Hieronim Derdowsczi

[Hieronim Derdowski]

(1852-1902)

Pò prôwdze Jan Hieronim Derdowsczi. Ùrodzył sã 9 strëmiannika 1852 r. we Wielu na pôłniu Kaszub. Elementarną szkòłã skùńcził w swòji wsë, a progimnazjum w Kùrzãtnikù kòl Lubawë. Béł ùczniã szterech gimnazjów. Z trzech pierszich: w Chòjnicach, Braniewie ë Chełmnie, mùszôł, bez swòjé lëché zachòwiwanié sã, jic précz. Edukacją skùńcził w 1870 r. w Òlsztënkù, dze wierã téż miôł zdac maturã (ni ma dejade jegò swiôdectwa).

Pò skùńczenim szkòłë D. nôpierw robił w ksãgarni w Pòznanim (1870-1872), pózni jakno priwatny szkólny (m.jin w Kòbùsewie w latach 1875-77). Tej zaczął téż pisac do cządników.

W 1877 r. D. jachôł do Pariża, bë – jak gôdôł – chòdzëc do Collège de France na wëkładë znónégò slawistë prof. Aleksa Chòdzczi. Równak prôwdzëwą przëczëną wanodżi bëła wierã chãc òbezdrzeniô wiôldżégò parisczégò wëstôwkù (1877-1878). W Pariżu, z biédë, najmòwôł sã do rozmajitëch robòtów. Zarôbiôł m.jin. jakno dolmacz, priwatny szkólny niemiecczégò, a nawetka jakno kùczer w kóńsczich czë mechanik w pneumaticznëch tramwajach.

Czej wrócył z Pariża, z jaczégò w wikszim dzélu szedł piechti, D. òstôł w 1879 r. najãti jakno redaktor Gazety Toruńskiej, dze, z przerwą (1882-1883) òb jaką szukôł robòtë w cządnikach w jinszich gardach, m.jin. Warszawie, Ceszënie, Krakòwie czë nawetka Lwòwie, robił do 1885 r. W tim czasu zaczãłë ùkôzëwac sã jegò ksążkòwé lëteracczé dokôzë.

W 1885 r. krótkò robił w drëkarni Ernesta Lambecka. Tegò jesz rokù Derdowsczi, rozgòrzony niesprawiedlëwim pòdzelenim òjcowiznë, bez nôdzeji na sztabilné dëtkòwò żëcé, wëjachôł do Americzi.

Na zaczątkù gromicznika 1886 r. dojachôł do Winonë. Tam zeszedł sã z òjcã Romùaldã Janã Bizewsczim, czegò brzadã bëło założenié tigòdnika Wiarus. D. òstôł redaktorã negò pismiona. Wnet włącził sã téż w kùlturowé ë pòliticzné żëcé môłégò wnenczas gardu (Winona mia tedë kòl 9 tës. lëdzy, z czegò kòl 3 tës. to bëlë Kaszëbi) – wespółzałożił Spiéwaczé Kółkò Arion (krótkò mù téż przédnikòwôł), béł direktorã téatrowi binë Polskiego Kółka Dramatycznego; a téż jednym z jinicjatorów pòwstaniô Polskiego Klubu Republikańskiego w Winonie.

21 smùtana 1887 r. w La Crosse w stónie Wisconsin D. sã òżenił z Joanną Lubòwiecką – dôwną ùkòchóną, chtërna pò smiercë òjca (béł procem ti żeńbë), na rôczbã D. przëjacha do Americzi (19 smùtana 1887 r.). Z tegò małżeństwa ùrodzëlë sã: Tadeusz Hieronim (ùr. 1889 r.), Felicja Halka (ùr. 1891 r.), Helena (ùr. 1892 r.) ë Maria Hieronima (ùr. 1895 r.). Dwòje pierszich ùmarło jesz w dzibùlczënëch latach, Maria Hieronima ùmarła w 1928 r.

W 1888 r. D. kùpił Wiarusa ë drëkarniã. Òd 1889 r. zaczął téż wëdawac kalãdôrze, ksążeczczi do nôbòżéństwa, lëteraturã „jôrmarkòwą”. Òtemkł téż ksãgarniã.

W 1897 r. D. dostôł ùdaru mùskù. Òd tegò czasu corôz barżi psëło sã jegò zdrowié. ùmarł 13 zélnika 1902 r. w Winonie.

Ksążkòwim debiutã D. bëła òbszernô pòema pò kaszëbskù O Panu Czorlińscim co do Pucka po sece jachoł, wëdónô w 1880 r. [1] (1. ksãga dokôzu ùkôza sã w toruńsczim pismionie Przyjaciel w cządze òd gòdnika 1879 do strëmiannika 1880; do dzysô bëło szesc wëdaniów O Panu Czorlińscim…, z czegò òstatné je reprintã 1. wëd.). Pózni ùkôzałë sã: Walek na jarmarku (1883; pò pòlskù), Kaszuba pod Widnem (1883; pò kaszëbskù; titel zmieniony òd 3. wëd. z 1890 na Kaszebe pod Widnem), zwielonô w pôrãnôsce egzemplarzach Oracyjo pożegnalno dlo Pana Feliksa Czorlińściego na banciecie wieczornym u Mazura w Toruniu w wiliją Zwodzyjosza, w roku Pańścim 1884 (1884; pò kaszëbskù), hùmòreska Wracanie żydów do Palestyny i wejście do obiecanej ziemi (1884; pò pòlskù z elemeńtama żëdowsczi gôdczi), Jasiek z knieji (całosc 1885; pò pòlskù), a téż zbiér kaszëbsczich przësłowiów Nórcyk kaszubści abo koruszk i jedna maca jędrnyj prowde<> (1897).

D. je téż autorã wiele cządnikòwëch dokôzów, m.jin. repòrtażu z rézë balónã we Francji W powietrzu. Z opowiadań starego wojażera (Gazeta Toruńska, 1880 r., nr 59), czë napisónëch òb pôrãniedzelową rézã pò Americe w 1890 r. Listów z podróży (Wiarus, 1890 r., nr 27, 28, 29, 30).

Jegò dokôzë (przede wszëtczim wëjimczi z O Panu Czôrlińsczim…) są téż w antologiach, m.jin. Mòdri strunie (zbiorowim dokôzu pòd przédnictwã W. Czedrowsczégò, 1973) czë J.Sampa Poezji rodnej mowy (1985).

Derdowsczi ùżiwôł rozmajitëch przezwëstków, m. jin. Kaszuba, Jarosz Derdowsczi.

_____
[1] Pòdôwómë tu leno datë pierszich wëdaniów dokôzów, wierã że drëdżé ë pòsobné wëdaniô bëłë na przemiór pòszerzoné abò ùfùlowóné.