróny słowiznë czë chòc le òd sztôłtu wërazów, téż letkò archajicznëch, np. wiedno zamiona naji, naju, nen (nié: nasz, nas, ten) i np. sómny, jak i miona, np. chiżô, òsék, roztoka…
Móm jakąs nôdzejã, że dało mie sã chòcô le përznã pòkazac drãgòtã robòtë tołmacza Triptikù, chtëren w swòji ùdbie jegò tołmaczeniô szukôł jak nôlepszi drodżi i spòsobów, zwëskùjącë m.jin. ùróbk przédników, nôwicy J. Trepczika. Przëniosło to w całoscë ùdałi dokôz, chtëren łôtwie rozmiejemë i gò téż głãbòk przeżiwómë, a przë tim wëdôwô sã òn nama w kaszëbsczim sztôłce téż snôżi i widzałi. Przë leżnoce rozkłôdaniô tuwò negò przełożënkù pòznôwómë spòsobë rozwiju lëteracczi kaszëbiznë, w czim tołmaczeniô z jinëch jãzëków, téż z pòlsczégò mógą baro wiele pòmòc. M.jin. dlô pòznôwaniô kaszëbiznë, ale téż dlô pòznaniô Biblii, malënkù Michała Janioła, Watikanu, pòntëfikatu Jana Pawła II itd. – szkòłowô młodzëzna bãdze czëtała i rozkłôdała kaszëbsczi tołmaczënk Triptikù rzimsczégò.
Tołmaczeniów z jinëch jãzëków na kaszëbsczi mómë baro mało. Nadczidnã tej na kùńcu, że Z. Jankòwsczi przełożił w tim rokù z anielsczégò dialodżi filmù Jezës (2004), chtëren ju za pôrã tidzeni bãdzemë mòglë òbezdrzec. Wczasni tołmacził na kaszëbsczi bajczi dlô dzôtków, napisóné pò pòlsku przez ks. prałata S. Bogdanowicza. Znajã téż jegò tołmaczenié Òdë do redotë, himnu Ùnii Eùropejsczi. Mie sã wëdôwô, że są to téż bëlné tołmaczeniowé dokôzë. Żëczmë tej Wasce Z. Jankòwsczémù wicy tak brzadny robòtë na ny niwie.