Jan Mordawski

Geografia współczesnych Kaszub

(2 rozdział książki HISTORIA, GEOGRAFIA I PIŚMIENNICTWO KASZUBÓW pod
redakcją Jana Mordawskiego, Gdańsk 1999, Wydawnictwo M. Rożak przy współpracy z Instytutem Kaszubskim)

 

 

Spis treści

 

Wstęp

 

Geografia współczesnych Kaszub

 

A. Środowisko
geograficzne

 

1. Położenie geograficzne

2. Budowa geologiczna. Formy
powierzchni ziemi

3. Ukształtowanie
powierzchni. Regiony naturalne

4. Charakterystyka
mezoregionów geograficznych

4.1. Pobrzeże Kaszubskie

4.2. Wysoczyzna
Polanowska

4.3., 4.4. Pojezierze
Kaszubskie i Pojezierze Bytowskie

4.5., 4.6. Równina
Charzykowska i Bory Tucholskie

5. Bogactwa mineralne

6. Gleby

7. Klimat

8. Wody powierzchniowe

9. Roślinność

 

B. Podział administracyjny.
Ludność i gospodarka

 

1. Podział administracyjny

2. Ludność

2.1. Kaszubi

3. Gospodarka

3.1. Przemysł i
budownictwo

3.2. Rolnictwo

3.3. Transport

3.4. Turystyka

 

C. Stan i ochrona środowiska

 

Tablice statystyczne

 

 

Wstęp

 

W najbliższych latach staniemy się
pełnoprawnymi członkami Unii Europejskiej. Droga do struktur zjednoczonej
Europy oraz przyszła nasza obecność w EU już dziś oznaczają konieczność zmian w
wielu dziedzinach życia Rzeczypospolitej. Jedną z nich, może w największym
stopniu decydującą o przyszłości, jest edukacja. Nasza rzeczywistość w tej
dziedzinie jest dość daleka od norm obowiązujących w państwach EU. Stąd tak
ważną sprawą jest reforma oświaty w RP, ściśle związana z reformą ustroju
terytorialnego państwa.

W krajach Unii Europejskiej podstawową rolę w
wielu sferach życia publicznego państwa odgrywają samorządne regiony, których
namiastką są nasze nowe województwa. W zakresie polityki regionalnej,
którą realizują województwa, duże znaczenie ma edukacja i kultura. W
państwach EU przywiązuje się olbrzymią wagę do kształcenia i wychowywania
regionalnego, do pełniejszego poznania historii i dziedzictwa kultury
najbliższych stron. Chodzi o zakorzenienie młodego pokolenia w tradycji kraju
rodzinnego, zwłaszcza małej ojczyzny, o uświadomienie narodowego i
europejskiego bogactwa w różnorodności, o kształtowanie postaw młodych
ludzi jako obywateli świadomych swoich możliwości i powinności wobec
ojczyzny oraz otwartych na ludzi i społeczności innych kultur.

Nawiązując do tych tendencji, Ministerstwo
Edukacji Narodowej w październiku 1995 roku, odwołując się do Ustawy o systemie
oświaty z 7 września 1991 r., stwierdzającej iż „oświata służy rozwijaniu u
młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla
polskiego dziedzictwa kulturowego przy jednoznacznym otwarciu się na wartość
kultur Europy i świata”, skierowało do nauczycieli założenia programowe noszące
nazwę „Dziedzictwo kulturowe w regionie”.

We wstępie do programu jego twórcy
stwierdzają, iż „przekazanie dziedzictwa kulturowego kraju najskuteczniej może
się odbywać poprzez poznanie najbliższego środowiska, własnego regionu oraz
jego wartości w kontekście wartości narodowych i ogólnoludzkich”. I dalej: „
Poznanie przez dzieci i młodzież własnego regionu powinno odbywać się od
wczesnego dzieciństwa na każdym etapie edukacji, poprzez formy i metody pracy
dostosowane do rozwoju psychofizycznego i intelektualnego, we współpracy ze
środowiskiem, na lekcjach – z wykorzystaniem podstaw programowych
poszczególnych przedmiotów oraz w działaniach pozalekcyjnych i pozaszkolnych”.

Tak sformułowane idee regionalizmu, także w
życiu społecznym i kulturowym Polaków i Polski, nie są nowe. Ich początki
sięgają co najmniej połowy XIX wieku. Jeszcze na początku XX wieku regionalizm
dotyczył głównie obrony własnej odrębności kulturowej i narodowej. Inną
rolę pełnił w odrodzonej Rzeczpospolitej w dwudziestoleciu międzywojennym.
Jego pozytywne wartości uwzględniono już wówczas w systemie edukacji, w
treściach nauczania i wychowania, także pozaszkolnego. Po 1945 r., mimo
odgórnej polityki niechętnej niekiedy czy wręcz wrogiej pielęgnowaniu tożsamości
i wartości kultury regionalnej, idee regionalizmu przetrwały czasy PRL. Wielu
pedagogów, nauczycieli i działaczy kultury, zwłaszcza od lat 70-tych,
włączyło się w działania szkolne i organizacji regionalnych, szczególnie mocno
zabiegających o zachowanie różnorodnego bogactwa kultury polskiej, o
pielęgnowanie lokalnych tradycji, o poznanie i rozwój dziedzictwa kultury
naszych małych ojczyzn. W skali Rzeczypospolitej Kaszuby i Pomorze
Nadwiślańskie w tym zakresie należały do regionów o szczególnej aktywności,
budząc wśród postronnych obserwatorów szacunek dla siły trwania przy własnej
tradycji i języku kaszubskim, dla prężności społecznej i obecności
przedstawicieli Kaszubów na różnych polach obywatelskiego działania w Polsce,
którego zwieńczeniem był powrót Rzeczypospolitej do grona suwerennych
demokratycznych państw Europy.

Rzecznikiem interesów społeczności kaszubskiej
– i szerszej pomorskiej – tak w niedawnej przeszłości jak dziś, jest
Zrzeszenie Kaszubsko – Pomorskie, powstałe w 1956 r. Realizuje ono i popularyzuje
dzięki pokoleniom swoich twórców i dzia-łaczy idee samorządności, wizję
dynamicznego rozwoju samorządnego Pomorza w demokratycznej
Rzeczypospolitej, silnej aktywnością społeczną obywateli, znających specyfikę i
wartości własnego regionu i Polski w skali Europy.

Przypominając sobie najnowsze dzieje Europy i
Polski nad Bałtykiem, łatwo zauważymy, iż w decydującym o współczesności XIX i
początkach XX wieku o obecności Pomorza w Rzeczypospolitej zadecydowała
postawa Kaszubów, ich wola pielęgnowania własnej kultury jako cząstki kultury
polskiej, wyrażona m.in. w haśle Młodokaszubów „co kaszubskie, to
polskie”. Jednocześnie warto pamiętać, iż całe Pomorze, stanowiące historyczną
i współczesną małą ojczyznę Kaszubów, od wieków ma charakter kraju wielu kultur;
jest miejscem szczególnego spotkania, często rywalizacji i walki ludzi różnych
kultur, szczególnie polskiej i niemieckiej. Powrót Polski nad Bałtyk w 1920 i
nad Odrę w 1945 r. oznaczał rozwój kaszubskości, ponowne rozprzestrzenianie się
Kaszubów w kierunku zachodnim. Jednocześnie na Pomorzu Nadwiślańskim
społeczność kaszubska działa i dzieli współodpowiedzialność za swoją małą
ojczyznę z sąsiednimi grupami regionalnymi, także Pomorzanami. Są to przede
wszystkim Kociewiacy, Borowiacy i Krajniacy, a także mieszkańcy Ziemi
Chełmińskiej, dla których Pomorze jest również, jak dla Kaszubów, ich małą
ojczyzną.

Wszyscy współcześni Pomorzanie mają
świadomość, iż spośród mieszkańców ziem pomorskich właśnie Kaszubi stanowią
najstarszą i najbardziej rodzimą ludność tego regionu nad Bałtykiem. To o nich
w XIX wieku uczony rosyjski – Aleksander Hilferding napisał książkę „Resztki
Słowian na południowym brzegu Bałtyku”. Te resztki nie tylko nie zginęły, ale w
warunkach odrodzonej Rzeczypospolitej umocniły swoją tożsamość, doprowadziły do
rozwoju kultury i języka kaszubskiego, przyczyniły się do rozwoju regionalnego
w Polsce. Stąd Kaszubom i Pomorzu jako ich małej ojczyźnie poświęcona jest
niniejsza książka, adresowana głównie do nauczycieli, współtworzących i realizujących
nowy program edukacji regionalnej na Kaszubach, na Pomorzu i w Polsce, a także
do uczniów gimnazjów i liceów. Autorzy zdają sobie sprawę z faktu, iż wielu
Kaszubów i ich sąsiadów, także nauczycieli i uczniów, niewiele wie o
historii i kulturze swojej małej ojczyzny, o jej geografii, o języku
kaszubskim, o przeszłości i współczesności Pomorza. Stąd przewidujemy, iż nasza
książka, doskonalona w kolejnych wydaniach, dotrze nie tylko do Kaszubów, ale
dzięki szkole i młodzieży do ogółu mieszkańców przyszłego województwa
pomorskiego, którego stolicą pozostanie Gdańsk – odwiecznie stołeczny gard
Kaszubów, Pomorzan nad Wisłą.

Wśród Czytelników kontrowersje może budzić
kwestia współczesnego zasięgu terytorialnego Kaszub. Podejmując się trudnego
zadania ustalenia granic regionu kaszubskiego, przyjęto, iż:

– rdzeń Kaszub stanowi obszar Pomorza, na którym na
co dzień, w mniejszym lub większym stopniu, używany jest język kaszubski;
zasięg tego obszaru ilustrują mapy zamieszczone w trzeciej części opracowania;

– za współczesne Kaszuby uznano obszar, na którym
osoby zaliczające się do tej społeczności stanowią co najmniej 1/3 miejscowej
ludności oraz ten, gdzie mimo niewielkiego odsetka w obrębie danej populacji,
liczebność Kaszubów jest duża (np. w Gdańsku i Sopocie); zasięg tego terytorium
ilustrują mapy w geograficznej części opracowania.

To ostatnie kryterium, być może, pozwoli
przesunąć granice współczesnych Kaszub na zachód, gdyż są sygnały, iż w
środkowych gminach istniejącego jeszcze w chwili pisania niniejszej książki
województwa słupskiego odsetek Kaszubów i świa-domość kaszubskości tych terenów
jest znaczna. Nie jest to jednak możliwe bez przeprowadzenia badań, a takich,
jak dotąd, nie zrealizowano.

Aby zainteresowanych Czytelników w jak
największym stopniu zbliżyć do problemów naszej małej ojczyzny, wydajemy
książkę w podwójnej wersji językowej: polskiej i kaszubskiej.

Liczymy na życzliwość nauczycieli i innych
czytelników, na uwagi i sugestie, pozwalające udoskonalić następne wydanie.
Mamy nadzieję, że nasza książka ułatwi realizację edukacji regionalnej na
Kaszubach i Pomorzu, przynajmniej w zakresie geografii, historii i języka.

 

Józef
Borzyszkowski, Jan Mordawski, Jerzy Treder

Gdańsk,
1999 r.

 

 

I. ŚRODOWISKO GEOGRAFICZNE

 

1. Położenie geograficzne i obszar

 

Gdzie leżą Kaszuby? Jaki obszar Polski można
uznać za współczesne, etniczne terytorium kaszubskie.

W niniejszym opracowaniu przyjęto, iż
kryterium upoważniającym do zaliczenia określonych jednostek Terytorialnych do
Kaszub będzie bądź to duży odsetek Kaszubów w gminie (co najmniej 1/3
populacji), bądź też duża liczba Kaszubów w danej jednostce terytorialnej.

Według tych kryteriów etniczne terytorium
kaszubskie obejmuje 43 gminy (w tym 11 miejskich, 4 miejsko-wiejskie
i 28 wiejskich) w obrębie województw: gdańskiego (33 gminy), słupskiego
(9 gmin) i bydgoskiego (1 gmina) 1. Prawie we wszystkich gminach odsetek Kaszubów przekracza 50%. Wyjątek
stanowią gminy Przechlewo i Nowa Karczma (33-43% Kaszubów) oraz miasta: Gdynia
(około 12% Kaszubów), Gdańsk i Sopot (około 5% Kaszubów). W wyszczególnionych
miastach liczba Kaszubów jest jednak znaczna: w Gdyni wynosi około 30 000,
w Gdańsku – blisko 20 000, w Sopocie – około 2 000.

Granicznymi jednostkami administracyjnymi,
które zaliczono do kaszubskiego terytorium etnicznego są gminy: Krokowa,
Gniewino, Łęczyce, Cewice, Czarna Dąbrówka, Bytów, Tuchomie, Lipnica,
Przechlewo, Konarzyny, Brusy, Karsin, Kościerzyna, Nowa Karczma, Somonino,
Żukowo i Gdańsk. Przyjęto, że do Kaszub nie należy wschodnia część Gdańska,
która do XIII w była praktycznie nie zamieszkana.

W tak ustalonych granicach Kaszuby obejmują
obszar około 6 200 km², w tym 3 968 km² w
obrębie województwa gdańskiego, 1 785 km² w obrębie województwa
słupskiego i 447 km² w obrębie województwa bydgoskiego.

 

2. Budowa geologiczna. Formy powierzchni ziemi

Podłoże krystaliczne zbudowane z granitów i
gnejsów zalega na terenie Kaszub na głębokości 2 000 do 4 000 m,
tworząc w rejonie Zatoki Gdańskiej ugięcie w skorupie ziemskiej, zwane przez
geologów depresją perybałtycką. Na podłożu krystalicznym zalegają skały osadowe
różnego wieku: kambru, ordowiku, syluru, permu, triasu, jury, kredy,
trzeciorzędu i czwartorzędu.

W okresie ostatniego 1,5 miliona lat,
kilkakrotnie, nasuwał się i wycofywał stąd lądolód skandynawski. Ostatnie
zlodowacenie – bałtyckie – zakończyło się na tym obszarze około 11 800 lat
temu. Rozpoczęła się współczesna epoka geologiczna – holocen.

W wyniku działania lądolodu, wypływających z
niego wód, działanie fal morskich, prądów przybrzeżnych, rzek, wiatru itp.
wytworzyły się na interesującym nas obszarze różne formy terenu. Najogólniej
można je podzielić na formy ukształtowane w rezultacie przewagi akumulacji
(czyli gromadzenia się materiałów skalnych) oraz formy ukształtowane w wyniku
erozji (żłobienia, rozmywania, niszczenia powierzchni ziemi przez wody płynące,
lądolody, wiatr, działania chemiczne) i denudacji (procesu niszczenia wszelkich
wyniosłości powierzchni ziemi przez różnorodne czynniki: wietrzenie,
wywiewanie, ścieranie i ruchy mas skalnych po pochyłościach.

Wśród form akumulacji na rozpatrywanym terenie
najbardziej rozpowszechnione są te, które zostały ukształtowane przez lądolód i
wody rzeczno-lodowcowe. Należą do nich: wysoczyzny moreny dennej – faliste lub
płaskie, wały moren czołowych, równiny sandrowe, wytopiska, kemy. Fale i prądy
przybrzeżne wytworzyły natomiast mierzeje – piaszczyste wały ciągnące się
wzdłuż wybrzeży, zamykające całkowicie lub częściowo zatoki. Wiatr usypał na
nich wydmy. Rzeki przenoszące materiał skalny uformowały stożki napływowe i
równiny napływowe.

W rezultacie przewagi erozji wód
rzeczno-lodowcowych lub rzecznych ukształtowały się: rynny jeziorne, pradoliny,
doliny rzeczne, podcięcia krawędzi dolinnych. Abrazja morska przyczyniła się do
powstania klifów.

 

3. Ukształtowanie powierzchni. Regiony
naturalne

Kaszuby wyróżniają się najbardziej
zróżnicowanym ukształtowaniem powierzchni na obszarze Polski położonym na
północ od Gór Świętokrzyskich. Najwyższe wzniesienie regionu i całego pasa
pojezierzy – Wieżyca – osiąga 329 m n.p.m. Niewiele mniejsze wysokości
spotykamy na południowy wschód od Sierakowic – 271 m n.p.m. (Siemierzycka
Góra).

Największe deniwelacje występują w centralnej
części Pojezierza Kaszubskiego i Pojezierza Bytowskiego, gdzie miejscami (np. w
okolicy Ostrzyc) wynoszą 100-150 m. Od tego obszaru, położonego na
wysokości około 150-250 m., teren obniża się stopniowo ku południowi
przechodząc w płaskie równiny o wysokości 10-150 m. n.p.m. W kierunku
północnym – ku Pradolinie Redy – Łeby i północno-wschodnim – ku Pradolinie
Kaszubskiej – spadek jest znacznie większy. Z trasy kolei elektrycznej, na
odcinku Gdańsk – Gdynia – Wejherowo – Strzebielino widać wyraźnie zarysowaną
krawędź terenową, stanowiącą granicę Pojezierza Kaszubskiego.

Obszar Pobrzeża Kaszubskiego jest położony
znacznie niżej – tylko nieliczne wzniesienia moren czołowych przekraczają
wysokość 150 m n.p.m. Wysoczyzny moreny dennej, wysokości 50-100 m
n.p.m. są tu porozcinane pradolinami o płaskim dnie, sięgającym na ogół
wysokości 0-40 m n.p.m.

W obrębie Kaszub znajdują się fragmenty dwóch
makroregionów geograficznych Polski: Pobrzeża Bałtyckiego i Pojezierzy
Polskich. Częściami pierwszego z nich są mezoregiony: Pobrzeże Kaszubskie i
Żuławy Wiślane (mały fragment w obrębie Gdańska); częściami drugiego:
Pojezierze Kaszubskie, i Bory Tucholskie. Mezoregiony dzielą się z kolei na
mniejsze jednostki – regiony. Np. w obrębie Pobrzeża Kaszubskiego wyróżniamy
m.in. Kępę Oksywską, Wysoczyznę Pucką, Pradolinę Redy-Łeby itd.

 

4. Charakterystyka mezoregionów fizycznogeograficznych

4.1. Pobrzeże Kaszubskie

Pobrzeże Kaszubskie ogranicza od północy i
wschodu Może Bałtyckie, od południa – Pojezierze Kaszubskie, od zachodu –
Wysoczyzna Damnicka.

Najbardziej charakterystyczną cechą
ukształtowania powierzchni rozpatrywanego obszaru jest występowanie młodych
form polodowcowych, a szczególnie rozległych wysoczyzn moreny dennej,
porozcinanych pradolinami. Różnica wysokości między tymi dwoma
charakterystycznymi formami terenu sięga kilkudziesięciu metrów. W pradolinach
są położone między innymi takie miejscowości jak Gdyni, Rumia, Wejherowo,
Strzebielino; na wysoczyznach – wyżej położone dzielnice Gdyni, Żelistrzewo,
Gniewino itp.

Inne, polodowcowe formy terenu, zajmują
stosunkowo niewielki obszar. W pobliżu Choczewa, Strzebielina, Bożego Pola
Wielkiego, Odargowa i Tyłowa występują wały moren czołowych, osiągając swą
kulminację (179 m n.p.m.) w Wysokiej Górze (koło Łęczynka). Na południe od
rynny Jeziora Żarnowieckiego występuje sandr Piaśnicy.

Charakterystyczne formy rzeźby występują na
wybrzeżu Bałtyku. W miejscach, gdzie dochodzą do niego wysoczyzny moreny dennej
pod wpływem niszczącego działania fal morskich tworzą się klify (w Rozewiu,
Rzucewie, Gdyni-Oksywiu, Gdyni-Redłowie itd).

Na załamaniach linii brzegowej powstają mierzeje
zbudowane z materiału skalnego przenoszonego przez falowanie, prądy przybrzeżne
i wiatr (np. Mierzeja Helska i Szpyrk w Rewie).

 

4.2. Wysoczyzna Polanowska

Mezoregion ten, w obrębie Kaszub obejmuje
gminę Czarna Dąbrówka i północne fragmenty gmin Parchowo i Bytów. Typową
krainę przejściową pomiędzy równinnymi na ogół obszarami pobrzeża a
wzniesieniami Pojezierza Bytowskiego reprezentują wysoczyzny moreny dennej
falistej, miejscami pagórkowatej oraz nieliczne moreny czołowe. Teren osiąga
wysokość 120-150 m n.p.m. Głównymi rzekami są Słupia i Łupawa, a
największym jeziorem – położony w południkowej rynnie Jasień.

 

4.3., 4.4. Pojezierze Kaszubskie i
Pojezierze Bytowskie

Środkowy pas Kaszub zajmuje Pojezierze
Kaszubskie i Pojezierze Bytowskie. Ukształtowanie powierzchni wykazuje tu kilka
specyficznych cech.

Pierwszą z nich jest duża, jak na obszary
nizinne, wysokość regionów n.p.m. oraz urozmaicona rzeźba terenu, zwłaszcza w
strefie garbu pojeziernego. Od najwyżej wzniesionych Wzgórz Szymbarskich
(329 m n.p.m.) i rejonu Siemierzyckiej Góry (256 m n.p.m.) teren
obniża się stopniowo ku północy, południowi i wschodowi.

Kolejną, charakterystyczną cechą, jest
występowanie prawie wszystkich form rzeźby młodoglacjalnej, zarówno
akumulacyjnych (moreny denne i czołowe, sandry, wytopiska, kemy) jak i
erozyjnych (rynny jeziorne). Brak tylko pradolin, które ograniczają Pojezierze
Kaszubskie od wschodu i północy.

Formami terenu, które najbardziej przyczyniają
się do ożywienia rzeźby omawianych regionów są moreny czołowe, rynny jeziorne i
wytopiska po martwym lodzie.

Moreny czołowe, które występują w postaci
chaotycznie porozrzucanych wzgórz i pagórków, mają na ogół przebieg
równoleżnikowy, związany z fazami postoju lądolodu. Prostopadle do nich
(głównie kierunek NNE i NE) układają się potężne zespoły rynien jeziornych.
Bardzo duży udział w kształtowaniu powierzchni mają formy wytopiskowe –
wklęsłości terenu powstałe z wytapiania się brył martwego lodu (należą do nich
również rynny), zagrzebanego w osadach akumulacji lodowcowej i
wodno-lodowcowej. Wiele wytopisk nie ma stałego połączenia z ogólną siecią
hydrograficzną. Stanowią więc one obszary bezodpływowe powierzchniowo. Z tych
terenów dość często jednak jest możliwy odpływ podziemny przez skały
przepuszczalne, np. piaski i żwiry.

Niezwykle liczne są jeziora, wśród których
wielkością wyróżniają się: Jeziora Raduńskie (Dolne i Górne), Szczytno,
Gowidlińskie i Mausz.

 

4.5., 4.6. Równina Charzykowska i Bory
Tucholskie

Na południe od Pojezierza Bytowskiego i
Pojezierza Kaszubskiego teren wyraźnie się obniża, przechodząc w mezoregiony
noszące nazwy Równiny Charzykowskiej i Borów Tucholskich. Obejmują one na ogół
płaskie i rozległe obszary piaszczyste w postaci równin sandrowych, położonych
na wysokości 100-150 m n.p.m. Materiał piaszczysty został naniesiony przez
wody wypływające z topniejącego lądolodu. Na ubogich glebach rośnie dużo lasów,
głównie bory sosnowe.

Powierzchnia mezoregionów, pierwotnie
monotonna i płaska została przekształcona po ociepleniu się klimatu. Po
wytopieniu się, przysypanych piaskiem, brył martwego lodu, ujawniły się liczne
rynny polodowcowe i bezodpływowe zagłębienia. Wiele tych zagłębień, zwanych
wytopiskami, jest zajętych przez jeziora, inne – dość często – wypełniają
torfowiska.

 

5. Bogactwa mineralne

Z budową geologiczną podłoża są związane
bogactwa mineralne. Na obszarze Kaszub i pobliskiej strefy ekonomicznej Bałtyku
są one znaczne, lecz dotychczas wykorzystane w niewielkim stopniu. Głównymi
kopalinami rozpatrywanego obszaru są: sól kamienna, sole potasowe i surowce
skalne, w mniejszym zaś stopniu – ropa naftowa i gaz ziemny.

Sól kamienna występuje na dużym obszarze
północnej części Kaszub, w pokładzie o miąższości do 225 (średnia miąższość
wynosi około 120 m) i udokumentowanych zasobach 21,2 miliardów ton. Ze
względu na zbyt małą liczbę przeprowadzonych wierceń nie można dokładnie
określić jego zasięgu. Wiadomo tylko, że pokład rozciąga się dalej w stronę
lądu oraz przedłuża pod dnem Bałtyku – ku północy, wschodowi
i południowemu wschodowi.

Strop soli zalega w Wejherowie na
głębokości około 969 m, w Swarzewie około 700 m, w Białogórze –
600 m. W pokładzie soli kamiennej, w czterech dużych soczewkach (Chłapowo,
Mieroszyno, Swarzewo i Zdrada) na głębokości około 700 m występują sole
potasowo-magnezowe o miąższości od 0 (na krawędziach) do 100 m (w
środkowych częściach soczewek). Ich zasoby ocenia się na 600 mln t.

Stosunkowo blisko pokładu soli w okolicy
Żarnowca i Białogóry, odkryto niewielkie złoża ropy naftowej. Jeden z odwiertów
jest eksploatowany od kilkunastu lat. Udokumentowane złoża gazu ziemnego w
rejonie Białogóry mogą zaspokoić potrzeby Trójmiasta przez około 25 lat.

Na pozostałym obszarze Kaszub występują przede
wszystkim surowce skalne. Wśród udoku-mentowanych kopalin do najważniejszych
należą:

• surowce ilaste ceramiki budowlanej – kilkanaście mln ton;
• kruszywa naturalne (piaski i żwiry) – kilkaset mln
  t; największe znaczenie mają złoża w Rybakach i Barkoczynie koło Kościerzyny
  oraz w okolicy miejscowości (Borzyszkowy (Glisno, Ostrowite, Trzebielsk);
• kruszywo grube i głazy skupione głównie w strefie
  bytowskich i kartuskich moren czołowych i eksploatowane w wielu odsłonięciach;
• torfy; zasoby bilansowe wynoszą kilkadziesiąt
  milionów ton; zalegają one głównie na przymorskich bagnach i w pradolinie Redy-Łeby;
• kreda jeziorna; zasoby wynoszą kilkadziesiąt milionów ton.

 

6. Gleby

Gleby Kaszub zostały wytworzone w olbrzymiej
większości na obszarach pochodzenia lodowcowego (gliny, gliny piaszczyste,
piaski gliniaste) i wodnolodowcowego (piaski i iły). Mniejsze powierzchnie
zajmują gleby wytworzone na osadach rzecznych (piaski i namuły), bagiennych
(torfy) oraz mierzejowych (piaski wydmowe).

Największy obszar zajmują gleby brunatne
wytworzone z glin lub iłów. Przeważają one w północnej części Kaszub, na obszarach
wysoczyzn morenowych płaskich i falistych.

W środkowej części regionu zróżnicowanie typów
gleb jest duże. Obok siebie występują gleby brunatne, bielicowe i bagienne.

Obszary południowe, gdzie przeważają sandry,
zbudowane są głównie z piasków. Porastają je najczęściej bory sosnowe, przy
których współudziale wytworzyły się mało urodzajne bielice.

W Pradolinie Redy-Łeby i Pradolinie
Kaszubskiej, w dolinach większych rzek oraz w wielu bezodpływowych
zagłębieniach terenu występują gleby bagienne.

 

7. Klimat

Podobnie jak w całej Polsce, na Kaszubach
występuje klimat umiarkowany – przejściowy między morskim a lądowym. Stan
pogody jest zależny przede wszystkim od mas powietrza, napływającego z różnych
kierunków. Gdy nasuwają się one znad Atlantyku z rejonu Islandii, latem
następuje znaczne zachmurzenie, ochłodzenie i wzrost wilgotności, natomiast
zimą – odwilż i częste mgły. Są to typowe cechy klimatu morskiego. Napływ
powietrza znad wschodniej Europy powoduje z kolei pogodę suchą, zimą – mroźną,
natomiast latem – gorącą, a więc charakterystyczną dla klimatu lądowego. Udział
mas powietrza zwrotnikowego bądź arktycznego jest zdecydowanie mniejszy.

Bezpośrednie położenie Kaszub nad Bałtykiem
sprawia, że klimat rozpatrywanego obszaru jest znacznie bardziej oceaniczny niż
w głębi Polski. Lata są chłodniejsze, a zimy cieplejsze, mniejsze są zatem
roczne amplitudy temperatur powietrza.

Wyraźny wpływ na klimat wywiera duże
zróżnicowanie wysokości. Wraz z jej wzrostem obniża się wysokość temperatury
powietrza, a zwiększa suma opadów atmosferycznych. Bardzo istotnym elementem
klimatu, typowym dla wybrzeża, są wiatry. Wieją one tu w ciągu całego roku, z
różnym nasileniem – z mniejszą prędkością latem, większą jesienią i zimą. Dni
bezwietrznych jest niewiele.

Ze względu na zróżnicowanie klimatyczne,
spowodowane odległością poszczególnych obszarów od morza, a także ich
wysokością bezwzględną, na Kaszubach wyróżniamy dwie krainy klimatyczne:

• · bałtycką, o cechach wybitnie oceanicznych;
• · pojezierną, o cechach bardziej kontynentalnych.

Przebieg temperatury i opadów w wybranych
stacjach meteorologicznych przedstawiono w tabeli, a ich przestrzenne
rozmieszczenie – na mapach.

 

8. Wody powierzchniowe

Do wód powierzchniowych Kaszub należą rzeki,
jeziora, bagna, kanały, rowy melioracyjne oraz sztuczne zbiorniki wodne.

Główny topograficzny dział wód regionu
przebiega przez najwyższe wzniesienia Pojezierza Kaszubskiego i Pojezierza
Bytowskiego. Oddziela on wody spływające w trzech kierunkach; ku północy i
wschodowi – bezpośrednio do Morza Bałtyckiego lub Wisły i ku południowi –
również do Wisły.

Rzeki odprowadzające swe wody bezpośrednio do
Bałtyku są nazwane rzekami Przymorza. Należą do nich m.in.: Oliwski Potok,
Kaczy Potok, Zagórska Struga, Płutnica oraz górna Łeba, Łupawa, Słupia i
Wieprza. Do Wisły uchodzą, mające swe górne odcinki na Kaszubach, Radunia,
Wierzyca, Wda i Brda.

Większość rzek, wskutek zróżnicowanej rzeźby
młodoglacjalnej ma nierówny spadek. Fragmenty dolin rzecznych stanowią bądź to
rynny, bądź wytopiska, bądź pradoliny. Spotykamy również dużo odcinków
przełomowych. Typowym przekładem jest tu Radunia, wykorzystująca w swym biegu
rynny i wytopiska, połączone odcinkami przełomowymi (np. znany przełom w
okolicy Babiego Dołu).

Najbardziej charakterystycznym elementem
hydrograficznym Kaszub są bardzo liczne jeziora. Wypełniają one zagłębienia
terenu typowe dla rzeźby młodoglacjalnej. Większość jezior powstała w miejscu
wytopienia się brył martwego lodu, zagrzebanego w materiale morenowym. Lód
wypełnił rynnę ukształtowaną pod dużym ciśnieniem hydrostatycznym, a po jego
wytopieniu się powstało podłużne jezioro rynnowe. W miejscu wytopienia się brył
o nieregularnych kształtach tworzyły się jeziora różnej wielkości – od dużych
po małe „oczka”. Dość liczne są też płytkie jeziora moreny dennej i czołowej,
zajmujące zagłębienia powstałe na skutek nierównomiernego osadzania się
materiału skalnego przywleczonego przez lądolód.

Do największych jezior Kaszub należą:
Żarnowieckie, Wdzydze, Raduńskie, Jasień, Gowidlińskie, Szczytno i Mausz. Sztucznym
jeziorem jest zbiornik koło Gniewina. Jego wody, pobierane nocą z
J. Żarnowieckiego, w czasie szczytu energetycznego poruszają turbiny
leżącej ponad 100 m niżej elektrowni szczytowo-pompowej.

W Pradolinie Kaszubskiej, Pradolinie
Redy-Łeby, w dolinach rzecznych i nieckach zarośniętych jezior występują bagna
i mokradła. Powstają one wszędzie tam, gdzie nieprzepuszczalne podłoże i
zalegający na nim poziom wód gruntowych znajduje się tuż przy powierzchni
terenu. Obszary te są często odwadniane w sposób sztuczny – za pomocą pomp.

 

9. Roślinność

Naturalna szata roślinna jest związana z
wieloma czynnikami, wśród których do najważniejszych należy zaliczyć klimat,
podłoże skalne, ukształtowanie powierzchni i stosunki wodne. Współczesna szata
roślinna wykazuje równocześnie silny związek z gospodarczą działalnością
człowieka.

Najpospolitszym drzewem rozpatrywanego obszaru
jest sosna, występująca bądź to w drzewostanach jednorodnych (bory sosnowe)
bądź mieszanych – z bukiem lub świerkiem. Szczególnie często spotykamy ją na
piaszczystych obszarach sandrowych oraz na piaskach budujących mierzeje. Do
rzadkich drzew iglastych należy cis, którego okazy możemy zaobserwować nad
jeziorem Mausz. Coraz częściej spotykany modrzew polski jest zwykle sadzony w
zespole leśnym z bukiem, dębem i sosną. Charakterystycznym elementem
florystycznym, związanym z klimatem morskim i podłożem gliniastym, są lasy
bukowe i mieszane – z dębem i grabem. Porastają one stoki wysoczyzn, zbocza
rynien i stoki moren czołowych. Najbardziej są znane lasy bukowe Wzgórz
Szymbarskich i Kępy Redłowskiej.

Wzdłuż potoków i nad jeziorami występują łęgi.
Głównymi drzewami są tu: olsza szara, wierzba i topola.

Typowym zespołem roślinnym związanym z
wilgotnym podłożem są torfowiska niskie, zasilane wodami gruntowymi. Porastają
je głównie trzciny, turzyce i mchy. Gdzieniegdzie występują wrzosowiska
porośnięte krzewinkami, których dominującym elementem są wrzosy i wrzośce, jak
też byliny, trawy, mchy i porosty. Miejscami spotykamy tu sosny, brzozy i
jałowce.

Odrębny typ roślinności spotykamy na wybrzeżu,
w strefie nadmorskiej, gdzie piaski są przesycone solą. Panuje tu roślinność
słonolubna, której reprezentantami są jarnik solankowy, aster solny, miecznik
nadmorski. Na wydmach rosną również m.in. mikołajek nadmorski, wydmuchrzyca
piaskowa i fiołek nadmorski.

Swym stopniem lesistości (42% powierzchni
regionu) Kaszuby znacznie przekraczają średnią krajową (28%). Szczególnie duży
odsetek lasów mają sandrowe obszary Pojezierza Kaszubskiego i Pojezierza
Bytowskiego. W gminach Hel, Lipusz i Studzienice odsetek lasów przekracza 64%,
a w gminach Dziemiany, Wejherowo, Reda, Czarna Dąbrówka, Lipnica, Konarzyny,
Przechlewo, Brusy, Sopot i Łęczyce 50%. Najmniej lasów (poniżej 20% ogólnej
powierzchni) mają wiejskie gminy: Chmielno, Kosakowo i Przodkowo oraz miasta:
Kościerzyna, Puck, Żukowo, Bytów i Brusy.

 

II. PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY. LUDNOŚĆ I
GOSPODARKA

1. Podział administracyjny

Na obszarze Kaszub znajduje się 11 gmin
miejskich, 4 gminy miejsko-wiejskie oraz 28 gmin wiejskich.

Wśród wiejskich jednostek administracyjnych
największy obszar zajmują gminy: Czarna Dąbrówka (327 km²),
Lipnica (310 km²), Kościerzyna (310 km²), Puck
(246 km²), Przechlewo (244 km²), Łęczyce
(233 km²) i Krokowa (212 km²); najmniejszy –
gminy Kosakowo (50 km²) i Chmielno (79 km²).
Wśród miejsko-wiejskich jednostek wielkością obszaru wyróżniają się gminy Brusy
(401 km²), Gdańsk (180 km² w obrębie regionu
etnicznego) i Gdynia (135 km²); najmniejszymi Brusy (5 km²),
Żukowo ( 5 km²) i Kartuzy (6 km²).

 

2. Ludność

Kaszuby zamieszkuje
1 147 700 osób (1995 r.), w tym 560 500 stanowią
mężczyźni (48,8%), a 587 200 kobiety (51,2%). Gęstość zaludnienia wynosi
186 osób na 1 km². Charakterystyczna jest olbrzymia
dysproporcja w rozmieszczeniu ludności między kaszubską częścią Trójmiasta, a
pozostałą częścią regionu. O ile w tej pierwszej; na obszarze 415 km²
mieszka aż 798 600 ludzi (1924 osoby na 1 km²), to w
drugiej, na obszarze 5 739 km², zaledwie
349 100 ludzi (61 osób na 1 km²). Wybitnie małą
gęstość zaludnienia mają gminy „leśne”: Lipnica (15 os. na 1 km²),
Studzienice (18 os. na 1 k m²), Czarna Dąbrówka,
Konarzyny, Brusy, Przechlewo, Parchowo, Bytów, Dziemiany (19-31 osób na
1 km²).

W czternastu miastach regionu kaszubskiego
mieszka 900 000 ludzi (co stanowi 78,4% popu-lacji), a na wsi 247 700
ludzi (21,6% populacji). Poziom urbanizacji jest więc wysoki. „Kaszubską” część
Gdańska zamieszkuje około 400 000 ludzi, Gdynię – 252 000, Wejherowo
– 47 600.

Istnieje duża dysproporcja w przyroście
naturalnym na 1000 osób między konurbacją Trójmiasta
a  pozostałą częścią regionu. W Trójmieście współczynnik przyrostu
naturalnego jest ujemny, na pozostałym obszarze – zdecydowanie dodatni. W
trzynastu gminach jest on wyższy niż 10‰, w pozo-stałych – również znacznie przekracza
średnią krajową.

Najwięcej ludzi zatrudnia sfera usług
nieprodukcyjnych. W zaliczanych do niej sekcjach gospodarki pracuje 48,6% ogółu
ludności.* Kolejną grupę stanowią zatrudnieni
w przemyśle i budownictwie (37,6%)^*, transporcie (11,3%)^*
oraz w rolnictwie, leśnictwie, rybactwie i rybołówstwie (2,5%)^*.

Poważnym problemem społecznym jest bezrobocie.
Szczególnie dotkliwe jest ono w obrębie województwa słupskiego,
bydgoskiego i wiejskich gmin województwa gdańskiego. Obejmuje ono, w
poszczególnych jednostkach administracyjnych regionu, od kilku do
kilkudziesięciu procent ludności w wieku produkcyjnym.

padding:0cm 2.1. Kaszubi

Liczebność rodzimej ludności regionu –
Kaszubów, trudno precyzyjnie ustalić. Do niedawna określano ją wyłącznie na
podstawie szacunków. W latach 1986-89 Komisja Socjologiczna GTN, pod kierunkiem
M. Latoszka (B. Synak, H. Galus, J. Iskierski, O. Sochacki)
przeprowadziła szerokie badania ankietowe. Ich wyniki były publikowane na
łamach „Pomeranii”. Na tej podstawie oraz w oparciu o badania przeprowadzone
przez autora niniejszego fragmentu książki sporządzono statystykę ludności
kaszubskiej.

W obrębie rozpatrywanego regionu etnicznego
mieszka około 386000 Kaszubów i 119 000 pół-Kaszubów. 2 Stanowią oni, odpowiednio, 32,5% oraz 10,4% miejscowej populacji. Na
obszarze poza Trójmiastem Kaszubi stanowią 69,7%, a pół-Kaszubi 14,9% ogółu
ludności. Kilkanaście tysięcy członków tej grupy etnicznej mieszka na terenie
sąsiadujących gmin. Łączną liczebność Kaszubów i pół-Kaszubów można szacować na
ponad 0,5 miliona.

Za najbardziej kaszubskie trzeba uznać gminy:
Chmielno, Sulęczyno, Linię, Luzino, Puck, Szemud, Parchowo (ponad 90% ogółu
ludności) oraz gminy: Przodkowo, Kartuzy, Dziemiany, Kosakowo, Sierakowice,
Somonino, Stężyca i Czarna Dąbrówka (ponad 80% ogółu ludności), aż w 38 gminach
odsetek ludności kaszubskiej przekracza 50%.

Pod kierunkiem piszącego niniejszy rozdział
książki, nauczyciele geografii, oraz ich uczniowie przeprowadzili wywiady z
wielu mieszkańcami Kaszub. Celem tych poczynań było ustalenie liczebności Kaszubów
oraz określenie stanu zachowanej przez nich tożsamości etnicznej.

Wyniki badań okazały się zbieżne z
przeprowadzonymi przez Komisję Socjologiczną GTN. Wybrane kwestie ilustruje
tabela.

 

L.p.	Miejscowość	Liczba bada-	W tym:			Procent
		nych	Kaszubi	pół-Kaszubi	nie-Kaszubi	Kaszubi	pół-Kaszubi	nie-Kaszubi
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10   11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22	Krokowa Żelistrzewo Rekowo Górne Rozłazino Luzino Luzino; Sychowo Sychowo Koleczkowo Miłoszewo Przodkowo, Szarłata, Grzybno Kartuzy (2 bl. mieszk.) Klukowa Huta Kamienica Szlachecka Borcz Niestępowo Lipusz Lubiana Karsin Gdynia (osiedle) Strzepcz Władysławowo Piechowice	714 1330 355 238 1431 1778 219 129 520   1321 248 144 320 187 151 464 1583 859 124 152 1000 148	285 1077 223 145 1243 1569 212 93 483   1146 88 136 280 148 109 418 886 447 15 148 600 121	240 156 57 27 112 131 5 30 21   84 68 1 32 26 28 40 371 214 17 3 258 22	189 97 75 66 76 78 2 6 16 91 92 7 8 13 14 6 326 198 92 1 142 5	39,5 80,9 62,8 60,9 86,9 88,2 96,8 72,1 92,9 86,8 35,5 94,4 87,5 79,1 72,2 90,1 56,0 52,0 12,1 97,4 60,0 81,8	33,6 11,8 16,1 11,4 7,8 7,4 2,3 23,3 4,0   6,4 27,4 0,7 10,0 13,9 18,5 8,6 23,4 24,9 13,7 2,0 25,8 14,9	26,5 6,6 21,1 27,7 5,3 4,4 0,9 4,6 3,1   6,8 37,1 4,9 2,5 7,0 9,3 1,3 20,6 23,1 74,2 0,6 14,2 3,3

Większość Kaszubów i pół-Kaszubów mieszka w
województwie gdańskim (odpowiednio 90,8% i 90,2% tej grupy etnicznej).
Pozostali Kaszubi i pół-Kaszubi zamieszkują głównie województwo słupskie (7,3%
oraz 5,2% całej populacji w obrębie rozpatrywanego regionu) oraz województwo
bydgoskie (1,9%; 4,6%). Najwięcej Kaszubów mieszka na wsi – 191 000 (51,9%), a
pół-Kaszubów w mieście (87 000 – 72,8%)

Według badań przeprowadzonych przez Komisję
Socjologiczną GTN językiem kaszubskim posługuje się na co dzień 28% omawianej
populacji, a z różną częstotliwością – 58%. Najczęściej język kaszubski jest
używany w województwie gdańskim. Porozumiewa się nim bądź potrafi porozumiewać
aż 70% Kaszubów, podczas gdy w województwie słupskim 41%, a w bydgoskim – 30%.
Są to dane odnoszące się do całej populacji. Na wsi i wśród starszych pokoleń
odsetek ten jest znacznie większy, w miastach oraz wśród dzieci i młodzieży –
znacznie mniejszy,

Obszarem, na którym język kaszubski jest
używany powszechnie, jest dawne pogranicze polsko-niemieckie i sąsiadujące z
nim gminy. W miarę oddalania się od tego rejonu liczba osób mówiących po
kaszubsku stale maleje. Np. w Gdyni, która w przeszłości – jako wieś – była
prawie wyłącznie zamieszkana przez Kaszubów, a i dzisiaj stanowi największe ich
skupisko, ludność rodzima nie posługuje się tym językiem, chociaż jest świadoma
swego pochodzenia. Do tych zmian przyczynił się olbrzymi napływ ludności z
innych regionów Polski, związany z silnym rozwojem gospodarczym miasta. W
rezultacie miejscowa ludność stanowi niewielki odsetek ogółu mieszkańców.
Procesy asymilacyjne przyspieszył ponadto wpływ kultury miejskiej oraz
zawieranie małżeństw mieszanych.

 

3. Gospodarka

3.1. Przemysł i budownictwo

Głównym działem gospodarki regionu jest
przemysł. Wraz z budownictwem zatrudnia on około 116 000 ludzi 3 , co stanowi 37,5% ogółu pracujących.

Największym ośrodkiem przemysłowym Kaszub jest
Gdańsk. W przemyśle i budownictwie pracuje tu około 55 000 ludzi 2 . Kolejne miejsca zajmują: Gdynia (31,4 tys.), Sopot (3,8 tys.), Bytów
(2,4 tys.), Wejherowo (2,2 tys.), Kościerzyna i Rumia (po 1,9 tys.) oraz
Władysławowo (1,8 tys.).

Wśród zakładów przemysłowych do największych i
najbardziej znanych należą:

• w Gdańsku – sześć stoczni (w tym Stocznia
  Północna, Stocznia Remontowa im. J. Piłsudskiego, Stocznia
  Gdańska S.A. – w stanie upadłości), Zakłady Nawozów Fosforowych,
  Zakłady Elektroniczne „Unimor”;
• w Gdyni – trzy stocznie (Stocznia Gdynia
  S.A., Gdyńska Stocznia Remontowa „Nauta”, Stocznia Marynarki Wojennej,
  Zakłady Radiowe „Radmor”;
• w Bytowie przemysł elektromaszynowy
  produkuje m.in. urządzenia okrętowe, sprzęt domowy, prasy automatyczne;
  przemysł drzewny – meble i tarcicę. Rozwinięty jest ponadto przemysł
  materiałów budowlanych i spożywczy;
• w Sopocie jest rozwinięty przemysł skórzany,
  elektroniczny, metalowy i spożywczy;
• w Wejherowie działalność produkcyjną
  prowadzą zakłady odzieżowe, drzewne, spożywcze, materiałów budowlanych
  (cementownia) i inne.

W stoczniach przeżywających duże trudności
ekonomiczne jest zatrudnionych około 30 000 pracowników. W 1995 r.
wyprodukowali oni 13 statków transportu morskiego i kilka statków innego
przeznaczenia o tonażu 169 800 t. W stoczniach remontowych, których
sytuacja ekonomiczna jest korzystna, wyremontowano 320 statków.

W gospodarce rybnej regionu pracuje około
8 000 osób, w tym około 4 000 w rybołówstwie i rybactwie i około
4 000 w przemyśle rybnym. Flota rybacka dysponuje 12 połowowymi statkami
morskimi, 181 kutrami, ponadto łodziami motorowymi (ponad 100) i wiosłowymi.
Połowy ryb morskich w 1995 wyniosły 137 000 t, słodkowodnych –
kilkaset ton.

 

padding:0cm 3.2. Rolnictwo

Liczbę ludności zatrudnionej w rolnictwie
regionu trudno dokładnie określić. W statystyce gmin uwzględnia się bowiem
tylko te gospodarstwa, w których pracuje więcej niż 5 osób. Duże
gospodarstwa zatrudniają łącznie 2,5% pracujących na Kaszubach. Gdy uwzględnimy
wszystkie gospodarstwa indywidualne odsetek ten przekroczy 10% zatrudnionych w
regionie.

Wykorzystanie gruntów na Kaszubach prezentuje
się następująco: użytki rolne stanowią 43% (w tym grunty orne 32,8%, sady –
0,2%, łąki – 6%, pastwiska – 4%); lasy – 42%; pozostałe grunty i wody – 15%.

Najwięcej gruntów ornych mają gminy:
Przodkowo, Żukowo i Nowa Karczma (55,4% do 58%); znaczny odsetek: Kościerzyna,
Chmielno, Linia, Puck, Sierakowice, Somonino, Stężyca, Szemud, Tuchomie
(40%-48,6%); najmniej: Lipusz, Studzienice i Dziemiany (poniżej 20%), a także
miasta: Jastarnia, Hel i Sopot (od 0% do 4,4% – ryc.). Odsetkiem łąk
i pastwisk wyróżniają się gminy Kosakowo, Krokowa i Przodkowo (ponad 20%).

Wśród upraw zdecydowanie dominują żyto i
ziemniaki. Żytem obsiewa się aż 36,5% powierzchni gruntów ornych, a ziemniakami
– 14,4%. Niewielki odsetek zajmuje pszenica (7,5%), a wybitnie mały – buraki
cukrowe (0,5%). Znaczny areał zajmują natomiast rośliny pastewne.

Rozmieszczenie upraw i wysokość plonów jest
związana z warunkami naturalnymi i poziomem agrotechnicznym rolnictwa. Na
żyznych glebach uprawia się głównie pszenicę i buraki cukrowe (np. w
gminie Puck), na słabszych – żyto, pszenżyto i ziemniaki. Chów bydła jest
najbardziej rozwinięty na terenach obfitujących w łąki i pastwiska, oraz
dostatnich w rośliny pastewne, chów trzody chlewnej jest natomiast
związany z uprawą ziemniaków i możliwością uzyskania względnie tanich pasz
treściwych. W strefie podmiejskiej Trójmiasta hoduje się dużo drobiu, oraz
uprawia warzywa. Obszar Pojezierza Kaszubskiego słynie z plantacji
truskawek.

 

3.3. Transport

W regionie kaszubskim bardzo dobrze jest
rozwinięty transport morski, lądowy i powietrzny.

Morska flota handlowa związana z naszym
regionem (głównie PLO), w 1995 r. liczyła 48 statków o tonażu 587 000
DWT i przewiozła 4 627 000 t. ładunków. Promy morskie docierające do
Karlskrony (Szwecja), oraz statki handlowe przewiozły 136 535 pasażerów.
Handlowe porty morskie przeładowały 26 347 000 t ładunków, w tym
najwięcej węgla i koksu, ropy i przetworów naftowych oraz drobnicy. W
największym porcie regionu – Gdańsku przeładowano 18 608 000 t, a w
Gdyni – 7 739 000 t.

Sieć kolejowa i drogowa jest stosunkowo gęsta.
Szczególnie duży ruch pasażerski i towarowy notuje się w rejonie
Trójmiasta. Kolej elektryczna na trasie Gdańsk – Gdynia – Wejherowo przewozi
kolosalną liczbę pasażerów. Uzupełniają ją liczne linie autobusowe, tramwajowe
i trolejbusowe. Po drogach, z których najważniejszymi są trasy E28 (obwodnica
Trójmiasta), E75 i E28 przemieszczają się dziennie setki tysięcy samochodów.

Długość dróg gminnych i lokalnych miejskich
wynosi 4 334 km, w tym 1 408 o nawierzchni twardej. Port
lotniczy w Gdańsku-Rębiechowie, drugi co do wielkości w Polsce (po warszawskim
Okęciu) obsłużył w 1995 r. około 160 000 pasażerów.

 

3.4. Turystyka

Kaszuby mają wiele walorów, które sprzyjają
rozwojowi turystyki. Należy tu wymienić:

• urozmaicony krajobraz (nadmorski, pojezierny);
• liczne zabytki kultury materialnej, np.
  zabytki architektury, sztuki sakralnej i ludowej;
• duże możliwości zakwaterowania i wyżywienia
  ludzi na czas wypoczynku (baza turystyczna);
• gęstą sieć dróg dojazdowych i turystycznych.

Ważnym czynnikiem rozwoju turystyki jest
również stan środowiska naturalnego. Pod tym względem obszar Kaszub jest
znacznie zróżnicowany. Czyste powietrze i stosunkowo czyste wody występują na
terenie pojezierzy i w pasie wybrzeża położonym na zachód od Władysławowa i po
zewnętrznej części mierzei helskiej, począwszy do Chałup. Natomiast obszary
konurbacji Trójmiasta i Zatoki Gdańskiej są rejonami zagrożenia ekologicznego.
Ostatnio obserwuje się tutaj systematyczną poprawę sytuacji.

Duże obszary Kaszub wykazują wspaniałe walory
krajobrazowe, stanowiące podstawę rozwoju turystyki pieszej i rowerowej,
sportów wodnych, wypoczynku itd. Główną atrakcją dla przyjezdnych są jednak
unikatowe na skalę europejską zabytki architektury skupione głównie w Gdańsku:
Główne Miasto z ratuszem, Dworem Artusa, Kościołem Mariackim, Fontanną Neptuna,
Zbrojownią, pięknie zrekonstruowanymi lub odnowionymi kamienicami i bramami;
Stare Miasto z ratuszem i Wielkim Młynem; Oliwa z katedrą wyposażoną w słynne
organy i wiele innych.

Baza turystyczna w pełni zaspokaja aktualne
potrzeby przyjezdnych. W ponad 400 obiektach turystycznych (hotele, domy
wycieczkowe, pensjonaty, schroniska młodzieżowe, kampingi, pola biwakowe) i
prywatnych pokojach gościnnych znajduje się blisko 45 000 miejsc
noclegowych. W 1995 r korzystało z nich ponad 600 000 osób.

 

III. STAN I OCHRONA ŚRODOWISKA

Pod względem ekologicznym region można
podzielić na dwie części: mniejszą – wschodnią, związaną z konurbacją
Trójmiasta oraz większą obejmującą północną, zachodnią i południową część
Kaszub.

W rejonie Trójmiasta, Redy, Rumi i Wejherowa
oraz nad Zatoką Gdańską są zagrożone wszystkie składniki środowiska, a w
szczególności: hydrosfera, atmosfera, pokrywa glebowa, szata roślinna i świat
zwierząt. Przyczyniają się do tego zakłady przemysłowe, gospodarstwa domowe,
środki transportu itp. Największymi trucicielami są elektrociepłownie,
Siarkopol, Zakłady Nawozów Fosforowych, pojazdy mechaniczne oraz gospodarka
komunalna.

Jeszcze kilka lat temu Trójmiasto oraz
przylegającą do niego Zatokę Gdańską określano jako obszar klęski ekologicznej.
Obecnie, po wybudowaniu kilku oczyszczalnie ścieków, zainstalowaniu filtrów w
elektrowniach i wykonaniu innych prac związanych z ochroną środowiska,
Trójmiasto i jego najbliższe zaplecze stopniowo traci te niechlubne miano. Na
wielu odcinkach wybrzeże Zatoki Gdańskiej, nawet tych, które przylegają do
Gdańska, Sopotu i Gdyni, można już zażywać kąpieli, co przez wiele lat było nie
do pomyślenia.

Pozostały obszar Kaszub, poza stosunkowo
nielicznymi jeziorami i miejscowościami, a także niektórymi odcinkami rzek,
jest mało skażony. Sprzyja to – o czym informowano na stronach poprzednich –
rozwojowi turystyki.

Dużą uwagę w regionie przywiązuje się ochronie
środowiska przyrodniczego. Jej wyrazem jest utworzenie parków krajobrazowych i
rezerwatów, uznanie niektórych obiektów przyrody żywej i martwej za pomniki
przyrody, ochrona określonych gatunków roślin i zwierząt itp.

Na Kaszubach szczególną ochroną otoczono
tereny o powierzchni około 1000 km². W ich skład wchodzi 6
parków krajobrazowych (nadmorski, trójmiejski, kaszubski, wdzydzki, „Dolina
Słupi” i zaborski) oraz kilkadziesiąt rezerwatów. Blisko 1000 obiektów
określono mianem pomników przyrody (pojedyncze drzewa, grupy drzew, aleje,
głazy narzutowe i inne.

 

TABLICE STATYSTYCZNE (źródła: Gminy województwa gdańskiego 1996; Urząd Statystyczny w
Gdańsku 1996; Podstawowe dane statystyczne wg. danych gmin. Urząd Statystyczny
w Słupsku; Słupsk 1996; Statystyka gmin województwa bydgoskiego 1996. Urząd
Statystyczny w Bydgoszczy 1997.)

 

Ważniejsze dane dotyczące gmin w obrębie
Kaszub

	Gminy miejskie	Po-	Ludność w tys.				Współ- czynnik	Pracujący w gospodarce narodowej 4
L.p.	G. miejsko-wiejskie	Wierz chnia	ogółem	męż-czyźni	kobiety	Na 1 km2	przy-rostu	ogółem	sektor		sekcje5
	Gminy wiejskie	w km2					natural		publicz.	prywat.	1	2	3	4
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.	Gdańsk Gdynia Hel Jastarnia Kościerzyna Puck Reda Rumia Sopot Wejherowo Władysławowo	1806 136 21 8 16 5 26 30 17 26 38	4003 252,0 4,8 4,0 23,2 11,6 15,1 40,3 43,6 47,6 14,4	1953 121,0 2,4 1,9 11,3 5,7 7,6 19,9 20,1 23,4 7,1	2053 131,0 2,4 2,1 11,9 5,9 7,5 20,4 23,5 24,2 7,3	22223 1857 224 502 1464 2362 574 1338 2517 1855 376	0,13 -0,3 9,3 2,8 5,1 2,1 6,9 2,9 -4,5 3,7 7,8	1400003 86882 823 786 5708 3487 2052 4161 13621 8881 3391	790003 50117 500 387 3613 2109 906 1776 5462 6016 1789	610003 36765 323 399 2095 1378 1146 2384 8129 2865 1602	5003 2663 304 111 75 135 34 20 52 113 480	550002 31351 82 103 1941 817 1097 1940 3790 2232 1799	12 0003 17 714 49 52 776 315 154 227 735 731 154	72 5003 35 154 388 520 2916 2220 767 1974 9044 5805 978
Gminy miejsko-wiejskie
12.   13.   14.   15.	Brusy m. Brusy w. Bytów m. Bytów w. Kartuzy m. Kartuzy w. Żukowo m. Żukowo w.	5 396 9 189 6 199 5 159	4,5 8,5 17,6 5,8 16 13,6 5,2 13,8	2,2 4,3 8,6 2,9 7,7 6,8 2,6 7,0	2,3 4,2 9,0 2,9 8,3 6,8 2,6 6,7	891 21 1956 31 2580 68 1109 86	8,3 9,2 6,6 10,5 5,4 13,5 10,7 6,4	880 322 6768 426 4608 1063 836 2149	. . . . 2818 693 286 439	. . . . 1790 370 550 1710	17 78 99 153 44 55 4 139	420 40 2390 123 1445 276 390 1508	39 21 366 30 464 80 20 55	404 183 3913 123 2655 652 422 447
Gminy wiejskie
16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43.	Chmielno Dziemiany Gniewino Karsin Kosakowo Kościerzyna Krokowa Linia Lipusz Luzino Łęczyce Nowa Karczma Przodkowo Puck Sierakowice Somonino Stężyca Sulęczyno Szemud Wejherowo Cewice Czarna Dąbr. Konarzyny Lipnica Parchowo Przechlewo Tuchomie Studzienice	79 125 176 169 50 310 212 120 109 112 233 113 86 246 182 112 160 131 177 194 188 327 104 310 131 244 107 176	5,8 3,9 6,1 5,7 4,8 11,6 9,7 5,3 3,1 10,0 10,4 5,8 6,0 19,8 14,9 8,0 7,6 4,5 9,7 12,7 7,3 6,3 2,1 4,8 3,5 6,2 3,7 3,2	3,0 2,0 3,2 2,8 2,4 5,9 4,9 2,7 1,6 5,1 5,3 2,9 3,1 10,0 7,6 4,1 3,9 2,3 5,0 6,4 3,7 3,2 1,0 2,5 1,8 3,1 1,9 1,6	2,8 1,9 2,9 2,9 2,4 5,7 4,8 2,6 1,5 4,9 5,1 2,9 2,9 9,8 7,3 3,9 3,7 2,2 4,7 6,3 3,6 3,1 1,1 2,3 1,7 3,1 1,8 1,6	73 31 35 34 96 38 46 44 28 90 45 51 70 80 81 71 47 34 55 66 39 19 20 15 27 25 35 18	6,5 7,7 12,6 4,0 8,7 8,1 7,8 6,9 5,2 14,4 10,8 9,9 5,3 8,8 14,0 10,9 11,0 9,7 12,1 11,8 8,5 9,5 10,0 6,0 4,0 7,1 14,3 5,6	662 476 1525 714 1289 2345 1190 265 283 753 811 422 529 1696 1102 567 634 278 950 1 896 633 489 154 568 308 1 045 304 439	303 304 677 311 542 1728 648 190 171 369 402 235 271 731 528 257 338 210 293 309 526 356 96 335 244 575 203 191	359 172 848 403 747 617 542 75 112 384 409 187 258 965 574 310 296 68 357 1 587 107 133 58 233 64 470 101 248	2 22 91 15 40 152 437 13 56 58 143 28 14 384 38 57 11 26 46 115 100 84 26 98 35 254 35 132	395 230 1 002 258 814 1 646 260 66 85 259 277 68 192 602 381 183 214 20 494 1 417 242 89 51 80 27 169 13 204	81 22 10 43 7 44 32 17 13 63 58 24 4 48 52 39 54 23 22 47 15 21 8 19 8 22 11 10	184 202 422 398 424 473 461 169 129 373 333 302 319 662 631 288 355 209 388 290 322 330 135 271 232 499 225 300

 

 

 

	Użytkowanie gruntów							Powierzchnia zasiewów w ind. gosp. rolnych w ha							Plony z ha w dt
L.p.	Użytki rolne w ha						pozo-stałe	ogół-	zboża podst. z mieszankami				ziem-niaki	prze-my-	zbóż	ziem-nia
						lasy	grunty	em	Razem	w tym				słowe	podst	ków
	Razem	Grunty orne	sady	łąki	past-wiska		i wody			pszenica	żyto	jęcz-mień
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.	75007 2592 12 2 887 230 632 843 11 523 1950	60007 2094 12 . 751 154 356 503 74 342 1336	1007 10 . . 18 3 10 28 4 13 2	8007 295 . . 51 60 211 252 26 144 466	6007 193 . 2 67 13 55 60 7 24 146	40007 5808 1855 291 80 3 1487 1262 930 1198 698	65007 5149 260 507 616 257 520 903 690 844 1193	5000 2617 12 . 962 325 340 332 131 247 1109	2000 1775 12 . 703 209 190 118 61 138 738	800 302 . . 75 58 28 23 32 28 69	500 820 6 . 317 48 90 36 8 68 309	200 257 . . 126 74 36 23 5 9 107	400 200 . . 86 45 41 46 6 38 106	40 103 . . . 26 1 23 22 3 17	. . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . .
Gminy miejsko-wiejskie
12.   13.   14.   15.	389 11896 175 9303 97 8119 184 11089	325 8608 146 7400 75 5515 126 9121	3 16 5 32 4 26 6 62	46 2489 20 1275 2 1220 30 939	14 783 4 596 16 1358 22 967	39 22859 55 7306 130 9034 43 3272	83 4808 642 2263 396 2752 241 1606	. . . . 620 6178 327 6245	5826 . . . 345 4495 241 4422	177 . . . 104 584 34 605	3967 . . . 51 1832 66 1725	246 . . . 9 569 24 395	1218 . . . 36 811 39 1001	5 . . . . . . 2	27,0 . . . . 22,2 . 23,7	180 . . . . 180 . 170
Gminy wiejskie
16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43.	4771 3202 7736 6190 2744 11919 11392 6174 2485 5557 9531 7842 6613 14949 11137 5797 8650 5813 11888 6244 5849 12026 4017 11069 5196 8379 6831 4130	3842 2403 6148 4684 1359 9613 6523 4941 1784 4147 7118 6549 4765 11002 8850 4141 7157 4152 9028 4355 4747 9915 3205 8331 4148 6961 5042 3096	27 20 23 32 11 27 31 10 9 25 31 25 15 48 16 21 23 15 81 76 9 23 19 53 17 17 31 11	399 557 929 1154 970 1037 4042 707 473 938 1493 493 550 3100 1335 658 297 334 1040 1242 478 1414 641 1261 680 814 1282 791	503 222 636 320 224 1242 796 516 219 447 889 775 1283 799 936 977 1173 612 1739 571 615 674 152 1424 351 587 476 232	1006 7253 6704 8118 610 14369 6823 4382 7244 4542 11762 2054 946 7161 5201 4057 4821 4837 3596 11276 10794 16843 5433 15730 6460 12253 2450 11353	2141 2042 3221 2619 1661 4702 2985 1426 1191 1095 1988 1437 980 2508 1898 1374 2559 2481 2173 1888 2143 3849 977 4158 1435 3756 1366 2113	3584 2037 1912 4318 1240 7497 3361 4703 1439 3368 3144 5993 4313 7231 9937 3210 6681 4345 8272 2951 2999 4506 2871 6916 3201 3804 3176 1978	2419 1416 1437 3169 770 5529 2545 3497 1047 2257 2371 4011 3004 5185 7233 2191 4426 2746 5973 1988 2252 3501 2151 5141 2354 2950 2544 1580	119 26 248 145 187 324 336 99 49 144 175 301 196 1157 429 169 500 252 459 282 135 163 162 92 77 210 135 80	1306 1055 527 2240 376 2984 960 1797 704 1152 1174 1681 1401 1627 3826 1079 2292 1592 3017 955 1127 1962 1315 3872 1393 1514 1368 867	38 45 92 125 97 389 303 134 42 74 186 194 79 797 232 94 200 166 278 143 207 390 224 430 152 538 201 181	527 276 244 514 110 1095 382 695 193 488 316 574 747 937 1317 485 1097 591 1368 396 315 410 363 636 418 522 277 214	. . 15 . 5 . 1 3 . 1 4 1 . 148 75 1 23 . 3 3 16 4 2 – – 36 – –	22,9 20,3 24,0 25,6 26,1 23,1 27,3 21,1 21,0 23,1 20,3 23,1 20,6 30,3 20,9 22,4 20,9 19,8 20,0 24,0 25,8 22,2 25,9 19,6 18,6 26,7 22,0 21,1	162 194 190 220 190 180 190 150 176 210 205 200 165 210 160 232 160 160 160 140 180 165 220 180 138 194 190 170

 

L.p.	G. miejskie G. miejsko-wiejskie	Zwierzęta gospodarskie w sztukach		Miesz-kania w tys.	Izby w tys.	Szkoły państwowe		Licea		Szkoły zawodowe
	G. wiejskie	bydło	trzoda chlew.			liczba szkół	uczniowie w tys.	liczba szkół	uczniowie w tys.	liczba szkół	Uczniowie w tys.
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.	Gdańsk Gdynia Hel Jastarnia Kościerzyna Puck Reda Rumia Sopot Wejherowo Władysławowo	2000 1083 . 13 220 143 344 238 . 124 680	5000 1806 . 103 500 221 325 196 . 260 1593	130,0 83,3 1,4 1,1 6,2 3,2 3,9 10,9 16,2 12,7 3,6	400,0 280,5 4,3 5,0 22,0 11,2 15,3 42,3 54,4 43,3 17,3	100 46 1 3 6 3 4 10 10 12 7	40,0 28,7 0,7 0,5 3,7 1,7 2,8 5,9 4,2 6,5 2,2	22 21 1 . 1 1 2 2 3 2 .	10,0 7,5 0,1 . 0,6 0,4 0,1 0,6 1,4 1,1 .	80 41 . . 14 3 1 1 5 15 .	15,0 8,6 . . 3,4 1,7 0,5 0,9 1,5 3,2 .
Gminy miejsko-wiejskie
12.   13.   14.   15.	Brusy m. Brusy w. Bytów m. Bytów w. Kartuzy m. Kartuzy w. Żukowo m. Żukowo w.	721 6651 . . 56 3602 159 4516	1983 10851 . . 302 11667 831 13097	1,1 1,8 4,6 1,3 4,6 2,7 1,1 2,9	4,7 7,7 17,4 5,3 16,7 11,5 4,7 12,1	1 8 5 6 5 11 4 12	0,9 1,0 2,9 0,7 2,7 1,9 1,3 1,9	1 . 1 . 1 . 1 .	0,3 . 0,5 . 0,8 . 0,1 .	1 . 12 . 11 . 2 .	0,3 . 1,9 . 2,3 . 0,6 .
Gminy wiejskie
16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43.	Chmielno Dziemiany Gniewino Karsin Kosakowo Kościerzyna Krokowa Linia Lipusz Luzino Łęczyce Nowa Karczma Przodkowo Puck Sierakowice Somonino Stężyca Sulęczyno Szemud Wejherowo Cewice Czarna Dąbr. Konarzyny Lipnica Parchowo Przechlewo Tuchomie Studzienice	3283 1551 1134 3154 1055 3940 5194 2458 1196 2973 2289 3305 3319 6979 5687 2658 3144 2467 5651 2585 . . . . . . . .	6992 2378 3726 5665 1301 13009 7823 10181 1671 6983 5895 16449 9972 13938 47438 4473 8804 5537 17524 5203 . . . . . . . .	1,2 0,9 1,3 1,4 1,0 2,4 2,0 1,1 0,7 2,0 2,4 1,3 1,1 4,2 3,0 1,6 1,5 1,0 2,0 2,7 1,8 1,5 0,5 1,1 0,7 1,6 0,8 0,7	5,5 3,7 4,7 5,8 4,5 9,6 7,7 4,5 2,9 8,1 9,0 5,1 5,0 17,2 13,0 6,3 6,4 4,0 8,2 10,8 6,5 5,8 2,1 4,8 3,1 6,1 3,5 3,2	5 5 4 4 3 12 8 8 2 5 8 6 9 22 13 8 8 5 13 9 8 7 1 5 3 6 4 4	0,9 0,7 1,1 0,8 0,6 1,7 1,5 0,9 0,5 1,6 1,7 1,0 1,0 3,2 2,5 1,3 1,3 0,7 1,6 2,0 1,1 1,1 0,3 0,7 0,5 1,0 0,6 0,5	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Statystyka ludności kaszubskiej 8

 

L.p.	Gminy miejskie Gminy miejsko-wiejskie Gminy wiejskie	Liczba ludno- ści ogółem w tys.	Odsetek Kaszubów w gminie 9	Odsetek pół-Kaszubów w gminie9	Szacunkowa liczba Kaszubów	Szacunkowa liczba pół-Kaszubów
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.	Gdańsk Gdynia Hel Jastarnia Kościerzyna Puck Reda Rumia Sopot Wejherowo Władysławowo	400,0 252,0 4,8 4,0 23,2 11,6 15,1 40,3 43,6 47,6 14,4	5,0 12,0 22,2 58,0 67,0 71,0 65,0 55,0 5,0 57,0 68,0	5,0 12,0 5,6 21,0 19,0 10,0 14,0 16,0 5,0 23,0 17,0	20000 30240 1066 2320 15544 8236 9815 22165 2000 27132 9792	20000 30240 269 840 4408 1160 2116 6448 2000 10948 2448
Gminy miejsko-wiejskie
12.   13.   14.   15.	Brusy m. Brusy w. Bytów m. Bytów w. Kartuzy m. Kartuzy w. Żukowo m. Żukowo w.	4,5 8,5 17,6 5,8 16,0 13,6 5,2 13,7	38,0 59,0 62,0 75,0 86,0 86,0 44,0 59,0	50,0 41,0 20,0 5,0 7,0 7,0 23,0 22,0	1558 5015 10912 4350 13760 11696 2288 8083	2050 3485 3520 290 1120 952 1196 3014
Gminy wiejskie
16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43.	Chmielno Dziemiany Gniewino Karsin Kosakowo Kościerzyna Krokowa Linia Lipusz Luzino Łęczyce Nowa Karczma Przodkowo Puck Sierakowice Somonino Stężyca Sulęczyno Szemud Wejherowo Cewice Czarna Dąbr. Konarzyny Lipnica Parchowo Przechlewo Tuchomie Studzienice	5,8 3,9 6,1 5,7 4,8 11,6 9,7 5,3 3,1 10,0 10,4 5,8 6,0 19,8 14,9 8,0 7,6 4,5 9,7 12,7 7,3 6,3 2,1 4,8 3,5 6,2 7,4 3,2	100,0 85,0 66,7 36,0 85,0 74,0 70,0 92,0 71,0 94,0 69,0 43,0 89,0 93,0 89,0 87,0 82,0 100,0 90,0 75,0 63,0 80,0 57,0 78,0 90,0 33,0 78,0 50,0	. 15,0 16,7 46,0 5,0 11,0 10,0 8,0 25,0 6,0 5,0 21,0 11,0 2,0 9,0 11,0 11,0 . 10,0 19,0 9,0 10,0 43,0 11,0 10,0 22,0 2,0 17,0	5800 3315 4069 2052 4080 8584 6790 4478 2790 9400 7176 2494 5340 18414 13261 6960 6232 4500 8730 9525 4593 5040 1197 3744 3150 2046 5 772 1 600	. 585 1019 2622 240 1276 970 424 248 600 520 638 660 396 1341 880 1368 . 970 2413 657 630 903 528 350 2046 148 544
	Razem	1147,7	32,0	10,4	367724	119480

 

 

 

Tołmaczënk Jerzi Tréder

 

 

 

Spisënk zamkłoscë

 

Wstãp

Geògrafia dzysészëch Kaszëbów

 

A.Geògrafné òkrãżé

1.Geògrafné pòłożenié i
òbéńda

2.Geòlogicznô bùdowniô.
Fòrmë wiéchrzëznë zemi

3.Ùsztôłcenié
wiéchrzëznë. Nôtërné krôjnë

4.Charakteristika
fizycznogeògrafnëch midzëkrôjnów

4.1.Kaszëbsczé Pòbrzeżé

4.2.Pòlanowskô Wëżawa

4.3., 4.4.Kaszëbsczé
Pòjezerzé i Bëtowsczé Pòjezerzé

4.5., 4.6.
Charzëkòwskô Rówizna i Tëchòlsczé Bòrë

5.Mineralné bògactwa

6.Zemie

7.Klimat

8.Wiéchrzëznowé wòdë

9.Roscënizna

 

B.Administracjowy

pòdzél. Lëdztwò i gòspòdarka

1.Administracjowy
pòdzél

2.Mieszkeńcë

2.1.Kaszëbi

3.Gòspòdarka

3.1.Industria i bùdowizna

3.2.Rolnictwò

3.3.Transpòrt

3.4.Turistika

 

C.Stón i òchróniô òkrãżégò

 

Wstãp

W nôblëższich latach mómë bëc fùlprawnëma nôleżnikama Eùropejsczi Ùnii. Droga do struktur zrzeszony Eùropë i przińdné najé bëcé w EÙ ju dzys òznacziwają mùsz zjinaczeniów w wiele òbrëmiach żëcô w Repùblice Pòlsczi. Jedną z nich, móże w nôwikszim stãpniu
rozsądzeniową ò przińdnoce, je
edukacja. Naja jawernota w nym òbrëmienim je dosc dalek òd miarë òbòwiązkòwy w państwach EÙ. Dlôtegò tak wôżną rzeczą je ùnowienié pòùczënë w RP, dokładno sparłãczony
z ùnowienim teritorialnégò ùstawù państwa.

W krajach Eùropejsczi Ùnii pierszą
rolą w wiele rëmiach pùblicznégò żëcô państwa òdgriwają samòrządné krôjné, chtërnëch zastãpiną są naje nowé wòjewództwa. W krãgù krôjnowy pòliticzi, jaką robią wòjewództwa, wiôldżi znaczënk mô edukacja i kùltura. W
państwach EÙ przëwiãzywô sã stolemną wôgã do krôjnowégò sztôłceniô i chòwaniô, do fùlniészégò pòznaniô historii i spôdkòwiznë kùlturë nôblëższich strón. Jidze przece ò zakòrzenianié młodégò pòkòleniô w tradicji domôcégò kraju, òsoblëwò w môłi tatczëznë, ò ùswiądnienié nôrodny i eùropejsczi bòkadnoscë w rozmajitoscë, ò sztôłcenié sztaturë młodëch lëdzy jakno òbëwatelów swiądnëch swòjich mòżnot i òbòwiązków wedle tatczëznë, ale òtemkłëch na lëdzy i spòlëznë jinëch kùltur.

Nawlékającë do tëch zgrôwów, Ministerztwò Nôrodné Edukacji w rujanie 1995 r. – téż w nawleczenim do Ùstawù ò systemie pòùczënë z 7 séwnika 1991 r., w chtërnym
zeswiôdcziwô sã, że „pòùczëna służi rozwijowi w
młodzëznie pòczëcô òdpòwiedzalnotë, miłotë i ùwôżaniô dlô pòlsczi kùlturowy spôdkòwiznë z równoczasnym otemkniãcym sã na wôrtnotã kùltur Eùropë i swiata” – sczerowało do szkólnëch programòwé założeniô pòzywóné „Kùlturowô spôdkòwizna w krôjnie”.

We wstãpie do programù jegò ùsôdzcë zeswiôdcziwają, że „przekôzanié kùlturowy spôdkòwiznë kraju nôskùtkòwni móże sã òdbëwac przez pòznanié nôblëższégò òkrãżégò, gwôsny krôjnë i ji wôrtnotë w sparłãczenim nôrodnëch i òglowòlëdzczich wôrtnot”. I dali:
„Pòznanié przez dzecë i młodzëznã gwôsny krôjnë miałobë sã odbëwac òd wczasnégò dzectwa na kòżdim etapie
edukacji, wedle mòdelów i metod
dopasowónëch do psychòfizycznégò i intelektualnégò rozwiju, w wespółrobòce z
òkrãżim, na lekcjach – ze zwëskanim
programòwëch fùńdameńtów òsóbnëch przibiorów, a téż w
dzejanim pòzalekcjowym i pòzaszkòłowym”.

Tak zesadzoné deje regiónalëznë, téż w spòlëznowym i kùlturowym żëcym Pòlôchów i Pòlsczi, nie są nowé. Jich zôczątczi sygają nômni pòłowë XIX wiekù. Jesz na zôczątkù XX wiekù regiónalëzna tikała przédno òbrónë gwôsny kùlturowy i nôrodny apartnotë. Jiną rolą miała òna w òdrodzony Repùblice w midzëwòjnowym dwadzescelatim. Ji pòzytiwné wôrtnotë ju wnenczas bëłë przëjimniãté w systemie edukacji, w
zamkłoscach ùczbë i chòwaniô, téż pòzaszkòłowégò. Pò 1945 r., nimò jidący z
górë krôjnowy pòliticzi nierôd abò nawetka nieprzëjacelsczi
piastowaniu juwernotë i wôrtnotë krôjnowy kùlturë, deje regiónalëznë òbstojałë czasë PRL. Wiele pedagógów, szkólnëch i dzejôrzi kùlturë, òsoblëwò òd sétmëdzesątëch lat, włączëło sã w dzejania szkòłë i krójnëch zrzeszën, mającëch baro mòcną starã ò ùchòwanié rozmajitoôrtnégò bògactwa pòlsczi kùlturë, ò piastowanié môlowëch tradicji, ò pòznanié i rozwij spôdkòwiznë kùlturë najich môłëch tatczëzn. Na miarã Repùbliczi Kaszëbë i Nadwiselné Pòmòrzé w tim krãgù przënôlégałë do krôjnów ò òsoblëwy rësznoce, bùdzącë ùwôżanié westrzód ùstrónowëch wzérôczów dlô mòcë trwaniô przë gwôsny tradicji i kaszëbsczim
jãzëkù, dlô spòlëznowy rësznotë i bëcô przedstôwców Kaszëbów na rozmajitëch niwach òbëwatelsczégò dzejaniô w Pòlsce, chtërnégò ùkòrunowanim bëło przińdzenié Pòlsczi nazôd do karna samòstójnëch demòkratnëch państwów Eùropë.

Rzecznikã sprawów kaszëbsczi spòlëznë – i szerzi pòmòrzczi, tak w niedôwny przeszłocë, jak i dzys – je Zrzeszenié Kaszëbskò-Pòmòrzczé, pòwstałé w 1956 r. Wëkònywô òno i rozszérzwiô dzãka pòkòlenióm swòjich ùsôdzców i dzejôrzi deje samòrządnotë, widzenié dinamicznégò rozwiju samòrządnégò Pòmòrzô w demokratny Repùblice, mòcny spòlëznową rësznotą òbëwatelów, znającëch apartnosc i wôrtnotë swòji krôjnë i Pòlsczi w całi Eùropie.

Przëbôcziwającë sobie nônowszé dzeje Eùropë i Pòlsczi nad Bôłtã, łôtwie òbôczimë, że w rozsądzeniowym
ò teroczasnoce XIX i XX wiekù ò bëcym Pòmòrzô w Repùblice rozsądzëła sztatura Kaszëbów, jich
wòlô piastowaniô gwôsny kùlturë jakno dzélu pòlsczi kùlturë, wëpisónô m.jin. w gòdle Młodokaszëbów „co kaszëbsczé, to pòlsczé”. Równoczasno pamiãtac trzeba, że całé Pòmòrzé, bãdącé historiczną i teroczasną môłą tatczëzną Kaszëbów, òd wieków mô przirodã kraju wiele kùltur; je môlã òsoblëwégò zetkaniô, a czãsto miónczëzn i biôtk lëdzy apartnëch kùltur, nôwicy pòlsczi i miemiecczi. Przińdzenié Pòlsczi nazôd nad Bôłt w 1920 r. i nad Òdrã w 1945 r. òznôcziwało rozwij kaszébskòscë, zôsny rozkòscérzanié sã Kaszëbów w czerënkù zôchódnym. Równoczasno na Nadwiselnym Pòmòrzim kaszëbskô spòlëzna dzejô i parłãczi wespółstójnosc
za swòjã môłą tatczëznã z sąsadëjącëma krôjnowëma gromadama, téż Pòmòrzónama. Są to pierszim
dzélã Kòcewiôcë, Bòrowiôcë i Krajniôcë, jak téż mieszkeńcë Zemi
Chełmińsczi, dlô chtërnëch Pòmòrzé je téż, jak dlô Kaszëbów, jich môłą tatczëzną.

Wszëtczi dzysészi Pòmòrzónie mają swiądã, że z
westrzód mieszkeńców pòmòrzczich zemiów prawie Kaszëbi są nôstarszim i nôbarżi domôcym lëdztwã ti krôjnë nad Bôłtã. To ò nich w XIX wiekù rusczi ùczałi Aleksander Hilferding napisôł ksążkã „Nëdżi Słowianów na pôłniowym brzegù Bôłtu”. Te nëdżi nié lë nie zadżinãłë, ale w warënkach òdrodzony Repùbliczi ùmòcniłë swòją juwernotã, doprowadzëłë do rozwiju kùlturë i kaszëbsczégò jãzëka, dopòmògłë do krôjnowégò rozwiju w Pòlsce. Temù Kaszëbóm i Pòmòrzu jakno jich môłi tatczëznie pòswiãconô je niniészô ksążka, czerowónô przédno do szkólnëch, wespółùsôdzającëch i wëkònywającëch nowy program krôjnowy edukacji na Kaszëbach,
na Pòmòrzim i w Pòlsce, a téż do ùczniów gimnazjów i liceów. Ùsôdzcë zdôwają sobie sprawã z tegò, że wiele Kaszëbów i jich sąsadów, téż
szkólnëch i ùczniów, niewiele wié ò historii i kùlturze swòji môłi tatczëznë, ò ji geògrafii, ò kaszëbsczim jãzëkù, ò przeszłoce i teroczasnocë Pòmòrzô. Dlôtegò rechùjemë, że naja knëga, ùlepsziwónô w réżnëch wëdôwkach, dóńdze nié lë do Kaszëbów, ale dzãka szkòle i młodzëznë do wszëtczich mieszkeńców przińdnégò pòmorzczégò wòjewództwa, chtërnégò stolëcą òstónie Gduńsk, òd wieków stolëczny gard Kaszëbów, Pòmòrzónów nad Wisłą.

Westrzód Czëtińców pòlemikã móże rodzëc sprawa teroczasnégò teritorialnégò òbjimù Kaszëbów. Podjimającë sã grãdégò zadaniô ùprawieniô greńców kaszëbsczi krôjnë, òstało przëjãté, że:

– drëżéń Kaszëbów robi na òbéńda Pòmòrzô, na chtërny na co dzéń, w miészim abò wikszim stãpniu, pòtrzebòwóny je kaszëbsczi jãzëk; òbjim ti òbéńdë pòkôzywają mapë wëdrëkòwóné w trzecym dzélu ùsôdzkù;

– za teroczasné Kaszëbë je przëjãtô òbéńda, na jaczi lëdze rechùjącé sã do ti spòlëznë robią przënômni trzecy dzél môlowégò lëdztwa i ten, dze nimò
niewiôldżégò procenta w òbrëmienim dónégò zalëdzeniô wielota Kaszëbów je wiôlgô (np. we Gduńsku i Sopòce); òbjim negò teritorium pòkôzywają mapë w geògrafnym dzélu ùsôdzkù;

No slédné kriterium pòzwòli, mòżebno, przesënąc greńce teroczasnëch Kaszëbów na zôchód, jakò że są znaczi, że w strzédnëch gminach jistniejącégò jesz w chwilë pisaniô niniészi knëdżi słëpsczégò wòjewództwa procent Kaszëbów
i swiąda kaszëbskòscë nëch terenów je znaczącô. Nie je to równak mòżebné terô bez zrobieniô badaniów, a do­tądka taczich nie bëło.

Żebë zaczekawionëch Czëtińców w jak nôwikszim stãpniu zblëżëc do problemów naji môłi
tatczëznë, wëdôwómë ksążkã w pòdwòjnym jãzëcznym ùjimniãcym: pòlsczim i kaszëbsczim.

Rechùjemë na żëcznotã szkólnëch i jinëch czëtińców, na bôczënczi i propozycje pòzwôlającé ùlepszëc pòstãpny wëdôwk. Mómë nôdzejã, że najô knëga zletczi prowadzenié krôjnowy edukacji na Kaszëbach
i Pòmòrzim, przënômni w krãgù geògrafii, historii i jãzëka.

 

Józef
Bòrzëszkòwsczi, Jan Mòrdawsczi, Jerzi Tréder

 

 

 

A. GEÒGRAFNÉ ÒKRÃŻÉ

 

1. GEÒGRAFNÉ PÒŁOŻENIÉ I ÒBÉŃDA

Dze leżą Kaszëbë? Jaką òbéńdã Pòlsczi mòże przëjąc za dzysészé etniczné kaszëbsczé teritorium?

W ùsôdzkù tim òstało przëjãté, że kriterium dôwającym
prawò do zarechòwaniô wëznaczonëch teritorialnëch òkrãgów do Kaszëbów bądze abò wiôldżi procent Kaszëbów w gminie (co nômni 1/3
zalëdzeniô), abò téż wiôlgô lëczba Kaszëbów w gwësnym
teritorialnym òkrãgù.

Wedle tëch kriteriów etniczné kaszëbsczé teritorium òbejmywô 43 gminë (w nym 11 miastowëch, 4
miastowò-wsowëch i 28 wsowëch) w òbrëmienim wòjewództw: gduńsczégò (33 gminë), słëpsczégò (9 gminów) i bëdgòsczégò (1 gmina)[1]. Wnet we wszësczich
gminach procent Kaszëbów przechôdô 50%. Wëjimk robią gminë Przechlewò i Nowô Karczma (33-43%
Kaszëbów) ë miasta Gdiniô (kòl 12% Kaszëbów), Gduńsk i Sopòt (kòl 5% Kaszëbów). W pònazwónëch miastach lëczba Kaszëbów je równak
dosc wiôlgô: w Gdini robi kòl 30 000,
we Gduńskù bliskò 20 000, w Sopòce kòl 2 000.

Greńcznëma administracjowëma òkrãgama, chtërné òstałe zarechòwóné do kaszëbsczégò etnicznégò teritorium, są gminë: Krokòwa, Gniewino, Łãczëce, Cewice, Czôrnô Dąbrówka, Bëtowò, Tëchòmie, Lëpnica, Przechlewò, Kònarzënë, Brusë, Kôrsën, Kòscérzëna, Nowô Karczma, Somònino, Żukòwò i Gduńsk. Òstało przëjãté, że do Kaszëbów nie przënôlégô wschódny dzél Gduńska, chtëren do XIII
wiekù nie béł prakticzno zamieszkóny.

W tak ùprawionëch greńcach Kaszëbë òbejmywają òbéńdã kòl 6 200 km², w nym 3 968 km²
w òbrëmienim gduńsczégò wòjewództwa, 1 785 km² w òbrëmienim słëpsczégò wòjewództwa i 447 km² w òbrëmienim bëdgòsczégò wòjewództwa.

 

2. Geòlogicznô bùdowniô. Fòrmë wiéchrzëznë zemi

Kristaliczny spódk, zbùdowóny z granitów i gnejsów, leżi na terenie Kaszëbów na głãbòkòscë 2 000 do 4 000 m, ùsôdzającë w rejónie Gduńsczi Hôwindżi ùdżib w zemsczi skòrpie, pònazwóny przez geòlogów przëbôłtową depresją. Na kristalicznym spódku leżą ùstojałé òksëpë rozmajiti staroscë: kambru, òrdowikù, sëluru, permù, triasu, jurë, krédë, trzecorzãdu i czwiôrtorzãdu.

W czãdze òstatnégò 1,5 mëlióna lat czile
razów nasuwôł sã i wëcopywôł stądka
skandinawsczi lodofôłt. Òstatné zlodzenié – bôłtowé – skùńczëło sã na ti òbéńdze kòl 11 800 lat temù.
Zaczãła sã dzysészô geòlogicznô epòka – hòlocen.

Skùtkã dzejaniô lodofôłtu, płënącëch z niegò wòdów, dzejaniô mòrzczëch wałów, przëbrzégòwëch żochów, rzéków, wiatru itp. wërobiłë sã na nas zajimający òbéńdze rozmajité fòrmë terenu. Nôbarżi òglowò móże je pòdzelëc na fòrmë ùsztôłconé na skùtk przewôżënkù akùmùlacji (tj. skłôdaniô sã òksëpòwëch materiałów) i fòrmë ùsztôłconé na skùtk erozji (tj. rówkòwaniô, rozmywaniô, niszczeniô wiéchrzëznë zemi przez wòdë płënącé, lodofôłtë, wiater, chemiczné dzejaniô) i denudacji
(tj. proces niszczeniô
wszelejaczich grzëpów na wiéchrzëznie zemi przez rozmajité
przëczënë: wietrzenié, wëwiéwanié, scéranié i rësznota òksëpòwëch masów pò ùchëłoscach).

Westrzód fòrmów akùmùlacji na òpisywónym terenie nôbarżi
rozszerzoné są te, chtërne ùsztôłcył lodofôłt i rzéczno-lodofôłtowé wòdë. Do nich przënôlégają: wëżawë dnowy mòrenë – wałowaté abò plaskaté, wałë łësënowëch mòrenów, sandrowé rówiznë, wëtopiznë, kemë. Wałë i przëbrzégòwé żochë wërobiłë za to sztremlëznë – piôszczësté dardżi, co sã cygną zdłużą pòbrzégów i zamykają czësto abò dzélã hôwindżi. Wiater ùsëpôł na nich dunë. Rzéczi przenôszającé òksëpòwy materiał ùsztôłcëłë naniosłé stóżczi i naniosłé rówiznë.

Skùtkã przewôżënkù erozji rzéczno-lodofôłtowëch abò rzécznëch wòdów ùsztôłcëłë sã: jezórné rënë, pradolëznë, rzéczné dolëznë, pòdcãcô dolëznowëch kańtów. Mòrskô abrazja (niszczenié brzegów) doprowadzëła do
wërobieniô sã klifów.

 

3. Ùsztôłcenié wiéchrzëznë. Nôtërné krôjnë

Kaszëbë nôbarżi sã wëapartniają zjinaczenim ùsztôłceniô wiéchrzëznë zemi na òbéńdze Pòlsczi, ùsadłi na nordã òd Swiãtokrzëżnëch Górów. Nôwëższô grzëpa krôjnë i całégò pasa pòjezerzów – Wieżëca – dochôdô do 329 m n.r.m. (nad
równią mòrzô). Mało miészé wiże spòtikómë na pôłniowy wschód òd Srôkòjc – 271 m n.r.m. (tzw.
Semierzëckô Góra).

Nôwikszé deniwelacje (tj. nierównotë wiéchrzëznë zemi) wëstãpywają w strzódkòwym dzélu Kaszëbszczégò i Bëtowsczégò Pòjezerzô, dze môlama (np. stroną Òstrzëc) robią 100-150 m. Òd ti òbéńdë, ùsadłi na wiże kol
150-250 m, teren òpôdô postãpno w pôłniowym czerënkù, przechôdającë w plaskaté rówiznë ò wiże 10-150 m n.r.m. W nordowym czerënkù – w stronã Pradolëznë Redë-Łebë – i nordowò-wschódnym – w
stronã Kaszëbsczi Pradolëznë – przitkòsc je wiele wikszô. Ze szlachù elektricznégò banu, na kawałkù Gduńsk –
Gdiniô – Wejrowò – Strzebielëno je widzec wërazno nacéchòwóną terenową kańtã, znakùjącą greńcã Kaszëbsczégò Pòjezerzô.

Òbéńda Kaszëbsczégò Pòjezerzô je ùsadłô wiele niżi – le blós tamsamné grzëpë łësënowëch mòren przechôdają wiżą 150 m
n.r.m. Wëżawë dnowy mòrenë ò wiże 50-100 m n.r.m. są tu pòrozcynóné pradolëznama ò plaskatim dnie, sygającym na ògle wiżą 0-40 m n.r.m.

W òbrëmienim Kaszëbów są dzéle dwùch geògrafnëch makroregiónów Pòlsczi:
Bôłtowégò Pòbrzeżô i Pòlsczich Pòjezerzów. Dzélama pierszégò z nich są midzë«krôjnë: Kaszëbsczé Pòbrzeżé i Wisłowé Zëławë (môłi dzél w òbrëmienim Gduńska); dzélama drëdżégò: Kaszëbsczé Pòjezerzé i Tëchòlsczé Bòrë. Mi­dzëkrôjnë dzelą sã pòsobicą na miészé krôjnë, np. w òbrëmienim Kaszëbsczégò Pòbrzeżô wëapartniwómë m. jin. Òksëwską Kãpã, Pùcką Wëżawã, Pradolëznã Redë-Łebë itd.

 

4. Charakteristika fizyczno-geògrafnëch midzëkrôjnów

4.1. Kaszëbsczé Pòbrzeżé

 

Kaszëbsczé Pòbrzeżé ògranicziwô òd nordë i wschòdu Bôłt, òd pôłnia – Kaszëbsczé Pòjezerzé, òd zôchòdu – Damnickô Wëżawa.

Nôbarżi apartną znanką ùsztôłceniô wiéchrzëznë òpisywóny òbéńdë je wëstãpywanié młodëch pòlodofôłtowëch fòrmów, a òsoblëwò rozwlokłëch wëżawów dnowy mòrenë, porozcynónëch pradolëznama. Różnica midzë tima
dwùma apartnyma fòrmama terenu sygô cziledzesąt métrów. W
pradolëznach są ùsadłi m.jin. taczé môle, jak: Gdiniô, Rëmiô, Wejrowò, Strzebielëno; na wëżawach – wëżi ùsadłé dzéle miasta Gdini, Żelëstrzewò, Gniewino itp.

Jiné pòlodofôłtowé fòrmë terenu zajimają przëmiérzno môłą òbéńdã. Krótkò Chòczewa, Strzebielëna, Wiôldżégò Bòżégò Pòla, Òdargòwa i Tëłowa wëstãpywają dardżi łësënowëch mòren, dochôdającë swòji kùlminacji (179 m
n.r.m.) na Wësoczi Górze (kòl Łãczinka). Na pôłnié òd rënë Żarnowsczégò Jezora wëstãpywô sandr Piôsznicë.

Apartné fòrmë rzezbë wëstãpywają na pòbrzégù Bôłtu. W môlach, dze dochôdają do niegò wëżawë dnowy mòrenë, ùsôdzają sã – pòd cëskã niszczącégò dzejaniô mòrzczich wałów – klifë: w Rozewiu, Rzucewie, Gdini-Òksëwim, Gdini-Redłowie
itd.

Na załómaniach brzegòwy linii pòwstôwają sztremlëznë zbùdowóné z òksëpòwégò materiału przenoszónégò przez wałowanié, przëbrzégòwé żochë i wiater, np. Hélskô Sztremlëzna i Szpërk w Rewie.

 

4.2. Pòlanowskô Wëżawa

Nen midzëkrôj w òbrëmienim Kaszëbów òbejmywô gminã Czôrnô Dąbrówka i nordowé dzéle gminów Parchòwò i Bëtowò. Tipòwą przechódną krôjnã midzë na ògle rówiznowëma òbéńdama pòbrzeżô a grzëpama Bëtowsczégò Pòjezerzô przedstôwiają wëżawë dnowy mòrenë wałowati, môlama górkòwati i tamsamné łësënowé mòrenë. Teren dochôdô do wiże 120-150 m
n.r.m. Pierszima rzékama są Słëpiô i Łëpawa, a nôwikszim jezorã leżącé w pôłnikòwy rënie Jaséń.

 

4.3., 4.4. Kaszëbsczé Pòjezerzé i Bëtowszczé Pòjezerzé

Westrzédny pas Kaszëbów zajimô Kaszëbsczé Pòjezerzé i Bëtowsczé Pòjezerzé. Ùsztôłcenié wiéchrzëznë pòkôzywô tu czile òsoblëwëch znanków.

Pierszą z nich je wiôlgô, jak na niżawné òbéńdë, wiżô krôjnów n.r.m. i ùrozmajiconô rzezba terenu, przede wszëtczim w conie pòjezérnégò pùkla. Òd nôwëższich Szimbarzczich Górów (329 m n.r.m.) i òkòlégò Semierzëcczi Górë (256 m n.r.m.)
teren pòstãpno òpôdô w stronã nordë, pôłnia i wschòdu.

Pòsobną apartną znanką je wëstãpywanié prawie wszëtczich fòrmów rzezbë młodoglacjowy, tak samò
akùmùlacjowëch (dnowé i łësënowé mòrenë, sandrë, wëtopiznë, kemë) jak i erozjowëch (jezórné rënë). Felëje le pradolëznów, chtërne ògranicziwają Kaszëbsczé Pòjezerzé òd wschòdu i nordë.

Fòrmama terenu, chtërne nôbarżi doprowôdzają do òżëwieniô rzezbë òpisywónëch krôjnów, są łësënowé mòrenë, jezórné rënë i wëtopiznë po miartwym lodze.

Łësënowé mòrenë, jaczé sã pòkôzywają pòd sztôłtama pòmachtóno pòrozdrzëconëch hòlmów i górków, mają na ògle
rozwicé równoleżnikòwy, zanôleżny òd czãdu pòstojenô lodofôłtu. Prostopadło do nich (nôbarżi czerënk NNE i NE) ùkłôdają sã gromisté karna jezórnëch rënów. Baro wiôldżi dzél w sztôłcenim wiéchrzëznë mają wëtopiznowé fòrmë – wlëgłoscë terenu ùrobioné z wëtôpianiô sã fôłtów miartwégò lodu (przënôlégają do nich téż rënë), zagrzebónégò w ùstojałoscach lodofôłtowy i
wòdno-lodofôłtowy akùmùlacji. Wiele wëtopiznów ni mô stałi łączbë z òglową hidrografną secą. Robią tedë òne wiéchrzëznowò bezòdpłiwné òbéńdë. Równak z nëch terenów dosc czãsto moż­lëwy je òdpłiw pòdzemny przez przepùszczalnë òksëpë, np. piôsczi i czisë.

Dzywno mnodżé są jezora, westrzód chtërnëch wiôlgòscą wëapartniają sã: Reduńsczé Jezora (Dólné i Górné), Szczitno, Gòwidlińsczé i Maùsz.

 

4.5., 4.6. Charzëkòwskô Rówizna i Tëchòlsczé Bòrë

Na pôłnie òd Bëtowsczégò Pòjezerzô i Kaszëbsczégò Pòjezerzô teren wërazno òpôdô, przechôdającë w midzëkrôjnë noszącé miona Charzëkòwsczi Rówiznë i Tëchòlsczich Bòrów. Òbejmywają òne na ògle plaskaté i szeroczé piôszczësté òbéńdë w sztôłce sandrowëch rówiznów,
leżącëch na wiże 100-150 m n.r.m.
Piôszczësti materiał béł nanoszony
przez wòdë wëpłiwającé z topiącégò sã lodofôłtu. Na biédnëch zemiach rosce wiele lasów, nôbarżi sosnowé bòrë.

Wiéchrzëzna midzëkrôjnów, pierwòszno mònotonowô i plaskatô, òstała przejinaczonô pò oceplenim sã klimatu. Pò wëtopienim sã przësëpónëch piôskã fôłtów miartwégò lodu ùkôzałë sã mnodżé pòlodofôłtowé rënë i bezòdpłiwné wgłãbieniô. Wiele nëch wgłãbieniów, pòzwónëch wëtopiznama, zajętëch je przez jezora, jiné –
dosc czãsto – wëpôłniwają torfòwiszcza.

 

5. Mineralné bògactwa

Z geòlogiczną bùdownią spódkù parłãczą sã mineralné bògactwa. Na òbéńdze Kaszëbów i blisczi conë ekònomiczné Bôłtu są òne bëlné, ale dotądka wëzwëskóné w môłim gradze. Pierszima kòpalënama òpisywóny òbéńdë są: kamianô sól, kaliowé sole i òksëpòwé sërowinë, w miészim zôs gradze – naftowô ropa i zemny gaz.

Kamianô sól wëstãpywô na wiôldżi òbéńdze nordowégò dzélu Kaszëbów, w szëchce ò dëchtownoscë do 225 m (strzédnô dëchtownosc robi kòl 120 m) i ùdokôzóny bòkadnoscë 21,2 mld ton. Z pòzdrzatkù na môłą wielënã zrobionëch wierceniów nie
dô sã dokładno wëznaczëc jegò òbjimù. Je blós wiedzec, że szëchta rozcygô sã dali w stronã lądu i przedłużô pòd dnã Bôłtu – w czerënkù nordë, wschòdowi i pôłniowémù wschòdowi. Pòsowa sole zalégô w Wejrowie na głãbi kòl 969 m, w Swôrzewie kòl 700 m, w Biôłogórze –
600 m.

W szëchce kamiany sole, w szterzech wiôldżich soczewkach (Chłapòwò, Mierëszëno, Swôrzewò i Zdrada) na głãbi kòl 700 m wëstãpywają kaliowò-magnézowé sole ò dëchtownoscë òd 0 (na kańtach) do 100 m (w strzédnëch dzélach soczewków).
Jich bòkadnosc òceniwónô je na 600 mln ton.

Przëmiérzno bliskò szëchtë sole w òkòlim Żarnówca i Biôłogórë òstała znalazłô môłô żëła naftowy ropë. Jedna z odwiercënów je eksploatowónô òd czilenôsce lat. Ùdokôzóné zleżënë zemnégò gazu w òkòlim Biôłogórë mògą zaspòkòjec pòtrzebë Trójmiasta przez
prawie 25 lat.

Na zaòstałi òbéńdze Kaszëbów wëstãpywają przede wszëtczim òksëpòwé sërowinë. Westrzód ùdokôzónëch kòpalënów do nôwôżniészich przenôlégają:

• ilasté sërowinë bùdowlany ceramiczi – czilenôsce mln ton;
• nôtërné krëszëwa (piôsczi i czisë) – czileset mln ton; nôwikszé znaczënk mają zleżënë w Rëbôkach i Barkòczënie kòl Kòscérzënë i w òkòlim wsë Bòrzészkòwë (Glisno, Òstrowité,
  Trzebielsk);
• grëbé krëszëwò i kamiszcza zebróné nôbarżi w bëtowsczi i
  kartësczi conie łësënowëch mòrenów i wëbiéróné w wiele òdkriwkach;
• torfë; bòkadnosc taksowónô na cziledzesąt mëliónów ton; zalégają òne pierszim dzélã na przëmòrzczich bagnach i na pradolëznie Redë-Łebë;
• jezórnô kréda; bòkadnosc rechòwónô na cziledzesąt mëliónów ton.

 

6. Zemie

Zemie (rëdë) Kaszëbów pòwstałë w stolemny wikszoscë na òbéńdach pòchòdzeniô lodofôłtowégò (glënë, piôszczësté glënë) i wòdno-lodofôłtowégò (piôsczi i iłë). Miészé wiéchrzëznë zajimają zemie wërobioné na rzécznëch ùstojałoscach (piôsczi i
namùlnice).

Nôwikszą òbéńdã zajimają bruné zemie wërobioné z glënów abò iłów. Przewôżënk òne mają w nordowym dzélu mòrenowëch wëżawów Kaszëbów, na òbéńdach morenowëch wëżawów plaskatëch i wałowatëch.

W strzédnym dzélu krôjnë zjinaczenié tipów zemiów
je wiôldżé. Krótkò se wëstãpywają zemie bruné, bielëcowé i badżelné.

Pôłniowé òbéńdë, dze przewôżënk mają sandrë, zbùdowóné są pierszim dzélã z piôsków. Pòrôstają je nôwicy sosnowé bòrë, przë wespółbëcym chtërnëch wërobiłë sã mało òbrodné bielëce.

W Pradolëznie Redë-Łebë i Kaszëbsczi Pradolëznie, w dolëznach wikszich rzéków i w wiele bezòdpłiwnëch wgłãbieniach terenu wëstãpywają badżelné zemie.

 

7. Klimat

Juwerno jak w całi Pòlsce na Kaszëbach wëstãpywô letny klimat,
przechódny midzë mòrzczim a lądowym. Stón wiodra zanôlégô przede wszëtczim òd masów lëftu, przëchôdającégò z rozmajitëch czerënków. Czej nasëwają sã òne znad Atlantikù z òkòlégò Islandzczi, latã nastãpywô wikszé zachmùrzenié, òchłodzenié i rost fùchtnoscë, za to zëmą – topniô i czãsté dôczi. Są to tipòwé znanczi mòrzczégò klimatu. Napłiwanié lëftu znad wschódny Eùropë pòsobicą prowadzy sëché wiodro: zëmą – mrozné, zôs latã – gòrącé, a przez to apartné dlô lądowégò klimatu. Bëtnictwò masów tropikòwégò abò pòlarnégò lëftu je wiele miészé.

Blisczi pòłożënk Kaszëbów nad Bôłtã sprôwiô, że klimat òpisywóny òbéńdë je wiele barżi òceanowy niżle dali w Pòlsce. Lata są chłodniészé, a zëmë ceplészé, miészé są téż roczné òdchëłoscë temperaturë lëftu.

Na klimat wërazny cësk mô wiôldżé zjinaczenié wiże. Razã z ji rostã òpôdô wiżô temperaturë lëftu, a zwikszô sã sëma atmòsferowëch òpadów. Baro jawernym
elemeńtã klimatu, tipòwym dlô wëbrzeżô, są wiatrë. Wieją òne òb całi rok – z jinym naprãżenim – z miészą chùtkòscą latã, wikszą jesenią i zëmą.
Dniów bezwiatrowëch je mało.

Z pòzdrzatkù na klimatowé zjinaczenié, sprôwióné dôlą òsóbnëch òbéńdów òd mòrza, jak téż jich bezògôdkòwą wiżą, na Kaszëbach wëapartniwómë dwie klimatowé krôjnë:

• bôłtową, ò znankach nad zwëk òceanowëch;
• pojezórną, ò znankach barżi kòntinentowëch.

 

8. Wiéchrzëznowé wòdë

Do wiéchrzëznowëch wòdów na Kaszëbach nôleżą rzéczi, jezora, bagna, karnôle,
melioracjowé rowë i sztëczné wòdné basenë.

Nôwôżniészô topògrafnô dzelëna wòdów krôjnë przechôdô przez nôwëższé grzëpë Kaszëbsczégò Pòjezerzô i Bëtowsczégò Pòjezerzô. Òddzélô ona wòdë spłëwającé w trzech czerënkach: na
nordã i wschód – bliskò Bôłtu abò Wisłë i na pôłnié – téż do Wisłë.

Rzéczi òdprowôdzającé swòje wòdë prosto do Bôłtu pòzwóné są rzékama Przëmòrzô. Do nich nôleżą m. jin.: Òlëwskô Strëga, Kaczô Strëga, Zôgòrskô Strëga, Plëtnica i górnô Łeba, Łëpawa, Słëpiô i Wieprzô. Do Wisłë ùchôdają rzéczi: Reduniô, Wierzëca, Wda i Brda, płënącé w swòjich górnëch kawałkach na
Kaszëbach.

Wikszosc rzéków, na skùtk zjinaczony
młodoglacjowy rzezbë, mô nierówną przitkòsc. Dzéle rzécznëch dolëznów robią abò rënë, abò wëtopiznë, abò pradolëznë. Spòtikómë téż wiele przełómòwëch kawałków. Tipòwym przëkłôdã je tu Reduniô, zwëskùjącô w swòjim biegù rënë i wëtopiznë, sparłãczoné przełómòwëma kawałkama, np. znóny przełóm krótkò Babiégò Dołu.

Nôbarżi apartnym dzélã hidrografnym Kaszëbów są mnodżé jezora. Wëpôłniwają òne wgłãbieniô terenu tipòwé dlô rzezbë młodoglacjowy. Wikszosc
jezór pòwstała na môlu wëtopieniô sã fôłtów miartwégò lodu, zagrzebónégò w materiale mòrenowym. Lód nafùlowôł rënã ùsztôłconą pòd wiôldżim hidrostaticznym
cësnienim, a pò jegò wëtopienim sã pòwstało zdłużné rënowé jezoro. Na môlu wëtopieniô fôłtów ò nieregùlarnëch sztôłtach zrobiłë sã rozmajiti wiôlgòscë jezora – òd wiôldżich do môłëch „òczków”. Dosc mnodżé są téż snôdczé jezora dnowy i łësënowy mòrenë, chtërne zajimają wgłãbieniô pòwstałé na skùtk nierównomiarowégò ùsôdzaniô sã òksëpòwégò materiału przëwlokłégò przez lodofôłt.

Do nôwikszich kaszëbsczich
jezór nôleżą: Żarnowsczi, Wdzydze,
Reduńsczé, Jaséń, Gòwidlińsczé, Szczitno i Maùsz. Sztëcznym jezorã je basen kòl Gniewina. Jegò wòdë, wcygóné nocą z Żarnowsczégò Jezora, òbczas energetnégò szczitu rëszają turbinë niżi przez
100 m ùsadłi szczitowò-pómpòwy elektrowni.

W Kaszëbsczi Pradolëznie, Pradolëznie Redë-Łebë, w dolëznach i wlëgach zarosłëch jezór wëstãpywają bagna i mòkrzëznë. Pòwstôwają òne wszãdze tam, dze
nieprzepùstny spódk i leżącô na nim głôdczëzna gruńtowëch wòdów nachôdô sã dëcht przë wiéchrzëznie terenu. Z tëch òbéńdów czãsto sztëczno je spùszcziwónô woda – przë ùżëcym pómpów.

 

9. Roscënizna

Nôtërné rosczëznowé ruchno sparłãczoné je z wiele dzejnikama, westrzód chtërnëch do nôwôżniészich nôleżi zarechòwac klimat, òksëpòwy spódk, ùsztôłcenié wiéchrzëznë i wòdné òdnieseniô. Dzysdniowé roscëznowé ruchno równoczasno pòkôzywô mòcny zrzeszënk z gòspòdarzczim dzejanim człowieka.

Nôczãscé spòtikónym drzewã òpisywóny òbéńdë je sosna, rosnącô abò w jednorodnëch drzéwiãcëznach (bòrë sosnowé) abò miészónëch – z bùkã abò daną. Òsoblëwò czãsto spòtikómë jã na piôszczëstëch òbéńdach sandrowëch i na piôskach sztremlëznów. Do tejsejnëch drzéw jigłowëch nôleżi cës, chtërnégò egzemplarze móżemë dozdrzec nad jezorã Maùsz. Corôz czãscy spòtikóny pòlsczi skòwrónk je colemało sadzony w lasowym zbiérkù z bùkã, dãbã i sosną. Apartnym elementã roscëznowym, sparłãczonym z mòrzczim klimatã i glëniastim spódkã, są bùkowé lasë i miészónë – z dãbã i grôbkã. Pòrôstają òne przitczëznë wëżawów, ùrzmë rënów i przitczëznë łësënowëch mòrenów. Nôbarżi znóné są bùkòwé lasë Szimbarzczich Górów i Redłowsczi Kãpë.

Zdłużą strëgów i nad jezorama wëstãpywają łãdżi. Tu pierszima drzewama są: szarô òlszô, wierzba i papla.

Tipòwym roscëznowym zbiérkã sparłãczonym z fùchtnym spódkã są nisczé torfòwiszcza, pòdskôcóné gruńtowëma wòdama. Pòrôstają je pierszim dzélã strzënë, charzt i mechë. Tamsam wëstãpywają wrzosowiszcza pòrosłé czerzkama, chtërnëch nôwôżniészim elementã są wrzosë i wrzosce, jak
téż wiednorostné roscënë, trôwë, mechë i narwë. Môlama spòtikómë tu sosnë, brzozë i jałówce.

Jiny zort roscëznë spòtikómë na wëbrzeżim, w nadmòrzczi conie, dze piôsczi są przeszłé solą. Panëje tu słonolubno roscëzna, jaką przedstôwiô np. solankòwy jarnik, solny aster, nadmòrzczi miecznik. Na dunach roscą téż m. jin. òstropùs (pol. mikołajek), krëwôwnica (pol. wydmuchrzyca
piaskowa) i proliszczk (pol. nadmorski fiołek).

Gradã lasowatoscë (42% wiéchrzëznë krôjnë) Kaszëbë bëlno przechôdają krajową
strzédną (28%). Òsoblëwò wiôldżi procent lasów mają sandrowé òbéńdë Kaszëbsczégò Pòjezerzô i Bëtowsczégò Pòjezerzô. W gminach Hél, Lëpùsz i Stëdzenice procent
lasów przechôdô 64%, a w gminach Dzemiónë, Wejrowò, Reda, Czôrnô Dąbrówka, Lëpnica, Kònarzënë, Przechlewò, Brusë i Łãczëcë 50%. Nômni lasów (niżi 20% òglowi
wiéchrzëznë) mają wsowé gminë: Chmielno, Kòsôkòwò i Przedkòwò, jak i miasta: Kòscérzëna, Pùck, Żukòwò, Bëtowò i Brusë.

 

B. ADMINISTRACJOWY PÒDZÉL. LËDZTWÒ I GÒSPÒDARKA

1. Administracjowy pòdzél

W òbéńdze Kaszëbów nachôdô sę 11 miastowëch gminów, 4 miasto-wsowé gminë i 28 wsowëch gminów.

Westrzód wsowëch òkrãgów administracjowëch nôwikszą òbéńdã zajimają gminë: Czôrnô Dąbrówka (327 km²),
Lëpnica (310 km²), Kòscérzëna (310 km²),
Pùck (256 km²),
Przechlewò (244 km²), Łãczëcë (233 km²) i
Krokòwa (212 km²); nômiészą gminë Kòsôkòwò (50 km²) i Chmielno (79 km²).
Westrzód miastowò-wsowëch òkrãgów wiôlgòscą òbëńdë wëapartniają sã gminë: Brusë (401 km²),
Gduńsk (180 km² w òbrëmienim etniczny krôjnë); nômiészima Brusë (5 km²),
Żukòwò (5 km²) i Kartuzë (6 km²).

 

2. Mieszkeńcë

Kaszëbë zamieszkiwô 1 147 700 lëdzy (1995 r.), w nym 560 500 robią chłopi (48,8%), a 587 200
białczi (51,2%). Gãstwa zalëdzeniô robi 186 lëdzy na 1 km².
Apartnô je stolemnô nierównota w rozsadzenim lëdztwa midzë kaszëbsczim dzélã Trójmiescô a zaòstałim dzélã krôjnë. Jak w pierszim na òbéńdze 415 km² mieszkô jaż 798 600 lëdzy (1924 na 1 km²), to w drëdżim na òbéńdze 5 739 km² dëcht le 349 100 lëdzy (61 na 1 km²). Nad zwëk môłą gãstwã zalëdzeniô mają gminë „lasowé”: Lëpnica (15 lëdzy na 1 km²), Stëdzenice (18 na 1 km²), Czôrnô Dąbrówka, Kònarzënë, Brusë, Przechlewò, Parchòwò, Bëtowò i Dzemiónë (19-31 lëdzy na 1 km²).

W szternôsce miastach kaszëbsczi krôjnë mieszkô 900 000 lëdzy (co robi 78,4% zalëdzeniô), a na wsë 247 700 lëdzy (21,6% zalëdzeniô). Równiô ùrbanizacji je tedë wësokô. „Kaszëbsczi” dzél Gduńska zamieszkiwô kòl 400 000 lëdzy, Gdiniã –
252 000, Wejrowò –
47 600.

Jistnieje wiôlgô nierównota w nôtërnym przërosce na 1000 lëdzy midzë kònùrbacją (miastowym zbiérkã) Trójmiescô a zaòstałim dzëlã krôjnë. W Trójmiescym
wespółdzejnik nôtërnégò przërostu je minusowy, na zaòstałi òbéńdze – wërazno plusowy. W trzënôsce gminach je òn wëższi jak 10%, w zaòstałëch téż bëlno przechôdô strzédną krajową.

Nôwicy lëdzy zajimô cóna nieproduktiwnëch òbsłëżnotów. W zarechòwónëch do ni sekcjach gòspòdarczi robi 48,6% całownotë lëdztwa[2]. Pòsobné karno robią zajimóny w industrii i bùdowiznie (37,6%)[3], transpòrce (11,3%) i w rolnictwie, lesnictwie, rëbitwie i rëbaczenim (2,5%)[4].

Liczącą sã problemą lëdztwa je
bezrobòcëzna. Òsoblëwò bòlącô je òna w òbrëmienim słëpsczégò, bëdgòsczégò wòjewództwa i wsowëch gminach gduńsczégò wòjewództwa. Òbjimô ona, w òsóbnëch administracjowëch òkrãgach krôjnë, òd czile do cziledzesąt procentów lëdztwa w produktiwnëch
latach.

 

2.1. Kaszëbi

Wielotã rodnégò lëdztwa krôjnë, tj. Kaszëbów je drãgò dokładno ùprawic. Do niedôwna pònazwóno jã leno na spòdlim taksowaniô. W latach 1986-89 Socjologòwô Kòmisjô GTN: B. Sënôk, H. Galus,
J. Iskierzczi, Ò. Sochacczi
– pòd czerënkã M. Latoszka –
przeprowadzëła na wiôlgą miarã anczetowé badaniô. Rezultatë jich òstałë pòdóné do wiédze na szpaltach „Pòmeranii”. Na spòdlim tegò i w òprzenim ò badaniô przeprowadzoné przez aùtora niniészégò dzélu ksążczi òstała wëszëkòwónô statistikã kaszëbsczégò lëdztwa.

W òbrëmienim òpisywóny etniczny krôjnë mieszkô kòl 386 000 Kaszëbów i
119 000 pół-Kaszëbów[5]. Robią òni, pasowno,
32,5% i 10,4% miestnégò zalëdzeniô. Na òbéńdze za Trójmiescym Kaszëbi
robią 69,7%, a pół-Kaszëbi 14,9% całownotë lëdztwa. Czilenôsce tësąców nôleżników tegò etnicznégò karna mie­szkô na terenie
sąsédnëch gminów. Całowną sëmą
wielotë Kaszëbów i pół-Kaszëbów móże taksowac przez 0,5 mëlióna.

Jakno nôbarżi kaszëbsczé trzeba ùznac gminë: Chmielno, Sëlëczëno, Lëniô, Lëzëno, Pùck, Szemôłd, Parchòwò (przez 90% całownotë lëdztwa) i gminë: Przedkòwò, Kartuzë, Dzemiónë, Kòsôkòwò, Srôkòjce, Somònino, Stãżëca i Czôrnô Dąbrówka (przez 80% całownotë lëdztwa). Jaż w 38
gminach procent kaszëbsczégò lëdztwa przechôdô 50%.

Pòd czerënkã piszącégò ten rozdzél ksążczi szkólny geògrafii i jich ùczniowie
przeprowadzëlë wëpëtówczi z wiele
mieszkeńcama Kaszëbów. Zgrôwã tëch starów bëło ùprawienié wielotë Kaszëbów i pònazwanié stónu ùtrzimaniô przez nich
etniczny juwernotë. Skùtczi badaniów pòkôza sã zbiéżné z nëma zwëskónëma przez Socjologòwą Kòmisję GTN. Wëbróné problemë òbrôzkùje tôblëca.

Wikszosc Kaszëbów i pół-Kaszëbów mieszkô w gduńsczim wòjewództwie (pasowno: 90,8% i 90,2% negò etnicznégò karna). Zaòstałi Kaszëbi i pół-Kaszëbi zamieszkiwają pierszim dzélã słëpsczé wòjewództwò (7,3% i 5,2% całégò zalëdzeniô w òbrëmienim òpisywóny krôjnë) i bëdgòsczé wòjewództwò (1,9%; 4,6%). Nôwicy Kaszëbów mieszkô na wsë – 191 000
(51,9%), a pół-Kaszëbów w miesce –
87 000 (72,8%).

Pòdług badaniów przeprowadzonëch przez Socjologòwą Kòmisję GTN kaszëbscziégò jãzëkã na co dzéń ùżiwô 28% òpisywónégò zalëdzeniô, a z rozmajitą czãstoscą – 58%. Nôczãscy kaszëbsczi jãzëk je brëkòwóny w gduńsczim wòjewództwie.
Dogôdiwô sã nim abò pòtrafi dogadëwac jaż 70% Kaszëbów, òbczas jak w słëpsczim wòjewództwie – 41%, a w bëdgòsczim – 30%. Òdnôszô sã to do całégò zalëdzeniô. Na wsë i westrzód starszich generacjów procent ten je bëlno wikszi, w miastach i westrzód dzecy czë młodzëznë – bëlno miészi.

Òbéńdą, w chtërny kaszëbsczi jãzëk je brëkòwóny pòwszédno, je dôwné przëgreńczé pòlskò-miemiecczi i sąsédné gminë. Razã z òdchôdanim òd tegò òkòlégò lëczba lëdzy gôdającëch pò kaszëbskù wiedno sã zmiésziwô. Np. w Gdini, chtërnô w przeszłoce – jakno
wies – bëła prawie w całoscë zamieszkiwónô przez Kaszëbów, a i dzys
mô jich nôwikszé zgrupkòwanié – rodné lëdztwo nie ùżiwô tegò jãzëkã, chòc mô swiądã swòji rodowiznë. Do tëch zmianów doprowadzëło stolemné nańdzenié lëdztwa z jinëch krôjnów Pòlsczi, sparłãczoné z mocnym rozwicym gòspòdarczim miasta. Skùtkã tegò miestné lëdztwò robi môłi procent całownotë mieszkeńców Kaszëbów.
Asymilacjowé procesë przërëchlił na dodôwk cësk miastowy kùlturë i miészóné żeńbë.

 

3. Gòspòdarka

3.1. Industria i bùdowizna

Pierszim partã gòspòdarczi krôjnë je industria. Razã z bùdowizną zajimô òna kòl 116 000 lëdzy[6], co robi 37,5% wszëtczich
lëdzy robiącëch.

Nôwikszim industrijnym centrum Kaszëbów je Gduńsk. W industrii i bùdowiznie robi tu kòl
55 000 lëdzy[7]. Pòsobné place zajimają: Gdiniô (31,4 tës.), Sopòt (3,8 tës.), Bëtowò (2,4 tës.), Wejrowò (2,2 tës.), Kòscérzëna i Rëmiô (pò 1,9 tës.) i Władisławòwò (1,8 tës.).

Do nôwikszich i nôbarżi znónëch nôleżą industrijné zakładë:

• w Gduńskù – szesc stoczniów (w tim Nordowô Stoczniô, Remóntowô Stoczniô im. J. Piłsudsczégò, Gduńskô Stocznia S.A. – w stónie ùpadłoscë), Zakładë Fòsfórnëch Szutów, Elektroniczné Zakładë „Ùnimòr”;
• w Gdini – trzë stocznie: Stoczniô
  Gdiniô S.A., Gdińskô Stoczniô Remóntowô „Naùta”, Stoczniô Wòjnowy Òkrãcëznë, Radiowé Zakładë „Radmòr”;
• w Bëtowie elektromaszinowô industria wërobiô m. jin. okrãtowé ùrządzeniô, chëczowé pòrządczi, aùtomatné prasë; drzewnô industria –
  méble i déle. Rozkwitłô je jesz do tegò
  industria bùdacjowëch materiałów i kònsumpcjowô;
• w Sopòce je rozwitô skórzanô, elektronicznô, metalowô i kònsumpcjowô industria;
• w Wejrowie wërobné dzejanié sprôwiają ruchnowé zakładë, drzewné, kònsumpcjowé, bùdacjowëch materiałów
  (cementowniô) i jiné.

W stoczniach, jaczé przeżiwają wiôldżé ekònomiczné kłopòtë, je zajãtëch kòl 30 000 robòtników.
W 1995 r. wërobilë òni 13 statków morzczégò transpòrtu i czile statków jinégò przeznaczeniô ò tonażi 169 800
ton. W remóntowëch stoczniach, chtërnëch ekònomicznô sytuacja je zwëskòwnô, naprawionëch òstało 320 statków.

W rëbny gòspòdarce krôjnë robi kòl 8 000 lëdzy, w nym kòle 4 000
w rëbitwie i rëbaczenim i kòl 4 000 w rëbny
industrii. Rëbackô flota rozpòrządzywô 12 łowitwòwëma mòrzczima statkama, 181
kùtrama, a do tegò jesz mòtorowëma czôłnama (przez 100) i paczënowëma. Łowitwë morzczich rëbów w 1995 r. zrobiłë 137 ton, a słodkòwòdnëch czileset ton.

 

3.2. Rolnictwò

Lëczbã lëdztwa zajimniãtégò w rolnictwie krôjnë drãgò dokładno pònazwac, bò wej w statistice gminów przëjimô sã le te gòspòdarztwa, w jaczich robi wicy niżle 5 lëdzy. Wiôldżé gòspòdarztwa na Kaszëbach zajimają razã 2,5% robiącëch lëdzy. Jak wëzniemë wszëtczé indiwidualné gòspòdarztwa, procent nen przeńdze 10% zajimniãtëch w krôjnie.

Wëzwëskanié gruńtów na Kaszëbach przedstôwiô sã pòstãpno: brëkòwóné gruńtë robią 43% (w nym òrné gruńtë 32,8%, sadë – 0,2%, łączi
6%, pastwiszcza – 4%); lasë – 42%; zaòstałé gruńtë i wòdë – 15% .

Nôwicy òrnëch gruńtów mają gminë: Przedkòwò, Żukòwò i Nowô Karczma (55,4 do 58%); bëlny procent: Kòscérzëna, Chmielno, Lëniô, Pùck, Srôkòjce, Somònino, Stãżëca, Szëmôłd, Tëchòmie (40-48,6%); nômni: Lëpùsz, Stëdzenice i Dzemiónë (niżi
20%), jak téż miasta: Jastarniô, Hél i Sopòt (òd 0 do 4,4%; mal. ). Procentã łąków i pastwiszcz wëapartniają sã gminë Kòsôkòwò, Krokòwa i Przed­kòwò (przez 20%).

W ùprawach wërazno panëją żëto i bùlwë. Żëtã òbséwô sã jaż 36,5% wiéchrzëznë òrnëch gruńtów, a bùlwama – 14,4%. Môłi procent zabiérô pszénica (7,5%), a baro môłi –
cëkrowé wrëczi (0,5%). Bëlną wiéchrzëznã zabiérają za to pôsné roscënë.

Rozsadzenié ùprawów i wiżô żniwów są sparłãczoné z nôtërnëma leżnoscama i agrotechnikòwą równią rolnictwa.
Na òbrodnëch zemiach òbrôbiô sã pierszim dzélã pszénicã i cëkrowé wrëczi (np. w gminie Pùck), na słabszich – żëto,
pszéńżëto i bùlwë. Chòwa bëdła je nôbarżi rozwitô na terenach bòkadnëch w łączi i pastwiszcza, jak téż bògatëch w pôsné roscënë, swiniô chòwa je za to sparłãczonô z ùprawą bùlew i spòsobã zdobëcô relatiwno tónëch kôrmów socznëch. W conie Trójmiescô
trzimô sã wiele ptôszi chòwë i òbrôbiô sã ògrodzëznã. Òbéńda Kaszëbsczégò Pòjezerzô je znónô z plantacji pòtrôwniców.

 

3.3. Transpòrt

W kaszëbsczi krôjnie je baro dobrze rozwiti mòrzczi, lądowy i lëftowy transpòrt.

Mòrzkô heńdlowô flota, sparłãczonô z nają krôjną (pierszim dzélã PLÒ), w 1995 r. miała 48 statków ò tonażi 587 000 DWT i przewiozła
4 627 000 ton ladënków.
Mòrzczé promë dopłiwającé do Karlskrónë (Szwédzkô) i heńdlowé statczi przewiozłë
136 535 pasażérów. Heńdlowé mòrzczé hôwindżi przeladowałë 26 347 000 ton ladënków, w nym nôwicy wãgla i kóksu, ropë i naftowëch produktów i
drobnotë. W nôwikszi hôwindze krôjnë Gduńskù òstało przeladowónëch 18 608 000 ton, a w Gdini
7 739 000 ton.

Banowô i drogòwô séc je przëmiérzno gãstô. Òsoblëwò wiôlgô pasażérzkô i wôrnô rësznota je notowónô w òkòlim Trójmiescô. Elektriszowi ban na szlachù Gduńsk – Gdiniô – Wejrowò przewòzy stolemną lëczbã pasażérów. Dofùlowùją jã mnodżé aùtobùsowé, tramwajowé i trolejbùsowé linie. Pò drogach, z chtërnëch nôwôżniészima są szlachë E28 (òkrãżnica Trójmiescô), E75 i E28,
przemieszcziwają sã setczi tësący aùtów.

Długòsc gminnëch i môlowëch drogów miastowëch robi
4 334 km, w nym 1 408 z wiéchrzëzną cwiardą. Latawnô hôwinga we Gduńskù-Rãbiechòwie, drëgô co do wiôlgòscë w Pòlsce (za warszawsczim Òkãcym), òbsłużëła w 1995 r. kòl 160 000 pasażérów.

 

3.4. Turistika

Kaszëbë mają wiele wôrtnotów, chtërne pòmôgają w rozwicym turisticzi. Wëmienic tu nôleżi:

• ùrozmajicony òbrôz zemi (przëmorzczi,
  pòjezórny);
• mnodżé pamiątczi materialny kùlturë, np. pamiątczi
  architekturë, koścelnégò i lëdowégò kùńsztu;
• wiôldżé mòżlëwòtë zakwatérowaniô i wëżëwieniô lëdzy òbczas wëpòczinkù (turistnô baza)
• gãstą séc dojézdnëch i turistnëch
  drogów.

Wôżnym dzejnikã rozwicô turisticzi je téż stón nôtërnégò òkrãżégò. Żle ò to jidze, òbéńda Kaszëbów je bëlno zjinaczonô. Czësti lëft i przëmiérzno czësté wòdë wëstãpywają na terenie pòjezerzów
i w sztremlu wëbrzeżô leżącym na zôchód òd Władisławòwa i pò bùtnowym dzélu Hélsczi Kòsë, pòczinającë òd Chałëpów. Za to òbéńdë kònùrbacji Trójmiescô i Gduńsczi Hôwindżi są òkòlima ekòligicznégò niebezpiekù. Òstatnym czasã je tu widzec pòstãpną pòprawã sytuacji.

Wiôlgô òbéńda Kaszëbów mô pëszné wôrtnôtë wedle òbrôzkù zemi, dającé spòdlé do rozwicô piechti i kòłowy turisticzi, wòdnëch szportów, wëpòczinkù itd. Pierszą atrakcją dlô przëbëcznëch są równak ùnikatowé na eùropejską miarã pamiątczi architekturë, nôwicy zebróné we Gduńskù: Główné Miasto z rôtuszã, Dwòrã Artusa, Mariacczim Kòscołã, Fontaną Neptuna,
Arsenałã, piãkno òdbùdowónëma abò òdnowionëma bùdinkama i brómama; Stôré Miasto z rôtuszã i Wiôldżim Młënã; Òlëwa z katedrą wëkùstrzoną głosnëma òrganama i wiele jinëch.

Turistnô baza dëcht czësto zaspòkòjiwô aktualné pòtrzebë przëbëcznëch. W przez 400 turistnëch òbiektach (hòtel, wanogòwé chëcze, pensjónatë, młodzëznowé chëcze dlô wanogów, kampindżi, biwakòwé môle) i priwatnëch jizbach gòscynnëch je bliskò 45 000 noclégòwëch môlów. W 1995 r.
mieszkało w nich przez 600 000 lëdzy.

 

C. STÓN I ÒCHRÓNIÔ ÒKRÃŻÉGÒ

Żle jidze ò ekòlogiã, krôjnã móże podzelëc na
dwa dzéle: miészi – wschódny, sparłãczony z kònùrbacją Trójmiescô, i wikszi – òbjimający
nordowy, zôchódny i pôłniowy dzél Kaszëbów.

W òkòlim Trójmiescô, Redë, Rëmi i Wejrowa i nad
Gduńską Hôwingą są w niebezpiekù wszëtczé dzélëczi òkrãżégò, a òsoblëwò: hidrosféra, atmòsféra, wiérzk zemi, roscënowé ruchno i zwiérzãcy swiat. Doprowôdzają do
tegò industriowy zakładë, chëczowé gòspòdarztwa, spòsobë transpòrtu itp. Nôwikszima trëjącyma są elektrocepłownie, Siarkòpòl, Zakładë Fòsfórnëch Szutów, mechaniczné wòzë i kòmùnalnô gòspòdarka.

Jesz pôrã lat nazôd Trójmiescé i przëlégającą do niegò Gduńską Hôwingã pòzywónô jakno òbéńdã ekòlogicznégò nieszczescô. Terô pò wëbùdowanim czile òbczëszczalniów sztokù, zamóntowanim w elektrowniach filtrów i wëkònanim jinëch robòtów sparłãczonëch z òchrónią òkrãżégò Trójmiescé i jegò nôblëższi tił postãpno tracy swòje dôwné sromné pòzwanié. Na wiele kawałkach wëbrzeżé Gduńsczi Hôwindżi, nawetka na tëch
przelégającëch do Gduńska, Sopòtu i Gdini, je ju mòżno
brac kąpiél, co nie bëło do pòmëszleniô przez wiele lat.

Zaòstałô òbéńda Kaszëbów je mało zatrëtô, òkòma przëmiérzno tamsamnëma jezorama i môlama, jak téż niechtërnëma kawałkama rzéków. Pòmôgô to – jak bëło ju rzekłé na pòprzédnëch stronach – rozwicu turisticzi.

Wiôldżi bôczënk w krôjnie przërzesziwô sã do òchrónë przërodnégò òkrãżégò. Wërazã tegò je założenié parków obrôzków zemie i
rezerwatów, ùznanié niechtërnëch òbiektów żëwy i miartwy przërodë za pamiątczi przërodë, òchróna wëznaczonëch gatënków roscën i zwiérzãtów itp.

Na Kaszëbach òsoblëwą òchróną òbjimô sã terenë ò wiéchrzëznie kòl 1000 km². W jich zestôwk wchôdô 6 parków òbrôzków zemie (nadmòrzczi,
trójmiastowy, kaszëbsczi, wdzydzczi, „Dolëzna Słëpi” i zôbòrzczi) i cziledzesąt rezerwatów. Bliskò 1000 òbiektów pònazwóno mionama pamiątków przërodë (pòjedińczé drzewa, karna drzéw,
aleje, narzëtowé kamiszcza i jiné.