Prezentowane wydanie Słownika S. Ramułta z końca XIX w. nawiązuje do wznowień (skanowanych) w 1991 r. Słownika kaszubskiego G. Pobłockiego (1887) i książki J. Łęgowskiego Kaszuby i Kociewie (1892), bardziej wszakże do wydania w nowym tłumaczeniu i opracowaniu pracy z 1862 r. A. Hilferdinga Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego (1981). Przypomnieć też należy wydanie z rękopisów najstarszych źródeł do badania kaszubszczyzny, mianowicie słowniczka kaszubskiego K.C. Mrongowiusza (1993) i trzech prac F. Ceynowy: gramatyki kaszubskiej (Kurze Betrachtungen über die kassubische Sprache…, 1998), Małego zbioru wyrazów kaszubskich i Mòjich spòstrzeżenjov prze przezeranju wuvog Ismaela Sreznjevskjeho nad mòwą kaszebską (2002). Zabytki te – związane jakoś ze Słownikiem Ramułta – wznowiono jak najwierniej na użytek nauki, podczas gdy niniejsza edycja Słownika Ramułta, kierowana przede wszystkim do dziś piszących po kaszubsku, wymagała określonych zmian; nauce wystarczą wydania oryginalne (1893, 1993) wraz z dotyczącą ich bogatą literaturą.

Stefan Ramułt

Słownik
języka pomorskiego
czyli
kaszubskiego

scalił i znormalizował

Jerzy Treder

według wydania Akademii Umiejętności z r. 1893
i Polskiej Akademii Umiejętności z r. 1993

W
Gdańsku

staraniem
Uniwersytetu Gdańskiego,
Oficyny Czec

i
Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej
w
Wejherowie
2003

Słownik dotowany został ze środków MENiS na 2. edycję Studium Podyplomowego
Kwalifikacyjnego Pedagogiczno-Metodycznego
Nauczania Języka Kaszubskiego, UG (2002-2004)

Redaktor techniczny: Wojciech Kiedrowski
Korekta: Paweł Szczypta, Jerzy Treder

Wydawca: OFICYNA CZEC
tel. (22) 343-51-80; e-mail: czec@wp.pl

ISBN 83-87408-64-6

Spis rzeczy

Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego jako słownik… praktyczny (J. Treder)

Wykaz skróceń

Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego:
A, Ã, B, C, D

Ramułt i jego Słownik (J. Treder)

SŁOWNIK JĘZYKA POMORSKIEGO czyli KASZUBSKIEGO
JAKO SŁOWNIK… PRAKTYCZNY

Prezentowane wydanie Słownika S. Ramułta z końca XIX w. nawiązuje do wznowień (skanowanych) w 1991 r. Słownika kaszubskiego G. Pobłockiego (1887) i książki J. Łęgowskiego Kaszuby i Kociewie (1892), bardziej wszakże do wydania w nowym tłumaczeniu i opracowaniu pracy z 1862 r. A. Hilferdinga Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego (1981). Przypomnieć też należy wydanie z rękopisów najstarszych źródeł do badania kaszubszczyzny, mianowicie słowniczka kaszubskiego K.C. Mrongowiusza (1993) i trzech prac F. Ceynowy: gramatyki kaszubskiej (Kurze Betrachtungen über die kassubische Sprache…, 1998), Małego zbioru wyrazów kaszubskich i Mòjich spòstrzeżenjov prze przezeranju wuvog Ismaela Sreznjevskjeho nad mòwą kaszebską (2002). Zabytki te – związane jakoś ze Słownikiem Ramułta – wznowiono jak najwierniej na użytek nauki, podczas gdy niniejsza edycja Słownika Ramułta, kierowana przede wszystkim do dziś piszących po kaszubsku, wymagała określonych zmian; nauce wystarczą wydania oryginalne (1893, 1993) wraz z dotyczącą ich bogatą literaturą.

Kaszubszczyzna została zapisana w kilku słownikach, z których najpierw zawsze wymieniany jest pomnikowy Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej B. Sychty (1967-1976). Są one, niestety, i historyczne, i raczej tylko dla celów naukowych, nadto przeważnie nieosiągalne. Dostępny właściwie jest tylko J. Trepczyka Słownik polsko-kaszubski (1994), adresowany do „próbujących swoich sił i umiejętności na polu kaszubskiej prozy i poezji” i zarazem słabo znających kaszubski; zostanie on kiedyś zapewne „odwrócony” na kaszubsko-polski. Powstaje wreszcie w pełni kaszubski słownik współczesnej kaszubszczyzny, w dodatku normatywny E. Gołąbka.

Słownik Trepczyka ukazał się dokładnie 100 lat po wydaniu Słownika Ramułta, który wpłynął na krystalizację idei młodokaszubów (A. Majkowski, J. Karnowski) i mocno odbił się na postawie zrzeszeńców (np. A. Labuda, J. Trepczyk), szczególnie zaś na ich praktycznych zabiegach wokół podnoszenia prestiżu kaszubszczyzny i wydoskonalaniu jej odmiany pisanej. Jeśli Trepczyk oświadczał, że zapisał kaszubskie słownictwo znane mu osobiście i dostępne w źródłach, to miał zapewne na myśli m.in. dzieło Ramułta, które w części traktowane być może jako słownik kaszubsko-polski, uwzględniający również dawne zbiorki kaszubskiej leksyki i zarazem część słownictwa z pierwocin piśmiennictwa kaszubskiego, tj. z pism Ceynowy i Derdowskiego. Wspomniani zrzeszeńcy, znający dobrze tzw. domôcą kaszëbiznã, wybrali ogólnie inną niż Ramułt – może zrażeni jego polonizmami – drogę wzbogacania języka, mianowicie m.in. eksperyment językowy (neologizmy), nieraz mocno dyskusyjny, nierzadko wręcz ryzykowny. Ze Słownika Ramułta niewiele korzystano, oczywiście poza wymową zamieszczonego w nim wstępu. Stosowne zestawienia w słowniku F. Lorentza dowodzą, że nawet Majkowski w Remusie do niego prawie nie sięgał. Podobnie mało takich śladów znajdujemy u zrzeszeńców, w tym w wielkim Słowniku Trepczyka.

Dziś kierunek zrzeszeńców w jakimś sensie i zakresie powtarza część piszących, w tym zwłaszcza młodzi, wśród których są też mało znający swą domôcą mòwã. Przypomnienie zatem i wprowadzenie w krwiobieg dzisiejszej literackiej kaszubszczyzny – jako przeciwwagi rzeczonego eksperymentu – choćby tylko części autentycznego słownictwa zapisanego w Słowniku Ramułta mogłoby wywrzeć pożądane skutki na kształtowanie się tej odmiany języka i w ogóle na rozwój kaszubskiego piśmiennictwa. Oczywiście, pamiętać trzeba, że jest to Słownik historyczny, notujący wiele dziś starych wyrazów, ważnych jednak nie tylko dla badaczy, ale również m.in. dla literatów i tłumaczy.

Słownik Ramułta już w swej oryginalnej wersji ma walory praktyczne, które można rozważać w kontekście uprawiania odmiany literackiej i piśmiennictwa przez mniej obytych z domôcą kaszëbizną, ponieważ: 1. zapisuje wyrazy i cytaty w jednolitej pisowni (w niniejszym wydaniu zastosowano obowiązującą z 1996 r.); 2. podaje przy alfabetycznie ułożonych hasłach formy odmiany i zmiany w tematach, sprawiające zawsze trudności mniej obytym z językiem; 3. dokładnie wyjaśnia znaczenia wyrazów, ilustrując je prostymi cytatami, najczęściej dokładnie tłumaczonymi na polski; 4. często przytacza interesującą frazeologię, w tym specyficznie kaszubską, m.in. zarejestrowaną już w piśmiennictwie kaszubskim, w tym zwłaszcza przysłowia Ceynowy; 5. nierzadko wyjaśnia etymologię wyrazów, szczególnie pochodzenia niemieckiego, ale często przytacza też odpowiedniki z innych języków, m.in. słowiańskich (zob. wykaz skróceń); 6. dość często odsyłaczami łączy, poza wariantami wymawianiowymi i formami odmiany, wyrazy antonimiczne, np. jôrka i reż; pòpleck i ùzémk, czy też synonimiczne, np. achtel i anczer; kòlacëjô i wieczerzô; pòrządny i dëchtowny, szczekòwac i łajac itd.; ostatni zabieg częściowo został wzmocniony w tym wydaniu.

Poza brakiem dziś ciągle większego słownika kaszubskiego czy kaszubsko-polskiego za wznowieniem Słownika Ramułta jako praktycznego przemawia właśnie jego normalizacja ortograficzno-fonetyczna i fleksyjna (ogólnie według gramatyki Ceynowy z 1879 r.), zgromadzenie wyrazów kaszubskich i związków wyrazowych z różnych okresów, źródeł i okolic oraz zawarte w nim różnorodne cytaty, w dodatku o stosunkowo małym nasyceniu realiami typowo wiejskimi, raczej wiążącymi się ze sferą intelektu, abstrakcji i ducha, wiedzy i kultury (wysokiej), wiary i religii… Mimo tych walorów nigdy w przeszłości nie pełnił on roli słownika normatywnego. Czy wypełnić ją może w niniejszej edycji, nawet jeśli jej normatywność jest niepełna i względna?

1. Normatywność obecnej edycji jest pełna tylko w zakresie pisowni, respektuje się tu bowiem zalecenia z 1996 r. (zob. p. 1.1.), a więc wtórnie w niemałym stopniu normalizacja dotyczy również sfery wymowy (zob. 1.2.), aczkolwiek tu często wiąże się to z trudnościami trafnego wyboru najwłaściwszej postaci wyrazu z dwu lub więcej istniejących w odmianie mówionej, dość obficie notowanych też przez Ramułta, który na tym polu nie dokonywał wyborów, pragnąc wszystko zarejestrować, np. Adóm ob. Jadóm, alac ob. halac, anëż ob. anys, bardówka ob. brodôwka, barzo ob. baro, bejrisz ob. bejrsz, bejersz, bestri ob. pestri, błësk ob. błisk, bòracczi ob. bòrowiacczi, brëwiô ob. brew, browarëjô ob. browar itd. Z tychże przyczyn tylko częściowo można ujednolicać słowotwórstwo (zob. 1.4.). Wyraźniejsza natomiast może być normalizacja w zakresie form odmiany wyrazów (zob. 1.3.). Najtrudniejsze zawsze są zabiegi normatywne w sferze słownictwa, zwłaszcza zaś w reedycji słownika-dokumentu. Niewątpliwie ogólnie zmierzać się tutaj powinno do powściągliwości w używaniu ewidentnych i względnie świeżych polonizmów, jak obecne u Ramułta tylko w przysłowiu tinf ‘tynf’: Dobri żôrt tinfa wôrt (Ceynowa). Jeszcze bardziej postulat ów odnosi się do ograniczeń w stosowaniu germanizmów, zwłaszcza doraźnych i dziś zbędnych, np. abszët w dostac abszët, lepiej dostac òdprawã; sziltwacha ‘szyldwach’, lepiej już wachta, wachtôrz itp. (zob. 1.5.).

Zaproponowana normalizacja jest niepełna, m.in. ze względu na traktowanie tego Słownika jako dokumentu. Świadomie zachowano umiar, aby zbytnio nie rozbudować wersji oryginalnej i nie tworzyć słownika poprawnościowego. Na jakość zastosowanej normy wpływało przede wszystkim poczucie językowe redaktora, weryfikowane jednak stosownymi informacjami w słowniku B. Sychty. Aprobowano też często ogólną postawę i konkretne rozstrzygnięcia E. Gołąbka (Wskôzë kaszëbsczégò pisënkù, 1997). Pamiętać trzeba, iż kaszubszczyzna literacka, a zatem i jej norma, od czasów Ceynowy ciągle się tworzą. Jest oczywiste, iż przyjęte tutaj rozwiązania spotkają się z krytyką (m.in. z racji ich niekonsekwencji), oby tylko rzeczową i owocną.

1.1. Pisownia jednolita zastosowana przez Ramułta nawiązywała do propozycji ortograficznych Ceynowy, będąc od nich bardziej fonetyczna. Zastosowano tu mające więcej zwolenników ustalenia z 1996 r., a więc z literami ã, ò, ù. Zgodnie z nimi spółgłoski cz dż (z daw. k’ g’) zapisuje się bez i, a więc np. taczé dłudżé, nie: taczié dłudżié. Ponadto przyjęto zapis rs, np.pierscéń, rzezbiarstwò, nie: piérzcéń, rzezbiarztwò (co sugerować mógłby zapis Ramułta: ř). Posługiwanie się Słownikiem wymaga oczywiście znajomości liter kaszubskiego alfabetu i brzmienia kryjących się za nimi głosek, szczególnie osobliwiej kaszubskich. Przy szukaniu wyrazów można sobie niekiedy pomagać odwoływaniem się do polszczyzny, np. wyrazy z przedrostkami prze- i przë-, wobec pol. prze- i przy-, we- i wë- wobec pol. we- i wy- itp.

Interpunkcja oraz pisownia łączna i rozdzielna – zgodne z ortografią polską – nie powinny sprawiać kłopotów, poza szczegółami, jak np. rozdzielna pisownia partykuły le (zob.): jak le, co le, dze le, ale wejle… czy przysłówków i przyimków tzw. złożonych (u Ramułta licznych nowych i pisanych łącznie), np. na môlu, pò cëchù, w cmã. Pisze się tu je – jak typ bële dze – rozłącznie i umieszcza (po sygnale: [hasło]) jako podhasła, a więc tu odpowiednio pod môl, cëchò, cma, bële itp. Rozdzielnie pisze się także nie z czasownikami, a zatem stosunkowo nieliczne hasła czasowników zaprzeczonych, pisane u Ramułta łącznie, przeniesione zostały spod N, bliżej spod nie, do odpowiednich czasowników niezaprzeczonych, np. niedomëkac pod domëkac.

Ograniczono stosowanie wielkich liter w kaszubskich cytatach, aby móc wyraźniej zaznaczać obecne w nich czy też jako samodzielne hasła nazwy własne, pisane zawsze wielką literą. Nią zaczyna się zdania, małą zaś pisze się wszystkie człony zestawień słowotwórczych, wyrażeń i zwrotów, również nazwy mieszkańców, np. rekòwic, rekòwión, zapisane przez Ramułta wielką literą. (Notabene, poza interpunkcją i wielką literą niemal nie ingerowano w polszczyznę Ramułta, ogólnie poprawną i dziś jeszcze na ogół jasną, ale pamiętać trzeba o tym, że to polszczyzna końca XIX w.)

1.2. Wymowa (sugerowana stosowaną pisownią) wymaga odniesienia się do oświadczenia Ramułta: „Język mego słownika jest uogólnieniem właściwości gwar środkowych…” Dla tych gwar wymienia następujące cechy: a) wymowa pierwotnych k’ g’ jako ć dź, np. dzibci ‘gibki’, ale już na zachodzie Kartuskiego notuje wymowę cz, dż (miękkie), czyli dżibczi, a więc ogólnie dziś przyjętą; b) w Kartuskiem przebiega południowa granica „ściągania zakończenia 1. os. sing. praes. ajã w óm: znajã, znóm ‘znam’…”; Ramułt uogólnił właśnie ajã, czyli typ północny (zob. 1.3.); c) akcent na południu Kartuskiego przechodzi w padający na początku wyrazu; akcent nie był i nie jest zaznaczany. Zdarzają się nadto sporadyczne zapisy częstszej w centrum wymowy typu ji ‘ju’, Jidôsz, statiszk, itp.; porównaj też hiperyzmy justny wobec jistny i przezustkò wobec przezwistkò czy nawet pòdwizôrniô wobec podwózôrniô. Poza tym rozszerzenie przez Ramułta występowania é po pierwotnie miękkich spółgłoskach, np. dzécë, wiéskô, czy przyjęcie po nich, szczególnie po k’, g’ rozszerzonej wymowy i jako e czy é, np. krówcie ‘krówki’, wëdatcie ‘wydatki’ – obejmuje nie tylko centrum. Tutaj ograniczono występowanie é po miękkich, czyli jest dzecë, wieskô, i przyjęto typ krówczi, wëdatczi.

Jednak w Słowniku przeważa oddawanie wymowy (dotyczyłoby to również odmiany wyrazów i słowotwórstwa) północnych Kaszub jak powszechnie stosowane: a) spójnik ë, tu zachowany; b) wymowa bądã, bądzesz…, zmieniona tu na szerszą bãdã, bãdzesz… (zob. hasło bëc); c) typ òdjic, przisc, trzisc, swicony, wizc; w obecnym wydaniu w nawiasie [ ] dodano też typ òdjąc, prząsc, swiãcony, trząsc, wiązc; d) typ nô [nó] miã i zô [zó] to obok na miã, za to itp.; tutaj jako wyłączne przyjęto szersze na, za.

Deklaracja Ramułta o uogólnieniu właściwości środkowokaszubskich staje się zrozumiała przy jej odniesieniu do normy północnokaszubskiej Ceynowy i zawężeniu do zakresu wymian samogłoskowych w tematach wyrazu podczas jego odmiany. Ramułt „uregulował” je na swój sposób i częściowo wbrew stanowi w mówionej kaszubszczyźnie, w której zachodzą zresztą liczne i różne wyrównania, zwłaszcza na południu (np. typ jeséń, jeséni). Widoczne to przy porównaniu zapisów Ramułta z Sychtą, a różne stadia poświadcza słownik Lorentza, w którym zapisy Ramułta często określa się z tej przyczyny jako błędne, jak np. typ brzég, brzégù…, przymiotnik brzégòwi (zamiast: brzég, ale brzegù…, brzegòwi).

Ramułt oczywiście zachował większość wymian samogłoskowych w rzeczownikach: brzôd : brzadu, dąb : dãba, barłóg : barłogù, Bóg : Bòga, dim : dëmù, pług : płëga. Podobnie w odpowiedniej grupie czasowników wielokrotnych w określonych formach gramatycznych zachodzą wymiany: a : ô, np. chwalëc, chwôlã, chwôlił, chwalë; ã : ą, np. błãdzëc, błądzã, błądzył, błãdzë; ò : ó, np. mòwic, mówiã, mówił, mòwi; ë : i, np. lëzac, liżã, lizôł, lëżë; ë : u, np. rzëcac, rzucajã ( óm), rzucôł, rzëcôj. Zneutralizował natomiast wymianę e : é: a) uogólniając samogłoskę bezokolicznika (tematu cz.prze.) na inne formy, np. mieszac, mieszajã (mieszóm), mieszôł, mieszôj; spiewac, spiewajã (-óm), spiewôł, spiewôj itd.; b) uogólniając samogłoskę tematu cz.ter. na bezokolicznik, np. biégac jak biégajã (tu: biégóm), grzészëc jak grzészã itd.; c) uogólniając samogłoskę mianownika l.p. na inne przypadki, np. chléb i chléba, chlébòwi… (zam. chléb, chleba, chlebòwi…) jak żywe w mowie np. chléw, chléwa, chléwòwi…, dalej: biég(ù), gniéw(ù), séw(ù) itp. Sugerował się zapewne m.in. wymową owego e i é, szczególnie po miękkich. Nie wspomina o „natężaniu” (nie: pochyleniu!) e w é, gdy pisze o tym dla zmiany a w ô, ë w u, ë w i y czy ò w ó.

Normalizację niniejszą komplikowało – i umożliwiało popełnienie błędów – to, że Ramułt część trudności jakby „likwidował” swoistym zakresem użycia liter. Nie zapisywał systematycznie ścieśnionego é (u Ramułta litera: è), np. flet zamiast flèt (tu: flét). Oddawał je też m.in. przez i, np. typ strzemiã, inia, typ strëmiń, inia. Poza tym dwojako oznaczał jednolite kaszubskie ë: jako é, gdy wywodzi się ono z krótkich i y: réba, żédzé (tu: rëba, żëdzë), zaś jako e, gdy ono z krótkiego u: desza (tu: dësza). Pisał: „nie wszędzie uwidoczniłem iloczas samogłoski e” (tj. ë z i, y). Z zapisu desza widać, że e = ë zachodzi na pierwotne e, np. deska, a por. jego festënk, flek zam. festënk, flëk itp.

Próbuje się tu ogólnie dostosować pisownię do dominującej wymowy, a zatem kaszubszczyźnie literackiej nie przywraca się wszędzie pierwotnych zależności (iloczasowych), np. ogólna reguła: chléb, chleba…, ale też konkretne przykłady bez wymiany, np. chléw, chléwa. Wymiany owe zachodzą też w przyrostkach, np.: ôrz : arza (np. bajôrz), érz : erza (np. pãchérz, pôcérz), él : ela (np. chrzcëcél, kądzél, pòscél) czy éń : enia (np. grzebiéń), też obcych typu kardënôł, ała jak sowizdrzôł, ała. W określonych przykładach rozstrzyga wymowa, np. bòdôrz(a) itp., wedle Sychty i własnych doświadczeń. Gdy obserwuje się możliwość jednej i drugiej realizacji, tam zostawia się sprawę otwartą zapisem typu wicérz, a, tj. wicerza lub wicérza, podobnie Kadzëmiérz, a, owi; chmiél, u itd.

We wspomnianej grupie czasowników ujawnia się ortograficznie dawne zależności, co wymaga powtarzania (jak było ogólnie u Ramułta) w haśle Słownika tej części wyrazu, a zatem: biedzëc sã, ale biédzã sã; dobierac, ale dobiéróm; grzeszëc, ale grzészã; mieszac, ale miészóm itd. Decydowała przeważająca wymowa, m.in. u Sychty. Owa wymowa ogranicza teoretyczne możliwości tych wymian do konkretnych wyrazów, gdy chodzi o wymiany o : ó, np. mòwic, mówiã; płokac, płóczã; ale już włóczëc, włóczã; wrócëc, wrócã itp. oraz wymiany ë : i czy ë : u, np. lizac, liżã, lizôł, liżë; lubic, lubiã… (Ramułt: lëzac, liżã…; lëbic, lubiã…), a do krëszëc dodano kruszëc itp. Wymiany te najczęściej pozostają, np. bëwac, biwóm, biwôł, bëwôj, przëblëżac, bliżóm itp. Dodać można, iż uogólniono – jak i Ramułt – y w typie cygnąc, a zatem np. cygnã, gdy w typie sëgac, trãbic, pëtac, trzëmac itp. następuje wymiana, a więc np. sygóm, trąbiã, pitóm, trzimóm itp. Ponadto zaznaczyć trzeba, że w cz. II nierzadkie są postaci czasowników z wstawnym ë, np. brzëmiec : brzmiec, sklëniec, wëbërnąc, zapisywane też zagrz(ë)miec, a więc z sygnałem wymiany.

Zmieniono ponadto niemało innych realizacji, np. typ pirszi, smirc na pierszi, smierc, także jednostkowych, np. midzë na miedzë, tã na tam, wieldżi na wiôldżi, barzo na baro, zëskac na zwëskac itd. W sferze spółgłosek w znacznym zakresie „przywrócono” miękkość ń (Ramułt zwykle ma n), np. òdeńc, strëmiéń, ale wyjątkowo òdżin; miękkie ń przyjęto też w bardziej przyswojonych wyrazach obcych typu buńt, elemeńtôrz, flińta, fùńt, rińta itp. Zachowano skrócone postaci wyrazowe jako hasła i w cytatach, np. piądze, pszéńca, szëbieńca, ale w odmianie pisanej za lepsze uznaje się brzmienia pełne, np. pieniądze, pszénica.

1.3. Formy odmiany notowane są dla rzeczownika, przymiotnika, zaimka, liczebnika i czasownika. Ramułt niewiele podaje wiadomości o odmianie, zresztą przygodnie w uwagach o wymowie, np. o końcówce narzędnika l.p. em realizowanej jako ę (tu: ã) itp. Ramułt przyjmował (za Ceynową) żywotność tzw. liczby podwójnej, zwłaszcza w czasowniku i zaimku osobowym – np. czytamy pod jô: Ma móma ‘my dwoje mamy’; Zleca na naju ‘zleciała na nas dwoje’, a pod znëkac: „Ma jesma sã tam znëkała (mowa o dwóch pasterzach)”. Tego pochodzenia są końcówki narzędnika: ama (rzeczownik), ima/ ëma (odmiana zaimkowo-przymiotnikowa). Konsekwencją tego było upowszechnienie przezeń w liczbie mnogiej odpowiednio końcówek: ami, –imi/ ëmi. W tym wydaniu zostawiono często zapisane w formie liczby podwójnej przykłady, mające dziś jednak przede wszystkim znaczenie liczby mnogiej.

Informacje fleksyjne podawane są regularnie: przez Ramułta i tutaj. Porządkują one różnorodny stan faktyczny wielu odmian mówionych i tworzą wrażenie jednolitej kaszubszczyzny. Zasadniczo podaje się tylko samą końcówkę, ale sygnalizuje się też związaną z tym zmianę poprzedzającej spółgłoski, np. doka, czi, dopiec, czã itd. (Uwaga: Tzw. łącznik (dywiz) zastępuje niezmienną część wyrazu; notabene, Ramułt powtarzał zwykle cały temat.) Literę i powtarza się przed końcówką jako sygnał odmiany miękkiej, np. babi, iô, ié. Niekiedy z powodu wymian głoskowych trzeba podać cały wyraz, np. błąd, błãdu; notabene, Ramułt często stosował opis: bób, 2. przyp. bòbù; głóg, 2 przyp. głogù.

Przy rzeczowniku zawsze przytoczona została końcówka (forma) dopełniacza i informacja o rodzaju gramatycznym, np. adresa, ë, ż. czy bechier, chra, m., pùczel, kla, m. (wraz z sygnałem wymiany w temacie), ewentualnie też informacja o liczbie: akt, u, m., l.mn.: akta. Oto końcówki dopełniacza l.p.:

a) męskich: a, np. anioła, stoga – lub u/ ù, np. rabarberu, rëmòtu, alarmù, bòbù; niekiedy obie obocznie, np. bas, a/ u. Ramułt dla –u używał powszechnie wariantu –ë (od Ceynowy dla pn.-wsch. Kaszub), np. miodë – i była ona częstsza, gdy dziś znane są formy z a, np. tëmrôt, a. W typie kam następuje rozszerzenie: kamienia;

b) nijakich: a jako dominująca, np. abecadła. W niektórych typach rozszerza się temat, np. o cząstkę –en- w typie semiã, semienia, a o (ã)c , rzadziej –ic / ëc w typie celã, celëca/celãca, drzéwi(ã)ca, dzéwczëca/ ãca, krôsni(ã)ca itp. Rzeczowniki na é typu kôzanié, szczescé, wieselé mają końcówkę ô, zbòżô. Notabene, można się tu było spodziewać możliwych form odmiany przymiotnikowej (we wstępie podaje z północy zbòżégò obok zbòżô), tymczasem poza narzędnikiem i miejscownikiem l.p. (np. żëcym) nie ma ich wcale (jak też u Ceynowy), a nadto w miejscowniku nierzadko forma rzeczownikowa, np. w òpùszczeniu, w żëcu itd.;

c) żeńskich (i męskich typu starosta): ë dla twardotematowych typu adresë, miłoscë, też baszë, dëszë, òwcë, gdy i dla typu nënczi, rãczi; natomiast i lub rzadziej e (arch.) dla miękkotematowych, np. w typie bòjazni/ e, jeseni/ e; kùzni/ e, stëdni/ e, zemi/ e; tylko z –i w typie brewerëji, procesëji oraz typu pani. Z cytatów wynika, że w bierniku l.p. rzeczowników typu kanonizacëjô, mszô najczęściej jest końcówka ą, ale np. rolã (rëdac).

Zabiegi normalizacyjne prowadzą ogólnie do uproszczeń odmiany, np. Ramułt (za Ceynową) miał więcej podtypów odmiany, a więc więcej wariantów końcówek, np. Karwiô, dop. Karwié. Pozostawiono jednak formy oboczne, mianowicie część dawniejszych końcówek, ciągle żywych w odmianie mówionej. Ramułt w zasadzie nie podawał końcówek obocznych, ale w cytatach pojawiają się inne końcówki niż podane przy haśle, np. pod bôt, a, ale bôtu (pod rewa); stół, u, ale stoła (pod scerac, zsënąc). Rejestrował nieraz oboczne końcówki w dopełniaczu l.mn., np. kòł(ów), niebios(ów), perfùm(ów), pòrtk(ów); notabene ów stosunkowo rzadka, ale nie tylko dla męskich, np. bùlwów, głëpstwów, miastków. W narzędniku l.p. męskich występuje tu tylko –ã (z pierwotnej –em), np. ksãdzã, natomiast w narzędniku l.mn. wszystkich rodzajów tylko ama (u Ramułta powszechna –ami).

Przymiotników jest u Ramułta dużo, m.in. z powodu rejestrowania przymiotników zdrobniałych (np. caluszi, caluszczi, calëchny) i wielu dzierżawczych, jak: Andrësów, owi, owô, owé, ‘Andrzejów’; Andrëszczin, ëna, ëné, ‘należący do Jędrzejowej’; aniołów, owi, owô, owé, ‘należący do anioła’ itd. Przymiotniki z niezmiennym w odmianie tematem podaje się tylko w mianowniku l.p. rodzaju męskiego, np. akacjowi, aksamitny, gdy te z wymianą samogłoski lub spółgłoski w trzech rodzajach, np. andżelsczi, kô, czé, ‘angielski’. Z końcówkami przymiotnikowymi nie ma większych kłopotów, ale powiedzieć trzeba o przeprowadzonym tu wyrównywaniu końcówek: w narzędniku l.mn.: ima, np. mòkrima, młodima, stôrima, ale yma dla podkreślenia twardości poprzedzającej spółgłoski, np. gòrącyma, włôsnyma itp.; w miejscowniku: po twardych ëch, np. błãdnëch, cëzëch, głupëch, mòkrëch, złëch, po miękkich ich, np. (mómë) taczich drodżich najich starszich. Dotyczy to całej deklinacji zaimkowo-przymiotnikowej, czyli też zaimków i określonych liczebników, a także imiesłowów, np. tima dzesątima, taczima drëdżima; nëch dzesątëch, taczich drëdżich wëgnónëch.

Hasło czasownika otwierają informacje o formie bezokolicznika (hasło), formie 1. os. l.p. cz.ter. i 3. os. cz. prze., często o 2.os. trybu rozkazującego, zwłaszcza gdy w temacie zachodzą wymiany samogłoskowe czy spółgłoskowe, np. raczëc, rôczã, ił (czytaj zapis: rôcził), raczë; rãbic, rąbiã, ił (tj. rąbił), rãbi. Wyjątkowo rejestruje się – na drugim miejscu – 2. os. l.p., np. pod rzec: rzeczesz, czy pod tłëc: tłëczesz. Ramułt tylko czasem zaznaczał oboczne formy odmiany, np. szerzej w typie bãbrotac, tóm ( cã), rzadziej w typie nachòwóm ( wiã) itp., nie zawsze już dla 3. os. l.p. typu cyg(ną)ł, ùck(ną)ł; np. pod klëknął brak możliwego klëkł itd. Dla czasowników z osobliwą odmianą podany jest pełen wykaz form, jak np. bëc, a por. pod żec ‘palić’: żgã, żdżesz (żżesz), żégł, żgła, żdżë (żżë). Ramułt niekiedy sygnalizował oboczne formy słowińskie, np. pod jachac: jôł = jachôł; krac z krëgac. Zmieniono rostã (Ramułt: rostą) na roscã, zachowując w ogóle dawną odmianę tego czasownika.

Ramułt dla ułatwienia znalezienia zmieniającego się znacznie podczas odmiany wyrazu wprowadził hasła odsyłaczowe od 1.os. l.p. czasownika do hasła podstawowego w bezokoliczniku, np. zmielã ob. zemłoc; zejmã ob. zdjic, zdejmã. Zostało to zachowane, a poza tym wprowadzono odsyłacze od niektórych czasowników pochodnych (z przedrostkami), wykazujących większe zróżnicowanie form, do wobec nich podstawowych, gdzie podano więcej informacji o odmianie (np. typ cyc, dic czy typ wléc).

Wspomniano o upowszechnieniu przez Ramułta (za Ceynową) starszej końcówki 1. os. l.p. cz.ter. ajã (ob. 1.2.), gdy tutaj uogólniono w jej miejsce końcówkę –óm, choć stara pojawia się jeszcze na samej północy obok form z końcówką óm, np. witajã obok witóm. Tę dawną końcówkę zachowują czasowniki typu rozmiec, smiec, ùmiec (z pochodnymi), a czasowniki grac, znac (z pochodnymi) obok ajã mają óm. Jak już nadmieniono, zachowano w cytatach występujące przykłady z końcówkami l.podw. –ma, wa, ta, obsługującymi dziś l.mn., dla której właściwe są końcówki (odpowiednio) më, wë, ce, ale te drugie używane są także w tzw. l.mn. grzecznościowej, tj. w zwrotach do jednej osoby starszej, szanowanej, np. Wë jegò skôrzece ‘Wy go ukarzecie’; Wë jegò skarzëce ‘ukarzcie go’ czy Spòcznita so përzinkã! Wë bësce, nënkò, mòglë spòczic.

Ramułt napomknął o braku na południu Kaszub form trybu rozkazującego typu niesë, zrobi, czyli z końcówką i/ ë; tutaj formy z taką końcówką się preferuje. Wzmiankuje on także o ściągniętych formach przeszłych typu da ‘dała’, mia ‘miała’…, które pojawiają się nieraz w cytatach, np. wcyga, pòstanôwia, też np. pòjã ‘pojęła’ itd. Gdy chodzi o czas przeszły, to przeważają północne i właściwe dziś raczej odmianie pisanej formy tzw. złożone, np. Jesz jem nie widzôł…; Czë të jes abë widzôł…; Më jesmë w lese nalezlë…; co jesta wa bajała (obok godnościowych, np. pòprzebëlë jesce). Wyjątkowe są formy typu lëdze, widzelësce…, które poza pojedynczymi przykładami zamieniono na dwuwyrazowe, np. bëlesma na bëlë jesma. Upowszechniono w l.mn. cz.prze. zakończenie elë (za wyłączne alë u Ramułta), np. żôlelë od żalac ‘rozpalać’ (wobec żôlëlë od żalëc ‘rozpalić’). W 3. os. cz.prze. uogólniono typ niósł, szedł, a więc z ł po spółgłosce, mimo iż się owego ł nie wymawia.

Pojawiające się też w hasłach (ale nie samodzielne) i częściej w cytatach imiesłowy na wszë (rzadko) i ącë (częściej), np. dawszë, kùpiwszë; chërlaczącë, straszącë, wãdrëjącë – kontynuują praktykę Ceynowy. Są one obce mówionej kaszubszczyźnie.

1.4. Słowotwórstwo właściwie nie wymagało normalizacji, a więc pozostał np. typ pastwiszcze, choć często już pastwiskò – czy typ rozplãtowac ‘rozplątywać’, choć dziś często rozplãtëwac. W związku z normalizacją pisowni „znikły” rozróżnienia przedrostków od(e)- i ot(e)- oraz s(e)- i z(e)-, gdyż uogólniono od(e)- i z(e)-, poza kilkoma utrwalonymi północnokaszubskimi, np. òtmëkac, òtnoga, obocznych do òdmëkac, òdnoga; pozostały też snimac obok zdjimac, sniesc obok zjesc i wyłącznie sni[ą]c. Spowodowało to kilkanaście razy nałożenie się haseł występujących tylko z tego powodu w różnych miejscach Słownika, np. pod zmiatac też smiatac (sygnalizowane tu pogrubieniem).

Dość systematycznie i często Ramułt zapisywał rzeczowniki zdrobniałe i zgrubiałe (skróty: zdr. i zgr.), np. Kaszëbiąteczkò, rëbiąteczkò czy dziecięce żabinka, rzadziej już zdrobniałe przymiotniki (tu wielopiętrowe typu nagùszëneczczi) i równoległe do nich przysłówki, jeszcze rzadziej takie zaimki, a całkiem brak czasowników zdrobniałych (por. tylko dziecięce żużac, gdy znane np. żużkac); notabene nie ma ich też w pismach Ceynowy i Derdowskiego. Przysłówki typu dalek, równak, tj. bez końcowego o, nie są zbyt liczne, a wśród tworzonych sufiksem n niewiele jest z częstym dziś w odmianie literackiej przyrostkiem no typu bòlestno, gniéwno, serdeczno (nie licząc równych pol. brudno itp.); zdecydowaną przewagę ma zakończenie nie: cëdownie, czestnie itd.; por. tu też powszechne tu łôtwie.

Formy stopniowania podawane są tylko dla niektórych przymiotników i przysłówków, np. barzo: barżi; drodżi: drogszi; dobrze: lepi; złi: gòrzi. Przytoczone występują w obrębie podstawowego hasła, inne zaś tworzą osobne hasła, np. miészi, nôgòrszi itd.

1.5. Słownictwo (z frazeologią) Ramułta zachowano w całości. Zauważyć trzeba, że w Słowniku jest wiele wyrazów właściwych ówczesnej inteligencji pomorskiej i w tym względzie to zbiór autentyczny, zawierający poza wyrazami osobliwie kaszubskimi nieco germanizmów i wiele polonizmów, jako całość rejestrujący dość nietypowy dla mieszkańca wsi obraz świata. Założony charakter praktyczny niniejszej edycji każe przy konkretnych wyborach ograniczyć:

a) część oczywistych polonizmów (nawet tylko fonetycznych, które czasem Ramułt wskazywał, np. brew wobec brëwiô). Postępując za nierzadką jego praktyką (por. dróbka, kąsk i përzna czy cytaty typu Òna sã rozmieje (znô) ë na mùlarstwie), wprowadzono nieco odsyłaczy do wyrazów mających jakby pierwszeństwo użycia, a w cytatach dokonano kilku regularniejszych zmian, np. nieco na cos, pòszedł, pòszlë, pòszła na szedł, szlë, szła, albo dodano w nawiasie [ ] jako oboczne: dla kòsc – gnôt, dla òbiôd – pôłnié, dla spòsób – ôrt, mòdło, a nieraz do kòlor dodano farwa itp.

b) niektóre zbędne germanizmy, np. alt!, aùsknecht itp., m.in. nazwy miesięcy (por. np. januar); wiele z nich dawno wyszło z użycia. Niektóre opatrzono tu wtrąceniami w cytaty (np. abszët i wëmówienié) czy odsyłaczami (np. już Ramułt: agùst i serpiéń), sugerując w ten sposób przynajmniej ich ograniczenie. Pozostają zapożyczenia zadomowione, mające nawet rodzime synonimy, np. (h)alac i przëniesc. Germanizmy niewystępujące w źródłach pisanych chyba sam Ramułt ograniczał, nie ma ich bowiem zbyt dużo, jeśli się pamięta o powstaniu Słownika w okresie zaborów. Zapisane są na ogół przyswojone fonetycznie i morfologicznie, np. szpôs ‘żart’ i słow. sztënik ‘zegarek’. Odnoszą się zwykle do ważnych sfer życia, np. rybołówstwa sztënka ‘jakaś mała rybka’.

c) stosowanie wyrazów kaszubskich wyszłych z użycia, intuicyjnie niejako „wyczuwanych”, ale można tu było je zaznaczyć. Znalazłyby się wśród nich wyrazy ongiś wyłącznie słowińskie, których poza wyjątkami Ramułt nie sygnalizuje (np. skrót słow., ale poza tym opisowo, np. „w prowincji pomorskiej). Jednak byłoby pożądane, aby przynajmniej niektóre z nich „odżyły”, np. w zabiegu stylizacji tzw. archaizującej czy dialektyzującej (np. na mowę dawnych Słowińców). Ramułt czasem informował, że jakiś desygnat dawno wyszedł z użycia, gdy „do dziś dnia” używa się odpowiednich wyrazów, np. półdëtk, półósmôk; uwagi te odnosiły się oczywiście do końca XIX w.

d) występowanie wariantów brzmieniowych czy słowotwórczych, tych drugich zbytecznych tym bardziej, że Ramułt „tworzył” je nawet dla wyrazów przejętych z innych źródeł, np. obok bòrsdëk także bòrstuk, bòrszdëk, bòrsztuk, gdy tylko borszduk (Hilf).

Niektóre wyrazy utrwalone w Słowniku nie stanowią haseł, np. astë ‘kiedy’, banhof‘stacja’, briza ‘wietrzyk’, bùdowla, camer ‘kloc’, czorcha ‘powłóczący nogami’, haf ‘port’, elemeńtôrz, kòscerzëc sã ‘krzewić się’, menażërëjô ‘zoo’, mieszkeńc, pòmòdżer ‘pomocnik’, welowac ‘wybierać’; wprowadzono je do Słownika w nawiasie [ ]. Innych tak nie włączono, np.: fùńdameńt ob. odnawiac, kònwikt ob. ùmieszczac, landrôt ob. ògłosëc, noblëwi ob. òkazac sã; rekrut ob. sknéblowac, taszemka ob. òdwijac; tutka ‘tutaj’ ob. zarabiac, zawlakac, stón ‘stan społeczny’ ob. ùprzëwilejowac, wëprorokòwac ob. ùpôdk, winowajca ob. òdpùscëc. Ramułt często rozbudowywał rodziny wyrazowe, np. od rëba, „gubiąc” czasem najprostsze, np. rëbôk ob. nawizc, niebezpieczny, pòdkôrbiac, wczidnąc; także miłi ob. drëch, miluszi. Niektóre wymienił tylko w odsyłaczach, np. „Także ramcowac” ob. rëmcowac.

Czasem na podstawie źródła pisanego Ramułt przyjął błędną postać podstawową wyrazu, np. bazun zam. bazuna; bówk zam. bówka, bruzgol zam. bruzgòla, także hołeczny (jak Hilf za Prejsem) zam. hoteczny (od hot) jak ma Mrongowiusz; trëpnąc [?] wobec trępnąc [Łęg], trzebac. Z tego też powodu nieraz źle wyraz objaśnił, np. kukla ‘lalka’ zamiast ‘kukiełka chleba’. Z autentycznych nazwisk (w porzekadłach Ceynowy): Jéka, Kòwnôtka – stworzył nazwy jakichś postaci mitycznych!

Frazeologia. Jak kilkadziesiąt razy w oryginale, tak tu konsekwentnie po przysłowiu dodano kwalifikator: [Przysł.], wielką literą w odróżnieniu od przysł., tj. przysłówek. Uzupełniono i rozszerzono informacje Ramułta o przejęciu przysłowia od Ceynowy; rzadziej one od Derdowskiego. Kwalifikator ten obejmuje niekiedy sentencje, np. Mòrza nie wëmierzisz. Kilkanaście razy posłużono się tu kwalifikatorem [Powiedz.], np. Wiérzchã wòda, spòdã fùsë. Frazeologizmy, w tym liczne porównania przysłowiowe, zaznaczono znakiem: ● np. òn je mądri jak żëdowsczi rabin pod rabin. Są to ich konkretne użycia tekstowe, dla których nie tworzy się tutaj ich wyjściowych postaci słownikowych.

2. Zmiany redakcyjne. Ogólnie Słownik zachował swój pierwotny kształt. Pozostawiono historyczny tytuł i widok ogólny strony tytułowej, a całkiem bez zmian (poza samym zmniejszeniem formatu) zostają przedmowy Ramułta i jego wstęp, a także teksty kaszubskie w Dodatku, wszystko reprodukowane skanerem, a zatem także z zachowaniem pierwotnej pisowni, a nawet paginacji. Stąd też podwójne stronicowanie tych części: najpierw dla obecnego ciągu, po ukośniku dla oryginalnego Ramułta; w nim jednak przedmowy i wstęp poprzedzają sam zbiór wyrazów.

Zmieniono jednolitą pisownię Ramułta na pisownię z 1996 r. (zob. p. 1.1.). Dotyczy to nie tylko wyrazów-haseł (pogrubionych), ale także wszystkich cytatów (kursywą). Nowa pisownia haseł zasadniczo zmieniła alfabetyczny układ wyrazów, np. u Ramułta pod wo-, wu- tutaj pod ò- i ù- itd., a w wyniku normalizacji „zlały się” przedrostki òt-, òte-, s- (np. sbòżé), se- z od-, òde-, z-, ze- itp. (zob. 1.3.). Dochodzi do tego zmiana w zapisie ch (Ramułt: x) i kolejności liter ł l na l ł. Zmiany w układzie alfabetycznym pogłębiły się w wyniku połączenia w jeden ciąg wyrazów obu części Słownika (w cz. I ok. 14 tys., w II ok. 5 tys.). Niektóre wyrazy-hasła po zmianie pisowni i połączeniu „nałożyły się”; ubyło też z tego powodu nieco haseł odsyłaczowych, np. òde ob. òt i prawie wszystkie wyrazy zaczynające się przedrostkiem òt-. Połączyły się też liczne osobne hasła typu scëgac i zcëgac, stądczi i ztądczi, przytaczane pod hasłem pisanym scëgac, stądczi itp.

Cytaty ilustrujące znaczenia wyrazów ułożono według kolejnych znaczeń, gdy u Ramułta występowały one łącznie po nich. Nieraz w nie nieco ingerowano, dodając w nawiasie [ ] zalecany ekwiwalent wyrazowy, np. zabrôł [wzął] ob. rabùszni (zob. 1.5.). Notabene, niekiedy Ramułt opis znaczenia rozdzielał średnikiem, sugerując niejednoznaczność definicji, np. pòkòpczi ‘wybieranie reszty kartofli, pozostałych po pierwszym kopaniu; czas kopania kartofli’; sëszmiéń ‘płat, płatek; wiecheć’.

Po scaleniu obu części sens straciły odesłania (w cz. II) do haseł cz. I, a zatem zostały pominięte. Zaznacza się (dla badaczy) wyrazy pochodzące z cz. II, mianowicie rzymską dwójką w nawiasie: (II), umieszczaną zwykle na końcu hasła, ale gdy to uzupełnia hasło obecne w cz. I, wtedy na końcu hasła z cz. I, a zatem przed tekstem dopisanym z cz. II. Jeśli w cz. II występuje tylko dodatkowe znaczenia wyrazu obecnego już w cz. I, numerowane wprost jako 2. czy 3., np. cało, dac, wówczas do znaczeń w cz. I dopisano numer 1., już bez zaznaczania nawiasem [ ], sygnalizującym każdy dopisek Redakcji. Wprowadzono też odsyłacze od wyrazów cz. I, których charakterystykę uzupełniają informacje w cz. II, np. od anëż: [Ob. anys].

Niektórych haseł wykazywanych w odsyłaczach w Słowniku brak, co tu zaznaczono. W nawiasach [ ] dodano nowe hasła odsyłaczowe, np. [ramcowac ob. rëmcowac], zwykle od postaci wariantowej do bardziej standardowej. Wstawiono kilkanaście takich odsyłaczowych haseł „standardowych” dla obecnych w Słowniku niestandardowych, np. kłopòt ob. chłopòt (por. Ramułtowe: chmòter ob. kmòter). Niekiedy też z tego powodu odsyłacze otrzymały przeciwny kierunek, np. Darżlëbio ob. Darżlëbié, drést ob. drist.

Pozostawiono jako osobne hasła typu abë sp. i abë part., wprowadzając dla nich oznaczenia porządkowe, np. anielsczi¹ ‘anielski’ i anielsczi² ‘angielski, bal¹ ‘zabawa’ i bal² ‘gruby pień’, statk¹ ‘statek’ i statk² ‘powaga’; rzadsze są tak oznaczone czasowniki, np. pòchwacëc. (Zaktualizowano nieco kwalifikację Ramułta do części mowy typu bliskò, przysł. i bliskò, przyim.). Wielka litera dostatecznie różni wyraz pospolity od nazwy, np. agùst wobec Agùst, a więc tu bez numeracji. W zakresie zapisywania wyrazów typu grzechòt 1., 2., gdy kiedy indziej znaczenia takie osobno, np. jamrot, szczekòt (nie zawsze związane to z odmienną końcówką dopełniacza, np. parch), niekonsekwentny był Ramułt, np. tobacznik, 1. ‘kij do tarcia…’: tobacznik, czëlë mielôk, 2. ‘człowiek zażywający tabakę’. Tak to pozostawiono, gdyż nie ma to większego wpływu na korzystanie ze Słownika.

Gdy chodzi o nazwy miejscowe, to w objaśnieniach otrzymały one postać zgodną z brzmieniem kaszubskim i dziś urzędowym, np. Karlików albo Karlikowo, tylko: Karlikowo. Zaktualizowano również w niezbędnym zakresie lokalizację geograficzną, likwidując wyraziste znamiona epoki zaborów, np. Lawenburg, lawenburski, zostawiając oczywiście niem. Lauenburg czy określenie „prowincja pomorska”.

Uzupełniono wykaz skrótów, korzystając też z wykazu sporządzonego w cz. II. Nieco je zmieniono (zwykle skrócono) i ujednolicono, pamiętając o tym, że powinny być zrozumiałe dla czytelnika wstępu, gdzie jednak występują rzadko; częściej tylko: łac., niem., pol. czy z zakresu łacińskiej terminologii gramatycznej, które jako zrozumiałe nie były przez Ramułta nawet objaśniane. Skróty wprowadzone dopiero tutaj ujęto w [ ], np. Be.

Poprawiono dostrzeżone błędy: rzadkie w cz. I (np. hasło bćlnota na: bëlnota), częstsze nieco w cz. II, np. samego Ramułta: heltka, nie: héltka pod gòwnice; tëfel ‘kartofel’, nie: tefel ‘kort’; żôczert, rta, nie: kra. A oto lista (dla badaczy) ważniejszych błędów wydawcy cz. II: alają, nie: aleją pod alac; aléwało, nie: alawało pod alewac; arcëzłodzéj, ti stónie [‘stajni’], nie: arcizłodzij, te słôńe pod arcëzłodzij; białogrodzki, nie: białogardzki pod bjôłogardzczi; wiele, nie: wiela pod brzadowiczé; przësôdô, nie: przërôdô pod brzechac; brzëmiec, nie: brzemiec; czerla, ë, nie: czerla, e; czé, nie: cze ob. czej; piéck, nie: pieck pod czadzëc; niszrëch, nie: nisztrëch; lësëc ‘ścianki przenośne…’, nie: lëwëc pod dognac; dłoniô, é, nie: dłoniô, e; Wierzchnô, nie: Wierchno; drawą, nie: drawę; fôrsterëjô, nie: fôrstérëjô; ù (Ramułt wu), nie: we; kòzub, -ëba, nie: -oba; kùrzélc, nie: kùrzele; naseszac, susëjã, nie: susujã; brzadë (Ramułt: břade), nie: brzada pod nasëszëc; netale!, nie: netala!; wika czerzwionô, nie: wiko czerzwiono pod peluszka; urny, nie: rowy pod pòwëòrac; wabic, nie wòbic pod rôczk; skarpik, a, nie: skarpik, s; skrzeble, nie: skrzebla pod skrzebel; kasônka, nie: kaszonka pod stanik; Rédë, nie: Radë pod szasë, òdczedë, nie: òdczesë. Liczne są też w tej części uchybienia w układzie alfabetycznym.

Wydanie w Gdańsku połączonych części Słownika Ramułta planowane było od dawna, mianowicie od momentu odnalezienia przez H. Horodyską rękopisu cz. II, ale wtedy miało to być wydanie wierne i krytyczne, nie zaś praktyczne. Ukazuje się ono jako takie właśnie teraz: w 110. rocz. wyd. części pierwszej Słownika, w 10. rocznicę wyd. części II i w 90. rocznicę śmierci autora, S. Ramułta (1913). Cokolwiek bowiem o tym Słowniku się sądzi i jakie wobec niego formułować można zastrzeżenia, nie ulega wątpliwości, iż jest to ważny dokument historyczny. Polska dialektologia i slawistyka wyraźnie odczuły jego opublikowanie w 1893 r. Zaważył on też na postawie elit kaszubskich i wpłynął częściowo na ewolucję kaszubszczyzny literackiej, np. przyjęcie typu historëjô, nieobecnego w mówionej kaszubszczyźnie, czy pisowni rz dla rs typu lékarztwò (zrzeszeńcy).

Wprowadzone tutaj zmiany mimo wszystko nie są – poza ortografią –zbyt duże, jednak edycja ta nie nadaje się do badań stanu kaszubszczyzny w czasach Ramułta i według przezeń notowanego materiału; tego szukać trzeba w wydaniach oryginalnych jego Słownika i w powtórzeniach zeń np. w Lorentza Pomoranisches Wörterbuch. Może natomiast niniejsze wydanie stanowić materiał do badania zmian w kaszubszczyźnie na przestrzeni stulecia, szczególnie zmian w kaszubszczyźnie literackiej. Naukowcy mogą skorzystać tutaj z niektórych informacji, np. z jakich źródeł pisanych korzystał Ramułt, tworząc cz. II (odpowiednie informacje dla wyrazów cz. I zawiera wymienione dzieło Lorentza-Hinzego). Na tym tle lepiej widać wkład samego Ramułta. Wskazywanie źródeł pisanych – zresztą pomysłu Ramułta – ma wzmocnić wiarygodność Słownika Ramułta jako użytecznego słownika i pokazać, że nie jest to tylko kaszubszczyzna ludowa. Poprawiono tutaj ponadto ewidentne błędy Ramułta czy wydawców cz. II (zob. na końcu p. 2.).

Panu Pawłowi Szczypcie bardzo dziękuję za podjęcie się przepisania haseł Słownika w ciągu literowym od A do P (włącznie) i za współpracę przy powstawaniu tej edycji.

Wydanie to stało się możliwe m.in. dzięki środkom MENiS w ramach grantu na 2. edycję Studium Podyplomowego Kwalifikacyjnego Pedagogiczno-Metodycznego Nauczania Języka Kaszubskiego, UG (2002-2004). Niech będzie też dobrą prognozą, że dokonuje się ono przy okazji kształcenia nauczycieli języka kaszubskiego. Znaczące jest także to, że przyczynia się do tego Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, jak również wielce zasłużona dla Kaszub i kaszubszczyzny Oficyna Czec.

Jerzy Treder

Wejherowo, 3 listopada 2003 r.

WYKAZ SKRÓCEŃ

* – forma przypuszczalna albo przestarzała
[● – sygnalizuje stałe połączenie wyrazowe, frazeologizm]
[(II) – wskazuje na cz. II Słownika S. Ramułta, wydaną w 1993 r. przez H. Horodyską]
[/ – znak wskazujący na oboczność występowania]
ang. – angielski
[Be – A. Berka (L. Biskupski), Słownik kaszubski porównawczy, „Prace Filol.” III, 1881-1891, s. 357-442, 585-690; wyd. książkowe, Warszawa 1891]
[br. – brak]
Ceyn – F. Ceynowa
Ceyn Dor. – F. Ceynowa, Dorade Lekarzkje v rożnech chórobach vevnętrznech, zevnętrznech e półogóvech s dodanjm srodkov ledovech, zabóbónov e guseł tak dovnjeśech jak e teraznjeśech, napjseł… Świecie [1862].
Ceyn Med. Puc. – F. Ceynowa, De terrae Pucensis incolarum superstitione in re medica. Dissertatio inauguralis… Berlin [1851]; por. „Gryf III, 1911, nr 7-9, s. 187-208 – i po pol.: O zabobonach mieszkańców ziemi puckiej, „Gryf” III, 1911, nr 10-11, s. 230-235.
Ceyn. Erb – F. Ceynowa, bajki kaszubskie, w: K.J. Erben, Sto prostonárodních pohádek a pověsti slovanských v nařečích původních, Praha 1865.
[CeynSb – F. Ceynowa, Сборникъ оснoвных словъ кашубскаго нарěчія, Матеріалы для сравнительнаго и объяснительнаго словаря и граматики, Изданіе II-го Отдěленія Императорской Академіи наук, V, Petersburg, 1861, s. 257-272]
Ceyn Skôrb – F. Ceynowa, Skôrb Kaszébskò-słovjnskjè mòvé, Svjecè 1866-1868; przedruk (reprint): Wejherowo 1985.
Ceyn Šmuk – Ks. Šmuk (F. Ceynowa), Rozmóva Pòlocha s Kaszebą, Gdańsk 1850.
cz.ter. – czas teraźniejszy
cz.prze. – czas przeszły
czes. – czeski
częstotl. – częstotliwe (wielokrotne)
Derd – H. Derdowski
Derd Czorl. – H. Derdowski, O panu Czorlińscim co do Pucka po sece jachoł, Chełmno 1880.
Derd Nórc – H. Derdowski, Nórcyk kaszubści abo Koruszk i Jedna Maca Jędrnyj Prowde. Pozbieroł Mejster od Piesni „O panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł”. Drekowoł Jarosz Derdowści we Winonie w Nórtowyj Ameryce 1897; wyd. w aktualnej pisowni: Gdańsk 2001.
dniem. (dol. niem.) – dolnoniemiecki
dol.sas. – dolnosaski
dual. – dualis, dualny
duń. – duński
fr. – francuski
Fr. – H. Frischbier, Preussisches Wörterbuch. Ost- und west- preussische Provinzialismen in alphabetischer Folge, I-II, Berlin 1882-1883.
głuż. – górnołużycki
gniem. (gór. niem.) – górnoniemiecki
Goł Obr – H. Gołębiowski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1888; nowe wyd. Gdańsk 1975.
grzeczn. – grzecznościowe
Hilf – A.F. Hilferding, Остатки Славянъ на южном берегу Балтійскаго моря, Petersburg 1862; por.: A. Hilferding, Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tłum. N. Perczyńska, oprac. J. Treder, posłowie H. Popowka-Taborska i J. Treder, Gdańsk 1989.
hol. – holenderski
im.wł. – imię własne
iron. – ironicznie
Lin. – K. Linneusz
Linde – S. B. Linde, Słownik języka polskiego, I-VI, Warszawa 1807-1814, wyd. 2., Lwów 1854-1860.
L. Mal Beitr. – Beiträge zur slawischen Dialectologie von Lucjan Malinowski (Über die oppelnsche Mundart in Oberschlesien, Leipzig 1873).
l.mn. – liczba mnoga
l.p. – liczba pojedyncza
l.podw. – liczba podwójna (zob.: dual.)
lit. – litewski
lud.-pol. – ludowo-polski
łac. – łaciński
[Łęg – Dr Nadmorski (J. Łęgowski), Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, podania, zagadki i pieśni ludowe…, Poznań 1892]
łot. – łotewskie
łuż. – łużyckie
m. – męski
m.rus. – małoruskie
n. – nijaki
Nb. – notabene
niem. – niemiecki
nieodm. – nieodmienny
ob. – obacz, zobacz
par. – parafia, parafialny
part. – partykuła
pieszcz. – pieszczotliwie
pd.-kasz. – południowokaszubski
pd.-pomorski – południowopomorski
pn.-kasz. – północnokaszubski
pn.-pom. – północnopomorski
Pobł – Ks. G. Pobłocki, Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich, Chełmno 1887.
pogardl. – pogardliwie
pol. – polski
połab. – połabski
pom. – pomorskie
pom.-niem. – pomorsko-niemieckie
[powiedz. – powiedzenie]
pr.-niem. – prusko-niemiecki; ob. Fr.
przech. – przechodni
przyim. – przyimek
przym. – przymiotnik
przyp. – przypadek
przysł. – przysłówek
Przysł. – przysłowie
pyt. – pytajnik
ros. – rosyjski
rośl. – roślina, roślinny
rus. – ruski
sł. – słowo [czasownik]
słow. – słowiński
sp. – spójnik
sp.rozk. – sposób, tryb rozkazujący
st. – stopień
st.najw. – stopień najwyższy
st.wyż. – stopień wyższy
stbułg. – starobułgarski (staro-cerkiewno-słowiański)
stp. – staropolski
stsł., stsłow. – starosłowieński; ob. stbułg.
szw. – szwedzki
śr.-dniem. – średnio-dolnoniemiecki
śr.-łac. –średniołacińskie
uł. – ułomne
wykrz. – wykrzyknik
[wym. – wymowa]
zbior. – zbiorowe, zbiorowo
zdr. – zdrobnienie
zgr. – zgrubienie
ż. – żeński
żart. – żartobliwy

SŁOWNIK

Porządek liter w kaszubskim alfabecie:

a, ą, ã, b, c, ch, cz, d, dz, dż, e, é, ë, f, g, h, i, j. k, l, ł, m, n, n, ò (o), ó, ô,
p, r, rz, s, sz, t, ù (u), w, z, ż

A

a, sp., ‘a’: Nie widzôł a gôdô ‘nie widział a gada’. Baba sã zagôda a swinia w krëpë ‘baba się zagadała a świnia w kaszę’. [Przysł.] A nie pùdã! ‘A nie pójdę!’ A czej ma do Gduńska wchòdzëła, bëła ju noc ‘a gdyśmy wchodzili do Gdańska, była już noc’.
a! wykrz., ‘a! eh! ach!’: A, dosc mie ju tegò! A pùdzesz! ‘A pójdziesz!’
abecadło, -a, n., ‘abecadło’: Nasz chłopczôk jesz z abecadłã nie je fertich [ùprawiony] ‘nasz chłopiec jeszcze z abecadłem nie jest gotów’.
abecadłowi, przym., ‘abecadłowy’: Elemeńtôrz, czëlë ksążka abecadłowô.

abë¹, sp., ‘aby, ażeby, by’: Mówił ji, abë za nim wiãcy nie chòdzëła ‘mówił jej, aby za nim więcej nie chodziła’. Trzeba prosëc ksãdza, abë pòkropił ùmarłégò. Częściej używane są takie zwroty, jak np.: mówił ji, òna ni mô za nim wiãcy chòdzëc, dosłownie: ‘mówił jej, ona nie ma za nim więcej chodzić’.
abë², przysł., ‘choć, chociaż, przynajmniej’: Dôj mie abë kąsk chleba ‘daj mi bodaj kawałeczek chleba’.
abò, sp., ‘albo’: Dżadë sã mòdlą abò chòdzą pò szprachach [pò prosbie] ‘dziady się modlą albo chodzą po żebrach’. Pùdã dodóm abò do kòscoła ‘pójdę do domu albo do kościoła’.
abò – abò, sp., ‘albo – albo’: Abò biôło, abò czôrno, ale rzeczë ju rôz: jak ‘albo biało, albo czarno, ale rzeknij już raz: jak’. [Przysł.] ●abò tak, abò sak ‘albo tak, albo siak’.
Abramów ob. Jabramów.
Abróm, -a, m., ‘Abraham’. Ob. Jabróm, [Ôbróm].
Abrómk, -a, m., zdr. od Abróm, ‘Abramko’. Ob. Jabrómk.
abszët, -u, m. ‘abszyt, odprawa’, niem. Abschied: dostôł abszët [wëmówienié]. (II)
ach! wykrz., ‘ach!’: Ach, jak miã pchô w bòkù! ‘Ach, jak mnie kłuje w boku!’ Ach, jaczé to pëszné rzeczë! ‘ach, jakie to wspaniałe rzeczy!’
achtel, -tla, m., ‘miara na płyny, ósma część beczki’, niem. Achtel. Ob. anczer. (II)
achtelk, -a, m., zdr. od achtel, ‘ósma część beczki’. Ob. anczerk. (II)
achtlowi, przym., ‘dotyczący achtla’: achtlowi statk. (II)
acz, zaim., ‘a co?’: Acz to? ‘a co to?’.
Adamów ob. Jadamów.
adjé! wykrz. ‘a dieu, z Bogiem, do widzenia’.
administracëjô, -i, ż., ‘administracja’: Ù nas je lëchô administracëjô. Administracëjô kòscelnô.
administracyjny, przym., ‘administracyjny’: Wëdatczi administracyjné naszi wsë są baro môłé. Kòszta administracyjné.
administrator, -a, m., ‘administrator’: Òn je lëchim administratorã. Swiãti Pioter je nieba administratorã.
administratorka, -czi, ż., ‘administratorka’: ksążô administratorka ‘księża administratorka’.
administratorsczi, -kô, czé, przym., ‘administratorski’: Sétmë dwadzesce lat wëbéł na nym administratorsczim ùrzãdze ‘dwadzieścia siedem lat przebył na owym administratorskim urzędzie’.
administrowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘administrować’: Administrowôł pò swòjémù. Òni lëchò administrëją.
admiralsczi, -kô, -czé, przym., ‘admiralski’: Wdzôł na sã mùndur admiralsczi ‘wdział na siebie mundur admiralski’. Szpôda admiralskô ‘szpada admiralska’.
admirôł, -ała, m., ‘admirał’.
Adóm ob. Jadóm.
adresa, -ë, ż., ‘adres’: Na karce bëła wëpisónô takô adresa ‘na liście wypisany był taki adres’.
adresowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘adresować’. (II)
[adweńt ob. agweńt, jadweńt]
adwòkacczi, -kô, -czé, przym., ‘adwokacki’: Twòja mòwa je dëcht adwòkackô ‘twoja mowa jest czysto adwokacka’. ●fifë adwòkacczé ‘kruczki adwokackie’.
adwòkactwò, -a, n. ‘adwokactwo, adwokatowanie’: Jemù to adwòkactwò ‘orędownictwo, wstawianie się, protegowanie’ nie pòpłôcô.
adwòkatowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘być komu adwokatem, obrońcą’: Òni mù przë tim barzylkò adwòkatowelë ‘oni mu w tej sprawie byli bardzo pomocni radą’. Tak ji adwòkatowôł, jaż wszëtkò zbëła ‘tak jej adwokatował, aż wszystko straciła’.
adwòkôt, -a, m., adwokat’: Chtëż bë sã téż chcôł z adwòkôtama spierac! ‘Któż by się też chciał z adwokatami kłócić!’
afecht, -u, m., ‘afekt’: z wiôldżim afechtã; òd wrodżégò afechtu. (II)
agùst, -a, m., ‘sierpień’, niem. August, łac. augustus. Akcent spoczywa na ostatniej zgłosce, podczas gdy w wyrazie Agùst ‘imię własne’ na przedostatniej. Ob. serpiéń. (II)
Agùst, -a, m. im. wł., ‘August’.
Agùstina, -ë, ż. im. wł., ‘Augusta’.
Agùstinka, -czi, ż., zdr. od Agùstina.
Agùstk, -a, m., zdr. od Agùst, ‘Gustek, Gucio’.
Agùstków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Guciowy’: Agùstkòwé zabôwczi.
agùstowi, przym. ‘sierpniowy’. (II)
Agùstów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Augustowy’: Agùstów knôp. Agùstowé kònie. Agùstowô (żona).
agweńt, -u, m., ‘adwent’. Ob. jadweńt. (II)
agweńtowi, przym., ‘adwentowy’: agweńtowé piesnie. Ob. jadweńtowi. (II)
aj! wykrz., ‘aj! ach!’: Aj, to dzérsczi knôp! Aj, to bëlnô białka! ‘Aj, to dzielny chłopiec! Ach, to urodziwa kobieta!’
akacëjowi, przym., ‘akacjowy’: lëst akacëjowi ‘liść akacjowy’.
akacëjô, -i, ż., ‘akacja’.
akademijô, -i, ż., ‘akademia’.
akcëza, -ë, ż., ‘akcyza, cło’.
aksamit, -u, m., ‘aksamit’: Czej nasz òjc jidze do kòscoła, to òn wiedno przëòblecze na sã liwk z aksamitu ‘gdy nasz ojciec idzie do kościoła, wdziewa na siebie zawsze kamizelkę aksamitną’.
aksamitny, przym., ‘aksamitny’: wãps aksamitny ‘kaftan aksamitny’.
akt, -u, m., l.mn., akta, 1. ‘akt, uczynek’: Szlë do miasta ë tam akt spiselë. Akt skrëchë ‘akt skruchy’. 2. ‘akt, pismo urzędowe’: akta ùrzãdowé.
akùrôt, przysł., ‘akurat’: Wiedzôł dëcht akùrôt, czedë bë òn miôł ùmrzéc. (II)
ala! wykrz., ‘hej! no!’ Ala knôpi! ‘Hej, chłopcy!’ Ala Bògù! ‘Dla Boga! przebóg!’ Ala złémù! ‘Do licha!’ Ala psë! ‘A do kata!’
alac, -óm, -ôł, sł., ‘przynieść, wziąć, dostać’, niem. holen: Alôł jima pierzników. Z aptéczi so co na to alają ‘z apteki sobie co na to przyniosą’. Ob. halac. (II)
alarm, -ù, m., ‘alarm, hałas, gwałt’: bic na alarm; zwònic na alarm. Docz robita taczi alarm? ‘Czego taki gwałt czynicie?’
alarmòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘alarmować’: Alarmòwelë nas kòżdi nocë.
alaże! wykrz. ‘a hej! a hejże! no!’: Alaże, chłopi, ala babë! Alaże, jesta wa mądri! (II): Wykrzyknika tego używa się także na wyrażenie podziwu w znaczeniu: ‘nie może być!’, bodaj cię!’
ale, sp., ‘ale’: Letkò to rzec, ale cãżkò zrobic. [Przysł. Ceyn] Stôri, ale jesz mòcny.
Aleksander, -dra, m. im. wł., ‘Aleksander’.
Aleksandrów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Aleksandrowy’.
alewac, aléwóm, -ôł, sł., ‘przynosić, brać, dostawać, ściągać’: A tej tëch przëjaceli do se aléwało ‘ściągało’. (II)
alsczeta, -ë, ż., ‘naszyjnik’, niem. Halskette. (II)
alt! wykrz. ‘stój!’, niem. halt!: Alt! – zawòłôł na miã wachtôrz! ‘stój! – zawołał na mnie strażnik’.
alżdëk, -a, m., ‘chustka na szyję’, niem. Halstuch, dniem. Halsdök. (II)
amen, wyraz nieodm., 1. ‘amen’, 2. ‘koniec, dosyć’: ●jesz nié amen ‘jeszcze nie koniec’. Rzeczë jesz jedno słowò, a mdze ju amen ‘rzeknij jeszcze jedno słowo, a będzie już dosyć’. [Ob. halsztëk]
Amerëka, -czi, ż., ‘Ameryka’: Nórtowô Amerëka ‘Ameryka Północna’; Westrzédnô Amerëka ‘Ameryka Środkowa’; Pôłniowô Amerëka ‘Ameryka Południowa’. (II)
amerëkańsczi, -kô, -czé, przym., ‘amerykański’: Ù tëch amerëkańsczich Kaszëbów są ju dëcht jinszé òbëczaje ‘u tych amerykańskich Kaszubów są już zgoła inne obyczaje’. (II)
Amerëkón, -a, m., ‘Amerykanin’: Amerëkani ‘Amerikanie’. (II)
Amerëkónka, -czi, ż., ‘Amerykanka’. (II)
ananas, -a, m., ‘ananas’: ●miodny jak ananas ‘słodki jak ananas’.
ananasowi, przym., ‘anansowy’: ananasowô gòrzôłka.
anczer, -kra, m., ‘miara na płyny, ósma część beczki’, niem. Anker: Anczer abò achtel. (II)
anczerk, -a, m., zdr. od anczer, ‘beczułka, wiadro’. (II)
Anczin, -ëna, -ëné, przym., ‘należące do Hanki’: Anczin syn; Anczëné niwë; Anczëna nënka.
Andrës, -a, m., ‘Andrzej’.
Andrësk, -a, m., zdr. od Andrës, ‘Jędruś’. (II)
andrëska, -czi, ż., ‘rodzaj gruszki, której owoc dojrzewa około św. Andrzeja z końcem listopada’.
Andrëska, -czi, ż., ‘Andrzejowa, żona Andrzeja’.
Andrësków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Jędrusiów’. (II)
Andrësów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Andrzejów’: Andrësowô (żona).
Andrëszczin, -ëna, -ëné, przym., ‘należący do Jędrzejowej’. (II)
Andrzejów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Jędrzejów’: Andrzejowô ‘Jędrzejowa’. Ob. Jãdrzéj.
Andrzéj, -eja, m. im.wł., ‘Andrzej’. Ob. Jãdrzéj.
Andżelka, -czi, ż., ‘Angielka’.
andżelsczi, -kô, -czé, przym., ‘angielski’.
Aneczka, -czi, ż., zdr. od Anka, ‘Andzia’.
anëż, -u, m., ‘anyż’. [Ob. anys]
anëżowi, przym., ‘anyżowy’: proszk anëżowi; gòrzôłka anëżowô.
Anglëjô, -i, ż., ‘Anglia’. [Ob. Anielskô]
Anglëk, -a, m., ‘Anglik’. [Ob. Anielczëk]
ani, sp., ‘ani’: Ni móm ani dëtka.
ani – ani, sp., ‘ani – ani’: Ani szelążka, ani chleba kąska. [Przysł. Ceyn]
Anielczëk, -a, m., ‘Anglik’: Anielczëcë ‘Anglicy’. (II) [Ob. Anglëk]
Anielka, -czi, ż., ‘Angielka’. (II)
anielsczi¹, -kô, -czé, przym., ‘anielski’: Anielsczé Pòzdrowienié; piesniô anielskô; kwiôtk anielsczi.
anielsczi², -kô, -czé, przym., ‘angielski’: anielskô mòwa; pò anielskù. (II) [hasło]: z anielska, przysł., ‘z angielska’: Ti rëbôcë z anielska gawòrzëlë ‘ci rybacy z angielska rozmawiali’.
Anielskô, -czi, ż., ‘Anglia’: Anielską (acc.); w Anielsce. (II) [Ob. Anglëjô]
anioł, -a, m., ‘anioł’.
aniołów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘należący do anioła, anielski’: Przësniłë mù sã aniołowé skrzidła.
aniółeczk, -a, m, zdr. od aniółk, ‘aniołeczek’.
aniółk, -a, m., zdr. od anioł, ‘aniołek’.
Anka, -czi, ż., zdr. od Anna, ‘Andzia’. Ob. Hanka.
ankrowi, przym., ‘dotyczący ankra, mający objętość ankra’. (II) [Ob. anczer]
Anna, -ë, ż. im.wł., ‘Anna’. [Ob. Ana]
Annôsz, -a, m., ’Annasz’: ●wòdzëlë gò òd Annôsza do Kajfôsza.
Annusza, -ë, ż., zdr. od Anna, ‘Hanusia’. [Ob. Anusza]
Annuszin, -ëna, -ëné, przym., ‘należący do Hanusi’: Annuszëna kòszëla.
Anteczk, -a, m., zdr. od Antk, ‘Anteczek’: Tóna, Antkù, Anteczkù. (II)
Anteczków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Anteczków’: Anteczkòwô (białka). (II)
antëfóna, -ë, ż., ‘antyfona’.
Antk, -a, m., zdr. od Antón, ‘Antek’. (II) [CeynSb]
Antków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Antków’: Antkòwô (żona). (II)
Antosz, -a, m., zdr. od Antoszk, ‘Antoś’.
Antosza, -ë, ż. im.wł., ‘Antonina, Antosia’. (II)
Antoszczin, -ëna, -ëné, przym., ‘Antosin’: Antoszin òjc.
Antoszeczk, -a, m., zdr. od Antoszk, ‘Antoś’: Pùdã so, pùdã so do Antoszeczka. Pieśń.
Antoszeczków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Antosiów’.
Antoszin, -ëna, -ëné, przym., ‘Antosin’: Antoszëna nënka; Antoszëné dzeckò.
Antoszk, -a, m., zdr. od Antosz, ‘Antek’.
Antoszka, -czi, ż., ‘Antosiowa, żona Antosia’.
Antoszków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘dotyczący Antoszka’: Antoszkòwô (żona).
Antoszów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Antosiów’.
Antón, -ona, m. im.wł., ‘Antoni’.
Antónk, -a, m., zdr. od Antón, ‘Antoś’.
Antónków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Antosiów’.
Antónów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Antoniowy’: Antónowô ‘żona Antoniego’.
Anula, -ë, ż., zdr. od Anna.
Anulin, -ëna, -ëné, przym., ‘należący do Anuli’: Anulin òjc.
Anulinka, -czi, ż., zdr. od Anula.
Anulka, -czi, ż., zdr. od Anula, ‘Hanusia’.
Anusza, -ë, ż., zdr. od Anna, ‘Anusia’. Ob. Annusza, Nusza. (II)
Anuszczin, -ëna, -ëné, przym., ‘Anusin’.
Anuszka, -czi, ż., zdr. od Anusza, ‘Anusia’.
anys, -u, m. Ob. anëż. (II)
apelacëjô, -i, ż., ‘apelacja’: Òd tegò wërokù ni ma ju żódny apelacëji.
apelacyjny, przym., ‘apelacyjny’: pòdanié apelacyjné.
apelowac, -ëjã, -owôł’: sł. ‘apelować’: Mdã apelowôł do samégò króla.
Apka, -czi, m. [i ż.], ‘Apka lub Hapka, nazwisko rodowe’. (II)
apòstolsczi, -kô, -czé, przym., ‘apostolski’: Skłôd Apòstolsczi. Wãdrówczi apòstolsczé. Trzeba miec apòstolsczé nodżi!
apòstolstwò, -a, n., ‘apostolstwo’: Za swòje apòstolstwò mùszôł znosëc srodze wiôldżé przesladowania.
apòstoł, -a, m., ‘apostoł’: Swiãti Wòjcech béł apòstołã Kaszëbów ë Prësôków.
apòstołka, -czi, ż., ‘apostołka’: To bëła swiãtô apòstołka. Nie słëchôjta, lëdze, ti apòstołczi wëznaniô diôbelsczégò ‘nie słuchajcie, ludzie, tej apostołki wyznania diabelskiego’ (mowa o czarownicy).
apòstołowac, -ujã, -owôł, sł., ‘apostołować’: Swiãti Wòjk ë swiãti Òto apòstołowelë na Pòmòrzu.
aprël, -a, m., ‘kwiecień’: Dzys je pierszégò aprëla. Ob. łżëkwiat, kwiecéń.
aprëlowi, przym., ‘kwietniowy’: To je dzys aprëlowô pògòda!
aptéczka, -czi, ż., zdr. od aptéka, ‘apteczka’.
aptéczny, przym., ‘apteczny’: lékarstwò aptéczné.
aptéka, -czi, ż., ‘apteka’.
aptékarczëk, -a, m., ‘aptekarczyk, pomocnik aptekarski’.
aptékarsczi, -kô, -czé, przym., ‘aptekarski’: aptékarskô wôga.
aptékarstwò, -a, n., ‘aptekarstwo’: Zabôwielë sã aptékarstwã.
aptékarzëc, -ã, -ił, sł., ‘być aptekarzem, trudnić się aptekarstwem’: Òn szãkarził ë aptékarził.
aptékôrka, -czi, ż., ‘aptekarka, aptekarzowa’.
aptékôrz, -arza, m., ‘aptekarz’.
[arãnda itp. ob. harãda itp.]
arbata, -ë, ż., ‘herbata’.
arbôtka, -czi, ż., zdr. od arbata, ‘herbatka’.
arcëbiskùp, -a, m., ‘arcybiskup’.
arcëbiskùpi, -iô, -ié, przym., ‘arcybiskupi’.
arcëbiskùpstwò, -a, n., ‘arcybiskupstwo’.
arcëdobri, przym., ‘nadzwyczaj dobry’: Òna mô arcëdobrégò chłopa.
Arcëdobré dzecë. (II) [CeynSb]
arcëdobrze, przysł., ‘bardzo dobrze’: Bawilë sã arcëdobrze. (II)
arcëkapłańsczi, -kô, -czé, przym., ‘arcykapłański’: òbleczenié arcëkapłańsczé ‘ubiór arcykapłański’.
arcëkapłaństwò, -a, n., ‘arcykapłaństwo’.
arcëkapłón, -ana, m., ‘arcykapłan’: żëdowsczi arcëkapłani.
arcëksążã, -ëca/-ãca, m., ‘arcyksiążę’: Wtedë włôsnie [prawie, dëcht] przëjachôł do Berlëna césôrz austrëjacczi z dwùma arcëksążãtama.
arcëksążëcy, przym., ‘arcyksiążęcy’. (II)
arcëksãstwò, -a, n., ‘arcyksięstwo’. (II)
arcëzłodzéj, -eja, m., ‘bardzo sprytny złodziej’: To bë mùszôł bëc arcëzłodzéj, co bë do ti stónie [‘stajni’] sã dobrôł. (II) [Ceyn]
arcëzłodzéjka, -czi, ż., ‘złodziejka bardzo sprytna, sławna złodziejka’. (II)
arcëzłodzéjsczi, -kô, -czé, przym., ‘złodziejski, dotyczący sprytnego złodzieja’. (II)
arcëzłodzéjstwò, -a, n., ‘sprytna kradzież, sprytne złodziejstwo’. (II)
archanielsczi, -kô, -czé, przym., ‘archanielski’.
archanioł, -a, m., ‘archanioł’.
arka, -czi, ż., ‘arka’.
armata, -ë, ż., ‘armata’.
armatny, przym., ‘armatni’: armatnô kùla.
armijô, -i, ż., ‘armia’.
armôtka, -czi, ż., zdr. od armôta, ‘armatka’. (II) [Ob. armata, harmôta]
artëlerëjô, -i, ż., artyleria’.
artëlerësta, -ë, m., ‘artylerzysta’.
artëlerijsczi, -kô, -czé, przym., ‘artyleryjski’: Miôł na sobie kabôt artëlerijsczi.
as, -a, m., ‘as (w kartach)’. Ob. duz.
asekùracëjô, -i, ż., ‘asekuracja’.
asekùracyjny, przym., ‘asekuracyjny’.
asekùrowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘asekurować’.
[astë, sp., ‘kiedy, gdy’ ob. wczidnąc] [Hilf, Łęg]
astronomijô, -i, ż., astronomia’.
astronóm, -a, m., ‘astronom’.
atak, -ù, m., ‘atak’.
atakòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘atakować’: Tak jesma jich atakòwała: jô z przódkù, a szwadżer ze slôdkù ‘Takeśmy ich atakowali: ja z przodu a szwagier z tyłu’.
atłasowi, przym., ‘atłasowy’: liwk atłasowi.
atłôs, -asu, m., ‘atłas’.
atrameńt, -u, m., ‘atrament’.
atrameńtowi, przym., ‘atramentowy’.
aùkcëjô, -i, ż., ‘licytacja’: Pòzaniewitro mdzema miała aùkcëją w Kartuzach ‘popojutrze będziemy mieli licytację w Kartuzach’.
aùkcyjny, przym., ‘licytacyjny’.
aùsknecht, -a, m., ‘stróż., dozorca domu’, niem. Hausknecht.

Ã

ãgrest, -u, m., ‘agrest’.
ãgrestowi, przym., ‘agrestowy’.

B

baba, -ë, ż., 1. ‘baba, kobieta’: Zeszłë sã tam wszëtczé babë ze wsë. 2. ‘żona’: Mòja baba szła z rëbama na tôrg. 3. pogardl. ‘o mężczyznach: baba, tchórz, człowiek bojaźliwy’: Òn je baba: ùcékô, czej le psa ùzdrzi. 4. ‘otwór w przypiecku na węgle, które się tam wsypuje dla prędszego ogrzania izby’. (II): Znaczy też: ‘żebraczka’: Baba chòdzy pò prachôrce [pò prosbie]. Także: ‘czarownica’.
Babë, l.mn. ‘jakaś gwiazda’. (II) [astr. ‘plejady’]
babi, -iô, -ié, przym., ‘kobiecy, babski’: babi pësk; Babidół ‘nazwa wsi’; babié bôjczi.
babiec, -ejã, -ôł, sł., ‘niewieścieć, babieć’: Òn ju na stôré lata babieje.
babina, -ë, ż., zdr. od baba, ‘babina, kobiecina’.
babinka, -czi, ż., zdr. od babina, ‘babinka, kobiecinka’: dobrô babinka; mòja babinkò!
babiszcze, -a, n., zgr. od baba, ‘stara baba, babsko’: Przeszło mie drogã stôré babiszcze. Ob. babskò.
babsczi, -kô, -czé, przym., ‘babski, kobiecy, niewieści’: babsczi jãzëk; babsczé òbleczenié; ●babsczé gôdanié.
babskò, -a, n., zgr. od baba, ‘stara, brzydka baba, babsko’: nãdzné babskò ‘nędzne babsko’. Ob. babiszcze.
babùla, -ë, ż., zdr. od baba, ‘babula, babka’: Jô ju ni mògã, jô stôrô babùla.
babùlinka, -czi, ż., zdr. od babùla, ‘kobiecinka, babula’.
babùsa, -ë, ż., ‘teściowa’ (na pd. Kaszubach). (II) [Derd]
baczëc, bôczã, -ił, baczë, sł., ‘baczyć, uważać’: Të mùszisz baczëc na dzecë, żebë nie kładłë ògnia miedzë zdrãbë ‘muszisz uważać na dzieci, aby nie kładły ognia między trzaski’.
baczny, przym., ‘uważny, baczny’.
badzewié, -ô, n., ‘śmieci, mierzwa, gnijące zielsko wyrzucone przez wodę’. Por. czidza. (II)
badżeneczkò, -a, n., zdr. od badżenkò, ‘bagieneczko’.
badżenkò, -a, n., zdr. od bagno, ‘bagienko’.
badżenny, przym., ‘bagienny’: badżennô trôwa; badżennô wòda.
bagnic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘kocić się (o owcach), mieć jagnięta’: Te òwce bagnią sã na wiosnã.
bagnisti, przym., ‘bagnisty’: bagnistô òkòlëca.
bagno, -a, n., ‘bagno’.
bajac, -óm, -ôł, sł., ‘bajać, opowiadać bajki’: Cëż jesta wa bajała? ‘Cóżeście wy bajali?’
bajacczi, -kô, -czé, przym., ‘bajarski, poetycki’: To są bajacczé wëmësłë.
bajactwò, -a, n., 1. ‘bajarstwo, opowiadanie’, 2. ‘wymysł, opowieści zmyślone’: To czësté bajactwò ‘to czysty wymysł, baśń’. (II)
bajc, -a, m., ‘bajarz, opowiadacz’. (II) [Hilf]
bajck, -a, m., zdr. od bajc, ‘bajarz, opowiadacz’. (II)
bajic, -ã, -ił, sł., ‘bajać, opowiadać bajki’. Ob. bajac. (II) [Hilf]
bajk, -a, m., ‘bajarz, opowiadacz’: Gadôjta jesz, bajkù! Ob. bajc, bajôcz, bajôrz. (II)
bajowi, przym., ‘dotyczący baju, bajowy’. Ob. bôj.
bajówka, -czi, ż., ‘spódnica bajowa’. Ob. bôj.
bajôcz, -a, m., ‘bajarz, opowiadacz baśni’: Òn dobri na bajôcza, ale nié na ùczëcela.
bajôczka, -czi, ż., ‘bajarka, opowiadaczka baśni, podań’: Słôwnô bëła na całą wies bajôczka.
bajôrz, -arza, m., ‘bajarz, opowiadacz baśni’. Ob. bajc, bajk, bajôcz. (II)
bakalarsczi, -kô, -czé, przym., ‘bakalarski’: głos bakalarsczi; frantówka bakalarskô; gôdanié bakalarsczé.
bakalarstwò, -a, n., ‘bakalarstwo, organistowstwo’.
bakalarzëc, -ã, -ił, sł., ‘bakałarzyć’: Sétmë ë szterdzesce lat òn ù naju bakalarził ‘czterdzieści siedem lat u nas bakałarzył’.
bakalarzów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘bakałarzowy’: bakalarzów syn; pani bakalarzowô ‘pani organiścina’.

bakalôrka, -czi, ż., 1. ‘bakalarka, nauczycielka’, 2. ‘żona bakałarza, organiścina’.
bakalôrz, -arza, m., 1. ‘bakałarz, nauczyciel’, 2. ‘organista’.
bakùz, -a, m., ‘budka, domek umyślnie postawiony z piecem piekarskim’, niem. Backhaus, dniem. Backhûs: W bakùzu narôz ùpiecze sétmëdzesąt brótów. (II) [też: ‘piekarnia’ ob. ùpiec]
baleczka, -czi, ż., zdr. od balka, ‘baleczka’.
balëjô, -i, ż., ‘wanna, balia’.
balijka, -czi, ż., zdr. od balëjô, ‘balijka, wanienka’.
balka, -czi, ż., ‘belek, belka, kłoda drzewa ociosanego’: Nakłôdł za wiele balk na wóz ë kònie nijak ni mògą ùcygnąc. Na swiãti Walk ni ma pòd lodã balk ‘na św. Walentego nie ma pod lodem belek, tj. lód się już załamuje’. Przysł. [Ceyn]
balsamòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘balsamować’: Pòtemù cało jegò balsamòwelë.
balsamòwi, przym., ‘balsamowy’: balsamòwé zelé.
balsóm, -amù, m., ‘balsam’: królewsczi balsóm.
bałgòchwalczi, przym., ‘bałwochwalczy’: To je nôród bałgòchwalczi.
bałgòchwalstwò, -a, n., ‘bałwochwalstwo’.
bałgòchwôlca, -ë, m., ‘bałwochwalca’.
banach, -a, m., ‘przezwisko na dzieci w znaczeniu: bęben, nieznośnik, krzykun, grymaśnik’. (II)
banachòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘hałasować, krzyki hałasy wyprawiać, grymasić’.
banaszk, -a, m., zdr. od banach, ‘krzykunek’. (II)
banczet, -u, m., ‘bankiet, uczta’.
banczetnica, -ë, ż., ‘bankietniczka, biesiadnica’.
banczetnik, -a, m., ‘bankietnik, ucztownik’.
banczetowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘ucztować’: Banczetowelë całą noc.
banczetowi, przym., ‘bankietowy, biesiadny’.
bandera, -ë, ż., ‘bandera, flaga okrętowa’.
banderka, -czi, ż., zdr. od bandera, ‘mała bandera’.
[banhof, -ù, m., ‘stacja kolejowa, dworzec’ ob. òpòzdzëc sã]
bania, -i, ż., 1. ‘bania, kopuła’, 2. ‘głowa, zwłaszcza łysa głowa’.
baniati, przym., ‘mający kształt bani, baniasty’.
bankrëctwò, -a, n., ‘bankructwo’.
bankrët, -a, m., ‘bankrut’.
bankrëtowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘bankrutować’.
bańka, -czi, ż., zdr. od bania, 1. ‘bańka’, 2. ‘główka’.
bańtka, -czi, ż., ‘mała flądra (ryba)’.
baran, -a, m., ‘baran’.
baraneczk, -a, m., zdr. od barónk, ‘baraneczek’.
barani, przym., 1. ‘barani’: barani róg; baranié miãso, 2. ‘barankowy’: baraniô mùca.
baranina, -ë, ż., ‘baranina, baranie mięso’.
baraninka, -czi, ż., zdr. od baranina, ‘baraninka’.
Barbara, -ë, ż. im.wł., ‘Barbara’.
barbarzinka, -czi, ż., ‘barbarzynka’: Të barbarzinkò, të wilczé dzeckò!
barbarzińc, -a, m., ‘barbarzyńca’: Są jesz na swiece barbarzińcë, co lëdzy jôdają ‘są jeszcze na świece barbarzyńcy, którzy zjadają ludzi’.
barbarzińsczi, -kô, -czé, przym., ‘barbarzyński’: Òni mają jesz dëcht barbarzińsczé òbëczaje ‘oni mają jeszcze całkiem barbarzyńskie obyczaje’.
barbarziństwò, -a, n., ‘barbarzyństwo’: To je nôwikszé barbarziństwò, jeżlë sã kòmù wëdrze jegò mòwã macerzińską.
Barbôrka, -czi, ż., zdr. od Barbara, ‘Barbarka, Basia’.
barch, -ù, m., 1. ‘kołowacizna’: Barch miedzë òwcama. 2. ‘obłęd, głupota’: ●òn tak gôdô, jakbë miôł barch we łbie; mô barch w głowie.
barchanowi, przym., ‘barchanowy’: barchanowé bùksë.
barchniec, -ejã, -ôł, sł., 1. ‘dostawać kołowacizny’: Czej jedna òwca òbarchnieje, tej wszëtczé za nią barchnieją. [Przysł. Derd] 2. ‘głupieć, tumanieć’: Òna dëcht barchnieje ‘ona całkiem głupieje’.
bardësz, -a, m., ‘berdysz, siekiera’. (II) [Hilf]
bardówka, -czi, ż., ‘brodawka’. Ob. brodôwka.
Barësza, -ë, ż., zdr. od Barbara, ‘Basia’.
Barëszka, -czi, ż., zdr. od Barësza, ‘Basia’.
bargòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘zbierać, chronić’: Jest to wyraz rybacki, odnoszący się głównie do zbierania szczątków rozbitych okrętów’: pr.-niem. bargen ‘bergen, aufheben, besonders gestrandetes Gut’ Fr.: Naszi lëdze mielë co bargòwac jaż do rena.
bargòwnik, -a, m., ‘ten co bargùje, tj. zbiera resztki rozbitych okrętów’.
barłóg, -ogù, m., ‘barłóg, legowisko ze słomy’. (II) [CeynSb, Hilf]
barna, -ë, ż., ‘brona’. Ob. bróna.
baro, przysł., ‘bardzo’. Ob. barzo.
barón, -a, m., ‘baron’.
barónk, -a, m., zdr. od baran, 1. ‘baranek’, 2. ‘pączek na wierzbie, baź, kotek’. Ob. baszk.
barónka, -czi, ż., ‘baronowa lub baronówna’.
barónów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘baronowy’: stóniô barónowô; pani barónowô.
baróńsczi, -kô, -czé, przym., ‘baroński, baronowski’: baróńsczi lëdze ‘służba barona’.
bartczi, -ków, l.mn., ‘dążki, mocowanie się, pasowanie się, branie się za bary’: Pòjma w bartczi! ‘mocujmy się!’ Òn bë ë z miedwiedzã szedł w bartczi ‘on by się i z niedźwiedziem wziął za bary’.
bartkòwac sã, -ùjã sã, -òwôł sã, sł., ‘mocować się, brać się za bary, pasować się’: Zdrzë le, jak sã naszi knôpi bartkùją! Òni bë sã bartkòwelë òb dzéń ë òb noc ‘oni by się mocowali z sobą dzień i noc’.
Bartłomiéń, -enia, m., ‘Bartłomiej’.
barzëchno, przysł., zdr. od barzo, ‘bardzo (ze znaczeniem, podobnie jak barzëczkò i barzylkò, wzmacniającym’: Jemù to sã barzëchno pòdobało.
barzëczkò, przysł., zdr. od barzo, ‘bardzo (ze znaczeniem wzmacniającym)’: To béł barzëczkò mòcny chłop ‘to był okrutnie mocny chłop’. To je barzëczkò dobri pón ‘nadzwyczaj dobry pan’.
barzo, przysł., ‘bardzo’, st. wyż. barżi, st. najw. nôbarżi. Ob. baro.
barzylkò, przysł., zdr. od barzo, ‘bardzo’: Òni sã barzylkò zmarachòwelë ‘straszliwie się pomęczyli’.
bas, -a/-u, m., 1. ‘bas (głos)’: Spiéwô basã. 2. ‘basy (instrumenty)’: ●krzëwi jak bas.
basë, -ów, l.mn., ‘basy, basetla’.
basësta, -ë, m., ‘basista, grający na basie’.
basowi, przym., ‘basowy’: Òni wszëtcë spiéwają basowima głosama.
Bastëjón, -a, m., ‘Bastian (pewnie od Sebastian), nazwisko rodowe szlacheckie’: Walãti Bastëjón-Brzezyńsczi. (II)
basza, -ë, ż., ‘baranek, owieczka’ (pieszcz.) (II)
baszk, -a, m., ‘pączek kwiatu na wierzbie’. Ob. barónk.
baszka, -czi, ż., zdr. od basza, ‘baranek, owieczka’: Basza! baszkù! (tak nawołuje się owcę). Basze! baszczi! (gdy ich więcej). (II) [Łęg]
batalëjô, -i, ż., ‘batalia’.
batożëszcze, -a, n., ‘batożysko, biczysko’: Pògóniôł kònia batożëszczã.
batóg, -a, m., ‘bat, batog, bicz’.
batóżk, -a, m., zdr. od batóg, ‘batożek’.
Bawarczëk, -a, m., ‘Bawarczyk’.
Bawarëjô, -i, ż., ‘Bawaria’.
bawarsczi, -kô, -czé, przym., ‘bawarski’.
bawic, -ã, -ił, sł., ‘bawić’: Starka bawi dzeckò ‘babka bawi dziecko’.
bawic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘bawić się’: Trzë dni sã bawił.
bawôłna, -ë, ż., ‘bawełna’.
bawôłniany, przym., ‘bawełniany’.
Bawôrka, -czi, ż., ‘Bawarka’.
bazôr, -aru, m., ‘bazar’: andżelsczi bazôr.
bazuna,-ë, ż., ‘trąba drewniana, zwykle z drzewa klonowego lub olchowego zrobiona, 6 do 8 stóp długa’, niem. Posaune. Używają jej pasterze: Pasturze trąbilë na bazunach. (II) [Łęg]
bąbel, -bla, m., ‘owoc ziemniaka (jabłko na naci ziemniaka)’. (II) [Pobł]
bączôl, -a, m., ‘nać kartofli, brukwi, marchwi i innych roślin okopowych’.
bądã [bãdã] ob. bëc.
bądze [bãdze] ob. bëc.
bąk, -a, m., ‘bąk (owad)’, (II): przen. także: ‘mały chłopiec hałaśliwy’.
bãbrotac, -tóm (-cã), -tôł, sł., ‘pluskać się’: Dzecë bãbrotają w wòdze.
bãkart, -a, m., ‘bękart’.
bãks, -a, m., 1. ‘bękart’, 2. ‘ostatni snop przy wiązaniu zboża w polu’.
bebechë, -ów, l.mn., ‘bebechy, trzewia’ (pogardl.)
bechier, -chra, m., ‘kielich’, niem. Becher. (II) [Hilf]
beczec, -ã, -ôł, sł., ‘beczeć’: Kòzë beczą.
beczka, -czi, ż., ‘beczka’.
bednarczëk, -a, m., ‘bednarczyk’.
bednarsczi, -kô, -czé, przym., ‘bednarski’: bednarskô robòta.
bednarstwò, -a, n., ‘bednarstwo’.
bednarzëc, -ã, -ił, sł., ‘trudnić się bednarstwem’.
bednarzów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘bednarzowy’.
bednôrczin, -ëna, -ëné, przym., ‘należący do bednarki’. (II)
bednôrka, -czi, ż., ‘bednarka, żona bednarza’.
bednôrz, -arza, m., ‘bednarz’.
bejersz, -u, m., ‘piwo bawarskie’, niem. bayrisch.
bejrisz ob. bejrsz, bejersz. (II) [Derd]
bejrsz ob. bejersz.
beknąc, -ã, -ął, sł., ‘beknąć’: Ju nawet beknąc ni mògła.
beniel, -ńla, m., ‘młodzieniec, parobczak’, niem. Bengel: Beniel to je taczi szescnôsce, òsmënôsce lat stôri knôp. Pëszny beniel. (II) [Ceyn]
Berlëno, -a, n., ‘Berlin’.
Berlinczëk, -a, m., ‘Berlińczyk’.
berlinka, -czi, ż., ‘berlinka, rodzaj statku’.
berlińsczi, -kô, -czé, przym., ‘berliński’.
berło, -a, n., ‘berło’.
bernadin, -ëna, m., ‘bernardyn’.
bernadińsczi, -kô, -czé, przym., ‘bernardyński’.
Bernat, -a, m. im.wł., ‘Bernard’.
Bernatk, -a, zdr. od Bernat, ‘Bernaś, Bernardek’. (II)
Bernatków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Bernardków’. (II)
Bernatów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Bernardów’.
bes, -u, m., ‘bez (rośl.)’.
besowi, przym., ‘bzowy’.
bestëjô, -i, ż., ‘bestia’: dzëwô bestëjô.
bestijka, -czi, ż., zdr. od bestëjô, ‘bestyjka’: môłô bestijka.
bestijnica, -ë, ż., ‘kobieta niegodziwa, gwałtowna, złośliwa’.
bestijnicczi, -kô, -czé, przym., ‘niegodziwy, łajdacki’: To ju taczi ród bestijnicczi.
bestijnictwò, -a, n., ‘niegodziwość, łajdactwo’: To je prôwdzëwé bestijnictwò!
bestijnik, -a, m., ‘niegodziwiec, człowiek gwałtowny, łajdak’.
bestri, przym., ‘pstry, srokaty’ (jedynie o sierści zwierząt lub upierzeniu ptaków). Ob. pestri.
bestro, przym., ‘srokato, pstro’: Mòja krowa òcelëła sã na bestro. Ob. pestro.
bewerëjô, -i, ż., ‘breweria, hałas, awantura’, dniem. Böwerij (?), niem. Buberei: To bëła bewerëjô! Ob. brewerëjô.
bewerijka, -czi, ż., zdr. od bewerëjô, ‘awanturka’: Òni tam zarô zrobią môłą bewerijkã.
bez, przyim., 1. ‘bez’: bez dëtków ‘bez pieniędzy’, 2. ‘przez’ (na pd. Kaszubach): bez tã górã ‘przez tę górę’, 3. ‘około’: bez dwasta talarów ‘około dwieście talarów’.
bezdzetnie, przysł., ‘bezdzietnie’.
bezdzetnosc, -ë, ż., ‘bezdzietność’.
bezdzetny, przym., ‘bezdzietny’.
bezmała, przysł., ‘nieomal, prawie’: Òni mają bezmała tak wiôldżé gòspòdarstwò jak më. Bezmała dwie miôrczi.
bezpiecznie, przysł., ‘bezpiecznie’.
bezpiecznosc, -ë, ż., ‘bezpieczeństwo’.
bezpieczny, przym., ‘bezpieczny’.
bezpiek, -ù, m., ‘bezpieczeństwo, spokój’: Òni żëją so terô w bezpiekù ‘oni sobie żyją teraz w spokoju’.
bé, wyraz nieodm., ‘brzydko, rzecz brzydka’ (w mowie dzieci). Wyraz także w polskim obok fe znany. (II)
béblac, -óm, -ôł, sł., ‘mącić wodę lub jakikolwiek płyn, chlapać się w wodzie, mieszać płyny’: Czegò to béblôsz? Béblają w mlékù jak w kale.
bérielt, -u, m., ‘napiwek, tryngielt’, niem. Biergeld, dniem. Bêrgöld: Dostôł złoti bérieltu. (II)
bét, -u, m., ‘grządka, grzęda’, niem. Beet: ●bét jak zôgón. Òni robią terô kòl òbsadzeniô, ùprawieniô bétów. (II)
bë, sp., ‘by’: Òn bë rëchli sztëk pôlca so ùrżnął, niżbë kòmù co dôł ‘on by rychlej kawałek palca sobie urżnął, niżby komu co dał’. [Przysł. Ceyn] Dôłbë jô cë, żebë jem le mógł ‘dałbym ja ci, gdybym tylko mógł’.
bëc, sł., ‘być’, cz. ter.: jem, jes, je, jesma [/jesmë], jesta [/(Wë) jesce], są; cz. przy.: bãdã (mdã), bãdzesz (mdzesz); sp.rozk.: bãdzë, bãdzëma [-më], -ta, -ce: cz.prze.: jô (jem) béł itd. Imiesł.: bãdącë, bëwszë, béł.
bëczka, -czi, ż., zdr. od bëka, ‘mały oskard, rydel’.
bëdełkò, -a, n., zdr. od bëdło, ‘bydełko’.
bëdlątkò, -a, n., zdr. od bëdlã, ‘bydlątko’.
bëdlã, -ëca/-ãca, n., ‘bydlę’.
bëdlôk, -a, n., ‘bydlę’.
bëdło, -a, n., ‘bydło’.
bëka, -czi, ż., ‘motyka szpiczasta, oskard, rydel, hak do rozbijania kamieni, gruntu kamienistego itp.’, pr.-niem. Bicke, dniem. Böck, śr.-łac. becca, fr. bèche, ang. bik Fr.
bëkac, -óm, -ôł, sł., 1. ‘uderzać bëką’, pr.-niem. bicken, 2. ‘w ogóle uderzać czymś twardym, dziobać, pukać’: Docz bëkôsz w dwiérze?
bëknąc, -ã, -ął, sł., 1. ‘uderzyć bëką, oskardem’, 2. ‘uderzyć w ogóle czymś twardym o twardy przedmiot, dziobnąć’: Ptôszk bëknął w òczenkò ‘ptaszek uderzył w okienko’.
bëlacczi, -kô, -czé, przym., ‘bylacki’: bëlackô mòwa; bëlacczi ksądz; bëlacczé òbleczenié.
bëlaczëc, -ã, -ił, sł., ‘belaczyć, mówić pò bëlackù’: Òna tak bëlaczi, jakbë z Pùcka bëła.
bële, przysł., ‘byle’: Bële pôlcã cziwnął, zarô do niegò lecą. Bëlë jesma miała piądze, wszëtkò dobrze bãdze. [Powiedz.] [hasła]: bële dze, przysł., ‘byle gdzie, gdziekolwiek’: Bële dze legnie ‘kładzie się gdzie bądź’; bële chtëren, na, né, zaim., ‘byle który, który bądź’: Bële chtëren człowiek tam przińdze ë so sadnie. Bële chtërno dzeckò cë to pòwié. bële chtëri, ô, é, zaim., ‘byle który, który bądź’: Zarżnął bële chtërą òwcã. Chtëré jôjkò móm wzyc? Bële chtëré. bële jaczi, kô, czé, zaim., ‘byle jaki, jaki bądź’: Òn bë nie mieszkôł w bële jaczim domù. Òna bë nie jadła bële jaczégò jôdła. Bële jakô robòta; bële jak, przysł., ‘byle jak, byle jako, jak bądź’: Zrobi bële jak, a kôże so dobrze zapłacëc. Zjôdł bële jak, a robił òb dzéń ë òb noc ‘zjadł co bądź, a robił dzień i noc’.
bëlëca, -ë, ż., ‘bylica (rośl.)’.
bëlëczka, -czi, ż., zdr. od bëlëca, ‘byliczka’.
bëlnie, przysł., ‘dobrze, pięknie, dzielnie’: To je bëlnie napisóné. Të to bëlnie zrobił.
bëlnosc, -ë, ż., ‘cnota, cnotliwość, dzielność’.
bëlnota, -ë, ż., ‘cnota, cnotliwość, dzielność, (łac. virtus): W nim je wiele bëlnotë. Jegò bëlnota nie wszëtczim je do smaczi. Òna mô tëlé bëlnotë, żebë mògła jic zarôz do nieba.
bëlny, przym., ‘zacny, dobry; dzielny, tęgi; spory, wielki’: bëlné towarzëstwò ‘dobre, porządne towarzystwo’; bëlny chłop ‘tęgi, okazały mężczyzna’; bëlny dzeùs ‘zuch-dziewczyna’; bëlné bëdło ‘ładne, dobrze utrzymane bydło’. Òna mô ju bëlnégò knôpa ‘ona ma już sporego chłopca’.
Bëlôczka, -czi, ż., ‘Bëlaczka’.
Bëlôk, -a, m., ‘Bëlak’. Bëlakami nazywają szczep pomorski osiadły koło Pucka, Oksywia i Swarzewa, na tzw. kępach’: puckiej, oksywskiej i swarzewskiej’. Nazwa ich pochodzi rzekomo od wyrazu bél zamiast béł ‘był’ dla zaznaczenia, że w ogóle mówią l zamiast ł’. Źródłem tego wyrazu jest jednak niewątpliwie ten sam pierwiastek, z którego poszły wyrazy bëlny, bëlnota itp.
bënë, przysł., ‘wewnątrz, do wnętrza, w środku, do środka’, niem. binnen: bënë blãk ‘wewnątrz błyszczący’. Rzekł mù, miôł bënë jic ‘aby wszedł do środka’. (II) [Łęg, CeynSb]
bënômni, przysł., ‘bynajmniej’.
bërnąc, -ã, -ął, -ni, sł., ‘brnąć’: Wëżi kòlón bërnãlë w mòkrim piôskù. (II)
bëstri, przym., ‘bystry, wartki, gwałtowny, nagły; dzielny, tęgi, chwacki’: Na tim włôsnie [dëcht, prawie] môlu je rzéka nôbëstrzészô. Bëstri chłop; bëstrô kòbëła.
bëstro, przysł., ‘bystro, wartko, nagle, silnie’: Wòda bieżi bëstro.
bëstrosc, -ë, ż., ‘bystrość, wartkość, dzielność’.
bët, -u, m., ‘byt, istnienie, życie’: Jejich bët je barzylkò lëchi.
bëtowión, -a, m., ‘mieszkaniec Bytowa’. Ob. bëtowiôk.
bëtowiónka, -czi, ż., ‘mieszkanka Bytowa’.
bëtowiôk, -a, m., ‘mieszkaniec Bytowa’.
Bëtowò, -a, n., ‘Bytów, miasto w prowincji pom.’
bëtowsczi, -kô, -czé, przym., ‘bytowski’.
bëwac, biwóm, -ôł, bëwôj, sł., ‘bywać’: Mùszisz snôżo spiewac, jeżlë tam chcesz bëwac. [Przysł.] Òni tam biwelë co dwie niedzele. Bëwającë ‘bywając’.
bëwszë ob. bëc.
białczëszcze, -a, n., zgr. od białka. Ob. białëszcze. (II)
białczi, przym., ‘kobiecy, żeński’: białczé gòspòdarstwò; białczé ruchna ‘ suknie kobiece’. (II)
białeczka, -czi, ż., zdr. od białka, 1. ‘kobietka’, 2. ‘żonka’.
białëszcze, -a, n., zgr. od białka, ‘żonisko, żonka; kobiecina, kobiecisko’: Mòje pòtcëwé białëszcze ‘moje poczciwe żonisko’: brzëdczé białëszcze ‘brzydkie babsko’.
białka, -czi, ż., 1. ‘kobieta, białogłowa’: W ny chałëpie są trzë białczi ‘w owej chacie są trzy kobiety’, 2. ‘żona’: Mòja białka ‘moja żona’. ●jegò białka bùksë nosy ‘jego żona spodnie nosi, tj. trzyma go pod pantoflem’.
białogłowa, -ë, ż., ‘białogłowa, kobieta’.
białogłowsczi, -kô, -czé, przym., ‘kobiecy, niewieści’: òbleczenié białogłowsczé; rozmòwa białogłowskô; swarë białogłowsczé.
białogłówka, -czi, ż., zdr. od białogłowa, ‘kobietka, kobiecinka’.
bibi! wykrz., ‘luli, śpij!’ (przy usypianiu dzieci): Bibi, żabinkò, bibi żużużu! Ob. biżu i żużu.
bibka, -czi, ż., ‘kołyska’ (w mowie dzieci). (II) [Łęg]
biblëjô, -i, ż., ‘biblia’: Biblëjô Swiãtô. To je w Biblëji napisóné.
biblijny, przym., ‘biblijny’.
bic, bijã, bił, sł., ‘bić’.
bicz, -a, m., 1. ‘bijak u cepów’, 2. ‘bicz, batog’.
biczëk, -a, m., zdr. od bicz, ‘biczyk’.
biczëszcze, -a, n., ‘biczysko, pręt batoga’.
biczk¹, -a, m., zdr. od bicz, ‘mały bijak’.
biczk² ob. biszk. (II)
biczu! biczu! biczu! (akcent na ostatniej zgłosce), wykrz., ‘przywoływanie wołów’. (II)
bidło, -a, n., ‘belka u brony, w której są gwoździe’.
biec, bieżã, biégł, bieżë, sł., ‘biec’: Ni mógł biec, bò béł chòri. ●biégł jak sôren.
biedzëc sã, biédzã sã, -ył sã, biedzë sã, sł., ‘biedzić się, troskać się’: Biédzył sã całi dzéń ë ni mógł nick wëmëszlëc.
biegac, biégóm, -ôł, sł., ‘biegać’: ●biegô jak zajc.
biegnąc ob. biec.
bielec, -ejã, -ôł, sł., ‘bieleć, stawać się białym’: Płótno bieleje na słuńcu.
bielëc, biélã, -ił, sł., ‘bielić’: Mdzema bielëc to płótno. Bieloné scanë.
bielëc sã, biélã sã, -ił sã, sł., ‘bielić się’: Na szterë mile z mòrza ùzdrzisz, jak sã biéli na góra.
bielës, -a, m., ‘człowiek z białymi włosami’.
bielëska, -czi, ż., ‘kobieta, dziewczyna z białymi włosami’.
bielëzna, -ë, ż., ‘bielizna’.
bierac, biéróm, -ôł, sł., ‘brać zwykle lub często’.
bierc, -a, m., ‘wałeczek drewniany lub kościany, służący do nabierania oczek przy wiązaniu sieci’. (II)
bierzmòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘bierzmować’.
biesada, -ë, ż., ‘biesiada, uczta’.
biesadnica, -ë, ż., ‘biesiadnica, ucztownica’.
biesadnik, -a, m., ‘biesiadnik’.
biesadny, przym., ‘biesiadny’.
biesadowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘biesiadować, ucztować’: Tak to naszi przódkòwie biesadowelë.
biesôdka, -czi, ż., zdr. od biesada, ‘mała uczta, bibka’.
bietka, -czi, ż., ‘klepka’: To bednôrz, co ni mô ani jedny bietczi. [Por. klapka]
bieżec, -ã, -ôł, sł., 1. ‘biec’: Dzéwczãta bieżą. 2. ‘płynąć, jechać’: Bôt bieżi pò mòrzu. Rzéka bieżi.
bieżenié, -ô, n., ‘rozwolnienie, biegunka’.
biéda, -ë, ż., 1. ‘bieda’: Naszi biédë mdze dłëżi jak waszégò państwa. [Przysł. Ceyn] Pobł, 2. ‘kosz na rękę z wiekiem otwierającym się na obydwie strony’.
biédacczi, -kô, -czé, przym., ‘odnoszący się do człowieka ubogiego’: To je taczé biédacczé szczescé. Biédacczi zôróbk ‘zarobek biedaka’.
biédactwò, -a, n., 1. ‘ubóstwo, bieda’: Jesz jem nie widzôł taczégò biédactwa ‘jeszczem nie widział takiego ubóstwa’. 2. ‘ludzie ubodzy’: W ny wsë są sami biédôcë, czësté biédactwò ‘kompletni biedacy’.
biédaczëc, -ã, -ił, sł., ‘biedować, żyć w niedostatku’: Òn tak biédaczi òd samégò pòczątkù. Zëmą òni wszëtcë biédaczą ‘w zimie żyją oni wszyscy w niedostatku’.
biédno, przysł., ‘biednie, ubogo’.
biédny, przym., ‘biedny, ubogi’.
biédota, -ë, ż., 1. ‘bieda, ubóstwo’: Òkropnô tam bëła biédota. 2. ‘człowiek biedny’: Ach, mòja biédoto! ‘moje ty biedactwo!’
biédotka, -czi, ż., zdr. od biédota, ‘biedna istotka, biedaczek, biedaczka’: Mòja biédotkò! – mówi się do chorego dziecięcia.
biédôczk, -a, m., zdr. od biédôk, ‘biedaczek, biedaczyna’.
biédôczka, -czi, ż., ‘biedaczka’.
biédôk, -a, m., ‘biedak, nieborak’.
biég, biegù, m., ‘bieg’: biég kòńsczi.
biélawa, -ë, ż., 1. ‘łąka, pastwisko’. W przeciwieństwie do mokradeł zowią się bielawami łąki i pastwiska suchsze. 2. ‘blech na płótno, bielnik’.
biélô, -ë, ż., ‘biel, białość’: biélô płótna ‘białość płótna’.
biés, -a, m., ‘bies, czart, diabeł’.
biésada, -ë, m. i ż., ‘niegodziwiec (przezwisko)’: Të biésado! (II) [Pobł]
biésnica, -ë, ż., ‘kobieta zła, do biesa podobna, złośnica, sekutnica’.
biésnik, -a, m., ‘człowiek zły, do biesa podobny, złośnik’.
bijatëka, -czi, ż., ‘bijatyka’.
bik, -a, m., 1. ‘byk, buhaj’, 2. ‘belka poprzeczna u przodu sań’.
bina, -ë, ż., ‘dolna część nakrycia głowy kobiet kabackich’, niem. Binde? (II) [Hilf]
biodro, -a, n., ‘biodro’.
biodrowi, przym., ‘biodrowy’: gnôt biodrowi.
biôj! 2. os. trybu rozk., ‘słowo, które posiada tylko ten jeden tryb i czas; idź, biegaj, biegnij!’: Biôj, biôjmë [/ biôjma], biôjta, bjôjce!Biôj sobie z Bògã!
biôławi, przym., ‘białawy’: Las béł jakbë biôławi òd sniegù. Za wsą cygną sã biôławé dunë ‘za wsią ciągną się białawe wydmy piaszczyste’.
biôławò, przysł., ‘białawo’: Mòrze sã szklëło biôławò ‘morze połyskiwało białawo’.
biôłi, przym., ‘biały’.
biôłka, -czi, ż. Ob. białka.
biôło, przysł., ‘biało’.
Biôłogarda, -ë, ż., ‘Białogród’, niem. Belgardt (miasto i wieś na Pomorzu). (II)
biôłogardzczi, -kô, -czé, przym., ‘białogrodzki’.
biôłosc, -ë, ż., ‘białość’.
biôłtk, -a, m., ‘białko (jaja)’.
biôtczi, -ków, l. mn., ‘mocowanie się, pasowanie się, branie się wpół, zapasy’.
biôtkòwac sã, -ùjã sã, -òwôł sã, sł., ‘mocować się, pasować się, brać się wpół’: Nëż, knôpi, biôtkùjta sã! ‘nuże, chłopcy, bierzcie się w poły!’
biret, -a, m., ‘biret’: ksądz w birece.
biskùp, -a, m., ‘biskup’.
biskùpi, -iô, -ié, przym., ‘biskupi’: biskùpiô stolëca.
biskùpsczi, -kô, -czé, przym., ‘biskupi’: W biskùpsczich wsach; biskùpsczé dochòdë.
biskùpstwò, -a, n., ‘biskupstwo’.
biszk, -a, m., zdr. od bik, ‘byczek’.
bita, -ë, ż., ‘zdobycz, łup’, niem. Beute. Wyraz ten służy do oznaczania szczątków okrętów rozbitych, które fale morskie wyrzucają na brzeg. Kto je pierwszy znajdzie, zwłaszcza na swoim gruncie, ten staje się ich właścicielem.
bitownictwò, -a, n., ‘chodzenie za bitą, zbieranie bitë’.
bitownik, -a, m., ‘ten, co chodzi po sztrądze za bitą, ten, co zbiera bitã.
bitwa, -ë, ż., ‘bitwa’.
biwałi, imiesł. od bëwac, ‘bywały, bywalec’: To człowiek w swiece biwałi. Të jes w szkòłach biwałi, të to mùszisz wiedzec. (II)
biżu! wykrz., ‘luli, śpij!’ (przy usypianiu dzieci): Biżu, synkù, bibibi! Ob. bibi i żużu.
blacha, -ë, ż., ‘blacha’.
blacharczëk, -a, m., ‘blacharczyk, pomocnik blacharski’.
blacharsczi, -kô, -czé, przym., ‘blacharski’: Ju bëlë fertich z blacharską robòtą.
blacharstwò, -a, n., ‘blacharstwo’.
blachôrka, -czi, ż., ‘blacharka, żona blacharza’.
blachôrz, -arza, m., ‘blacharz’.
bladi, przym., ‘blady’: Të môsz taczé bladé lëca.
blado, przysł., ‘blado’.
bladosc, -ë, ż., ‘bladość’.
blaszany, przym., ‘blaszany’: blaszany dak.
blaszka, -czi, ż., zdr. od blacha, ‘blaszka’. (II)
blazgac sã, blôzgóm sã, -ôł sã, blazgôj sã, sł., ‘usuwać się, wymykać się, ślizgać się’: ●Blôzgają sã pò drogach jak pijôcë (np. po topniejącej gołoledzi). (II)
blazgawica, -ë, ż., ‘ślizgawica’. (II)
bląbòtac, -tóm (-cã), -tôł, -tôj, sł., ‘chlupotać’: ●bląbòce jak w bùdli ‘jak we flaszce’. (II)
blãbòtac ob. bląbòtac. (II)
blãk, przym. nieodm., ‘błyszczący’, niem. blank, fr. blanc: bënë blãk ‘wewnątrz błyszczący’ ë bùten blãk. (II) [Łęg]
bleczec, -ã, -ôł, sł., ‘beczeć’: Kòza bleczi. Òwce bleczą. ●to nicdobré dzeckò bleczi jak baran.
blek, -ù, m., ‘bek, beczenie’: ●òna sã ë baraniégò blekù bòji.
bleknąc, -ã, -ął, sł., ‘beknąć’: Kòza bleknãła na pastwiszczu. Bij gò, czim le chcesz, òn ani bleknie ‘bij go, czym tylko chcesz, on ani beknie’.
blekòt, -u, m., ‘bek, beczenie’: blekòt kóz; blekòt dzecy.
blesk, -ù, m., ‘błysk, blask’: w bleskù słuńca.
bleskòt, -u, m., ‘błysk, blask’: Mòżna òslepnąc òd tegò bleskòtu.
blesnosc, -ë, ż., ‘zatumanienie, szaleństwo’: Ni ma niżódnégò lékarstwa na jegò blesnosc.
blesny, przym., ‘szalony, otumaniony’: ●chòdzy jak blesny.
blewiązeczka, -czi, ż., zdr. od blewiązka, ‘wstążeczka, tasiemeczka’.
blewiązka, -czi, ż., ‘wstęga, taśma, pasek’: We włosach mô same czerzwioné blewiązczi. Blewiązka pòla, niwë ‘szmat, kawał pola’.
blédëch¹, przym. nieodm., ‘niedołężny, nieporadny, nieśmiały’, niem. blöde, *blödig: Òna nie je tak blédëch [niedołãżnô], jak wëzdrzi. (II)
blédëch², przysł., ‘niedołężnie, niezdarnie’, nieśmiało’: Blédëch przëstąpił do ksãdza. (II)
blérwa, -ë, ż., ‘stara albo brzydka owca’. (II)
blészcz, -a, m., 1. ‘bielmo na oku’: z blészczã na òkù. 2. ‘człowiek patrzący spode łba, podejrzliwy, chytry’: Jô sã bòjã tegò bészcza. 3. ‘wół złośliwy, bodący’.
blészczati, przym., ‘mający bielmo na oku’: Nen blészczati ksądz miôł kôzanié.
blészczëc sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘patrzeć spode łba, chytrze, podejrzliwie’: Òn sã blészczi a zdrzi, jakbë kòmù sã pòpsocëc ‘spogląda spode łba a patrzy, jakby komu psotę zrobić’.
blës, -a, m., ‘koń z białą gwiazdą na czole’. (II) [Łęg]
blësczi, -kô, -czé, przym., ‘bliski’: blëższi; nôblëższi.
blësk, -a, m., zdr. od blës. (II) [Łęg]
blëska, -czi, ż., ‘koń z białą gwiazda na czole’. (II) [Łęg]
blëskò¹, przysł., ‘blisko’: Jemù sã zdało, że to dalek, a to bëło baro blëskò.
blëskò², przyim., ‘blisko’: blëskò kòscoła; blëskò mie. Të jes za blëskò mòji córczi.
blëzë¹, przysł., ‘blisko’: Ju bëlë baro blëzë. [hasło]: za blëzë, przysł., ‘za blisko’: Òn mie przëszedł za blëzë. Lepi za dalek jak za blëzë. Za blëzë òkna. Nie stawiôj chëczi za blëzë drodżi!
blëzë², przyim., ‘blisko, w pobliżu’: blëzë wsë ‘w pobliżu wsi’; blëzë chëczë, blëzë ògrodu ‘w pobliżu domu, blisko ogrodu’.
blëzniąteczkò, -a, n., zdr. od blëzniątkò, ‘bliźniąteczko’.
blëzniątkò, -a, n., zdr. od blëzniã, ‘bliźniątko’.
blëzniã, -ãca, n., ‘bliźniak’: To jim sã ùrodzëłë blëzniãta.
blëzniãcy, przym., ‘bliźnięcy’: blëzniãcé dzecë.
blëzniôk, -a, m., ‘bliźniak’.
blëzny, przym., ‘bliźni’: Kòchôj blëznégò jak sebie samégò. Nie pòżãdôj żonë [białczi] blëznégò twòjégò.
bliza, -ë, ż., ‘latarnia morska’, pr.-niem. Blîse.
Blodzbarch, -ù, m., ‘Łysa Góra [synonim]’, niem. Bloksberg, dniem. Blocksbarch: Czarownice na òżegach jadą na Blodzbarch, ale to nicht nie wié, dze to je. (II) [Hilf]
blodzbarsczi, -kô, -czé, przym., ‘bloksberski, łysogórski’: Wilëją swiãtégò Jóna na blodzbarsczi górze. (II)
Bloksbarch, -ù, m., ‘Bloksberg [góra w pobliżu Gardna]’. Ob. Blodzbarch. (II) [Hilf]
bloksbarsczi ob. blodzbarsczi. (II)
bluszcz, -u, m., ‘bluszcz dziki, rośl. pnąca się po dębach i bukach’.
błagac, -óm, -ôł, sł., ‘błagać’: Błagelë Bòga ò lëtosc. Błagającym głosã.
Błażejów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Błażejów’: Błażejowô (żona).
Błażéj, -eja, m. im. wł., ‘Błażej’.
błąd, -ãdu, m., ‘błąd’.
błąkac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘błąkać się, błądzić’: Błąkôł sã pò lasach.
błãdnie, przysł., ‘błędnie’: Jidzeta błãdnie.
błãdny, przym., ‘błędny, niepewny’: ●błãdnô gwiôzda; na błãdnëch drożëszczach.
błãdzëc, błądzã, -ył, błãdzë, sł., ‘błądzić’: Błãdzëc mòże kòżdi człowiek. Nie błãdzë wicy! Przez całé żëcé błądzył.
błecha, -ë, ż., ‘pchła’.
błeszka, -czi, ż., zdr. od błecha, ‘pchełka’.
błësk, -ù, m., ‘błysk’. Ob. błisk. (II)
błëskac, błiskóm, -ôł, błëskôj, sł., ‘błyskać, połyskiwać’: Wzął szpédżel w rãkã ë nim błiskô na słuńcu ‘wziął zwierciadło w rękę i połyskuje nim na słońcu’.
błëskòt, -u, m., ‘błysk, połysk’: Ni mòżna bëło nijak zdrzec bez ten błëskòt słuńca. [Por. bleskòt]
błëskòtac, -tóm [-cã], -tôł, sł., ‘błyskać, połyskiwać’: Gwiôzdë na nim błëskòtałë.
błëskòtlëwi, przym., ‘błyskotliwy’: swiôtełkò błëskòtlëwé.
błësnąc, -ã, -ął, sł., ‘błysnąć’: ●slépiama błësnął jak wilk.
błëszczec, błiszczã, -ôł, błëszczë, sł., ‘błyszczeć’: W òczenkach rëbacczich błiszczą swiôtła. Ë głëpc błiszczi, czej pëszné ruchna włożi, [jedënie pòczi gãbë nie òtwòrzi. Przysł.] Ceyn.
błëszczec sã, -ã sã, -ôł sã, sł., ‘błyszczeć się, połyskiwać’: Na kòlnérzu mù sã błëszczą gwiôzdë złoté.
błisk, -ù, m., ‘błysk’. [Ob. błësk]
błocësti, przym., ‘błotnisty’: błocësti krôj; błocëstô òkòlëca; błocëstô zemia; błocëstô wòda.
błocëszcze, -a, n., ‘błocko, wielkie błoto’: Zarwôł sã na nych błocëszczach ‘ugrzązł w owych wielkich błotach’.
błodżi, -gô, -dżé, przym., ‘błogi, szczęśliwy’: Bëłë to błodżé czasë. Wiedlë błodżi żëwòt.
błogò, przysł., ‘błogo, rozkosznie’: Bëło jim wszëtczim błogò na swiece.
błogòsc, -ë, ż., ‘błogość, szczęśliwość’.
błogòsławic, -słôwiã, -słôwił, sł., ‘błogosławić’: Błogòsławi nas, Panie ‘błogosław nas, Panie’. Błogòsłôwił jich.
błogòsławieństwò, -a, n., ‘błogosławieństwo’: błogòsławieństwò Bòsczé.
błotkò, -a, n., zdr. od błoto, ‘błotko’: Òn tam mieszkô za błotkã.
błotny, przym., ‘błotny’: ptôstwò błotné.
błoto, -a, n., 1. ‘błoto’; (II): 2. ‘moczar, torfowisko’. Na ‘błoto’ w znaczeniu polskim Kaszubi mówią zwykle kôł ‘kał’.
błozno, -a, n., ‘nasad u sań, idący w poprzek klëk, czyli płozów’.
błóna, -ë, ż., ‘błona’: błónë, l. mn., ‘obłoki’.
błónka, -czi, ż., zdr. od błóna, ‘błonka’.
bò, sp., ‘bo’: Nie pùdã do robòtë, bò jem chòrô.
bòbczëc, -ã, -ił, sł., ‘bobki z siebie wyrzucać, exonerare’ (o baranach i zającach). (II)
bòber, -bra, m., ‘bóbr’.
Bòbino, -a, n., ‘Bobin, jez. w pow. bytowskim’. (II)
bòbińsczi, -kô, -czé, przym., ‘bobiński, odnoszący się do jez. Bobina’: bòbińsczi rëbôcë. (II)
bòbk, -a, m., ‘bobek’.
bòbkòwi, przym., ‘bobkowy’: bòbkòwé lëstë.
bòbòwi, przym., ‘bobowy’: bòbòwé zôrka; bòbòwô mąka.
bòbòwinë, -in, l. mn., ‘łodygi bobu’.
bòbrowi, przym., ‘bobrowy’: bòbrowi kòżëch.
bòcón, -a, m., ‘bocian’.
bòcónk, a, m., zdr. od bòcón, ‘młody bocian, bociek’.
bòcónowi, przym., ‘bociani’: bòcónowé gniôzdo.
bòczk, -ù, m., zdr. od bòk, ‘boczek’: Na bòczkù stoją białczi ë dzéwczãta. Bòczk kabôtka ‘poła kabacika’.
bòdôrz, -a, m., ‘drąg kolczasty do łowienia węgorzy’: Bòdôrzama pchelë wãgòrze ‘kłuli węgorze’.
bògacczi, -kô, -czé, przym., ‘dotyczący bogacza’: bògacczé szczescé.
bògacec, -ejã, -ôł, sł., ‘bogacić się, stawać się bogatym’: Nick nie ùmieje, a bògaceje. [Przysł.]
bògacëc sã, -ã sã, -ył sã, sł., ‘bogacić się, przychodzić do majątku’. (II)
bògactwò, -a, n., ‘bogactwo’: Ë przë nôwikszich bògactwach mòżna bëc nieszczestlëwim.
bògati, przym., ‘bogaty’: To je bògati gbùr. Bògati plón.
bògòbójnie, przysł., ‘bogobojnie’: Szterdzesce lat żëlë w grëpce bògòbójnie.
bògòbójnosc, -ë, ż., ‘bogobojność’: Cëż z tegò, że jich jegòmòsc nakłóniô do bògòbójnoscë!
bògòbójny, przym., ‘bogobojny’: To je człowiek prôwdzëwie bògòbójny. Òna wiedze żëwòt bògòbójny.
bògôcz, -a, m., ‘bogacz’: To je nôwikszi bògôcz kaszëbsczi.
bògôczka, -czi, ż., ‘bogaczka’.
Bògùsławów, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Bogusławowy’: Bògùsławòwé dzecë.
Bògùsłôw, -awa, m. im. wł., ‘Bogusław’.
bòjazlëwi, przym., ‘bojaźliwy’: ●bòjazlëwi jak zajk.
bòjazlëwie, przysł., ‘bojaźliwie’: Ùsôdł slôdë ë bòjazlëwie zdrzôł na tëch, co przed nim sedzelë.
bòjazlëwòsc, -ë, ż., ‘bojaźliwość’.
bòjazniô, -i/-e, ż., ‘bojaźń’: Ògarnãła gò bòjazniô. Z bòjaznią w sercu.
bòjec sã, -ã sã, -ôł sã, sł., ‘bać się’: ●òn sã bòji włôsny cénie ‘on się boji własnego cienia’. Bòjała sã z nim gadac.
bòjewiszcze, -a, n., ‘bojowisko’: Szlë na bòjewiszcze szëkac ùbitégò wódcë ‘poszli na pobojowisko szukać zabitego dowódcy’.
bòjiszcze, -a, n., ‘boisko, gumno’: Draszkòwie stoją na bòjiszczu ‘młocarze stoją na gumnie’.
bòjowac, -ujã, -owôł, sł., ‘bojować’: Naszi przódkòwie bòjowelë z Pòlôchama.
bòjownik, -a, m., ‘bojownik, wojownik, żołnierz’: Nôprzód szedł ksążã a za nim jegò bòjownicë.
bòjón, -a, m., ‘tchórz, bojaźliwiec’: Bòjóna psë grëzą. Przysł. (II)
bòk, -ù, m., ‘bok, strona, poła, połać’: Na nym bòkù górë. Sedzy na bòkù. Bòk karwôtczi.
bòlec¹, -ã, -ôł, sł., ‘boleć’: Bòlôł mie môłi pôlc ‘bolał mnie mały palec’. Òch, to miã nôbarżi bòli!
bòlec², -ejã, -ôł, sł., ‘boleć, ubolewać’: Zdrza na miã bòlejącë ‘patrzała na mnie boleśnie’. (II)
bòlecha, -ë, m. i ż., ‘flegmatyk, człowiek apatyczny’.
bòlesc, -ë, ż., ‘boleść’: Òdszedł òd nich z bòlescą w sercu.
Bòlesławów, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Bolesławowy’: Bòlesławòwi żôłnérze.
Bòlesłôw, -awa, m. im. wł., ‘Bolesław’.
bòlestno, przysł., ‘boleśnie’: Bëło mù tam za nama bòlestno. Wzdëchôł ë jiczôł bòlestno.
bòlestny, przym., ‘bolesny’: bòlestnô chwila; bòlestné cos [nieszczescé]; bòlestné żëcé.
bòlësti, przym., ‘tłusty, otyły’: Przëszedł do waju nen bòlësti chłop.
bòlôk, -a, m., ‘bolączka, wrzód, rana’: Chòdzy wiedno z bòlôkama na pëskù.
bònic, -ã, -ił, sł., ‘maścić, krasić’: Kùchôrka bòni terô krëpë. ●òni sadło masłã bònią ‘oni sadło masłem kraszą [tj. żyją w zbytku]’.
bòracczi, -kô, -czé, przym., ‘boracki, borowiacki’. Ob. bòrowiacczi. (II)
bòrczón, -a, m., ‘borczanin, mieszkaniec Borcza’. (II)
bòrczónka, -czi, ż., ‘borczanka, mieszkanka Borcza’. (II)
Bòrë, -ów, l. mn., ‘Bory, Tucholska Puszcza, okolica miasta Tucholi w Prusach Zach.’: Tëchòlsczé Bòrë. (II)
bòrowi, przym., ‘borowy’.
bòrowiacczi, -kô, -czé, przym., ‘borowiacki’: frantówka bòrowiackô ‘pieśń borowiacka’.
bòrowiczé, -a, n., ‘krzaczek borówki’: Miedzë bòrowiczim nalazłë sã ë grzëbë.
bòrowión, -a, m., ‘borowianin, mieszkaniec wsi Boru’. (II)
bòrowiónka, -czi, ż., ‘borowianka, mieszkanka wsi Boru’. (II)
Bòrowiôczk, -a, zdr. od Bòrowiôk, m., ‘Borowiaczek’.
Bòrowiôczka, -czi, ż., ‘Borowiaczka’.
Bòrowiôk, -a, m., ‘Borowiak’. Borowiacy, szczep pomorski, osiadły w borach około Tucholi i Chojnic.
bòrowsczi, -kô, -czé, przym., ‘odnoszący się do wsi Boru, borowski (?)’: bòrowsczi zastarzélcë ‘zatwardziali grzesznicy z Boru’. (II)
bòrówka, -czi, ż., ‘borówka’; (II): ‘gatunek borówki, rodzącej czerwone jagody’ […] Ob. jagòda.
Bòrôczk, -a, m., zdr. od Bòrôk ‘młody albo biedny Borak’: Wej, lëdze, nie widzelë jesce negò Bòrôczka, co z kórzkwiama chòdzy? ‘Hej, ludzie, nie widzieliście tego biedaka Boraka, co z warzechami chodzi?’ Nb. trudnią się wyrabianiem naczyń i narzędzi z drzewa. Ob. Bòrowiôczk. (II)
Bòrôczka, -czi, ż., ‘Boraczka, Borowiaczka’. Ob. Bòrowiôczka. (II)
bòrsdëk, -a, m., ‘kawałek materii ozdobnej, noszonej przez kobiety z prowincji pomorskiej pod sznëbrustką, czyli liwkã ‘gorsetem’, niem. Brusttuch, dniem. Borstdök. Gdzie indziej nazywa się ta część ubioru strzódk ‘środek’. (II) [Hilf]
bòrstuk ob. bòrsdëk. (II)
bòrszdëk ob. bòrsdëk. (II)
bòrsztuk ob. bòrsdëk. (II)
Bòrzëch, -a, m., ‘Borzych’ (nazwisko rodowe kasz.) (II)
Bòrzëchòwic, -a, m., ‘odnoszący się do rodu Borzychów’. (II)
Bòrzëchów, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Borzychów’. (II)
Bòrzëszczi, Bòrzëszk, l. mn., ‘Borzyszki albo Borzyszkowy’. Ob. Bòrzëszkòwë. (II)
bòrzëszka, -czi, ż., ‘sosna karłowata’.
Bòrzëszkòwë, -ów, l. mn., ‘Borzyszkowy, wieś w pow. bytowskim’. Jest kasz. nazwisko rodowe Bòrzëch, od tego zdr. Bòrzëszk, stąd nazwa osady Bòrzëszczi albo Bòrzëszkòwë. Bòrzëch jest niewątpliwie skróceniem imienia osobowego Bòrzësłôw ‘Borzysław’, rus. Borysław. (II)
bòrzëszkòwi, przym., ‘odnoszący się do bòrzëszczi’: bòrzëszkòwi las. Por. Bòrzëszkòwë ‘miejscowość w okręgu chojnickim’.
bòrzëszkòwsczi, -kô, -czé, przym., ‘borzyszkowski’: bòrzëszkòwskô parafijô. Terô pùdzema do ksãżëch (sic!) bòrzëszkòwsczich ‘teraz pójdziemy do księży borzyszkowskich’. Bòrzëszkòwsczi ‘Borzyszkowski ‘nazwa kilku rodów szlacheckich’. (II)
bòsą, przysł. ‘boso’: Jô tu ni mògã chòdzëc bòsą. Ob. bòską. (II)
bòsczi¹, -kô, -czé, przym., ‘boski’: Na rozkôz bòsczi. Matka Bòskô.
bòsczi², przysł. ‘boso’. Ob. bòską. (II)
bòską, przysł., ‘boso’: Chòdzëc bòską. Të sã jesz bòską nachòdzysz [‘namarzniesz, nacierpisz’]! [Przysł.]
bòskòsc, -ë, ż., ‘boskość’: Bòskòsc Pana Jezësa je dowiodłô ‘dowiedziona’.
bòsôk, -a, m., ‘człowiek chodzący boso’: Witro mdą bòsôków wieszac [ostrzegają dzieci biegające boso wczesną wiosną]. [Przysł.]
bòsy, przym., ‘bosy’: Bòsyma nogama stanãła na zemi.
Bòżenk, -a, m., zdr. od Bóg, ‘Bozia’: Òstanice z Bòżenkã!
bòżi, przym., ‘boży’: ●widzôł w tim pôlc bòżi; bòżé drzéwkò [‘dziurawiec, rośl.’].
bòżôk, -a, m., ‘zadatek, który się daje służącemu przy ugodzie’: ●Wzął bòżôka jesz na swiãti Jón ë wicy nie przëszedł.
bób, bòbù, m., ‘bób’.
bócëczk, -a, m., zdr. od bócëk, ‘buciczek’.
bócëk, -a, m., zdr. od bót, ‘bucik’.
bócëskò, -a, n., zgr. od bót, ‘bucisko’. Ob. bócëszcze.
bócëszcze, -a, n., zgr. od bót, ‘bucisko’.
Bóg, Bòga, m., ‘Bóg’: Bóg je sprawiedlëwi. Òstanice z Bògã (Bòdżem) ‘zostańcie z Bogiem’. Mòżeta sã ùdac ze skargą do Pana Bòga [‘jesteście bezsilni’]. [Przysł.]
ból, -u, m., ‘ból’: Ùczuł ból w prawi rãce ‘uczuł ból w prawej ręce’. Pieczelny ból ‘piekielny ból’. ●z bòlu rëczôł jak bùla ‘z bólu ryczał jak wół’.
bómba, -ë, ż., ‘bomba’. (II)
bónerka, -czi, ż., ‘miotełka do czyszczenia garnków’, pr.-niem. Bohner ‘Bündel von Wurzelfasern zum Reinigen der Küchengefässe’, Bohnerbürste ‘Bürste zum Bohnen’ Fr. (II)
bónk, -ù, m., ‘gatunek bobu’, niem. Bohne: Bónk je jinszi jak bób. (II)
bónkòwi, przym., ‘dotyczący bónkù’: bónkòwé zôrkò. (II)
bónkòwiczé, -ô, n., ‘łodyga bobu, zwanego bónkã’. (II)
bór, bòru, m., ‘bór’: W bòru są wôłczi ‘w borze są wilki’. Pòd bòrã.
Bór, Bòru, m., ‘nazwa kilku wsi na Kaszubach’. (II)
Bórcz, -a, m., ‘Borcz’ (nazwa wsi na Kaszubach). (II)
bórgméster, -tra, m., ‘burmistrz’, niem. Bürgmeister: pùcczi bùrgméster. (II)
bórgméstersczi, -kô, -czé, przym., ‘burmistrzowski’. (II)
bórgmésterstwò, -a, n., ‘burmistrzowstwo’. (II)
bórk, -ù, m., zdr. od bór, ‘bór, las’. Liczne miejscowości na Kaszubach noszą nazwę Bórk. (II)
bórkòwión, -a, m., ‘mieszkaniec wsi Borku’. Por. bòrczón, bòrowión, Bòrôk. (II)
bórkòwiónka, -czi, ż., ‘mieszkanka wsi Borku’. (II)
bórkòwsczi, -kô, -czé, przym., ‘dotyczący wsi Borku, borkowski’: bórkòwsczi szôłtës ‘sołtys borkowski’. (II)
bósc, bòdã, bódł, sł., ‘bóść’: Wół bòdze.
bóstwò, -a, n., ‘boskość’: Pón Jezës miôł dwie nôtërë: łączëło sã w nim bóstwò z nôtërą człowieczą.
bót, -a, m., ‘but’: Czôrné bótë do robòtë, czerzwioné do tuńca. Pieśń.
bówka, -czi, m., ‘opryszek, rabuś, hultaj, zawalidroga’, pr.-niem. Bôwke ‘to samo znaczenie’. Najwięcej znani (dziś z tradycji) bówkòwie gduńsczi.
bóżk, -a, m., zdr. od bóg, ‘bożek’: Naszi przódkòwie tczëlë rozmajitëch bóżków.
bôbka, -czi, ż., zdr. od baba, 1. ‘stara kobieta’, 2. ‘żebraczka’, 3. ‘przyrząd do klepania kosy’.
bôbczin, -ëna, -ëné, przym., ‘babczyn’: bôbczëna palëca.
Bôbka, -czi, m., ‘Babka, nazwisko rodowe szlacheckie’: Pioter Bôbka-Gòstomsczi ‘Gostomski’.
bôbnica, -ë, ż., ‘kruchta, babiniec’: ●òna tu tak pòtrzébnô jak chłop w bôbnicë.
bôcznie, przysł., ‘bacznie’: Chto sã rôz temù bôcznie przëzdrzi, ten ju sóm drëgą razą wëkònac pòtrafi.
bôcznosc, -ë, ż., ‘baczność, uwaga, wzgląd’: Dôjta bôcznosc na mòje kònie. Ni mô bôcznoscë ani na stôré lata, ani na gòdnosc.
bôj, baju, m., ‘baja, rodzaj materii wełnianej’, pr.-niem. Baie.
bôjka, -czi, ż., 1. ‘baśń, opowieść’: bôjka ò zaklãti królewiónce, 2. ‘bajka, plotka’: To bôjka, fôłsz!
bôleczka, -czi, ż., zdr. od bôlka, ‘filiżaneczka, czareczka’. (II)
bôlka, -czi, ż., ‘filiżanka formy półkulistej bez noska, czarka’, pr.-niem. boll ‘rund, kugelich’ Fr. (II)
bôłtëcczi, -kô, -czé, przym., ‘bałtycki’: Kaszëbi mieszkają nad Mòrzã Bôłtëcczim.
Bôłtëk, -ù, m., ‘Bałtyk’.
bôrë, bôr, l. mn., ‘nosze, jakich się używa do przenoszenia ciężkich sieci rybackich’, niem. Bahre. (II)
bôrna, -ë, ż., ‘brona’ (słow.). (II) [Hilf]
bôrwik, -ù, m., ‘barwinek (rośl.)’. Używają go panny młode i drużki do wieńców ślubnych: Pòzłocóny wińc ze zelonégò bôrwikù. (II)
bôrzdowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘bruzdy wyorywać’. (II)
Bôsza, -ë, ż. im. wł., zdr. od Barbara, ‘Basia’.
Bôszeczka, -czi, ż. im. wł., zdr. od Bôszka, ‘Basieczka’.
Bôszka, -czi, ż., zdr. od Bôsza, ‘Baśka’.
bôszta, -ë, ż., ‘baszta’.
bôt, -a, m., ‘bat, statek’: Hél nasz to je nôszczestlëwszi z całi zemi kątk, bò chto mô tam pôrã bôtów, wiôldżi mô majątk. Derd (Gra wyrazów’: bôt = statek, bót = but).
bôtowi, przym., ‘dotyczący bôta’: bôtowé żôgle.
brac, bierzã, brôł, bierzë, sł., ‘brać’: Bierze wiorë z pòdwòrzô. Bierze sã jednã lëżczëczkã òlëwë ‘bierze się jedną łyżeczkę oliwy’.
brac sã, bierzã sã, brôł sã, bierzë sã, sł., 1. ‘zabierać się do odejścia’: Bierzë sã precz! 2. ‘brać się, zabierać się do kogo, iść w zapasy’: Òn sã do ni brac nie ùmieje. Mómë sã brac do robòtë.
bracëszk, -a, m., zdr. od brat, 1. ‘braciszek’: Mój bracëszkù! 2. ‘braciszek zakonny’: Przëjachôł pò kwesce bracëszk z Wejrowa.
bracô, l. mn. ‘bracia’. Ob. brat.
bracyn, -ëna, m., ‘brat’. Wyraz ten słyszałem tylko na Kaszubach pn. (II)
braka¹, -czi, ż., ‘ugór, odłóg’, niem. Brache, dniem. Brake. (II) [Por. òdłóg]
braka², -czi, ż., ‘waga u dyszla’, pr.-niem. Bracke ‘der hölzerne Schwengel, die Sprengwage oder Wage, woran die Pferde gespannt werden’ Fr. zestawia Bracke z lit. brákas i pol. bark. (II) [Hilf, Ceyn]
brat, -a, m., ‘brat’; za l. podw. i l. mn.: bracô ‘bracia’.
bratersczi, -kô, -czé, przym., ‘braterski’: bratersczé pòdrowienié; miłosc braterskô; bratersczé swarë.
braterstwò, -a, n., ‘braterstwo’: Przësëgelë na braterstwò.
brawãda, -ë, ż., 1. ‘brednia, gadanie od rzeczy’: Jak cë sã chce przësłëchòwac taczim brawãdóm! 2. ‘człowiek, który gada od rzeczy’: Nie mòwi głëpstw, të brawãdo!
brawãdzëc, -ã, -ył, sł., ‘bredzić, mówić od rzeczy’: Chòri brawãdzył w gòrączce. Co téż të brawãdzysz? Tak brawãdzëlë do północë.
Brda, -ë, ż., ‘rzeka na Kaszubach pd.’: Nowô Brda, Stôrô Brda ‘osady w pow. bytowskim’. (II)
brejka, -czi, ż., ‘polewka z mąki, żur’, niem. Brei.
breńtuz, -a, m., ‘gorzelnia’, niem. Branthaus; [dziś: gòrzelniô].
breńtuzowi, przym., ‘gorzelniany’.
bretling, -a, m., ‘szprot, breitling (ryba)’, niem. Breitling.
brew, -wi/-e, ż., ‘brew’. [Ob. brëwiô]
brewerëjô, -i, ż., ‘hałas, awantura’: Òn òb dzéń ë òb noc brewerëje wëstwôrzô. Ob. bewerëjô.
brewerijka, -czi, ż., zdr. od brewerëjô, ‘awanturka’: Òni są gòtów zarô jaką brewerijkã zrobic.
brewijarzëk, -a, m., zdr. od brewijôrz, ‘brewiarzyk’.
brewijôrz, -a, m., ‘brewiarz’.
brewka ,-czi, ż., zdr. od brew, ‘brewka’.
bréda, -ë, m. i ż., ‘człowiek bredzący, zmyślający, mówiący brednie’.
brédzëc, -ã, -ył, sł., ‘bredzić, mówić od rzeczy’: Të ni môsz tegò wiedzec, co òn brédzy.
brëdota, -ë, ż., ‘brud, brudota’: Ù nich takô brëdota w kòżdim kątkù, żebë fórã gnoju mógł wëwiezc.
brëdzëc, -ã, -ył, sł., ‘brudzić, brukać’: Òna so sama wãglama brëdzy rãce.
brëkòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘potrzebować, mieć obowiązek, (powinienem)’, niem. brauchen, pr.-niem. bruken: Të nie brëkùjesz tëlé jesc. Òn nie brëkòwôł jic do miasta.
brëlasti, przym., ‘bryłowaty’: Na naszich niwach zemia je brëlastô.
brëła, -ë, ż., ‘bryła, kawał, gruda’: brëła sniegù; brëła zemi.
brëłeczka, -czi, ż., zdr. od briłka, ‘bryłeczka’.
brëslôc, -a, m., ‘kamizelka męska, którą się nosi na kaftanie (wãps)’, niem. Brustlatz ‘Weste, bei Männern, bei Frauen’ Fr. (II)
brësnica, -ë, ż., ‘bruśnica’. (II)
brëwiô, -i/-e, ż., ‘brew’. Ob. brew. Ta ostatnia forma jest polonizmem. (II)
brëżdżëc [briżdżëc], briżdżã, -ił, brëżdżë, sł., ‘smażyć, gotować lada jako’: Briżdżi w kùchni ju dwie gòdzënë ë ni [ma] wiedzec, czej mdze ten òbiôd.
brin, brin, brin!, ‘naśladowanie głosu szyb, gdy kto w nie uderza’. Por. pol. brzęk. (II)
brinkòt,-u, m., ‘brzęk’. Por. głuż. brinkot. (II)
brinkòtac,-cã, -tôł, sł., ‘brzęczeć’: Szibë brinkòtałë. (II)
[briza, -ë, ż., ‘wietrzyk na wodzie’ ob. wiaterk]
broda, -ë, ż., 1. ‘broda (część twarzy)’, 2. ‘broda (zarost)’.
brodati, przym., ‘brodaty’: ●brodati czej żid.
brodaweczka, -czi, ż., zdr. od brodôwka, ‘brodaweczka’.
brodeczka, -czi, ż., zdr. od bródka, ‘brodeczka, brodusia’.
Brodno, -a, n., ‘nazwa kilku jezior na Kaszubach’. (II)
brodôcz, -a, m., ‘brodacz, człowiek brodaty’: Co chłop, to brodôcz.
brodôwka, -czi, ż., ‘brodawka’. Ob. bardôwka.
brodzëc, -ã, -ył, sł., ‘brodzić’: Brodzëlë w błoce, na mòrzu.
brodzónka, -czi, ż., ‘rodzaj sieci na ryby’.
brohùz, -a, m., ‘browar’, niem. Brauhaus. [Por. browôr]
brohùzowi, przym., ‘browarny’.
brojic, -ã, -ił, sł., ‘broić’: Chto złé broji, lëdzy sã bòji. [Przysł.]
bronic, -ã, -ił, sł., ‘bronić’: Bronił gò, jak le mógł, w kùncu mùszôł ùstãpic.
bronic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘bronić się’: Bronilë sã òdwôżnie.
browarczëk, -a, m., ‘pomocnik, praktykant piwowarski’.
browarëjô, -i, ż., ‘browar’. Ob. browôr.
browarijka, -czi, ż., zdr. od browarëjô, ‘mały browar’.
browarsczi, -kô, -czé, przym., ‘piwowarski’: browarsczé niwë ‘pola należące do piwowara’.
browarstwò, -a, n., ‘piwowarstwo’.
browarzëc, -ã, -ił, sł., ‘wyrabiać piwo, trudnić się piwowarstwem’: Mówi się nawet: piwò browarzëc.
browôr, -aru, m., ‘browar, piwowarnia’.
browôrka, -czi, ż., ‘żona piwowara, piwowarka’.
browôrz, -arza, m., ‘piwowar’.
bród, brodu, m., ‘bród, miejsce płytsze w rzece lub jeziorze’.
bródka, -czi, ż., zdr. od broda.
bróg, brogù, m., ‘bróg’. (II): ●òn mô brodżi ë stodżi [‘bardzo dużo’]. [Ceyn]
bróma, -ë, ż., ‘brama, wrota’: Stoji ù brómë. Wësokô Bróma we Gduńskù.
bróna, -ë, ż., ‘brona’. Ob. barna.
bróniô, -i/-e, ż., ‘broń’. (II)
brónowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘bronować’: Brónowelë do samégò pôłniô.
brót, -a, m., ‘bochenek’, niem. Brot.
brózda, -ë, ż., ‘bruzda’.
brózdeczka, -czi, ż., zdr. od brózdka, ‘bruzdeczka’.
brózdka, -czi, ż., zdr. od brózda, ‘bruzdka’.
brud, brëdu, m., ‘brud’: Mô całą fórã brëdu na szëji.
brudno, przysł., ‘brudno’.
brudny, przym., ‘brudny’.
brumsbéra, -ë, ż., ‘ostrężnica [jeżyna]’, niem. Brombeere. (II)
brumsbérowi, przym., ‘ostrężnicowy’. (II)
brumsbérowiczé, -ô, n., ‘krzew ostrężnicowy’. (II)
brunk, -a, m., ‘nazwa konia gniadego’. (II) [Łęg]
brunka, -czi, ż., ‘klacz gniada’. (II)
bruno, przysł., ‘brunatno’.
bruny, przym., 1. ‘brunatny’, niem. Braun, lit. brunas. (II): 2. ‘gniady’: bruny kóń. (II) [Derd]
brutka, -czi, ż., ‘panna młoda’, niem. Braut, pr.-niem. Brût: panna młodô, czëlë brutka.
brutman, -a, m., ‘kawaler, narzeczony, pan młody’, pr.-niem. Brutmann.
bruzgòl[a], -a [-ë], m., [ż.], ‘bańka na wodzie’: Deszcz padô, tej sã bruzgòlë robią na wòdze. (II)
brzadowi, przym., ‘owocowy’: brzadowô brejka ‘zupa owocowa’.
brzadowiczé, -ô, n., ‘drzewo owocowe’: Òni mają wiele baro brzadowiczô kòl chëczi ‘mają bardzo wiele drzew owocowych koło domu’. Na brzadowiczim. (II)
brzadownictwò, -a, n., ‘sadownictwo, owocarstwo’.
brzadowniczi, przym., ‘sadowniczy, owocarski’.
brzadowniczk, -a, m., zdr. od brzadownik, ‘sadowniczek’.
brzadowniczka, -czi, ż., ‘sadowniczka, owocarka’.
brzadownik, -a, m., ‘sadownik, owocarz’.
brzadza, -ë, ż., ‘drzewo owocowe’.
brzątwic, -ã, -ił, sł., ‘roić sobie’: Òna to sobie tak brzątwi. Diôbeł wié, co jemù sã pò łbie brzątwi.
brzãczec, -ã, -ôł, sł., ‘brzęczeć’: mùcha, gzyka brzãczi. (II)
brzãk, -ù, m., ‘brzęk’.
brzãkac, -óm, -ôł, sł., ‘brzękać’: Brzãkôł szablëszczã.
brzãkòt, -u, m., ‘brzęk’: brzãkòt zwònów; brzãkòt szklónk.
brzechac, -óm, -ôł, sł., ‘szczekać’: Pies brzechô. Tak brzechô, jaż przësôdô [‘przysiada’]. (II)
brzegòwi, przym., ‘brzegowy’: ●brzegòwé prawò ‘prawo brzegowe, na podstawie którego to, co woda wyrzuci na brzeg, staje się własnością właściciela gruntu’.
brzemiã, -ienia, n., ‘brzemię’: To za cãżczé brzemiã.
brzezëna, -ë, ż., ‘brzezina, gaj brzozowy’.
brzezëneczka, -czi, ż., zdr. od brzezynka, ‘gaik brzozowy’: Òni sã schòdzëlë w ny brzezëneczce.
brzezynka, -czi, ż., zdr. od brzezëna, ‘brzezinka’.
brzég, brzegù, m., ‘brzeg, krawędź’: Nad brzegã (brzedżem) mòrza. Na brzegù jezora. Z brzega [!] zjachôł do wòdë. Na brzegù lasa.
brzéżk, -a, m., zdr. od brzég, ‘brzeżek’: Na brzéżkù kómczi ‘na krawędzi ławki’.
brzëch, -a, m., ‘brzuch’: ●mô brzëch jak beczka.
brzëchati, przym., ‘brzuchaty’: Nen brzëchati szlachcëc przëszedł do waju.
brzëchatosc, -ë, ż., ‘brzuchatość, otyłość’.
brzëchòwi, przym., ‘brzuszny’: brzëchòwé bóle.
brzëchôcz, -a, m., ‘brzuchacz, człowiek z wielkim brzuchem’.
brzëchôl, -a, m., ‘brzuchacz’. Ob. brzëchôcz.
brzëdalstwò, -a, n., ‘brzydalstwo, brudota’: Òna je gòtów do nôwikszégò brzëdalstwa.
brzëdczi, -kô, -czé, przym., ‘brzydki’: brzëdkô baba; brzëdczé wiodro ‘brzydkie powietrze’.
brzëdkò, przysł., ‘brzydko, szpetnie’.
brzëdkòsc, -ë, ż., ‘brzydota’.
brzëdôl, -a, m., ‘brzydal’.
brzëdôleczk, -a, m., zdr. od brzëdôl, brzëdôlk ‘brzydaczek (do dzieci mówiąc)’. (II)
brzëdôlk, -a, m., zdr. od brzëdôl, ‘brzydaczek, brudasek (o dzieciach)’. (II)
brzëdôlka, -czi, ż., ‘kobieta brzydka’.
brzëdota, -ë, ż., ‘brzydota’.
brzëmiec, -ã, -ôł, sł., ‘brzmieć’: ●brzëmi, jakbë kamã w hùl [ùl] rzucył ‘brzmi, jakby kamieniem w ul cisnął’. Ob. brzmiec. (II)
brzëszëszcze, -a, n., zgr. od brzëch, ‘brzuszysko, wielki brzuch’: Òn mùszi dwigac swòje brzëszëszcze – niebòrôs!
brzëszk, -a, m., zdr. od brzëch, ‘brzuszek’.
brzëtew, -wi/-wie, ż., ‘brzytwa’.
brzëtewka, -czi, ż., zdr. od brzëtew, ‘brzytewka’.
brzid, -ëdu, m., ‘chrust, drobne gałęzie’. (II)
brzmiec, -ã, -ôł, sł., ‘brzmieć, huczeć’: Òrganë brzmiałë, jak òni wchòdzëlë do kaplëcë. Mòrze brzmi. [Ob. brzëmiec]
brzmiél, -a, m., ‘trzmiel (owad)’.
brzoza, -ë, ż., ‘brzoza’.
brzozeczka, -czi, ż., zdr. od brzózka, ‘brzózka’.
brzozowi, przym., ‘brzozowy’: brzozowé prãcëczi.
brzóna, -ë, ż., ‘gatunek mareny (ryba podobna do leszcza)’, niem. Ostseeschnäpel.
brzóstwò, -a, n., ‘kora brzozowa, brzosta, z której wypala się dziegieć’ Pobł.
brzózka, -czi, ż., zdr. od brzoza, ‘brzózka’.
brzózkòwi, przym., ‘brzozowy’: brzózkòwé drzewò; brzózkòwô rózga. (II)
brzózkòwiczé, -ô, n., ‘drzewo brzozowe, brzezina’. (II)
brzôd, brzadu, m., ‘owoce sadowe, jak: jabłka, gruszki, śliwki itp.’: sëchi brzôd ‘suszone owoce’; niedozdrzelałi brzôd ‘owoce niedojrzałe’. Mdzema miała tegò lata bòkadosc brzadu ‘będziemy mieli tego roku obfitość owoców’.
brzôsk, -ù, m., ‘brzask’.
bù, wyraz nieodm., ‘zimno’ (w mowie dzieci). (II)
bùba, -ë, ż., ‘wesz’ (w mowie dzieci).
bùcac, -óm, -ôł, sł., ‘bóść, trykać’: Ten baran dobrze bùcô.
bùcac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘bóść się’: Òwce sã bùcają.
bùch!, ‘okrzyk na świnie’: Bùchla, bùch, bùch!
bùcha, -ë, ż., ‘pycha, buta’: pańskô bùcha.
bùchac, -óm, -ôł, sł., ‘pysznić się, nadymać się’: Òn tak srodze bùchôł, jakbë béł, Bóg wié, jaczim panã.
bùchla, -ë, ż., ‘świnia’ (wyraz pieszcz.) Pobł.
bùchta, -ë, ż., ‘przedział w zagrodzie na owce, do którego wpędzają tylko dójki, niem. Bucht ‘załom, legowisko, stajnia’ Fr.
bùchtowac sã, -ëjã sã, -owôł sã, sł., ‘zbijać się w kupę’: Òwce sã bùchtëją, czej wilka czëją. [Przysł. Ceyn]
bùcnąc, -ã, -ął, sł., ‘ubóść’: Jô żem ùpôdł, tak miã bùcnął.
bùcz!, ‘okrzyk na świnie’: Bùczka, bùcz, bùcz!
bùczew, -kwi/-kwie, ż., ‘bukiew’.
bùczëna, -ë, ż., ‘buczyna’.
bùczëneczka, -czi, ż., zdr. od bùczinka, ‘buczynka’.
bùczinka, -czi, ż., zdr. od bùczëna, ‘buczynka’.
bùczka, -czi, ż., ‘świnka’.
bùda, -ë, ż., ‘buda, szopa, chata’: rëbackô bùda; sanowô bùda ‘szopa na siano’. Za miastã stoją bùdë, czëlë wëbùdowania dlô robòtników.
bùdel, -dla, m., ‘flaszka, butelka’. Ob. bùdla. (II)
bùdelka, -czi, ż., zdr. od bùdla, ‘butelka’.
bùdëneczk, -ù, m., zdr. od bùdink, ‘budyneczek’: snôżi bùdëneczk.
bùdink, -ù, m., ‘budynek’.
bùdinuszk, -a/-ù, m., zdr. od bùdink, ‘budyneczek, mały lub nędzny budynek’: Czë tu abë chto mieszkô w tim bùdinuszkù? (II)
bùdka, -czi, ż., zdr. od bùda, ‘budka, mała szopa’.
bùdla, -ë, ż., ‘butla, flaszka’.
bùdowa, -ë, ż., ‘budowa’.
bùdowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘budować’.
[bùdowla, -ë, ż., ‘budowa lub budowla’ ob. zarabiac]
bùdownik, -a, m., ‘budowniczy’: Jednak bùdownik wëdôwôł mù sã baro ùbòdżi. Ceyn Erb 95. (II)
bùdzëc, -ã, -ył, sł., ‘budzić’.
bùdzëc sã, -ã sã, -ył sã, sł., ‘budzić się’: Bùdzył sã, czej jesz gwiôzdë na niebie swiécëłë.
bùjac, -óm, -ôł, sł., ‘kołysać’: Nënka dzeckò bùjała. Bùjac so ‘spacerować, chodzić sobie tędy i owędy’.
bùjac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘kołysać się, huśtać się’: Bùjôł sã na hôkù.
bùk, -a, m., ‘buk’.
bùkòwi, przym., ‘bukowy’.
bùkòwina, -ë, ż., ‘las bukowy’. (II)
bùksë, bùks, l. mn., ‘spodnie’, niem. Bucksen: ●jegò białka bùksë nosy ‘dosłownie’: jego żona spodnie nosi, czyli, że on jest pod pantoflem’.
bùksowi, przym., ‘dotyczący spodni’.
bùkwita, -ë, ż., ‘tatarka, hreczka’, niem. Buchweizen, dniem. Buquiten. [Por. lëtewka]
bùkwitka, -czi, ż., zdr. od bùkwita, ‘tatarka, hreczka’.
bùkwitny, przym., ‘hreczany, tatarczany’: bùkwitné krëpë. Ob. bùkwita.
bùl, -a, m., ‘byk’. Ob. bùla.
bùla, -ë, m., ‘byk, buhaj’, niem. Bulle.
Bùla, -ë, m., ‘Bula albo Byk, nazwisko rodowe szlacheckie’: Wòjcech Bùla-Cemińsczi ‘Ciemiński’. (II)
bùlba, -ë, m. i ż., ‘osoba mówiąca niewyraźnie’.
bùlbòt¹, -u, m., ‘mówienie szybkie, niezrozumiałe’: Ni mògã nijak zrozmiec jegò bùlbòtu.
bùlbòt², -a, m., ‘człowiek mówiący prędko i niewyraźnie’: Jakùż të rozmiejesz tegò bùlbòta?
bùlbòtac, -tóm (-cã), -tôł, sł., ‘mówić szybko, niewyraźnie, bełkotać’.
bùlbrot¹, -u, m., ‘chlapanie, mieszanie płynów z sobą, babranie się w błocie itp.’
bùlbrot², -a, m., ‘człowiek (lub zwierzę), chlapiący się w wodzie, w błocie itp.’: Jidzë precz, të bùlbroce!
bùlbrotac, -tóm [-cã], -tôł, sł., ‘chlapać się w wodzie, babrać się w błocie, mieszać płyny ze sobą’.
bùlewka, -czi, ż., zdr. od bùlwa, ‘ziemniaczek, kartofelek’.
bùlowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘latować się, biegać się (o krowach)’. Ob. bùla, òbùlowac. (II)
bùlôk, -a, m., ‘byczek, byk’. Ob. bùla.
bùlôszk, -a, m., zdr. od bùlôk, ‘byczek’.
bùlta, -ë, ż., ‘dusza od żelazka do prasowania’, niem. Bolz, Bolzen, pr.-niem. Bolten, Bulten Fr.: Ta bùlta je mòcno rozżôlonô ‘ta dusza jest mocno rozpalona’. (II)
bùlwa, -ë, ż., ‘ziemniak, kartofel’: Bùlwë ‘von dem gleichbedeutenden kassubischen bùlwa’ Fr.
bùlwiczé, -a, n., ‘nać kartoflana, krzak kartofli’.
bùlwinë, -n, l. mn., ‘nać kartoflana, badyle kartofli’.
bùlwiskò, -a, n., ‘ziemniaczysko’. Ob. bùlwòwiszcze.
bùlwòwi, przym., ‘kartoflany, ziemniaczany’: bùlwòwé bączôle; bùlwòwô kùla ‘dół na ziemniaki’. (II)
bùlwòwiszcze, -a, n., ‘kartoflisko, ziemniaczysko’. Ob. bùlwiskò.
bùńt, -u, m., ‘bunt, powstanie’.
bùńta, -ë, ż., ‘pstry byk lub wół’, niem. bunt. (II)
bùńtowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘buntować’: Bùńtowôł jich przecywkò [procëm] ksãdzu.
bùńtowac sã, -ëjã sã, -owôł sã, sł., ‘buntować się’.
bùńtownica, -ë, ż., ‘buntowniczka’.
bùńtownictwò, -a, n., ‘buntownictwo’.
bùńtowniczi, przym., ‘buntowniczy’: To je nôród dëcht bùńtowniczi.
bùńtownik, -a, m., ‘buntownik’.
bùr, -a, m., ‘wieśniak, gbur’. Wyraz ten zamiast i obok ogólnokasz. gbùr używany tylko w prowincji pomorskiej. Por. łuż.-serb. bur. (II) [Hilf]
bùrbòt, -u, m., ‘hurkotanie, burczenie (w brzuchu)’.
bùrbòtac, -tóm (-cã), -tôł, sł., ‘hurkotać, burczeć (w brzuchu)’: Tak mie cos w brzëchù bùrbòce.
bùrczec, -ã, -ôł, sł., ‘turkotać, stukać’: ●to tak bùrczało jak òd karë kòlëczkò. (II)
bùri, przym., ‘bury’: W nocë są wszëtczé kòtë bùré. [Przysł.]
bùrk, -ù, m., ‘bruk’. [słow.?]
bùrkòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘brukować’. [?]
bùrkòwi, przym., ‘brukowy’: bùrkòwé kamienie. [?]
bùrkòwnik, -a, m., ‘brukownik, robotnik zajęty przy brukowaniu’. [?]
bùro, przysł., ‘buro, szaro’: W nocë je wiedno bùro.
bùrsztin, -u, m., ‘bursztyn’.
bùrsztink, -ù/-a, m., zdr. od bùrsztin, ‘bursztynek’: féfka z bùrsztinkã.
bùrsztinowi, przym., ‘bursztynowy’: bùrsztinowé pôcórczi.
bùrzaństwò, -a, n., ‘dzikość, nieokrzesanie, brak ogłady’.
bùrzëc, -ã, -ił, sł., ‘burzyć, walić’: Mùrôrze dóm [chëcz] bùrzą.
bùrzëc sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘burzyć się, buntować się, powstawać’: To bëło tej, czej sã Pòlôszë bùrzëlë.
bùrzlëwi, przym., ‘burzliwy’: W nëch bùrzlëwëch czasach.
bùrzlëwie, przysł., ‘burzliwie’.
bùrzón, -a, m., ‘człowiek surowy, dziki, nieokrzesany’.
bùrzónka, -czi, ż., ‘kobieta dzika, bez wychowania’.
bùrzô, -ë/-e, ż., ‘burza’.
bùszka, -czi, ż., ‘świnka, wieprzuś’ (pieszcz.): Bùszka, bùch, bùch! – woła się na jedną świnię. Bùszczi, bùch, bùch! – na więcej świń. (II)
bùsznie, przysł., ‘pysznie, butnie’: Bùsznie przëstąpił do żôłnérza.
bùszny, przym., ‘butny, pyszny’: ●òn je taczi bùszny, jakbë mù całô wies nôleża ‘on taki butny, jakby cała wieś do niego należała’.
bùten¹, przysł., ‘zewnątrz, na dwór, na dworze’, pr.-niem. bûten: Òtwarła [Òtemkła] dwiérze ë wëszła bùten ‘wyszła na dwór’. Òn béł ju bùten ‘był już na dworze’.
bùten², przyim., rządzący 2. przyp., ‘zewnątrz, poza, ponad’, pr.-niem. bûten: ●bùten szëkù, dosłownie: zewnątrz szyku ‘nad miarę’; bùten domù ‘poza domem’.
bzdëcha, -ë, ż., ‘nazwa kilku roślin, wydających woń nieprzyjemną’. (II)

C

cackac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘pieścić się’. (II)
cale, przysł., ‘wcale’: cale môło ‘dosyć mało’; cale drodżé zbòżé ‘wcale drogie zboże’.
calëchny, przym., zdr. od całi, ‘calutki’: Calëchną noc pilowała. Wôłk mù ùjôdł calëchny… pôlc ‘wilk mu ugryzł cały… palec’.
caluszczi, -kô, -czé, przym., zdr. od caluszi, ‘caluteńki’: Caluszczi dzéń mùszi chëczi pilowac ‘caluteńki dzień muszi pilnować chaty’.
caluszi, przym., zdr. od całi, ‘calutki’: Jô ju przeczëtôł caluszą ksążeczkã. Bez caluszé kôzanié zdrza na wôłtôrz.
caluszinczi, -kô, -czé, przym., zdr. od caluszi, ‘caluteńki’: Caluszinką noc wachtowelë.
całczi, -kô, -czé, przym., ‘cały’: całką zëmã ‘przez całą zimę’; całczi ten las. (II) [Derd]
całi, przym., ‘cały’: W piątk deszcz, całi tidzéń deszcz. [Przysł. Ceyn] Òn mô całé cało òbrosłé.
całkò¹, -a, n., zdr. od cało, ‘ciałko’: całkò Jezësowé.
całkò², przysł., ‘całkiem, zupełnie’: Mie to całkò wëszło z głowë. (II) [Derd]
całkòsc, -ë, ż., ‘całość’: Òddelë mie wszëtkò w całkòscy. (II)
cało¹, -a, n., 1. ‘ciało’: Człowiek skłôdô sã z cała ë dëszë. Mô włosë na cele. ●òn pùdze z całã do piekłów. (II): 2. ‘ciało, trup, zwłoki’: Cało leżi w trëmie.
cało², przysł., ‘cało’: Jónôsz wëszedł cało z brzëcha wiôlgòrëba.
całowac, -ujã, -owôł, sł., ‘całować’: Procz të miã całujesz?
[camer, -mra, m., ‘kloc drzewa’ ob. róna]
cap, -a, m., ‘cap, kozioł’.
car, -a, m., ‘car’.
carowô, -i, ż., ‘carowa’.
carsczi, -kô, -czé, przym., ‘carski’: pòd carsczim panowanim; carsczé wòjska.
carstwò, -a, n., ‘carstwo’: carstwò mòsczewsczé.
carti ob. trzéc.
casno, przysł., ‘ciasno’: ●casno jak w swińsczim chléwie.
casnosc, -ë, ż., ‘ciasnota’: W taczi casnoscë ani sã mòdlëc ni mòżna.
casny, przym., ‘ciasny’: W nym casnym wądole.
casto, -a, n., ‘ciasto’: ●mitczi czej casto ‘miękki jak ciasto’.
castowi, przym., ‘ciastowy’: castowô łëżka.
cãżczi, -kô, -czé, przym., ‘ciężki’: ●cãżczi jak młińsczi kam. [Ceyn]
cãżec, -ejã, -ôł, sł., ‘stawać się ciężkim’: Czim dali szedł, òna jemù lik cãża, robiła sã cãższô ‘im dalej szedł, ona mu ciągle robiła się cięższa’. (II)
cãżëc, -ã, -ił, sł., ‘ciążyć’: ●jemù to cãżi na sëmieniu. Słabémù ë piórkò cãżi. [Przysł.]
cãżkò, przysł., ‘ciężko’: To bëło cãżkò! Jemù to bëło za cãżkò.
cãżkòsc, -ë, ż., ‘ciężkość’: Òn mô taką cãżkòsc na piersach, że so radë nalezc ni mòże.
cãżô [cążô], -ë/-e, ż., ‘ciąża’.
cãżôr, -aru, m., ‘ciężar’: Z tim cãżarã niedalek zańdzesz.
cebùla, -ë, ż., ‘cebula’.
cebùleczka, -czi, ż., zdr. od cebùlka, ‘cebuleczka’.
cebùlka, -czi, ż., zdr. od cebùla, ‘cebulka’.
cebùlowi, przym., ‘cebulowy’: listk cebùlowi.
cec, cekã, cekł, ceczë, sł., ‘ciec’: ●cecze jak z dakù. Łzë mù z òczu ceką.
cecewiô, -i, ż., ‘drabina’.
Ceczëczëno, -a, n., ‘Cieczęcin [*Ciecięcino], nazwa jez. w pow. bytowskim’, niem. Tessentin: Ceczëczińsczé Jezoro. (II)
ceczëczińsczi, -kô, -czé, przym., ‘cieczęciński, dotyczący jez. Cieczęcina’. (II)
ceczô, -ë, ż., ‘ciecz’.
cedel, -dla, m., ‘kartka’, niem. Zettel, dniem. Zeddel. Tak się zwie przede wszystkim kartka, którą wkłada się w kòzła ‘laskę wójtowską’. U Czechów tak samo wkłada się cedułkę w palicę. Ob. V. Schwarz O právních obyčejích lidu v Krajině strakonické, str. 31. (II)
cedzëc, -ã, -ył, sł., ‘cedzić’: Òna terô mlékò cedzy.
cedzëdełkò, -a, n., zdr. od cedzëdło, ‘mały druszlak, sitko (do herbaty itp.)’.
cedzëdło, -a, n., ‘cedzarka, naczynie do cedzenia, druszlak’.
cedżelniô, -i/-e, ż., ‘cegielnia’.
cedżelny, przym., ‘dotyczący cegły’: cedżelnô glëna.
cedżełka, -czi, ż., zdr. od cegła, ‘cegiełka’.
ceglarsczi, -kô, -czé, przym., ‘ceglarski’: ceglarsczé instrameńta.
ceglarstwò, -a, n., ‘ceglarstwo’.
ceglati, przym., ‘ceglasty, koloru cegły’: ceglatô zemia.
ceglôrka, -czi, ż., ‘ceglarka, robotnica przy cegielni’.
ceglôrz, -a, m., ‘ceglarz’.
cegła, -ë, ż., ‘cegła’.
cek, -ù, m., ‘cieknięcie’: To tak, jakbë cek z dakù.
cekawi, przym., ‘ciekawy’: Cekawô baba! [Ob. czekawi]
cekawie, przysł., ‘ciekawie’: Zdrzi cekawie. [Ob. czekawie]
cekawòsc, -ë, ż., ‘ciekawość’: Przez cekawòsc mô żałosc. [Przysł. Ob. czekawòsc]
cela, -ë, ż., ‘cela’: Zôkònnicë żëją w òsóbnëch celach.
celąteczkò, -a, n., zdr. od celątkò, ‘cieląteczko’: Òstatné celąteczkò wënëkała ze stónie na tôrg.
celątkò, -a, n., zdr. od celã, ‘cielątko’.
celã, -ëca/-ãca, n., ‘cielę’.
celãcëna, -ë, ż., ‘cielęcina’.
celãcy, przym., ‘cielęcy’: celãcé skórë.
celãcynka, -czi, ż., zdr. od celãcëna, ‘cielęcinka’.
celc, -a, m., ‘cielec’: Tuńcowelë naòkół złotégò celca.
celebrowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘celebrować’: Sóm probòszcz celebrowôł.
celestnie, przysł., ‘cieleśnie’.
celestnosc, -ë, ż., ‘cielesność’.
celestny, przym., ‘cielesny’.
celëc sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘cielić się’: Jemù sã ë te nôstarszé krówska celą.
celnik, -a, m., ‘celnik’.
celny, przym., ‘cielny’: Ta łëska je celnô.
celôk, -a, m., ‘cielak, ciołek’.
celôszk, -a, m., zdr. od celôk, ‘ciołeczek’.
celskò, -a, n., zgr. od cało, ‘cielsko’: Czej gòrączka całé celskò òbejmie.
cemiã, -enia, n., ‘ciemię’.
cemica, -ë, ż., ‘ćma, ciemno, ciemność’.
cemniec, -ejã, -ôł, sł., ‘ciemnieć’: Ju cemnieje.
cemnosc, -ë, ż., ‘ciemność’.
cemnota, -ë, ż., ‘ciemność’.
cena, -ë, ż., ‘cena’.
cenczi, -kô, -czé, przym., ‘cienki’: To za cenczi czijôszk na taką grëbą swiniã. Cenczé płótno; cenkô nic.
cenëchny, przym., zdr. od cenczi, ‘cieniuchny’: cenëchné płótno.
cenic, -ã, -ił, sł., ‘cenić’: To nie je tëlé wôrt, co òni cenią.
ceniô, -i/-e, ż., ‘cień’: ●òn sã włôsny cenie bòji. [Ceyn]
cenisti, przym., ‘cienisty’: w cenistim gaju.
cenkò, przysł., ‘cienko’: Dze cenkò, tam sã rwie. [Przysł. Ceyn].
cenkòsc, -ë, ż., ‘cienkość’.
centnôr, -ara, m., ‘cetnar’.
cepë, -ów, l. mn., ‘cepy’.
ceplec, -ejã, -ôł, sł., ‘ciepleć’: Ù nas pózdni cepleje.
cepło¹, -a, n., ‘ciepło’.
cepło², przysł., ‘ciepło’.
cepłosc, -ë, ż., ‘ciepło, ciepłota’.
cerczew, -kwi/-ie, ż., ‘cerkiew’. Ob. cerkwiô.
ceremónijô, -i, ż., ‘ceremonia’: ceremónijô kòscelnô. (II)
cerkwiô, -i/-e, ż., ‘cerkiew, kościół’.
cerkwiszcze, -a, n., 1. ‘kościelisko, miejsce, na którym stała cerkiew’, 2. ‘cmentarzysko, cmentarz’ (zwłaszcza protestancki, katolicy używają nazwy smãtôrz).
cerpiec, -ã, -ôł, sł., ‘cierpieć’: Zdrzë le, jak òni cerpią!
cerplëwi, przym., ‘cierpliwy’: Pón Bóg je cerplëwi. [Ob. cerzplëwi]
cerplëwie, przysł., ‘cierpliwie’. [Ob. cerzplëwie]
cerplëwòsc, -ë, ż., ‘cierpliwość’: Òn ùmieje naùczëc cerplëwòscë! [Ob. cerzplëwòsc]
cerzlëca, -ë, ż., ‘cierlica, międlica’.
cerzlëczka, -czi, ż., zdr. od cerzlëca, ‘cierliczka, międliczka’.
cerzpiec, -ã, -ôł, sł., ‘cierpieć’. Ob. cerpiec.
cerzplëwi, przym., ‘cierpliwy’. Ob. cerplëwi. (II)
cerzplëwie, przysł., ‘cierpliwie’: Òni to cerzplëwie znôszą. (II)
cerzplëwòsc, -ë, ż., ‘cierpliwość’. Ob. cerplëwòsc. (II)
ceselsczi, -kô, -czé, przym., ‘ciesielski’: ceselskô robòta.
ceselstwò, -a, n., ‘ciesielstwo’.
cesla, -ë, m., ‘cieśla’.
cesnina, -ë, ż., ‘cieśnina’.
cesninka, -czi, ż., zdr. od cesnina, ‘mała cieśnina’: Miedzë tima jezorama je môłô cesninka.
cesniô, -i/-e, ż., ‘cieśń, ciasność, utrapienie (przenośnie)’.
ceszëc, -ã, -ił, sł., ‘cieszyć’: To miã ceszi.
ceszëc sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘cieszyć się’: Òni sã tak ceszą, jakbë Bóg wié, co nalezlë.
cetno, przysł., ‘cet, do pary’: Cetno czë lëchò? [Przysł. Ceyn]
céch, -ù, m., 1. ‘znak’, niem. Zeichen, dniem. Zeech: To béł ten céch, co òn to miôł zrobic. 2. ‘cech’: céch szewiecczi, bednarsczi. (II)
céchòwac, -ùjã, -òwôł, sł., 1. ‘znak robić, znaczyć’, 2. ‘cerować’, niem. zeichen, dniem. zeechen (II)
[céhùz ob. zbrojowniô]
cél, -u, m., ‘cel’.
célowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘celować, mierzyć’. (II)
cérń, -a, m., ‘cierń’: l. mn. cérznie.
cérznie, -i, l.mn., ‘ciernie’.
cérzniowi, przym., ‘cierniowy’: cérzniowô kòróna.
cérznisti, przym., ‘ciernisty’: na cérznisti drodze.
césarsczi, -kô, -czé, przym., ‘cesarski’: ùrzãdnik césarsczi. [Ob. cysarsczi]
césarstwò, -a, n., ‘cesarstwo’. [Ob. cysarstwò]
césarzowô, -i, ż., ‘cesarzowa’.
césarzów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘cesarzowy’. [Ob. cysôrzów]
césôrz, -arza, m., ‘cesarz’: Król prësczi je téż niemiecczim césarzã. [Ob. cysôrz]
céwka, -czi, ż., ‘cewka, część przyrządu tkackiego’: [●z niegò lecy jak z céwczi, Ceyn].
céza¹, -ë, ż., ‘akcyza, cło’, pr.-niem. Zeise, Zîse, Zêse Fr. (II)
céza²,-ë, ż., 1. ‘mały niewód, z macicą po gruncie chodzącą, sieć na stôrnie’: Szlë z cézą na stôrnie. 2. ‘łowienie ryb cezą’: Por. pr.-niem. Zese, Zehse (znaczenie to samo) Fr: ●szlë na cézã.
cézowi, przym., ‘odnoszący się do sieci, zwących się céza’. Ob. céza. (II)
cëc, -a, m., ‘cyc, pierś kobieca, sutka’.
cëcac, cycóm, -ôł, cëcôj, sł., ‘ssać’: Naji môłé ju nie chce cëcac.
cëcati, przym., ‘cycaty’: cëcatô dzewczëna; cëcatô krowa.
cëcatosc, -ë, ż., ‘cycatość’.
cëchi, przym., ‘cichy’.
cëchnąc, -ã, -ął, sł., ‘cichnąć’: ●tak cëchnie jak przed kôzanim.
cëchò, przysł., ‘cicho’: ●cëchò jak w kòscele, jak w szkòle. [hasło]: pò cëchù, przysł., ‘po cichu’: Rzeczë ji to pò cëchù!
cëchòsc, -ë, ż., ‘cisza’.
cëczer, cëkru, m., ‘cukier’.
cëczerk, -a, m., zdr. od cëczer, ‘cukierek’: cëczerczi ‘cukierki, bonbony’.
cëczerniany, przym., ‘cukierniany’.
cëczernik, -a, cukiernik’.
cëczerniô, -i, ż., ‘cukiernia’.
cëdacczi, -kô, -czé, przym., ‘cudacki, dziwaczny’: cëdacczé òbleczenié ‘dziwaczny ubiór’.
cëdactwò, -a, n., ‘cudactwo, dziwactwo’: ●cëdactwa wëstwôrzô ‘dziwactwa wyprawia’. To ju taczé jegò cëdactwò. Òn w tim cëdactwie òstónie do smiercë.
cëdaczëc, -ã, -ił, sł., ‘dziwaczyć, wyrabiać dziwactwa’: ●tak cëdaczi, jakbë bëła jaką królewiónką.
cëdotwórca, -ë, m., ‘cudotwórca’: To béł swiãti, òn béł cëdotwórca.
cëdotwórczëna, -ë, ż., ‘cudotwórczyni’.
cëdotwórstwò, -a, n., ‘cudotwórstwo’: Dôj të so pòkù z cëdotwórstwã!
cëdownie, przysł., ‘cudownie’: ●tam bëło cëdownie jak w raju.
cëdownosc, -ë, ż., ‘cudowność’: Na òstatkù ùwierzëlë wszëtcë w cëdownosc negò òbrazu.
cëdowny, przym., 1. ‘cudowny, nadprzyrodzony’: Matka Bòżô Cëdownô. 2. ‘cudny, uroczy’: cëdowné òczë.
cëdôczk, -a, m., zdr. od cëdôk, ‘cudaczek’: Mùszã jesz kùsznąc tegò cëdôczka.
cëdôczka, -czi, ż., ‘dziwaczka’: Cëż to za cëdôczka.
cëdôk, -a, m., ‘cudak, dziwak’: Czë të jes abë widzôł tegò cëdôka?
cëgac, cygóm, -ôł, cëgôj, sł., ‘ciągać’: Òni waji mdą jesz długò cëgac pò sądach.
cëganic, -ã, -ił, sł., ‘cyganić, oszukiwać’. (II)
cëgańsczi, -kô, -czé, przym., ‘cygański’: cëgańsczé wòzë; cëgańsczé dzecë.
cëgaro, -a, n., ‘cygaro’.
cëgón, -a, m., ‘cygan’: ●zarzékô sã jak cëgón.
cëgónka, -czi, ż., ‘cyganka’.
cëkrowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘cukrować’: pierznik cëkrowóny.
cëkrowi, przym., ‘cukrowy’.
cënamònowi, przym., ‘cynamonowy’: cënamònowé krople.
cënamón, -ònu, m., ‘cynamon’.
cëpelfijô, -i/-e, ż., ‘gatunek aloesu, używany jako środek lekarski przy leczeniu ran’, dniem. Zippelfîg, Zippelfi. Das Wert ist Zusammensetzung aus Zippel ‘Zwiebel’ und Fîg ‘Feige’ Fr. Die Aloë zieht, wie diese, die Wundhitze aus. Treichel, Volksth. III. (II) [Łęg]
Cësa, -ë, ż. im.wł., ‘Franciszka’. Ob. Franca. (II)
cësk, -ù, m., ‘ucisk, udręczenie, niepokój’: ●mô wiôldżi cësk – mówi się o ciężko chorym.
Cëska, -czi, ż., zdr. od Cësa, ‘Frania’. (II)
cëskac, cyskóm, -ôł, cëskôj, sł., ‘cisnąć, naciskać, pchać’. Wyraz ten nie ma nigdy znaczenia ‘rzucać’, jak w polskim. (II)
cësnąc, -ã, -ął, sł., ‘cisnąć, pchać, popychać, wiosłowaniem przeć łódkę naprzód’: Trzeba mòcno cësnąc, czej głada na mòrzu? ‘podczas ciszy morskiej trzeba silnie wiosłować’.
cësnąc sã, -ã sã, -ął sã, sł., ‘cisnąć się, pchać się’: Nie cësnita sã tak! ●cësnie sã jak mirachòwsczé bëdło ‘jak bydło mirachowskie, gospodarzy z Mirachowa’. (II)
cësters, -a, m., ‘cysters’. (II)
cëstersczi, -kô, -czé, przym., ‘cysterski’: cëstersczi klôsztór w Òlëwie. (II)
Cëszin, -ëna, -ëné, przym., ‘Franusin’. (II)
cëszô, -ë, ż., ‘cisza, spokój’: W pòwietrzu [lëfce] bëła wiôlgô cëszô.
cët!, wykrz., ‘cyt! cicho!’: Cët le cët! ‘cichoże, tylko cicho!’ Cët, żabinkò! Le cët ò tim! (II) [Ceyn]
cëtrëna, -ë, ż., ‘cytryna’.
cëtrënowi, przym., ‘cytrynowy’.
cëzo, przysł., ‘cudzo, obco’: Jemù tu tak cëzo jak we Gduńskù.
cëzołostwò, -a, n., ‘cudzołóstwo’.
cëzołożëc, -ã, -ił, sł., ‘cudzołożyć’.
cëzołożnica, -ë, ż., ‘cudzołożnica’.
cëzołożnik, -a, m., ‘cudzołożnik’.
cëzołożny, przym., ‘cudzołożny’.
cëzozemc, -a, m., ‘cudzoziemiec’.
cëzozemka, -czi, ż., ‘cudzoziemka’.
cëzozemsczi, -kô, -czé, przym., ‘cudzoziemski’: cëzozemsczé zwëczaje.
cëzozemstwò, -a, n., ‘cudzoziemszczyzna’: Cëż to za cëzozemstwò? Jidzë precz z tim cëzozemstwã!
cëzy, przym., ‘cudzy, obcy’: To cëzy człowiek. Cëzé òbëczaje.
cëż, zaim., ‘cóż?’: Cëż të pòwiész? Cëż bësta jesz chcała?
chabati, przym., ‘czubaty’: Naladowôł wóz chabati. (II)
chabato, przysł., ‘czubato’. (II)
chadac, -óm, -ôł, sł., ‘chodzić, iść’: Chadôj, chadôjmë, chadôjma, chadôjta, chadôjce. Nie chce ani chadac, ani gadac. Słowo ułomne. Inne formy, prócz wymienionych, nie są w użyciu.
chaja, -e, 1. ż., ‘żyd, żydzisko, żydziak’ (pogardl.): ●mô brodã jak chaja. Chto sã miészô miedzë żëdów, mùszi sóm òstac chają ‘kto się z żydami wdaje, musi sam zostać żydem’. [Przysł. Derd] (II) [Łęg]: 2. m. i ż., ‘człowiek wysoki, chudy a niezgrabny, gidia’.
chałë, -ów, l. mn., ‘odzież’ (pogardl.). (II)
chałëpa, -ë, ż., ‘chałupa, chata’: Stôrô chałëpa, ale mòja. Na jegò chałëpie roscą bùlwë ‘na jego chałupie rosną ziemniaki, tzn. że jest już bardzo stara’. Chałëpë ‘wieś pow. puckiego na Półwyspie Helskim’.
chałëpeczka, -czi, ż., zdr. od chałëpka, ‘chałupeczka’: W ny chałëpeczce pòd bòrã ùrodzëło sã dzecątkò.
chałëpka, -czi, ż., zdr. od chałëpa, ‘chałupka’: Òni mieszkają w ti stôri chałëpce.
chałëpnica, -ë, ż., ‘chałupnica, właścicielka chałupy bez gruntu’.
chałëpnictwò, -a, n., ‘chałupnictwo’: Na chałëpnictwie nie duńdzesz do wiôldżich zaszczëtów ‘na chałupnictwie nie dojdzisz do wielkich zaszczytów’.
chałëpniczi, przym., ‘chałupniczy’: niedolô chałëpniczô; gòspòdarstwò chałëpniczé; na chałëpniczim chlebie.
chałëpnik, -a, m., ‘chałupnik’: To je wiôldżi pón! Òn je z dżada pradżada… chałëpnik!
chałëpskò, -a, n., zgr. od chałëpa, ‘stara, licha chałupa, chałupsko’: Mają le chałëpskò ë pôrã zôgònów.
Chamiér, -a, m., ‘Chamir, nazwisko rodowe szlacheckie’: Bernat Chamiér-Glëszczińsczi ‘Bernard Chamir-Gliszczyński’. (II)
charakter, -u, m., ‘charakter’: Ten dzeùs mô nicdobri charakter. Jô wama przësygóm na mój pòtcëwi charakter ‘ja wam przysięgam na mój poczciwy charakter’.
charakternosc, -ë, ż., ‘dzielność charakteru’: Të mùszisz miec wiôlgą charakternosc, jeżlë z tą babą mòżesz wëtrzëmac.
charakterny, przym., ‘pełen chrakteru’: To je knôp bëlny, charakterny. Òn mô charakterną babã.
charłãga, -dżi, m., ‘złodziej polny lub leśny, włóczęga’. Ob. charłãznik. (II)
charłãstwò, -a, n., ‘kradzież polna, leśna lub ogrodowa’: Za charłãstwò bãdzesz òsądzony. Schwôcëlë gò na charłãstwie ‘schwytano go na kradzieży polnej’.
charłãznica, -ë, ż., ‘złodziejka polna, leśna itp.’: Jidzë precz, të charłãznico! Przëwiedlë mù charłãznicã z pòla.
charłãzniczi, przym., ‘dotyczący charłãzników, złodziejski’: To je gwësno zmòwa charłãzniczô, żebë jô latos jednégò jabka nie zjôdł.
charłãznik, -a, m., ‘złodziej polny, leśny, ogrodowy’: Z charłãznikama trzimô kómpaniją. To je taczé prawò, że charłãznikòwi mòżesz zabrac całi jegò przëòdzéwk.
charłãżëc, -żã, -żił, sł., ‘kraść w polu, ogrodzie lub lesie’: Ti kradną pò domach, co le mòżna, tam ti zôs charłãżą pò cëzëch wsach ‘ci kradną po domach, co tylko można, tamci zaś myszkują po cudzysz wsiach’.
charna, -ë, ż., ‘pasza, karma dla koni, bydła, koni i owiec, jak: trawa, siano, słoma, sieczka itd.’: charna dlô bëdła. Jô chcã szónowac charnã, bò przińdą jesz gòrszé czasë ‘muszę oszczędzać paszę, bo przyjdą jeszcze gorsze czasy’.
charst, -u, m., ‘rośl. pewna, rosnąca na miejscach mokrych i nad brzegami morza, służąca do zakrzewiania wydm piszczystych’. Ma to być gatunek owsa (Strandhafer). [Ob. chwarst]
charstowi, przym., ‘dotyczący charstu’. (II)
charwańc, -a, m., ‘snop lichego zboża, w którym więcej trawy niż zboża, przeznaczony nie do omłotu, ale na charnã dla bydła’: Same le charwańce, a z czegò mdzemë chléb mielë?
Charwatëniô, -i/-e, ż., ‘nazwa wsi w pow. wejherowskim’. (II)
chawa, -ë, ż., ‘gałąź, konar, zwłaszcza gałąź sucha, suszyca’: Trzeba scyc tã chawã, mdze sã dobrze pôlëła.
chawka, -czi, ż., zdr. od chawa, ‘sucha gałązka’: Ta kòdra wisa na ny sëchi chawce ‘ten łachman wisiał na owej suchej gałęzi’.
chawòtac, -cã, -tôł, sł., ‘piszczeć, skomleć’. (II)
chą?, pyt., ‘co? ha?’: Jak gôdôta, chą? Chą, co chcesz? (II) [Ceyn]
chãc, -ë, ż., ‘chęć, ochota’: Nasz knôp mô wiôlgą chãc do nôùczi. Z chãcą bierzë sã do robòtë ‘z chęcią bierz się do roboty’.
chãdodżi, -gô, -dżé, przym., ‘chędogi’: chãdodżé ruchna. (II)
chãdogò, przysł., ‘chędogo, czysto’. (II) [Ceyn]
chãdogòsc, -ë, ż., ‘chędogość, czystość’. (II)
chãtka, -czi, ż., zdr. od chãc, ‘chętka’: Zbiérô mie chãtka rznąc gò w pësk.
chãtnie, przysł., ‘chętnie, ochoczo’: Wszelejaką robòtã wëkònëje chãtnie. Chãtnie jô bë cë dôł, żebë le jem sóm miôł ‘chętnie bym ci dał, gdybym tylko sam miał’.
chãtnosc, -ë, ż., ‘gotowość, ochoczość’: Z chãtnoscą zgòdzył sã na wszëtkò, co më mù rozkôzelë. Nôwicy ù mie znaczi chãtnosc.
chãtny, przym., ‘chętny, ochoczy’: Ni mógł nalezc chãtnëch lëdzy. Nalezlëbë sã chãtny, co bë to kùpilë, ale òna nie chce przedac.
chcec, chcã, -ôł, sł., ‘chcieć’: Òna bë wszëtkò chca zagarnąc, żebë ji le pòzwòlëlë ‘ona by wszystko zagarnęła, gdyby jej tylko pozwolono’. Ten mòrdôrz chcôł mie ùdëszëc ‘ten zbójca chciał mnie udusić’. Słowo chcec z trybem bezokolicznikowym następującego słowa miewa także znaczenie trybu rozkazującego lub czasu przyszłego. Më chcemë terôz jic do robòtë ‘chodźmy teraz do roboty’. Më chcemë ninia prôcowac ‘pracujmyż tedy’.
chcëc, chczã, chcył, sł., ‘chrzcić’. Ob. chrzcëc, rëchcëc. (II) [Hilf]
chcënë, -yn, l. mn., ‘chrzciny’. Ob. chrzcënë, rëchcënë. (II)
chcëwi, przym., ‘chciwy’: ●chcëwi jak kùna. Chcëwémù wiedno cëzy majątk na mëslë. Chcëwi jak bògôcz. Przysł.
chcëwie, przysł., ‘chciwie’: Zbiérôł wszëtkò chcëwie do miészka, jakbë mù to z prawa nôleżało. Docz tak chcëwie pijeta?
chcëwòsc, -ë, ż., ‘chciwość’: Dze òna mògła ti chcëwòscë wëknąc? ‘gdzie ona się mogła nauczyć tej chciwości?’.
chcywc, -a, m., ‘chciwiec’: Taczémù chcywcowi niga [nigdë] nie mdze za wiele. Judôsz je patrónã żëdów ë chcywców.
che, wyraz nieodm., ‘gorąco (w mowie dzieci)’. (II) [Łęg]
Chełmińskô, -czi, ż., ‘ziemia chełmińska’: w Chełmińsce ‘w ziemi chełmińskiej’. (II)
chemicznie, przysł., ‘chemicznie’: Òni to chemicznie rozbiérelë.
chemiczny, przym., ‘chemiczny’.
chemijô, -i, ż., ‘chemia’.
chemik, -a, m., ‘chemik’.
chëba, przysł., ‘chyba, może’: Chëba mù w głowie sã zakrącëło ‘chyba mu się w głowie przewróciło’. To òn chëba pò andżelskù gôdô ‘to on chyba po angielsku gada’.
chëbic, -ã, -ił, sł., ‘chybić, spudłować’: Namëslë sã dobrze, to nie chëbisz.
chëcz, -ë, ż., ‘dom; budynek mieszkalny, zarówno drewniany jak i murowany’. Zwykle używa się w l. mn.: Të mùszisz baczëc, żebë sã chëcz nie zawalëła. Òd chëczë do chëczë. (II)
chëcze, -i, l. mn., ‘mieszkanie, dom’: Wlezëta do chëczi, docz môta zëbnąc? ‘wejdźcie do domu, czego macie ziębnąć?’. ●bùten chëczi (dosł.: ‘zewnątrz domu’, znaczy: ‘na dworze, na dwór’. Chëcze: chałëpa = dom (w ogóle): chata. Ù niegò w chëczach je snôżo.
chëczowi, przym., ‘dotyczący domu lub mieszkania, domowy’: chëczowé nôrzãdza, chëczowé smiecë.
chëczowô, -i, ż., ‘sługa domowa’ (w przeciwieństwie do tej, która chodzi koło bydła lub do roboty w polu): Chëczowô je do chëczowi robòtë.
chëjac, -óm, -ôł, sł., ‘zmykać, uciekać’: Zdrzë, jak zajc chëjô! ‘patrz, jak zając zmyka’.
chëlac [chilac], chilóm, -ôł, chëlôj [chilôj], sł., ‘pryskać wodą lub innym płynem’: Chilają na sã jak gãsë.
chëra, -ë, ż., ‘choroba, słabość’ (więcej wrodzona, organiczna, niż nabyta, przypadkowa, stąd chërlôk ‘charłak’.
chërk, -a, m., ‘cherlak, człowiek słabowity’. (II)
chërlac, -óm, -ôł, sł., ‘być słabowitym, cherlać’: Tak chërlôł przez całé swòje żëcé.
chërlacczi, -kô, -czé, przym., ‘charłacki’: To ju całé taczé chërlacczé pòtomstwò. Chërlacczé zdrowié.
chërlactwò, -a, n., ‘charłactwo, niedołęstwo fizyczne’: W tim chërlactwie wasz tatink nie rëchło zamrze.
chërlaczëc, -ã, -ił, sł., ‘być charłakiem, słabować’: Òn tak chërlaczi òd dôwnégò czasu. Chërlaczącë dożił setnégò rokù.
chërlôczk, -a, m., zdr. od chërlôk, ‘charłaczek, zdechlaczek’: Wëchòwelë so taczégò chërlôczka.
chërlôczka, -czi, ż., ‘charłaczka, kobieta słabowita’.
chërlôk, -a, m., ‘charłak, cherlak, zdechlak’.
chërskò, -a, n., zgr. od chëra, ‘choróbsko’. (II)
chëtri ob. chitri.
chëtrosc, -ë, ż., ‘chytrość’. Ob. chitrosc.
chëtrze ob. chitrze.
chichòt, -u, m., ‘chichot’: Z chichòtã wpadła za Tóną do jizbë ‘z chichotem wpadła za Antkiem do izby’.
chichòtac, -tóm (-cã), -tôł, sł., ‘chichotać, śmiać się’: Dzecë chichòtają w kącëkù. To nie je piãknie w kòscele chichòtac.
[chilac ob. chëlac]
chilnąc, -ã, -ął, sł., ‘prysnąć wodą, bryznąć, chlapnąć’: ●To mù tëlé znaczi, jakbë jes na gãs wòdë chilnął ‘to u niego tyle znaczy, jakbyś na gęś wodą chlapnął’. [Ceyn] Ob. chëlac.
chimerë, -ów, l. mn., ‘chimery, kaprysy, grymasy’: Òna mô chimerë. Ë na chimerë je lékarstwò.
chimerny, przym., ‘chimeryczny, kapryśny’: To chimerny dzeùs! ‘to kapryśne dziewczę!’. Chimernô kòbëła.
chimerowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘chimerować, kaprysić’: Òna bë chca chimerowac, ale òna wié, że to ji nick nie pòmòże.
chitri, przym., 1. ‘chytry, przebiegły’: ●chitri jak lës. St.wyż.: chitrzészi obok chëtrzészi. St. najw.: nôchitrzészi obok nôchëtrzészi: Të jes chitri, ale jô jem chitrzészô. To je nôchitrzészô baba na Rëbôkach ‘to jest najchytrzejsza baba na Półwyspie Helskim’. (II) [Hilf]: 2. ‘mądry, przemyślny’, 3. ‘szybki, wartki’. Wyraz ten nie ma nigdy znaczenia, jak w polskim ujemnego. Nawet do księdza mówi Kaszuba: Jegòmòsc je chitri!
chitrosc, -ë, ż., ‘chytrość, przebiegłość’: To je kaszëbskô chitrosc. Tu mdze trzeba wiôldżi chitroscë.
chitrze, przysł., ‘chytrze, przebiegle’: Ùsmiéchnął sã chitrze ë sã wrócył. Òn to chitrze òbmëslił.
chitrzela, -ë, m. i ż., ‘człowiek chytry, przezorny, nie dający się wywieść w pole’. (II)
chiże, przysł., ‘chyżo, żwawo, prędko’: Chadôjta, chiże! ‘chodźcie, szybko!’. Chadôjta le chëżi! ‘chodźcie no prędzej!’. Jak chiże czas lecy!
chiżi, przym., ‘chyży, wartki, żwawy’: Barzylkò chiżô wòda. ●chiżi jak sôren, jak zajc.
chiżosc, -ë, ż., ‘chyżość, prędkość, żwawość’: Biégł z taką chiżoscą, że ledwie dëch mógł ùchwacëc, jaż sëknie za nim szëmiałë ‘biegł z taką chyżością, że ledwie tchu mógł zachwycić, aż suknie za nim szumiały’.
chlabéra, -ë, m. i ż., ‘pyskacz’. Ob. flabéra. (II)
chlapac, -iã, -ôł, sł., 1. ‘pić, jeść chciwie, chłeptać’: ●chlapie jak pies; chlapią, jakbë trzë dni nick w gãbach ni mielë. 2. ‘uderzać, bić’: Chlapie zãbama.
chlapnąc, -ã, -ął, sł., 1. ‘uderzyć, dać klapsa’: Chlapnął gò czijã. 2. ‘napić się, zjeść chciwie’: Jô jem téż chlapnął kąsk z tegò.
chlastac, -szczã, -stôł, sł., ‘rzucać, uderzać, ciskać’: Chlaszczą sã pò pëskach. ●môłniô chlaszcze ‘błyska się bez grzmotu’.
chlastac sã, -szczã sã, -stôł sã, sł., ‘rzucać się, miotać się’: Chlaszczą sã jak dzëwé swinie.
chlastawica, -ë, ż., ‘błyskawica bez grzmotu’: Same le chlastawice.
chlastnąc, -ã, -ął, sł., ‘uderzyć, rzucić’: Chlastnął gò w pësk.
chlastnąc sã, -ã sã, -ął sã, sł., 1. ‘uderzyć się’: Chlastnął sã rãką w łësënã ‘uderzył się ręką w czoło’. 2. ‘rzucić się, zwrócić się nagle’: Chlastnął sã do Gduńska ‘skręcił się do Gdańska’.
chléb, chleba, m., ‘chleb’: Chleba naszégò pòwszédnégò dôj nóm dzys. Żebë nie bëło w chlebie òscy, ni mielëbë lëdze kòscy. [Przysł.] (II): ●chòdzëc za chlebã ‘chodzić po prośbie, żebrać’.
chlébik, -a, m., zdr. od chléb, ‘chlebek’: Taczi chlébik jô zjém na rôz.
chlébòdôwca, -ë, m., ‘chlebodawca’: To je nasz chlébòdôwca ë òrãdownik.
chlébòwi, przym., ‘chlebowy’: chlébòwô mąka ‘mąka na chleb’; chlébòwé casto.
chléw, -a, m., ‘chlew, stajnia’: wòłowi chléw ‘wołowa stajnia’; swińsczi chléw ‘chlew świński’. Òna mùszi w chléwie legac: takô strzepónô jak swinia. Jidzë do chléwa!
chléwik, -a, m., zdr. od chléw, ‘chlewek, stajenka’.
chléwòwi, przym., ‘chlewny’: smród chléwòwi.
chlëchac, -óm, -ôł, sł., ‘jęczeć, narzekać’: Chto nie chce starszich słëchac, mùszi chlëchac. [Przysł. Ceyn]
chluba, -ë, ż., ‘rózga, kij’. (II) [Derd]
chlubòtac ob. chlabòtac.
chlustac, -szczã, -stôł, -szczë (-stôj), sł., ‘chlustać, pryskać wodą’: Chlustnãła na niegò wòdã. Ògònã chlustnął.
chłąd, -u, m., ‘nać brukwi, kartofli itp. roślin, wypustki kapusty, rózgi, pręcie’.
chłodno, przysł., ‘chłodno’: Na Rëbôkach je latã chłodni niż w kraju, a zëmą cepli ‘na Półwyspie Helskim jest latem chłodniej niż na stałym lądzie, zimą zaś cieplej’.
chłodny, przym., ‘chłodny’: Mómë rôz chłodny wiater.
chłodzëc, -ã, -ył, sł., ‘chłodzić’: Òne so tak chłodzą rozżôlóné bóltë (bùltë) ‘one sobie tak chłodzą rozpalone żelazka’.
chłodzëc sã, -ã sã, -ył sã, sł., ‘chłodzić się’: Jegòmòsc sã chłodzy pòd cenią drzewa. Òn sã chłodzy gòrzôłką.
chłop, -a, m., 1. ‘człowiek, mężczyzna’: Chłop strzélô, a Pón Bóg kùle nosy. [Przysł.] Chłopi mielë jic w prawą, białczi w lewą. 2. ‘mąż, małżonek’: Mój chłop mô taką chòrosc, że ni mòże nick jesc. 3. ‘chłop, włościanin’ (w przeciwieństwie do pana, dziedzica): To bëłë zwëczajné bijatëczi miedzë chłopama a szlachcëcama. Chłop jak snop, pón jak zbón. [Przysł.]
chłopc, -a, m., ‘chłopiec’: ●bawi sã jak môłi chłopc; jemù tak trzeba jak chłopcu [knôpù], pòmaskã ‘jemu tak potrzeba, jak chłopcu, poczesnego’. [Ob. knôp]
chłopcząteczkò, -a, n., zdr. od chłopczątkò, ‘chłopiątko, mały chłopaczek’: Më jesmë w lese nalezlë to chłopcząteczkò. Pón Jezës jakò chłopcząteczkò leżôł ne sanie miedzë zwierzãtama.
chłopczątkò, -a, n., zdr. od chłopczã, ‘chłopię, chłopiątko’: Te dwa chłopczątka, to bëlë dwaji aniołowie.
chłopczã, -ëca, n., zdr. od chłopc, ‘chłopię, chłopczyk’: Jô nick złégò nie zrobiã temù chłopczëcu.
chłopczëcy, przym., ‘chłopięcy’: To bëło za mòjich chłopczëcëch lat ‘to było w moich chłopięcych latach’.
chłopczôk, -a, m., zdr. od chłopc, ‘chłopak, parobczak, młodzian’: Ach, jacziż to szëkòwny chłopczôk! ‘Ach, cóż to za zgrabny młodzian!’.
chłopiec, -ejã, -ôł, sł., ‘mężnieć, dojrzewać, stawać się mężczyzną’. Wyraz ten nie ma zgoła znaczenia polskiego chłopieć, zamiast którego jest w kaszubskim gbùrczec. (II)
chłopik, -a, m., zdr. od chłop, ‘chłopek, chłopiec’: To bëlny chłopik ‘to dzielny chłopina’. [Ob. knôpik]
chłopina, -ë, m., zdr. od chłop, ‘chłopina’ (w znacz. ‘mężczyzna’, a nie: ‘małżonek’ lub ‘włościanin’).
chłopiszcze, -a, n., zgr. od chłop, ‘chłopisko’: Docz tu przëwãdrowało to chłopiszcze?
chłopk, -a, m., zdr. od chłop, ‘chłopak’. Ob. chłopik. (II)
chłopòt [kłopòt], -u, m., ‘kłopot’: Òn mô wiedno chłopòtë. Ni mia baba chłopòtu, kùpiła so prosã. [Przysł.]
chłopòtac, -tóm (-cã), -tôł, sł., ‘kłopotać, dręczyć, martwić’: ●òni mù głowã chłopòcą.
chłopòtac sã, -tóm (-cã) sã, -tôł sã, sł., ‘kłopotać się, trudzić się, dręczyć się’: Chłopòtôł sã przez całé żëcé swòjima òwcama.
chłopòtlëwi, przym., ‘kłopotliwy’: Të môsz baro chłopòtlëwé gòspòdarstwò.
chłopòtlëwòsc, -ë, ż., ‘kłopotliwość’: To je złączóné z wiôlgą chłopòtlëwòscą.
chłopsczi, -kô, -czé, przym., 1. ‘męski’: Rozëm chłopsczi – babsczé łzë! [Przysł.] 2. ‘chłopski, wieśniaczy’: Chłopsczi rozëm – pańsczé szczescé! [Przysł.]
chłopstwò, -a, n., 1. ‘mężczyźni (zbiorowo)’: Samégò chłopstwa bëło ze dwa tësące, a białk jesz wicy. 2. ‘chłopstwo’: Tu chłopstwò – tam panowie szlachcëce. 3. ‘stan wieśniaczy’: Jô jesz nie wiém, co wicy wôrtné: twòje państwò czë mòje chłopstwò.
chłoscëc, -szczã, -scył, sł., ‘wabić, nęcić’: Òni gò z dôwien dôwna chłoszczą do se. Òn jich prosył, òna bë gò ni mia chłoscëc.
chłód, chłodu, m., ‘chłód’: Tu je chłód jak w zëmie.
chmara, -ë, ż., ‘chmura, obłok’. Ob. chmùra. To jidze wiôlgô chmara!
chmielarczëk, -a, m., ‘pomocnik chmielarski’.
chmielarsczi, -kô, -czé, przym., ‘chmielarski’: Ninia chcemë sã zabrac do chmielarsczi robòtë.
chmielarstwò, -a, n., ‘chmielarstwo’.
chmielny, przym., ‘chmielny’: Chmielno ‘wieś w pow. kartuskim’.
chmielôrka, -czi, ż., ‘chmielarka, żona chmielarza’.
chmielôrz, -a, m., ‘chmielarz’.
chmiél, -u, m., ‘chmiel’.
chmòter, -tra, m., ‘kumoter’: ●w chmòtrë stojec ‘trzymać dziecko do chrztu’. Ob. kmòter. (II)
chmùra, -ë, ż., ‘chmura’: Zdrzë, to jidze deszczowô chmùra.
chmùreczka, -czi, ż., zdr. od chmùrka, ‘chmureczka’: Ë z taczi chmùreczczi mòże bëc deszcz. [Przysł.]
chmùrka, -czi, ż., zdr. od chmùra, ‘chmurka’: Chmùrka za chmùrką, a w kùńcu deszcz.
[Przysł.]
chmùrno, przysł., ‘chmurno’.
chmùrny, przym., ‘chmurny’.
chmùrzëc sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘chmurzyć się’: Chmùrzi sã, mdze lëché wiodro.
chòc¹, przysł., ‘choć, chociaż, bodaj, przynajmniej’: Mùszã bëc chòc rôz na mòrzu.
chòc², sp., ‘choć, chociaż, jakkolwiek’: Chòc ni mô dëtków, ale mù wiesoło.
chòcbë¹, przysł., ‘choćby, przynajmniej’: Jesz chòcbë rôz gò òbôczã ‘jeszcze bodaj raz go zobaczę’.
chòcbë², sp., ‘choćby, chociażby’: Chòcbë wa mie miała bùten wëgnac, jô wama pòwiém czërną prôwdã ‘choćbyście mnie mieli wygnać z domu, jak powiem wam szczerą prawdę’.
Chòcëna, -ë, ż., ‘Chocina, nazwa rzeki na Kaszubach pd.’: Zelonô Chòcëna ‘Zielona Chocina – nazwa osady’. (II)
chòcherlëk, -ù, m., ‘gatunek wódki’. Derd Czorl 135 wywodzi tę nazwę z Holzhacker liquer. (II)
chòchla, -ë, m. i ż., ‘przezwisko: parobas lub dziewczysko’. (II)
chòcôż ob. chòc.
chòcôżbë¹, przysł., ‘chociaż, chociażby’: Chòcôżbë rôz chcôłbë jem bëc we Gduńskù. (II)
chòcôżbë², sp., ‘chociażby’: Chòcôżbë jesta mie mielë jãzëk ùrząc, nie pòwiém. (II)
chòdôczk, -a, m., zdr. od chòdôk, ‘trzewiczek’.
chòdôk, -a, m., ‘chodak, trzewik’.
chòdzëc, -ã, -ył, sł., ‘chodzić’: Pón chòdzy pò lese. Mack chòdzy za Nuszą ‘Maciek chodzi za Anusią, tj. zaleca się do niej’. Ten zédżer lëchò chòdzy ‘ten zegar źle chodzi’.
chòja, -i/-e, ż., ‘sosna’.
chòjinka, -czi, ż., zdr. od chojna, ‘mały las sosnowy’: Òd miedzë do miedzë chòjinka rosce. Pieśń.
chòjna, -ë, ż., ‘las sosnowy’.
chòjnowi, przym., ‘sosnowy’: w nym lese chòjnowim; chòjnowé bòrë.
chòlewa, -ë, ż., ‘cholewa’.
chòleweczka, -czi, ż., zdr. od chòlewka, ‘choleweczka’: A chòleweczczi jak do kòscoła.
chòlewka, -czi, ż., zdr. od chòlewa, ‘cholewka’: Chòlewczi miôł masłã wësmarowóné.
chòmarzëc, -ã, -ił, sł., ‘gadać od rzeczy, bredzić’: Chòri przez całą noc chòmarził. Chòmarzëlë ë brawãdzëlë jak warëjôcë ‘gadali od rzeczy i bredzili jak wariaci’.
chòmątkò, -a, n., zdr. od chòmąto, ‘chomątko’. (II)
chòmąto, -a, n., ‘chomąto’. (II)
chòrądżew, -gwi/-gwie, ż., ‘chorągiew’: Chòrądżew przed kómpaniją niósł sóm szôłtës. Ob. chòrągwiô.
chòrądżewka, -czi, ż., zdr. od chòrądżew, ‘chorągiewka’.
chòrągwiô, ż., -i/-e. Ob. chòrądżew.
chòri, przym., ‘chory’: Nasz òjc je chòri. Òna je na cele ë na dëszë chòrô.
chòroba, -ë, ż., ‘choroba’: To je nôgòrszô chòroba. Wiôlgô chòroba.
chòrosc, -ë, ż., ‘choroba, słabość’: To je takô wnãtrznô chòrosc, na chtërną ni ma lékarstwa.
chòrowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘chorować’: Mòja nënka ju szterë niedzele chòrëje. Nie chòrujta, lëdze!
chòrowaszëc, -ã, -ił, sł., ‘rozmawiać, gwarzyć, gawędzić’: Czó, jak nasze białczi chòrowaszą!
chòrowice, przysł., ‘chorowicie’.
chòrowiti, przym., ‘chorowity’: Òn ju taczi òd ùrodzeniô chòrowiti. Òna mô same chòrowité dzecë.
chòrowitosc, -ë, ż., ‘chorowitość’.
chòszczka, -czi, ż., ‘rzodkiew dzika, roślina o liściach podobnych do szpilek sosny’. (II)
chòwa¹, -ë, ż., ‘inwentarz żywy (konie, krowy, owce, świnie, drób itd.), bydło, dobytek’.
chòwa², -ë, ż., ‘kieszeń’. (II) [Hilf] [Por. tasza]
chòwac, -óm, -ôł, sł., 1. ‘chować, przechowywać’: Òni to chòwają na te gòrszé czasë. 2. ‘chować, wychowywać’: Mój òjc miôł w chëczach chòwónégò wãża. (II): 3. ‘chować, grzebać umarłego’: Czwiôrtégò dnia chòwają.
chòwac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., 1. ‘chować się, ukrywać się’: Białka mùszi przed nim ùcekac ë sã chòwac. 2. ‘chować się, wychowywać się’: Waszémù bratu òwce sã piãknie chòwają.
chód, chòdu, m., ‘chód’: Letczim chòdã mòżna bëc za trzë gòdzënë we Gduńskù.
chójka, -czi, ż., zdr. od chòja, ‘młoda sosna’.
chór, -u, m., 1. ‘chór (głosowy)’, 2. ‘chór (w kościele)’: Spiéwelë chórã na chórze.
chów, chòwù, m., ‘chów’: Te gãsë są dobré do chòwù. Młënarsczé swinie do chòwë, a ksãżi gòspòdëni za żonã [białkã] nie bierzë. [Przysł. Ceyn]
chôłpac, -iã, -ôł, sł., ‘wiać, zalatywać, buchać’: Zëmą chôłpie cepło z jizbë, ze stónie. To mù z gãbë tak chôłpało jak z piécka.
chôłpnąc, -ã, -ął, sł., ‘wionąć, zalecieć, buchnąć’: Ledwie dwiérze òtwòrzëła, chôłpnãło cepło. Jak mù chôłpnie z pëska, to jakbë żôr z pieca.
chôrna, -ë, ż., ‘karma, pasza’ (w Pomorsce). Ob. charna. (II) [Hilf]
chrapiec, -iã, -ôł, -i, sł., ‘chrapać’. (II)
Christus, -a, m., ‘Chrystus’: Jezus Christus.
Christusowi, przym., ‘chrystusowy’: Mãka ë smierc Christusowô.
chrochac, -óm, -ôł, -ôj, sł., ‘pluć’: Czej gò dodóm przënieslë, krwią chrochôł ë jiczôł.
chromac, -óm, -ôł, sł., ‘kuleć, chromać; być niedołężnym, słabym’: Òna chromô na prawą nogã. Ju chòdzy, ale ledwie chromô. [Por. lewi]
chromi, przym., 1. ‘chromy, kulawy’: Nen chromi szlachcëc przëjachôł do Strzebielëna ‘ów kulawy szlachcic przyjechał do Strzebielina’. 2. ‘nieruchawy, niemogący się swobodnie poruszać, chorowity’: Ten chłopc je dëcht chromi (schromiałi) ‘ten chłopiec jest bardzo chorowity, niezdrowy, do niczego lub tp.’
chromò, przysł., ‘kulawo, chromo; słabo, niedołężnie’.
chromòsc, -ë, ż., ‘kulawość, chromość’: Czej chto ni mô nodżi, to na taką chromòsc ni ma lékarstwa.
chronic, -ã, -ił, sł., ‘chronić’: ●òni gò nawet òd wiatru chronilë.
chronic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘chronić się’: W tim kące chronią sã rëbôcë przed sztormã.
chropòwati, przym., ‘chropowaty’. (II)
chróst, -u, m., ‘chrust, suche gałęzie’: To môta na całą zëmã tegò chróstu do pôleniô.
chróstowi, przym., ‘chrustowy’: chróstowé płotë; chróstowé gałązczi.
chrzanowi, przym., ‘chrzanowy’: Tegò chrzanowégò sokù dô sã përznã z cëkrã chòrémù.
chrząszcz, -a, m., ‘chrząszcz’: Ju dôwno nie bëło tëlé chrząszczi.
chrząszczëk, -a, m., zdr. od chrząszcz, ‘chrząszczyk’: Jesz wczerô widzôł jem taczégò chrząszczëka.
chrząszczowi, przym., ‘chrząszczowy’: chrząszczowé skrzidełkò.
chrzcelnica, -ë, ż., ‘chrzcielnica’. Ob. krzcelnica.
chrzcëc, -czã, -cył, sł., ‘chrzcić’: Jô ce chrzczã w jimiã Òjca ë Sëna ë Dëcha swiãtégò. To môta żëda chrzczonégò. Ob. krzcëc.
chrzcëcelka, -czi, ż., ‘chrzcicielka’: Òna bëła mòją pierszą chrzcëcelką ‘z wody’. Ob. krzcëcelka.
chrzcëcél, -ela, m., ‘chrzciciel’: Swiãti Jón Chrzcëcel. Ob. krzcëcél.
chrzcënë, -yn, l. mn., ‘chrzciny’: To bëłë pëszné chrzcënë. Ob. krzcënë.
chrzescëjańsczi, -kô, -czé, przym., ‘chrześcijański’: wiara chrzescëjańskô; òbrzãdë chrzescëjańsczé. To nie bëło pò chrzescëjańskù.
chrzescëjaństwò, -a, n., ‘chrześcijaństwo’: Chrzescëjaństwò, czëlë wiara Christusowô.
chrzescëjón, -a, m., ‘chrześcijanin’: Më chrzescëjanie wierzimë w jednégò Bòga.
chrzescëjónka, -czi, ż., ‘chrześcijanka’: Jeżlë chcesz bëc dobrą chrzescëjónką, mùszisz miłowac Bòga nade wszëtkò.
chrzest, chrztu, m., ‘chrzst’: Dësza człowieczô ni mòże bëc bez chrztu swiãtégò zbawionô.
chrzestny, przym., ‘chrzestny’: To je mój òjc chrzestny.
chrzón, -anu, m., ‘chrzan’.
Chrzón, -a, m., ‘Chrzan, nazwisko rodowe w pisowni i wymowie niemieckiej Schron (sic!)’. (II)
chtërãdë, zaim., ‘którędy’: Chtërãdë chceta jic? Jô ni mògã wiedzec, chtërãdë wa jesta szła.
chtërãdëkòlwiek, zaim., ‘którędykolwiek’: Chtërãdëkòlwiek pùdzeta, nigdze nie òbôczita lëdzy ‘którędykolwiek pójdziecie, nie ujrzycie nigdzie ludzi’.
chtëren, -na (-nô), -no (-né), zaim., ‘który’: Chtëren to zrobił? Chtërna sã pòmòdlëła, mòże jic na plebaniją. Ob. chtëri. [hasło]: chtëren le, -rô le, -ré le, zaim., ‘który bądź’: Chtëren le przëszedł, dostôł pòmaskã.
chtëri, -ô, -é, zaim., ‘który’: Jeżlë chtëri z waju ni mô dëtków, niech jidze dodóm. Szërë, mëszë w kąt! Chtërô głëchô, niech pòsłëchô, chtërô slepô, niech ùcékô. Szërë, mëszë w kąt! ‘Szczury, myszy w kąt! Która głucha, niech posłucha, która ślepa, niech ucieka. Szczury, myszy w kąt!’. Pieśń. [Ceyn] Ob. chtëren. [hasła]: chtëri bądź, zaim., ‘który bądź’: Chtërô bądz to pòwiédza, dostónie pò pëskù. chtëri le bądź, zaim., ‘który bądź, którykolwiek’: Chtëri le bądz przińdze, mô z sobą wzyc dwa glenie chleba.
chtërikòlwiek, zaim., ‘którykolwiek’: Chtërikòlwiek z naju zgrzésził, mùszi bëc ùkôróny.
chtëriż?, zaim., ‘któryż?’: Chtëriż tam je? Chtëréż to przëszło?
chtërny, zaim., 1. ‘który’, 2. ‘niektóry’: Chtërny pòrobią na dwiérzach krziże, chtërny zôs pòwetkną w dwiérze szatlachù ‘niektórzy robią na drzwiach krzyże, niektórzy zaś wtykają w drzwi szakłak’. Ob. chtëren. (II)
chtëż?, cëż?, kògòż? czegòż?, zaim., ‘któż, cóż?’: Chtëż to widzôł? Cëż të pòwiedza?
chto, co, kògò, czegò, zaim., ‘kto, co’: Chto mdze jôdł z tegò drzewa, smiercą ùmrze. Kòmù të to jes dała? Z czim òna szła do kòscoła? Z czim të jesz przëszła? [hasło]: chto le, co le, zaim., ‘kto, co; kto jeno, co jeno’: Chto le chce, ten tam léze. Co le zażądôsz, dóm cë.
chtokòlwiek, cokòlwiek, zaim., ‘ktokolwiek, cokolwiek’: Cokòlwiek chcesz, abë sã tobie dzało, robi to blëznémù twòjémù.
chùchac, -óm, -ôł, sł., ‘chuchać’: Chùchô w pôlce, bò zmiarznął.
chùchnąc, -ã, -ął, sł., ‘chuchnąć’: Chùchnął w rãce, jaż mù sã cepli zrobiło.
chùdi, przym., ‘chudy’: ●to chùdi knôp jak czij. Chùdémù ë sadło z masłã nick nie pòmòże [Przysł.]
chùdnąc, -ã, -ął, sł., ‘chudnąć’: Wa chùdnieta corôz barżi.
chùdo, przysł., ‘chudo, biedno’: Ù nich je wiedno chùdo.
chùdosc, -ë, ż., ‘chudość’: Przez tã chùdosc nie wzãlë gò na żôłnérza.
chùsta, -ë, ż., ‘chusta, chustka (na plecy, szyję)’.
chùsteczka, -czi, ż., zdr. od chùstka, ‘chusteczka’: Taczé chùstecczi noszą chłopi na szëji, a białczi na głowach.
chùstka, -czi, ż., zdr. od chùsta, ‘chustka (na szyję, do nosa itp.)’.
chùtczi, -kô, -czé, przym., ‘ochoczy, żwawy, chętny, szybki, prędki, rychły’: Òn je chùtczi do robòtë. Rzéka chùtkô ‘wartka’. Zëma je ù nas chùtszô niż w Sasach ‘zima u nas jest wcześniejsza niż w Saksonii’.
chùtëneczkò, przysł., zdr. od chùtinkò, ‘prędziutko, bardzo szybko’: Biôj chùtëneczkò ‘biegaj prędziusio’.
chùtinkò, przysł., zdr. od chùtkò, ‘prędziutko’: Dwakrotnie daje, chto chùtinkò daje, a trzëkrotnie, chto òchòtnie. Przysł.
chùtkò, st. wyż. chùtczi, st. najw. nôchùtczi, przysł., ‘szybko, żwawo, prędko, ochoczo, rychło’: Co sã chùtkò wzniecy, to niedługò swiécy. Przysł. [Ceyn] Por. m. rus. biżaj chutko ‘biegaj szybko’.
chùtkòsc, -ë, ż., ‘ochoczość, żwawość, szybkość’: Z taką chùtkòscą nie zańdzesz do nieba. (II): ●na chùtkòscë ‘w pośpiechu’: Na chùtkòscë człowiek ni mòże tak so domëslëc ‘tak szybko człowiek nie może się zorientować’.
chùtuszczi, -kô, -czé, przym., zdr. od chùtczi, ‘prędziutki, bardzo szybki’. (II)
chùtuszkò, przysł., zdr. od chùtkò, ‘bardzo prędko, żwawo, szybko’: Chùtuszkò sã wëmkł z jizbë. (II)
chwacëc, chwôcã, -ył, chwacë, sł., ‘chwycić’: Chwôcëła gò za rãkã. Chwôcył gò za kòlnérz. Të gò nie chwôcysz.
chwacëc sã, chwôcã sã, -ył sã, chwacë sã, sł., ‘chwycić się, jąć się’: W kùńcu chwôcył sã bednarstwa ‘w końcu jął się bednarstwa’. Chwacë sã rôz czegò!
chwalëc, chwôlã, -ił, chwalë, sł., ‘chwalić’: Të chwôlisz tã znijã! ‘ty chwalisz tę żmiję!’. Të gò ni môsz za co chwalëc. Chwalë Pana Bòga, jak le ùmiejesz. [Przysł.]
chwalëc sã, chwôlã sã, -ił sã, chwalë sã, sł., ‘chwalić się, przechwalać się’: Òni sã chwôlą, że nôlepi pò kaszëbskù gôdają. Nie chwalë sã, bò to grzéch!
chwalësz, -a, m., ‘chwalca, samochwalca’: To je nôwikszi chwalësz z całi wsë.
chwała, -ë, , ‘chwała’: Na chwałã Bòżą. To béł trëjumf, mòja białkò, chwała naszi wiarë! Taczi szpôs doch wicy wôrtny jak szterë talarë. Derd
chwarsczec, -ã, -ôł, sł., ‘trzeszczeć’: Chróst chwarsczi ‘chrust trzeszczy’. Ob. warsczec [br. hasła w Słowniku]. (II)
chwarst, -u, m., ‘gatunek owsa; rośl. służąca do zakrzewiania wydm piaszczystych (Strandhafer)’. Ob. charst. (II)
chwarstowi, ob. charstowi. (II)
chwat, -u, m., ‘chwyt, zdolność chwytania, ostrość’: Mòja brzëtwiô mô dobri chwat. Ta żôga mô lëchi chwat ‘ta piła źle chwyta, czyli źle rżnie deskę’. ●òna mô chwat w rãkach ‘mówi się o kobiecie robotnej [i o zręczności]’.
chwatac, chwôtóm, -ôł, chwatôj, sł., ‘chwytać’: Chto chce rëbë chwatac, mùszi sã zmaczac. Òn rëbë chwôtô na – misce. Rëbë sã chwôtô niewòdã, a lëdzy dobrima słowama. [Przysł. Ceyn] Mòja kòsa lepi terô trôwã chwôtô ‘moja kosa lepiej teraz trawę chwyta, tj. ścina’.
chwatac sã, chwôtóm sã, chwôtôł sã, chwatôj sã, sł., ‘chwytać się, brać się do czego, imać się czego’: Të sã mùszisz czegò chwatac. Chwatôj sã jaczégò rzemiãsła ‘imaj się jakiego rzemiosła’. ●chwôtô sã jak smòła pôlca.
chwatczi, -kô, -czé, przym., ‘żywy, energiczny, ruchliwy’: chwatczi dzeùs; chwatczi lëdze. Por. pol. chwacki. (II)
chwatkò, przysł., ‘żywo, z życiem, ruchliwie, szparko, rączo’: Òni to robilë chwatkò. (II)
chwatkòsc, -ë, ż., ‘ruchliwość, energia, żywość, rączość’. (II)
chwiądac sã, sł., ‘drapać się podczas swędzenia skóry’ (ch = s!): A to sã chwiądają naszë wòłë.
chwila, -ë, ż., ‘chwila’: Przez chwilã më nie wiedzelë, dze më bëlë.
chwileczka, -czi, ż., zdr. od chwilka, ‘chwileczka’.
chwilka, -czi, ż., zdr. od chwila, ‘chwilka’: Żdżë le chwilkã ‘zaczekaj no chwilkę’.
chwilowi, przym., ‘chwilowy’: To béł le chwilowi ból.
chwiôc, -ejã, -ôł, sł., ‘chwiać’: Wiater chwieje drzewama.
chwiôc sã, -ejã sã, -ôł sã, sł., ‘chwiać się’: ●chwieje sã jak lëst na òsce ‘chwieje się jak liść na osice’.
cknąc, -ã, -ął, sł., ‘czuć węchem’: Wąchóm, ale nic nie cknã. Ckniesz, jak to tu smierdzy? Nick nie cknã.
cma, -ë, ż., ‘ćma (motyl nocny)’. [hasło]: w cmã, przysł., ‘zupełnie, całkowicie, dokumentnie’: Wszëtkò w cmã sã spôlëło. (II)
cmùlëc, -ã, -ił, sł., ‘tulić, strzyc (uszami)’: Kòt ùszë cmùli [‘kładzie po sobie’], czej chce drapnąc. [Przysł. Ceyn].
cmùlëc sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘uśmiechać się, mizdrzyć się’: Òn na niã ani nie wedrzi, a òna sã wiedno do niegò cmùli. ●do niegò sã diôbłë cmùlą [‘sprzyjają, przymilają’]. Kòń sã cmùli, czej chce ùgrëzc. [Przysł.]
cnota, -ë, ż., ‘cnota’.
cnotlëwi, przym., ‘cnotliwy’.
cnotlëwie, przysł., ‘cnotliwie’.
cnotlëwòsc, -ë, ż., ‘cnotliwość’: Bez cnotlëwòscë ni ma szczescô na swiece.
co¹, zaim., ‘co’: Co téż të gôdôsz? Co? [hasło]: co bądź, zaim., ‘co bądź, cokolwiek’: Òna co bądz weznie do gãbë
co², sp., ‘co, że, iż, aby’: Òn, co nigdë nie wiedzôł, co sã ù niegò dzało. Òna mëslała, co òni ju wicy nie przińdą. Òn tak robił, co òna niga ni mia wiedzec, dze òn sã òbrôcô ‘on tak postępował, aby ona nigdy nie wiedziała, gdzie on się obraca’.
cofac, -óm, -ôł, sł., ‘cofać’: Nie cofôjta, sąsedze!
cofac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘cofać się’: Jim sã zdôwało, że szlë naprzód, a òni sã cofelë.
cofnąc, -ã, -ął, sł., ‘cofnąć’: Cofnijta përzinkã waje krzasło.
cofnąc sã, -ã sã, -ął sã, sł., ‘cofnąć się’: Pòtemù cofnã sã do Pùcka.
cofniôl, -a, m., ‘gwóźdź w grzędzie (część pługa), za pomocą którego podnosi się lemiesz lub pogłębia’.
cokòlwiek, zaim., ‘cokolwiek, co bądź’: Cokòlwiek chcesz, dóm cë zarô. [Por. chtokòlwiek]
col, -u, m., ‘cło’. Ob. czło. (II)
cos, zaim., ‘coś’. Ob. nieco.
cosz, zaim., ‘coś’. Ob. nieco: Òn cosz dobrégò wëstwôrzô! ‘on coś dobrego wyprawia!’ (iron.) (II)
cota, -ë, ż., ‘czarownica’: Të nieszczestnô coto! ‘Ty przeklęta czarownico!’
cotczin, -ëna, -ëné, przym., ‘ciotczyn’: Cotczëné gòspòdarstwò.
coteczny, przym., ‘cioteczny’: cotecznô sostra.
cotëcha, -ë, ż., poch. od cotka: 1. ‘ciotka’, 2. ‘czarownica’.
cotëszka, -czi, ż., zdr. od cotëcha, ‘ciotunia’.
cotka, -czi, ż., ‘ciotka’.
córa, -ë, ż., ‘córa, córka’.
córëszka, -czi, ż., zdr. od córka, ‘córeczka’.
córka, -czi, ż., ‘córka’.
córula, -ë, ż., zdr. od córa, ‘córeczka’.
córulinka, -czi, ż., zdr. od córula, ‘córuchna, córusia’.
côl, -a, m., ‘cal (miara)’.
côrnąc, -ã, -ął, sł., ‘otrzeć, potrzeć’: Rãką côrnãła nogã ‘ręką potarłą nogę’.
côrnąc sã, -ã sã, -ął sã, sł., ‘otrzeć się’: Côrnął sã ò scanã ‘otarł się o ścianę’.
cud, cëdu, m., ‘cud’: Taczégò cëdu jesz jem nie widzôł. ●cëda wëstwôrzô ‘dziwy robi’.
cug, -ù, m., ‘przeciąg’, niem. Zug.
curik!, wykrz., ‘nazad!’ (nawoływanie na konia), niem. zurück. (II) [Łęg] [Por. nazôd]
cwiardi, przym., ‘twardy’: To cwiardé drzewò. Na cwiardi kloc trzeba jesz cwiardszi klin. Jim kòt starszi, tim ògón cwiardszi. [Przysł. Ceyn].
cwiardo, przysł., ‘twardo’: To cwiardo jidze.
cwiardosc, -ë, ż., ‘twardość’.
cwiczëc, -ã, -ił, sł., ‘ćwiczyć’. (II)
cwierdza, -ë, ż., ‘twierdza’. [Ob. twierdza]
cwierdzëc, -ã, -ył, sł., 1. ‘twierdzić’: Òn tak cwierdzy. 2. ‘utwierdzać, umacniać’: To zdrowié cwierdzy.
cyc [cąc], tnã, cął, tni, sł., ‘ciąć’: Trzeba dobrze cyc w taczi cwiardi pniôk. Tni, bracëszkù, nie pëtôj!
cyck, -a, m., zdr. od cëc, ‘cycek’.
cygara, -ë, ż., ‘cygaro’. Ob. cëgaro. (II)
cygaro ob. cëgaro. (II)
cygło, -a, n., ‘dyszel’.
cygnąc, -ã, -ął (cygł), sł., ‘ciągnąć’: Kònie cygnãłë, kùlkò le mògłë. Nôtëra cygnie wilka do lasa. [Przysł. Ceyn]
cygnąc sã, -ã sã, -ął sã, sł., ‘ciągnąć się’: Wzłuż mòrza cygną sã dunë.
Cyra, -ë, m., ‘Cyra’ (nazwisko rodowe kasz.) (II)
Cyrczëc, -a, m. i ż., ‘należący do rodu Cyrków (*Cyrczyc)’: Cyrczëc Alena ‘Helena Cyrczanka’. (II)
Cyrka, -czi, m., ‘Cyrka’ (nazwisko rodowe szlacheckie). W Modrzejewie jest Cyrka-Mòdrzejewsczi. (II)
Cyrzëc, -a, m. i ż., ‘należący do rodu Cyrów (*Cyrzyc)’. (II)
Cyrzón, -a, m., ‘Cyrzan’ (nazwisko rodowe szlacheckie): Macéj Cyrzón-Stëdzyńsczi ‘Maciej Cyrzan-Studzieński’. (II)
cysarsczi, -kô, -czé, przym., ‘cesarski’. Ob. césarsczi. (II)
cysarstwò, -a, n., ‘cesarstwo’. Ob. césarstwò. (II)
cysôrz, -arza, m., ‘cesarz’. Ob. césôrz. Ta ostatnia forma jest polonizmem. Podobnie ma się rzecz z pochodnymi. (II)
cysôrzowô, -i, ż., ‘cesarzowa’ (II) [Ob. césarzowô]
cysôrzów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘cesarzowy’. (II) [Ob. césarzów]
cyzk [cziżk], -a, m., ‘czyżyk’. (II) [Ob. szczig]
cyzkòwi [cziżkòwi], przym., ‘czyżykowy’: cyzkòwé piórka. (II)
czadzëc, -ã, -ył, sł., 1. ‘czadzić’: Ten piéck czadzy. 2. ‘wypalać węgle z drzewa’: Gromadnicë czadzą wãgle na gromadach ‘węglarze wypalają węgle na stosach’. (II)
czagòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘gęgać żałośnie’: Gãsë czagùją. (II) [Ob. czawòwac]
czamic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘męczyć się, zwłaszcza czuwaniem nocnym’: Czamiła sã, niebòrôczka, tak przez szterë noce.
czamiec, -ejã, -ôł, sł., ‘opadać z sił (fizycznych lub moralnych), niedołężnieć, podupadać duchowo lub fizycznie’: Tak ju òd zymkù czamieje corôz barżi ‘tak już od wiosny marnieje coraz bardziej’. (II)
czapa, -ë, m. i ż., ‘osoba niezgrabna’: Ju bës téż mògła sã naùczëc chòdzëc, të czapò!
czapac¹, -iã, -ôł, sł., ‘chodzić niezgrabnie’: ●czapie, jakbë mia drzewiané nodżi.
czapac², -iã, -ôł, sł., ‘brać, porywać’. Por. pol. cap, capnąć [i kasz. czapsac, czap(s)nąc]. (II)
czapelka, -czi, ż., zdr. od czapla, ‘czapelka’. (II)
czapla, -ë, ż., ‘czapla’. (II)
czapli, przym., ‘czapli’. (II)
czapnąc¹, -ã, -ął, sł., ‘stąpnąć niezgrabnie’: Czapnął, jaż troje lëdzy òbrizgnął kałã.
czapnąc², -ã, -ął, sł., ‘porwać, schwycić i zabrać, capnąć’: Lës czapnął kùrã. (II)
czarcëk, -a, m., zdr. od czôrt, ‘czarcik, diabełek’.
czarcëna, -ë, m., zdr. od czôrt, ‘diablina’: nãdznô czarcëna.
czarcy, przym., ‘czartowski’: czarcé rodżi.
czarë, -ów, l.mn., ‘czary, uroki’: W nëch chëczach bëłë czarë. ●òna ùmieje zadawac czarë ‘rzucać uroki’.
czarniec, -ejã, -ôł, sł., ‘czarnieć, stawać się czarnym’. Ob. czerniec. To ostatnie jest polonizmem, a przynajmniej słyszy się więcej na pograniczu kasz.-pol. (II)
czarnina, -ë, ż., ‘zupa z krwi bydlęcej’. (II)
czarninka, -czi, ż., zdr. od czarnina. (II)
czarownica, -ë, ż., ‘czarownica’: Na Hélu bëła òstatnô czarownica pôlonô.
czarownictwò, -a, n., ‘czarodziejstwo, praktyki czarodziejskie’: Të sã gwës ù ni tegò czarownictwa naùcził. (II)
czarownik, -a, m., ‘czarownik’.
czartowsczi, -kô, -czé, przym., ‘czartowski’: ●czartowsczé fifë [‘psoty, sprawki’].
czarzëc, -ã, -ił, sł., ‘czarować, rzucać uroki’: Òna ùmieje czarzëc, òna ju niejednégò òczarzëła.
czarzëcelka, -czi, ż., ‘czarownica, czarodziejka’: Trzeba wënëkac precz tã czarzëcelkã.
czarzëcelsczi, -kô, czé, przym., ‘czarowniczy, czarodziejski’: Są na to czarzëcelsczé spòsobë.
czarzëcelstwò, -a, n., ‘czarownictwo, czarodziejstwo’: Ùczëlë sã òd ni czarzëcelstwa.
czarzëcél, -ela, m., ‘czarownik, czarodziej’: Të môsz ùcekac òd taczich czarzëceli.
czas, -u, m., ‘czas’: ●ju je wiôldżi czas kòsëc żëto. Negò czasu. [Por. òb]
czasã, przysł., ‘czasem’.
czatë, -ów, l.mn., ‘czaty’: Stojelë na czatach.
czatowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘czatować’: Kòt czatëje na mësz.
czawòwac ob. czagòwac. (II)
cząsteczka, -czi, ż., zdr. od cząstka, ‘cząsteczka’: Nie delë mù ani jedny cząsteczczi.
cząstka, -czi, ż., zdr. od czãsc, ‘cząstka’: Dôjta mie abë jednã cząstkã waszi bòkadoscë ‘dajcie mi choć jedną cząstkę waszego bogactwa’.
czãsc, -ë, ż., ‘część’: Òni mieszkają w tamny czãscë wsë. Ta czãsc niwë je lepszô.
czãsti, przym., ‘częsty’.
czãsto, przysł., ‘często’.
czebë, sp., ‘gdyby, żeby’: Czebë nié ta góra, bëłabësma blëzë miasta. Cëż bë të miôł, czebë të sã nie béł òżenił? [Ob. czejbë]
czechlëc, -ã, -ił, sł., ‘obierać z łupin kartofle, jabłka itp., skrobać z grubsza, obcinać korzenie u roślin okopowych’.
czechło, -a, n., ‘koszula śmiertelna’.
czecka, -czi, ż., ‘kiecka, ubranie kobiece’.
czeda, -ë, ż., ‘łańcuch’, niem. Kette, dniem. Kedde: A tam na czedze béł ten pies ùrzeszony. (II)
czedel, -dla, m., ‘wierzchnia suknia’, niem. Kittel, dniem. Keddel. Ob. czitel. (II)
czedë, zaim., ‘kiedy, gdy’: Czedë to bëło? Czedë słunyszkò swiécëło. (II) [hasła]: do czedë, przysł., ‘do kiedy, do którego czasu’. czedë bądź, przysł., ‘kiedy bądź, kiedykolwiek’: Mòżeta to zrobic czedë bądź. czedë bądź, sp., ‘kiedykolwiek’: Czedë bądz cã ùzdrzã, robi mie sã miło na sercu. czedë nieczedë, przysł., ‘kiedy niekiedy’.
czedëkòlwiek¹, zaim., ‘kiedykolwiek’: Òna przińdze do nas czedëkòlwiek. Ob. czejkòlwiek.
czedëkòlwiek², sp., ‘kiedykolwiek, kiedybądź’: Mòżeta òdewrzéc, czedëkòlwiek chceta.
czedës, zaim., ‘kiedyś’: Jô jesz czedës przińdã do raju. To sã dzało czedës, ale nie wiém gwësno czedë. [Ob. czejs]
czedëż?, zaim., ‘kiedyż?’: Czedëż to tak bëło?
Czedrowic, -a, m. i ż., 1. ‘należący do rodu Kiedrowskich’: Czedrowic pannë ‘panny Kiedrowskie’, 2. ‘mieszkaniec (stały, osiadły) wsi Kiedrowic’. (II)
Czedrowice, -ic, l.mn. ‘Kiedrowice, wieś w pow. bytowskim’, niem. Kiedrau. Osada ta nazywała się także dawniej Kiedrowo (Czedrowò), na co zresztą wskazuje forma nazwy niemieckiej. (II)
Czedrowò ob. Czedrowice. (II)
czedrowsczi, -kô, -czé, przym., ‘kiedrowski, dotyczący wsi Kiedrowic’: Czedrowsczi ‘Kiedrowski’, nazwisko rodowe szlacheckie. (II)
czej¹, zaim., ‘kiedy’: Czej pùdzesz do kòscoła? (II)
czej², sp., ‘gdy, kiedy’: Czej jachelë do Kòscérzënë. Cëż cë dóm, czej sóm nick ni móm? [hasło]: czej le, sp., ‘skoro tylko, jeżeli tylko’: Czej le mdze chcała.
czejbë, sp., ‘gdyby, jeśliby’: Czejbë tak wòdë nie bëło na swiece, cëż bë téż robilë kaszëbsczi rëbôcë? [Przysł.] [Ob. czebë]
czejinga, zaim., ‘kiedy indziej, innym razem’: Przińdzë do mie dzys. Nié, dzys ni mògã, przińdã czejinga.
czejkòlwiek¹, zaim., ‘kiedykolwiek’: Mòżesz sã wëspac czejkòlwiek.
czejkòlwiek², sp., ‘kiedykolwiek’: Pòmni na to, czejkòlwiek òn ce mdze ò co prosëc.
czejs, zaim., ‘niegdyś’. Ob. czedësz. (II)
czekawi, przym., ‘ciekawy’: Czekawi to je niszrëch. Ob. cekawi. (II)
czekawie, przysł., ‘ciekawie’. Ob. cekawie. (II)
czekawòsc, -ë, ż., ‘ciekawość’. Ob. cekawòsc. (II)
czela, -ë, ż., ‘kielnia’, niem. Kelle, Mauerkelle.
czeladny, przym., ‘czeladni’: czeladnô jizba.
czelich, -a, m., ‘kielich’.
czelichòwi, przym., ‘kielichowy’: czelichòwô nóżka.
czeliszeczk, -a, m., zdr. od czeliszk, ‘kieliszeczek’: czeliszeczk gòrzôłczi.
czeliszk, -a, m., zdr. od czelich, ‘kieliszek’.
czeliszkòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘wychylać kieliszek, pić wiele’: Czeliszkòwelë trzë dni ë trzë noce.
czeliszkòwi, przym., ‘kieliszkowy’: szkło czeliszkòwé.
czelôdka, -czi, ż., zdr. od czelôdz, ‘czeladka’: Ksądz ze swòją czelôdką.
czelôdz, -adzë, ż., ‘czeladź’: Miãso dlô państwa, gnôtë dlô czeladzë. [Przysł.]
[czełbôsa ob. czôłbôsa, kôłbôsa]
czemù, zaim., ‘czemu, dlaczego’: Czemù nie chòdzysz do szkòłë? Temù, jeż jô jem chòri. (II)
czep, kpa, m., ‘kiep’: Czep ten, co wicy dô, jak mô. Przysł. [Ceyn] (II)
czepc, -a, m., ‘czepiec’.
czepeczk, -a, m., zdr. od czepc, ‘czepeczek’.
czepic, -ã, -ił, m., ‘czepić, czepek wkładać na głowę’. (II)
czepinë, -ów, l.mn., ‘oczepiny, obrzęd wkładania czepka na głowę panny młodej’. (II)
czepk, -a, m., ‘czepek’: ●w biôłim czepkù sã rodzył [‘powodzi się’?].
czerda, -ë, ż., ‘świnia, zwłaszcza wielka albo stara; kiernoz’.
czerënk, -ù, m., ‘kierunek’: Taczi béł wczerô czerënk wiatru. Pùdzeta w tim czerënkù.
czerla, -ë, m., ‘chłop, parobas’, niem. Kerl. (II) [Hilf]
czerniec, -ejã, -ôł, sł., ‘czernieć’: Drzewò czernieje na słuńcu. [Ob. czarniec]
czernoz, -a, m., ‘knur, kiernoz’. Ob. knôrz.
czerowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘kierować’: Czerowelë bôtë kù Jastarnie.
czerowac sã, -ëjã sã, -owôł sã, sł., ‘kierować się’: Trzeba sã wiedno za wiatrã czerowac. Lëchò sã czerowelë.
czerownictwò, -a, n., ‘kierunek, kierownictwo’: Pòd Twòjim czerownictwã, Nôswiãtszô Panëszkò!
czerowniczka, -czi, ż., ‘kierowniczka’: Òna bëła jegò czerowniczką w tim lese.
czerownik, -a, m., ‘kierownik’: To béł jejich czerownik ë naùczëcél. Bóg je nôwëższim czerownikã swiata.
czerwc, -a, m., ‘czerwiec (miesiąc)’. [dziś: czerwińc]
czerwcowi, przym., ‘czerwcowy’: deszcz czerwcowi.
czerz, krza, m., ‘kierz, krzak, krzew’: Trafił w czerz a zajk ju za górama. [Przysł.] Ùsôdł pòd krzã.
czerzenka, -czi, ż., zdr. od czerzniô, ‘maśniczka’.
czerzk, -a, m., zdr. od czerz, ‘krzaczek’: Tam, dze ten malińczi czerzk rosce. (II)
czerzkac, -óm, -ôł, sł., ‘kichać’.
czerzknąc, -ã, -ął, sł., ‘kichnąć’.
czerzniac, -óm, -ôł, sł., ‘robić masło’. Ob. czerzniô.
czerznic, -ã, -ił, sł., ‘czernić’: czerznioné balczi.
czerznic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘czernić się’: Naòkół czerznią sã bòrë ë lasë.
czerznica, -ë, ż., ‘maśnica’. Ob. czerzniô.
czerzniô, -i/-e, ż., ‘maśnica, naczynie do robienia masła’.
czerzniôk, -a, m., ‘kij do robienia mleka w maśniczce’.
czerzwienic [czerwienic], -ã, -ił, sł., ‘czerwienić’.
czerzwienic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘czerwienić się’: Jabka sã czerzwienią. Òna sã czerzwieni.
czerzwieniec, -ejã, -ôł, sł., ‘czerwienieć’: Jabka ju czerzwieniałë.
czerzwiono, przysł., ‘czerwono’: Pòmazôł so gãbã na czerzwiono ë tak pò wsë chòdzy, straszącë dzecy.
czerzwionosc, -ë, ż., ‘czerwoność’.
czerzwiony, przym., ‘czerwony’: czerzwioné bótë; czerzwioné rãce.
czerzwiónka, -czi, ż., ‘krowa czerwona’. [Por. dzerzgnąc sã]
czesc, tczë, ż., ‘cześć’: Na czesc [tczã] Pana Bòga. Na waji czesc [tczã]. Òjc mùszi wëmagac tczë òd swòjich dzecy.
czestnie, przysł., ‘uczciwie, godnie’: Òn czestnie pòstãpòwôł.
czestny, przym., ‘czcigodny, uczciwy’: czestny pón. Rzeczë mù dwa czestné słowa.
czestowac, -ëjã, -owôł, sł., 1. ‘czcić, cześć oddawać’ Òni gò czestowelë jak swòjégò òjca. 2. ‘raczyć, częstować, ugaszczać’: Czestowôł jã, czim le mógł ‘ugaszczał ją, czym tylko mógł’.
czeszeniô, -i/-e, ż., ‘kieszeń’: Ni mô ani dëtka w czeszeni.
czeszónka, -czi, ż., zdr. od czeszeniô, ‘kieszonka’.
czé ob. czej. (II)
czéba, -ë, m. i ż., ‘człowiek płaczliwy, płaksa’.
czébic, -ã, -ił, sł., ‘płakać, szlochać’: Zdrzë, jak òna czébi! Czegò czébisz?
czérznié, -i, l.mn., ‘ciernie’: Stąpô pò samëch czérzniach. Ob. cérznié.
czérzniowi, przym., ‘cierniowy’. Ob. cérzniowi.
czë, part., ‘czy’: Czë të môsz abë sëmienié? Czë to je twòje?
czë – czë, sp., ‘czy – czy’: Czë dostóniesz pò łbie, czë pò pôlcach, jednak ce mdze bòlało.
czëc, czëjã, czuł, sł., 1. ‘czuć’: Mëszë figlëją, czej kòta nie czëją. [Przysł. Ceyn] 2. ‘słyszeć’: ●të mdzesz hélsczi zwònë czuł! [‘z zimna lub po uderzeniu’] Òn czuł zwònë, ale nie wié dze. [Przysł. Ceyn] (II): 3. ●dac czëc ‘dać się słyszeć, oznajmić, ogłosić’: Da czëc, żebë sã chca żenic ‘ogłosiła, że chce wyjść za mąż’.
czëcząteczkò, -a, n., zdr. od czëczątkò, ‘szczeniąteczko’.
czëczątkò, -a, n., zdr. od czëczã, ‘szczenię, psiątko’.
czëczã, -ëca, n., ‘szczenię’: Mielë dwòje môłëch czëczãt. [Pobł; ob. czuczka]
czëczôk, -a, m., ‘szczeniak, psiak’.
czëlë, part., ‘czyli’: Kaszëbi, czëlë Pòmòrzanie.
czëna, -ë, ż., ‘płótno tkane w deseń’: Czëna je piãkniészô [òd] zwëczajnégò płótna. Ale czëna je drogszô. (II)
czëniany, przym., ‘dotyczący płótna deseniowego, czënë’: Płótno czëniané je drodżé. Òbrës czëniany. (II)
czënic, -ã, -ił, sł., ‘czynić, robić’: Òna to czëni przë kòżdi leżnoscë ‘ona to czyni przy każdej sposobności’.
czënic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘robić się, zaczynać się’: Czëni sã zëma. ●docz czënisz sã do narë? ‘zum Narren’. (II)
czëp, -a, m., ‘kuczki, kucanie, cupanie’: ●na czëp sadnąc ‘kucnąć, przycupnąć’. (II) [Pobł]
czëpiradełkò, -a, n., zdr. od czepiradło, ‘czupiradełko’.
czëpiradło, -a, n., ‘człowiek ubierający się dziwacznie, pretensjonalnie; czupiradło’.
czëpirzëc sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘ubierać się dziwacznie’. Ob. czëpiradło. (II)
czëpk, -ù, m., zdr. od czëp, ‘kuczki, kucanie’: ●sadnąc na czëpk; sedzy na czëpkù ‘kuca’. (II)
czëprëna, -ë, ż., ‘czupryna’: ●mô czëprënã jak dwa wiechce słomë.
czëprëneczka, -czi, ż., zdr. od czëprinka, ‘czupryneczka’: Zdrzë, jakô to czëprëneczka ù mòjegò Antoszeczka. [Piosnka?]
czëprinka, -czi, ż., zdr. od czëprëna, ‘czuprynka’.
czërny, przym., ‘czysty, sam, niezmieszany z niczym’: czërné zbòżé ‘czyste zboże’; ●czërné dëkôtë ‘same dukaty’; czërné złoto ‘szczere złoto’; czërny diôbeł ‘prawdziwy diabeł’; czërnô prôwda ‘szczera prawda’; czërné łgarstwò ‘skończone kłamstwo’. [Hilf]
czëscëc, -szczã, -scył, -szczë sł., ‘czyścić’: Włôsnie [prawie] czëszczą òkna. Gòrzôłka czëszczi gardło pijôka. [Przysł.]
czësti, przym., 1. ‘czysty, chędogi’: Mô czësté rãce ë nodżi. 2. ‘sam, prawdziwy’: Tak mie w żóce bòli, jakbë tam czësté robôczi bëłë. Czësté talarë!
czësto, przysł., 1. ‘czysto, chędogo’: ●ù nich tak czësto jak w stóni [iron.: ‘brudno’]. 2. ‘zupełnie, całkiem’: Òna to czësto zabëła ‘ona o tym najzupełniej zapomniała’. Ta chałëpa je czësto drzewianô.
czëstosc, -ë, ż., ‘czystość’: Czëstosc cała ë dëszë.
czëtac, -óm, -ôł, sł., ‘czytać’: Czë të jes abë czëtôł ewanielëją swiãtą?
czëtëwac, -ëjã, -iwôł, sł., ‘czytywać’: Czëtiwôł jim wszelejaczé ksążczi.
czëtôcz, -a, m., ‘czytelnik’: Tëch czëtôczi òd tëch ksążków, co te ksążczi czëtają, tu je wicy. (II)
czëtôczka, -czi, ż., ‘czytelniczka’. (II)
czichac, -óm, -ôł, sł., ‘kichać’
czichała, -ë, m. i ż., ‘człowiek często kichający’.
czichnąc, -ã, -ął, sł., ‘kichnąć’: ●czichnął, jakbë z kanónë wëstrzélił.
czid, -u, m., ‘wnętrzności rybie, w ogóle wszystko to, co się przy sprawianiu ryby odrzuca’: To sóm czid.
czidac, -óm, -ôł, sł., 1. ‘rzucać, ciskać’: Chłopi czidają jabkama czej kamieniama. 2. ‘łamać, utłukiwać’: ●kacczi czidac ‘kaczki zbijać kamykami na lodzie lub wodzie’.
czidac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘łamać się, utłukiwać się, przełamywać się’: Gałãze sã czidają òd wiatru. Kaszel sã czidô ‘przełamuje się, przechodzi z suchego we flegmowy’.
czidlońsczi, -kô, -czé, przym., ‘kidloński’: Płôszcz czidlońsczi to je czidlón. (II)
czidlón, -a, m., ‘rodzaj płaszcza’. [Ob. Czidlón]
Czidlón, -a, m., ‘Kidlon’. Mieszkańców pow. kościerskiego nazywają także Kidlonami. Zdaje mi się, że to nie jest nazwa poważna, ale przezwisko. Ob. czidlón. (II)
Czidlónka, -czi, ż., ‘Kidlonka’. Ob. Czidlón. (II)
czidza, -ë, ż., ‘trawa morska’. Ob. czidzëna.
czidzëna, -ë, ż., ‘trawa morska’.
czij¹, -a, m., ‘kij, laska’: ●chòdzy so z czijã jak szlachcëc.
czij², czëja, czëje, zaim., ‘czyj’: Czij to czij? ‘czyj to kij?’. Czëja, ale nié twòja ‘czyja bądź, ale nie twoja’. [Przysł. Ceyn]
czijańca, -ë, ż., ‘kij do prania bielizny’. Ob. czijónka. (II)
czijk, -a, m., zdr. od czij, ‘kijek, laseczka’.
czijowi, przym., ‘kijowy’: ●czijowô nôùka [żart. ‘chłosta’].
czijónka, -czi, ż., ‘kijanka (do prania)’. [Ob. czijańca]
czijôszk, -a, m., zdr. od czij, ‘kijek, kijeczek, laseczka’: Maznął gò czijôszkã.
czikùt, -a, m., ‘czkawka’: Schwôcył gò czikùt ‘porwała go czkawka’.
czikùta, -ë, ż., ‘czkawka’. Ob. czikùt.
czile, licz., ‘kilka’: Czile krów pasło sã na pastwiszczu. Òd tegò czasu minãło czile lat.
czilka, licz., ‘kilka’: Të môsz czilka czijów. Mùszã pòżdac czilka jesz lat.
czilkadzesąt, licz., ‘kilkadziesiąt’.
czilkanôsce, licz., ‘kilkanaście’
czilkaroczny, przym., ‘kilkoletni’: czilkaroczné dzeckò.
czilkòraczi, -kô, -czé, przym., ‘kilkoraki’: Cziszcz je czilkòraczi: nôniższi dlô tëch gòrszich lëdzy, nôwëższi dlô tëch, co ju mają jic do nieba ‘czyściec jest kilkoraki: najniższy dla tych gorszych ludzi, najwyższy dla tych, co już mają iść do nieba’.
czilkòrak, przysł., ‘kilkorako’: Òn bë to czilkòrak zrobił: tak, sak ë jesz òwak.
czilkòro, licz., ‘kilkoro’: Òni mają czilkòro dzecy.
czim, zaim., ‘im, o ile’: Czim wicy chto gôdô, tim mni robi. Czim kòt starszi, tim ògón mô cwiardszi. [Przysł. Ceyn]
czin, czënu, m., ‘czyn’: To są jegò czënë. Lëché czënë są sënama złëch słów. [Przysł.]
czinąc, -ã, -ął, sł., ‘rzucić, uderzyć, trącić z lekka’: Czinął gò czijã. [Por. czidnąc]
czinderszpil, -u, m., 1. ‘zabawa dziecinna’, 2. ‘zagadka, mętowanie, kalambur, gra wyrazów itp.’, niem. Kinderspiel: To je taczi czinderszpil, taczé wëmëszlenié. (Tak określono mi zagadkę.) (II)
czinnosc, -ë, ż., ‘czynność’: Pòtemù zdôwelë sprawã ze swòji czinnoscë [robòtë].
czip-czip, wykrz., ‘woła się na kury’: czip, czip, czipka, czip, czip, czip!
czipa, -ë, ż., ‘kosz, kobiałka pleciona’, pr.-niem. Kipe, Kiepe, lit. kypas.
czipiec, -ã, -ôł, sł., ‘kipieć’: Wòda czipi. Tak tam cos czipiało w nym òtmãce ‘tak tam coś wrzało w tej topieli’.
czipka¹, -czi, ż., zdr. od czipa, ‘mały kosz lub kobiałka’.
czipka², -czi, ż., ‘kura’ (II): (w mowie dzieci lub przy nawoływaniu). Ob. tipka, czipka. [Łęg]
czipniczka, -czi, ż., ‘kobieta chodząca z czipą, skupująca ser, jajka itp.’
czipnik, -a, m., ‘człowiek chodzący z czipą, przekupień, chodzący po wsiach i skupujący nabiał itp.’
cziselëzna, -ë, ż., ‘nieporządek, niechlujstwo’: Jak jô béł w tëch chëczach, to tam bëła sama nielusnosc a cziselëzna. Të cziselëzno! ‘ty niechluju!’ (II)
czista, -ë, ż., ‘pudełko, skrzynka’, niem. Kiste: Òna mô czistã fùl piądzy ‘ona ma skrzynię pełną pieniędzy’.
czistka, -czi, ż., zdr. od czista, ‘pudełko, skrzyneczka’.
cziszcz, -a, m., ‘czyściec’.
cziszczowi, przym., ‘czyścowy’: ●cziszczowé mãczi.
czit, -u, m., ‘kit’.
czita, -ë, ż., 1. ‘kita, kiść, pęk’, 2. ‘powiesmo, czyli pęk lnu, przygotowanego już do przędzenia’. Uw.: Wyrazu powiesmo nie ma w Słowniku Lindego ani w wileńskim. Z jedny czitë ùprzãdze sã sztëka płótna. [Ceyn, Łęg] (II): 3. ‘ogon’: ●môchô jak pies czitą; jak wół czitã pòdniese.
czitel, -tla, m., ‘wierzchnia suknia kobieca, kitel’, niem. Kittel. [Ob. czedel]
czitka, -czi, ż., zdr. od czita, 1. ‘skrętek czyli pęczek lnu, przygotowanego do przędzenia’. Uw.: Wyrazu skrętek nie ma w Słowniku Lindego ani wileńskim w tym znaczeniu. (II): 2. ‘ogonek’: zajczô czitka.
czitowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘kitować’: Czitowelë so lëmã òkna ‘kitowali sobie klejem okna’.
cziwac, -iã, -ôł, sł., ‘kiwać’: Òna cziwie czijã. ●pôlcã cziwôł na niegò [‘przywoływał go’].
cziwac sã, -iã sã, -ôł sã, sł., ‘kiwać się’: Ón sã cziwie.
cziwnąc, -ã, -ął, sł., ‘kiwnąć’: Cziwnął na sëna.
cziwnąc sã, -ã sã, -ął sã, sł., ‘kiwnąć się’: Cziwnął sã czilka razów za stołã.
cziwùtka, -czi, ż., ‘czajka’. (II)
[cziżk ob. cyzk]
człek, -a, m., ‘człek, człowiek’. Ob. człowiek.
czło, -a, m., ‘cło’: Czło wëbiérelë z kòżdégò òkrãtu. Ob. col.
człowi, przym., ‘cłowy’: człowô òpłata.
człowiectwò, -a, n., ‘człowieczeństwo’: Trzëdzesce ë trzë lat człowiectwa Pana Bòga.
człowieczątkò, -a, n., zdr. od człowieczã, ‘człeczątko’.
człowieczã, -ëca, n., zdr. od człowiek, ‘człeczątko’: Widzôł jes czej krôsniôka? Nié, taczégò człowieczëca jesz jem nie widzôł ‘czy widziałeś kiedy krasnoludka? Nie, takiego człeczątka nie widziałem jeszcze’.
człowieczëna, -ë, m., zdr. od człowiek, ‘człeczyna’: Biédny człowieczëna!
człowieczi, przym., ‘ludzki’: Gãba człowieczô, ale gardło jak ù wôłka ‘twarz ludzka, ale gardło jak u wilka’.[Przysł.]
człowieczk, -a, m., zdr. od człowiek, ‘człowieczek’.
człowiek, -a, m., ‘człowiek’.
człón, człona, m., ‘członek’: Wszëtczé członë mie bòlą ‘bolą mnie wszystkie członki’.
człónk, -a, m., zdr. od człón, (II): 1. ‘w ogóle część jakiejś całości, 2. ‘członek ciała’, 3. ‘artykuł, paragraf’, 4. ‘członek, należący do stowarzyszenia’.
człóńc, -a, m., ‘czołnek, część krosien, mianowicie przyrząd, służący do nabijania wątkù, tj. nici poprzecznych, do pòstawù, tj. nici podłużnych. W tym celu człóńc ma wydrążenie, w którym znajduje się céwka, obracająca się na kółku i odwijająca nici wątkòwé. Człóńc = *czółńc. Por. czes. člunek (J. a A. Jakubec, České tkalcovství rukodílné, str. 40). (II)
czmir, -u, m., ‘rzecz drobna lub licha, drobiazg, lichota, ladaco’: To niżódné rëbë, to czmir ‘to żadne ryby, ale sam drobiazg’. Zdrzi do miészka – sóm czmir; talara ju dôwno nie bëło ‘patrzy do portmonetki – same drobe; talara już dawno nie było’.
czop, -a, m., ‘czop, zatyczka’: ●òn bë spòd czopa nigdë nie wëlôzł [‘o pijaku’].
[czorcha, -ë, m. i ż., ‘osoba powłócząca nogami’ ob. sczorchac]
czorchac, -óm, -ôł, sł., ‘targać, zdzierać, odłamywać, zbijać’: Na taczich kamieniach chùtkò knôpi bótë czorchają.
czorchac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘drzeć się, odłamywać się’.
czorchnąc, -ã, -ął, sł., ‘targnąć, szarpnąć, odłamać’: Czorchnął gałąz.
czorchnąc sã, -ã sã, -ął sã, sł., ‘targnąć się, szarpnąć się’.
czosac, -óm, -ôł, sł., ‘czesać’.
czosac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘czesać się’.
czosełka, -czi, ż., zdr. od czosła.
czosła, -ë, ż., ‘narzędzie żelazne do wyżłabiania niecek, łyżek, warzech itp.’: ●mô zãbë jak czosłë, tj. ostre.
czó! wykrz., ‘słysz, słuchaj, hej!’ Jest to niewątpliwie jedna z form trybu rozkazującego od czëc. [Ob. czu!]
czôłbôsa, -ë, ż., ‘część dolna liwka ‘gorsetu’, wypchana sianem, aby suknia (spódnica) odstawała więcej od stanu’. Ob. wurst. (II) [Ob. kôłbôsa]
czôłen, -łna, m., ‘czółno’. Ob. czôłn, czôłno.
czôłgac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘czołgać się’: Czôłgelë sã przed nim pò zemi.
czôłn, -a, m., ‘czółno’. Ob. czôłen. (II)
czôłniôk, -a, m., ‘małe czółno’. (II)
czôłno, -a, n., ‘czółno’. Ob. czôłen.
czôłnowi, przym. ‘dotyczący czółna’. (II)
czôłp, -ia, m., ‘łabędź’: ●mô szëjã jak czôłp. Ob. kôłp. (II) [Derd]
czôłpi, -iô, -ié, przym., ‘łabędzi’: czôłpiô szëja; czôłpié gniôzdo. (II)
czôłpiątkò, -a, n., zdr. od czôłp, czôłpiã, ‘łabędziątko’. (II)
czôłpiã, -ãca, n., ‘młody łabędź’. (II)
czôłpic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘wyginać się jak łabędź, nadymać się, puszyć się’: Zdrzëta le, jak òna sã czôłpi! ‘patrzcie no, jak ona się dmie, jak pyszno stąpa!’ (II)
czôłpica, -ë, ż., ‘łabędzica’. (II)
czôłpik, -a, m., zdr. od czôłp, ‘mały lub młody łabędź’. (II)
czôłpiôk, -a, m., ‘młody, ale spory już łabędź’. (II)
czôpczëszcze, -a, n., zgr. od czôpka, ‘czapisko’.
czôpeczka, -czi, ż., zdr. od czôpka, ‘czapeczka’.
czôpk, -a, m., ‘kapelusz, zarówno męski jak i kobiecy’.
czôpka, -czi, ż., ‘czapka’. Ob. czôpk.
czôpnictwò, -a, n., ‘czapnictwo, kapelusznictwo’.
czôpniczi, przym., ‘dotyczący czapnika’: czôpniczé wërobë.
czôpniczka, -czi, ż., ‘czapniczka, kapeluszniczka’.
czôpnik, -a, m., ‘czapnik, kapelusznik’.
czôr, czaru, m., ‘czar’: czarë zadawac ‘rzucać uroki’.
czôrnëchny, przym., zdr. od czôrny, ‘czarniuchny, czarniutki’: czôrnëchné òczka.
czôrno, przysł., ‘czarno’.
czôrnosc, -ë, ż., ‘czarność’.
czôrnuszëneczczi, -kô, -czé, przym., zdr. od czôrnuszinczi, ‘czarniuteńki’.
czôrnuszi, przym., zdr. od czôrny, ‘czarniusi’.
czôrnuszinczi, -kô, -czé, przym., zdr. od czôrnuszi, ‘czarniuteńki’.
czôrny, przym., ‘czarny’.
czôrt, czarta, m., ‘czart, diabeł’: Jidzë do czarta!
czu!, wykrz., ‘słuchaj! hej!’. Ob. czó!. (II) [Pobł!]
czub, czëba, m., ‘czub, koniec wystający, wierzch, wierzchołek, szczyt’: Wlôzł na sóm czub. Czub górë; czub wieżë.
czubk, -a, m., zdr. od czub, ‘czubek, wierzchołek’.
czuczka, -czi, ż., ‘pies’ (pieszcz.). Ob. czëczã. (II) [Ceyn]
czuder!, wykrz., ‘w lewo, na lewo!’ (nawoływanie na konie). (II) [Łęg]
czwarti ob. czwiôrti.
czwartk ob. czwiôrtk, czwôrtk.
czwierc, -ë, ż., ‘ćwierć’: czwierc rokù; czwierc milë.
czwiercrocznie, przysł., ‘ćwierćrocznie, kwartalnie’. (II)
czwiercroczny, przym., ‘ćwierćroczny, kwartalny’. (II)
czwik, -a, m., ‘ćwik’. (II)
czwikła, -ë, ż., ‘ćwikła’.
czwikłowi, przym., ‘ćwikłowy’.
czwiok, -a, m., ‘ćwiok’. (II)
czwioraczi, -kô, -czé, licz., ‘czworaki’: czwioraczé rozkazë.
czwiorak, przysł. licz., ‘czworako’: Të to mòżesz czwiorak zrobic.
czwioro, licz., ‘czworo’: Mô czwioro dzecy.
czwiórka, -czi, ż., ‘czwórka’. (II) [Ceyn]
czwiórnie, przysł., ‘poczwórnie’: Czwiórnie wzãté jesz nie je za grëbé. (II)
czwiórny, licz., ‘czworaki, poczwóry’: czwiórnô nitka. (II) [Ceyn]
czwiôrti, licz., ‘czwarty’. Ob. czwarti.
czwiôrtk, -ù, m., ‘czwartek’. Ob. czwartk.
czwiôrtka, -czi, ż., zdr. od czwierc, ‘ćwiartka’.
czwiôrtkòwi, przym., ‘czwartkowy’. Ob. czwôrtkòwi.
czwiôrtôczka, -czi, ż., ‘febra powtarzająca się co cztery dni’.
czwòrdac, -óm, -ôł, sł., ‘deptać, tłamsić’: Zdrzëta le, jak wama kònie óws czwòrdają ‘patrzcie no, jak wam konie owies tłamszą’.
czwôrtk, -ù, m., ‘czwartek’. Ob. czwiôrtk.
czwôrtkòwi, przym., ‘czwartkowy’. Ob. czwiôrtkòwi.

D

dac, dóm, dôł, dôj, sł., 1. ‘dać’: dającë ‘dając’; dawszë ‘dawszy’. Ob. dawac, dajac. (II): 2. ‘być’, z niem. es giebt: Terôz żódnëch wieszczich nie dô ‘teraz nie ma żadnych upiorów’. 3. ‘kazać, polecić’: Òna jegò dała do se wòłac. 3. ●dac so czasu ‘zaczekać, poczekać’: Dôjce so le czasu ‘poczekajcie tylko’.

dachtac, -tóm [-cã], -tôł, sł., ‘gdakać’: Òna nawet dachtac nie ùmieje.
dachtël, -a, m., ‘daktyl’.
dachtëlowi, przym., ‘daktylowy’: dachtëlowô gòrzôłka.

dachtëlówka, -czi, ż., ‘nalewka, wódka daktylowa’.
dajac ob. dawac.
dak, -ù, m., ‘dach’.
dakarsczi, -kô, -czé, przym., ‘dotyczący pokrywania dachów, dacharski’: dakarskô robòta. (II)

dakarstwò, -a, n., ‘pokrywanie dachów, dacharstwo’. (II)
dakòwi, przym., ‘dachowy’: słoma dakòwô.
dakòwizna, -ë, ż., ‘słoma ze strzechy’: Wezni përzinkã dakòwiznë ë zapalë w piéckù.

dakôrka, -czi, ż., ‘żona pokrywacza dachów’. (II)
dakôrz, -a, m., ‘pokrywacz dachów’: Ë dakôrzowi cãżkò do nieba sã dostac. Przysł. (II)
daleczi, -kô, -czé, przym., ‘daleki, odległy’: dalekô réza ‘daleka podróż’.

dalek¹, przysł., ‘daleko’: Ma mieszkóma dalek òd miasta. To je tak dalek, jak szerok. [Przysł. Ceyn] [hasła]: z dôleka, przysł., ‘z daleka’: Jô jem z dôleka. za dalek, przysł., ‘za daleko’. (II)

dalek², przyim., ‘daleko od’: dalek chëczi; dalek mòrza; dali kòscoła. Nôdali smãtôrza mieszkô Krefta. (II) [Hilf]
dalekòsc, -ë, ż., ‘oddalenie, odległość’: Na taką dalekòsc jô sã nie gòdzã.

dama¹, -ë, ż., ‘dama, pani’, fr. dame, niem. Dame: To je wiôlgô dama.
dama², -ë, ż., ‘tama, grobla’, niem. Damm: przerwónô dama.

dana, -ë, ż., ‘jodła’, niem. Tanne. (II) [Hilf]
Danijô, -i, ż., ‘Dania’.
danina, -ë, ż., ‘danina’: Mùszelë òpłacac wszelejaczé pòdatczi ë daninë.

danka, -czi, ż., zdr. od dana, ‘jodełka’. (II)
dannictwò, -a, n., ‘czynszownictwo’: Te grëńta bëłë jim w dannictwò òddóné.
danniczi, przym., ‘czynszowy’: Chłopi sedzelë w nëch kôtach na danniczim prawie ‘chłopi siedzieli w tych chatach na prawie czynszowym’.

danniczka, -czi, ż., ‘czynszowniczka’.
dannik, -a, m., ‘czynszownik’: To bëlë jegò dannicë.
danowi, przym., ‘jodłowy’: danowé rónë ‘kloce jodłowe’. (II)

daremno, przysł., ‘darmo, daremnie’: Daremno gò prosëlë ë pò rãkach kùszelë.
dargac, -óm, -ôł, sł., ‘musieć, potrzebować, być powinnym’: Wë nie dargôce wiôldżégò trzôskù ò to czënic ‘nie powinniście o to wielkiego hałasu robić’. Të nie dargôsz na to zważac. (II) [słow., kasz. darwac]

darmò, przysł., ‘darmo’: Delë mù darmò dwie òwce ë jednã kòzã.
darmòdajk, -a, m., ‘dający darmo’. Jest przysł. [Ceyn]: Darmòdajk ju dôwno zdechł ‘ten, co daje darmo, już dawno umarł’.

darmòdajków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘odnoszący się do darmòdajka’: Darmòdajków czas ju dôwno minął. [Przysł.]
darmôk, -a, m., ‘gratyska’: ●dostôł darmôka; za darmôka ‘darmo, gratis’; òn chce wszëtkò kùpiac za darmôka ‘on chce wszystko kupować za darmo’ [tj. dostawać darmo].

darowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘darować’: Darowôł ji trzë kòrce bùlew.
darowizna, -ë, ż., ‘darowizna’: Òna to dosta w darowiznie.
darzëc, -ã, -ił, sł., ‘darzyć, obdarzać’: Darzëlë gò, czim le mòglë.

darzëc sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘darzyć się, powodzić się, udawać się’: Darzëło jim sã na dobëtkù ë na dzecach.
darżlëbic, -a, m., ‘*darżlubic, mieszkaniec wsi Darżlubia’. (II)
Darżlëbié, -ô, n., ‘Darżlubie, wieś w pow. puckim’. (II)

Darżlëbio, -a, n. Ob. Darzlëbié. (II)
darżlëbión, -a, m., ‘darżlubianin’. Ob. darzlëbic. (II)
darżlëbiónka, -czi, ż., ‘darżlubianka’. (II)

darżlëbsczi, -kô, -czé, przym., ‘darżlubski, dotyczący wsi Darżlubia’. (II)
dawac, dôwóm, -ôł, dawôj, sł., ‘dawać’: Dôwôł ji, co le mógł. Dawôj rôz, co môsz do daniô.
dąb, dãba, m., ‘dąb’.
dąbk, -a, m., zdr. od dąb, ‘dąbek’.

dąm!, wykrz., ‘naśladowanie głosu basów, podobnie jak didli skrzypiec’. Ob. didli.
dąsła, -ë, ż., l.mn. dąsle, ‘dziąsła’: spódnô dąsła; wiérzchnô dąsła. Ob. dząsła. (II) [Hilf]

dążëc, -ã, -ił, sł., ‘dążyć’: Rôd bë jem wiedzôł, dokąd dążą te wiercëpiãtë.
dążnosc, -ë, ż., ‘dążność’: Trzeba pòpierac dobré dążnoscë. Dążnoscą prôwdzëwégò chrzescëjana mô bëc, abë so zasłużëc na królewstwò niebiesczé.
dãbczôk, -a, m., ‘młody dąbek, dębczak’.

dãbina, -ë, ż., ‘dębina, drzewo dębowe’.
dãbinka, -czi, ż., zdr. od dãbina, ‘dębinka’.
dãbòwi, przym., ‘dębowy’: dwiérze dãbòwé.

dãbrowa, -ë, ż., ‘dąbrowa’.
Dãbrówka, -czi, ż. im.wł., ‘imię pewnej księżniczki pomorskiej, o której krążą podania w okolicy Żukowa w pow. kartuskim. Jest to niewątpliwie ta sama postać, której imię przekręcili kronikarze na Damroka. Por. nazwy miejscowości kasz. Dąbrowa (daw. zapewne Dãbrowa), które w języku niem. przeszły na Dammerau. (II)

dbac, -óm, -ôł, sł., ‘dbać’: ●òn tak dbô ò chëcze jak ò psą bùdã; òn dbô ò swòjã białkã jak ò òkò w głowie. [hasło]: nie dbac: Òna nie dba na nic. Nie dbôł ani na białkã, ani na dzecë, ani na swòjich starszich.
dbałi, przym., ‘dbały’: Òna je dbałô ò zdrowié swòjich dzecy.

dbałosc, -ë, ż., ‘dbałość’.
december, -bra, m., ‘grudzień’. Ob. gòdnik, grëdzéń. (II)
decembrowi, przym., ‘grudniowy’: decembrowé mrozë. (II)

dech, dechù, m., ‘dech, oddech’: ●ni mógł żódnégò dechù dostac ‘złapać’.
deczel, wyraz nieodm. Ob. eczel. (II)
deja, -i, m. i ż., ‘człowiek niezgrabny, rozlazły’. (II)

dejowati, przym., ‘rozlazły, niezgrabny, ociężały’. (II)
dejowatosc, -ë, ż., ‘rozlazłość, niezgrabność, ociężałość’. (II)
deka, -czi, ż., 1. ‘sufit’ [ob. wëdélowac], 2. ‘kołdra, koc, derka, okrycie na konia’, niem. Decke. (II)

denkò, -a, n., zdr. od dno, ‘denko, przykrywka’.
depnąc, -ã, -ął, sł., ‘depnąć’. (II)
deptac, -tóm (-cã), -tôł, -tôj (-cë), sł., ‘deptać’. (II)

derowati, przym., ‘chory na suchoty [tj. na derë]’. (II) [Łęg]
deska, -czi, ż., ‘deska’.
deszcz, -u, m., ‘deszcz’: W piątk deszcz, całi tidzéń deszcz. [Przysł. Ceyn]

deszczeczka, -czi, ż., zdr. od deska, ‘deseczka’.
deszczëk, -ù, m., zdr. od deszcz, ‘deszczyk’.

deszczk, -ù, m., zdr. od deszcz, ‘deszczyk’: môłi deszczk. (II)
deszczowi, przym., ‘deszczowy’: deszczowi dzéń; deszczowé robôczczi ‘deszczowe robaczki, czyli dżdżownice’.

Detlôc, nieodm., ‘nazwisko patronimiczne od Detlôw,, powstałe z Detlôwic; syn, córka familia Detlawa’: ù Detlôc ‘u Detlawów’: Rzeczë rôz temù Detlôc Wòjkòwi ‘powiedz raz temu Detlawowemu Wojtkowi’. (II)
Detlôw, -a, m., ‘Detlaw’ (nazwisko rodowe), w pisowni niem., obowiązującej w dokumentach: Detlaff. (II)

Detlôwów, -òwi, -òwô, -òwé, przym. ‘należący do Detlawa’. (II)
déf, -a, m., ‘rzezimieszek, złodziej’, niem. Dieb, dniem. Deef. (II)
dél, -a, m., ‘dyl, deska’.

délëczk, -a, m., zdr. od dél, ‘deseczka’. (II)
délëszcze, -a, n., zgr. od dél, ‘deska, deszczysko’: òkrutné délëszcze. (II)

[délowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘kłaść podłogę z desek’; ob. wëdélowac, zadélowac]
délowi, przym., ‘dylowy’: délowô pòdłoga.

démeńt [diameńt], -a, m., ‘diament’. (II)
démeńtowi, przym., ‘diamentowy’: Ten trzecy kóń miôł démeńtowé pòdkòwë. (II)
dépka, -czi, ż., ‘zagłębienie, rów, dół, jar’, dniem. deep ‘głęboki’. Na Międzymorzu i w ogóle nad Bałtykiem znajdują się takie dépczi,, świadczące, że w tych miejscach morze wrzynało się w głąb lądu lub przepływało przez półwysep, gdy ten składał się jeszcze z wysepek’. (II).

Dépka, -czi, m., ‘Depka, nazwisko rodowe szlacheckie’: Wawrzińc Dépka-Prądzyńsczi ‘Wawrzyniec Depka-Prądzyński’. (II)
dépkòwati, przym., ‘pełen dépek’. Ob. dépka. (II)

dérowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘trwać’, niem. dauern, dniem. düren: To nijak długò nie dérowało ‘to wcale długo nie trwało’. (II) [Por. warac]
déwelsdrek ob. diwelsdrek. (II)

dézwôk, -a, m., ‘kieszeń’, niem. Diebssack, dniem. Dêwssack ‘Sack, Tasche der Diebes, Tasche in den Frauenrock eingenäht’ Fr. (II) [Hilf, Ceyn] [Por. czeszeniô, tasza]
dëbeltowi, przym., ‘dubeltowy, podwójny’: dëbeltowi lińcuch ‘podwójny łańcuch’; dëbeltowé bùksë ‘podwójne spodnie’.

dëbeltowò, przysł., ‘dubeltowo, podwójnie’: Òn wszëtkò robi dëbeltowò.
dëch, -a, m., ‘duch, dusza’. Ob. duch. (II)
dëchac, dichóm, -ôł, sł., ‘dychać’: Ledwie ju dichô.

dëchawica, -ë, ż., ‘dychawica, astma’.
dëchawiczny, przym., ‘dychawiczny’: kóń dëchawiczny.
dëchòwi, przym., ‘duchowy, duszny’: Ksądz sã starô ò nasze dëchòwé pòtrzebë.

dëchòwieństwò, -a, n., ‘duchowieństwo’: katolëcczé dëchòwieństwò.
dëchòwny, przym., ‘duchowny’: To béł jich dëchòwny, czëlë ksądz.
dëcht, przysł., ‘całkiem, zupełnie, dobrze, tęgo’, niem. dicht, dniem. decht: Òna je głupô, dëcht czësto głupô.

dëchtownie, przysł., ‘tęgo, silnie, porządnie, sporo’: ●ùrznął gò dëchtownie miedzë òczë.
dëchtowny, przym., ‘gęsty, tęgi, nabity, silny, porządny’: To je dëchtowny chłop ‘tęgi chłop’; dëchtowny òdżin ‘silny ogień’; dëchtownô zëma ‘ostra zima’. To mù pòwiedzôł dëchtowné kôzanié ‘porządne kazanie’. Dëchtownô brejka ‘gęsty żur’.

dëfelka, -czi, ż., zdr. od dëfla, ‘mały chodaczek drewniany’.
dëfelkòwi, przym., ‘dotyczący dëfelczi, chodaczkowy’.

dëfla, -ë, ż., ‘chodak drewniany’. Karłowicz objaśnia przez niem. Toffel, Tuffel z Pantoffel. [Por. kòrka]
dëflowi, przym., ‘dotyczący dëfli, chodakowy’: Dëflowim rzemiszkã zdrzeszëła mù rãkôw ‘rzemykiem chodaczkowym związała mu rękaw’.

dëgòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘obchodzić uroczystość śmigusa’: Na Wiôlganoc chòdzą dzecë dëgòwac. Biorący udział w tej zabawie chodzą od domu do domu z rózgą brzozową, którą uderzają domowników. Gospodarze winni ich czymś poczęstować lub obdarować’. (II)
dëgùs, -a, m., ‘dyngus, śmigus’: ●sprawił òn mù dëgùs! ‘a to mu sprawił łaźnię’. (II) [Ceyn]
dëkôcëk, -a, m., zdr. od dëkôt, ‘dukacik’.

dëkôt, -a, m., ‘dukat’.
dëkôtowi, przym., ‘dukatowy’: dëkôtowé złoto.
dëmac, dimóm, -ôł, dëmôj, sł., ‘dąć, rozdymać’: To trzeba dobrze dëmac, jeszlë chcesz naskacëc òdżin ‘trzeba dobrze dąć, jeśli chcesz rozniecić ogień’. (II)

dëmic, -ã, -ił, sł., ‘dymić, kurzyć’: dëmiący piéck. Sniég dëmi.
dëmòwati, przym., ‘mglisty, jakby zadymiony, przysłonięty prochem’. (II)
dëmòwato, przysł., ‘mglisto, jakby zadymiono’: To bëło tak dëmòwato jak òb jeséń. (II)

dëmòwi, przym., ‘dymowy’: dëmòwô chmùra.
dëmôcz, -a, m., ‘mieszek, przyrząd do rozniecania ognia w piecu’.
dëna, -ë [l.mn. dun], ż., ‘odsypisko nadmorskie, wydma piaszczysta nad morzem, zwykle tylko wrzosem porosła’, niem. Düne: Wzdłuż mòrza cygną sã dënë. Òd tëch dun do tam nëch je pół milë.

dënëga, -dżi, ż. Ob. dëna.
dënica, -ë, ż., ‘miska, w której trze się tabakę’.
dënowi, przym., ‘odnoszący się do dënë’: piôsk dënowi.

dëra, -ë, ż., ‘dziura’. Ob. dura, dzura, dzëra. (II)
dërch, przysł., niem. durch: 1. ‘przez, na wskroś’: Òn szedł przez wszëtczé jizbë dërch. 2. ‘całkiem, zupełnie’: Mielë stôrą frańcëską wòjnã dërch zrobioné ‘odbyli, przewojowali dawną wojnę francuską w zupełności’. (II)

dërdes, -u, m., ‘rdest (rośl.)’.
dërgac, -óm, -ôł, sł., ‘drgać’. Ob. dërgòtac, drëgac. (II)
dërgierest ob. dërierest. (II)

dërgnąc, -ã, -ął, -ni, sł., ‘drgnąć’. (II)
dërgòt, -u, m., ‘drżenie, trzęsienie’: W tim dërgòce ni mógł ani spac ani chòdzëc. Ob. drëgòt.
dërgòtac, -tóm [-cã], -tôł, sł., ‘drgać, podrygiwać, trząść się’: ●dërgòtôł, jakbë miôł ògrôżkã ‘trząsł się jak w febrze’. Czej le pòczuł mùzykã, zarô mù nodżi dërgòtałë ‘jak tylko posłyszał muzykę, zaraz mu dogi drgały’. Ob. [dërgac], drëgòtac.

dërierest, -u, m., ‘odrzwia, oprawa drzwi’, niem. Thürgerüst. (II) [Por. lecurz]
dërka, -czi, ż., zdr. od dëra ‘dziurka’. Ob. durka. (II)

dërnëchno, przysł., zdr. od dërno, ‘głupiutko’: Òn to dërnëchno òbmëslôł.
dërnëchny, przym., zdr. od dërny, ‘głupiutki’: dërnëchnô dzewczinka.

dërniec, -ejã, -ôł, sł., ‘durnieć, głupieć’: Z kòżdim dniã dërnieje corôz wicy.
dërno, przysł., ‘durno, głupio; gburowato’.
dërnoch, -a, m., ‘głupiec, głuptas; gbur’.
dërnosc, -ë, ż., ‘głupota’.

dërnota, -ë, ż., ‘głupota’.
dërnowati, przym., ‘głupkowaty’: Dërnowatô dzewczëna: dzesãc razy ji rzeczë, rôz nie zrobi ‘głupkowata dziewczyna: dziesięć razy jej powiedz, nie zrobi ani razu’.
dërnowato, przysł., ‘głupowato’: Ùsmiéchôł sã dërnowato.

dërnowatosc, -ë, ż., ‘głupowatość’: Lëdze sã dzëwilë jegò dërnowatoscë.
dërny, przym., ‘durny, głupi; gburowaty’: ●dërny chłop jak snop; dërné dzeckò.
dërszlag, -ù, m., ‘durszlak, cedzidło’, niem. Durchschlag. (II) [Dziś: cëdzôk]

dëspùta, -ë, ż., ‘dysputa’. (II)
dëspùtowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘dysputować’. (II) [Ceyn]
dësza, -ë, ż., ‘dusza’: Twòja dësza mdze jesz zbawionô.
dëszëc, -ã, -ił, sł., ‘dusić’: Czej jem przëszedł, tej òn jã ju dësził. Nie dëszë miã tak srodze! ‘nie duś mnie tak silnie’.

dëszëczka, -czi, ż., zdr. od dëszka, ‘duszyczka’: Mòja dëszëczkò! Rôd bë dëszëczka do nieba, czej ni mô tegò, co ji pòtrzeba. [Przysł. Ceyn]
dëszka, -czi, ż., zdr. od dësza, ‘duszka’: Takô môłô dëszka ni mòże doch jic do piekła.

dëtk, -a, m., ‘pieniądz’, dziś już nieużywany, dniem. Dettchen ‘grosz’; w l.mn.: dëtczi, -ków ‘pieniądze’: Òn ni mô dëtków ‘on nie ma pieniędzy’. Por. pod względem znaczeniowym m.rus. hroši.
dic [dąc], dmiã, dął, [dãła, dãlë], dmi(j), sł., ‘dąć’: Wiater dął. Strodze dmie. Dãti ‘dęty’.

dichtich, przysł., ‘dobrze, porządnie, tęgo, całkowicie’, niem. tüchtig, dniem. düchtich: Napilë sã dichtich [baro, mòcno] a pòtemù szlë spac. Szlë tak dichtich dwie gòdzënë.
didli! wykrz., ‘naśladowanie głosu skrzypiec, podobnie jak dąm basów’: Didli, didli, dąm, dąm! Jak pón spiéwô, tak jô gróm. Piosnka [Ceyn].

didlumdaj! wykrz., ‘oj, dana!’ (II)
dim, dëmù, m., ‘dym’: W jizbie fùl dëmù ‘w izbie pełno dymu’.
dimk, -a, m., zdr. od dim, 1. ‘dymek’: Ùkôzôł sã dimk nad chëczama. (II): 2. ‘kowal’ (żart.). (II)

diôbelsczi, -kô, -czé, przym., ‘diabelski’: ●diôbelsczé przëkôzanié; młin diôbelsczi; diôbelskô mùca.
diôbelstwò, -a, n., 1. ‘diabelstwo’, 2. ‘zbiór diabłów’: Witro mdze w piekle gromada całégò diôbelstwa ‘jutro będzie w piekle zgromadzenie wszystkich diabłów’.

diôbeł, -bła, m., ‘diabeł’.
diôbełk, -a, m., zdr. od diôbeł, ‘diabełek’: Të so nie dôsz radë z tim djôbełkã. (II)

diôbląteczkò, -a, n., zdr. od diôblątkò, ‘diablątko’.
diôblątkò, -a, n., zdr. od diôblã, ‘diablątko’.

diôblã, -ëca/-ãca, n., zdr. od diôbeł, ‘diablę’: Przëszło do mie no môłé diôblã.
diôblëca, -ë, ż., ‘diablica’.
diôblëczka, -czi, ż., zdr. od diôblëca, ‘mała diablica’.

diôblëk, -a, m., zdr. od diôbeł, ‘diabełek’.
diôblëszcze, -a, n., zgr. od diôbeł, ‘diablisko’.

diôbli, przym., ‘diabli, diabelski’: ●diôblé dzeckò; diôblé wieselé; diôblô dësza.
diôcheł, -chła, m., ‘diabeł’: Dopòmôgelë mù wszedernusczi diôchlë.

diszel, -szla, m., ‘dyszel’. Ob. diszla.
diszla, -ë, ż., ‘dyszel’. Ob. diszel.
diwelsdrek, -ù, m., ‘czarcie łajno, assa foetida’, dniem. Deewelsdreck ‘Teufelsdreck’. (II)

dlô, przyim., ‘dla’: dlô niegò; dlô swiãti wiarë. Nié dlô psa czełbôsa. [Przysł. Ceyn]
dlôczegò, zaim. przysł., ‘dlaczego’: Dlôczegò jô móm wiedno na cã prôcowac [robic]?

dlôtegò, zaim. przysł., ‘dlatego’: Të mdzesz ùbòdżim przez całé swòje żëcé dlôtegò, że ni môsz òchòtë [chãcë] do robòtë.
dławic, dłôwiã, -ił, dławi, sł., ‘dławić’: Dłôwił gò òbiema rãkama.

dłëbac, -iã, -ôł, sł., ‘dłubać’: Të mdzesz szterë lata dłëbôł w ti zemi, a òna cë nick nie dô.
dłëdżi, -gô, -dżé, przym., ‘długi’.
dłëgòsc, -ë, ż., ‘długość’.
dłëżnica, -ë, ż., ‘dłużniczka’.

dłëżnik, -a, m., ‘dłużnik’: Òd złégò dłëżnika ë plewë bierzë. [Przysł. Ceyn]
dłëżny, przym., ‘dłużny’.
dłóniô, -i/-e, ż., ‘dłoń’. Ob. dłóń. (II)

dłóń, -oni/-e, ż., ‘dłoń’.
dłótkò, -a, n., zdr. od dłóto, ‘dłutko’.
dłóto, -a, m., ‘dłuto’.

dług, dłëgù, n., ‘dług’: Zacygnął dług. Òn mô dłëdżi.
długò, st.wyż. dłëżi, st.najw. nôdłëżi, przysł., ‘długo’: Tak długò sã grónkã wòdã nosy, jaż sã ùchò ùrwie. Naszi biédë mdze dłëżi jak jejich państwa. [Przysł. Ceyn]

dłużk, -ù, m., zdr. od dług, ‘dłużek’.
dmùchac, -óm, -ôł, sł., ‘dmuchać’: Të môsz w òdżin dmùchac ë nic nie gadac.
dmùchnąc, -ã, -ął, sł., ‘dmuchnąć’: Dmùchnął na swiéczkã.

dniã, przysł., ‘we dnie’: Dniã spôwô, a nocą czëtô.
dniec, dnieje, dniało, sł., ‘dnieć’: To mdze wkrótce [wnet] dniało.

dno, -a, n., ‘dno’: Na dnie jezora. Òbrocë beczkã dnã do górë ‘obróć beczkę dnem do góry’.
do, przyim., ‘do’: do cziszcza; do Gduńska; do ti pòrë; do samégò kùńca.

doba, -ë, ż., ‘doba’: lëchô doba.
dobadac, -bôdóm, -ôł, sł., ‘dobadać, dokuczać’: Biéda temù dwòrowi, dze dobôdô krowa wòłowi. Przysł. [Ceyn] (II)
dobëc, -bãdã, -béł, -bãdzë, sł., ‘zwyciężyć, zdobyć, przemóc’: Czej Pòmòrzanie no miasto dobëlë ‘zdobyli’. Jô ce jesz dostónã ë dobãdã ‘ja cię jeszcze dostanę i przemogę’.

dobërnąc, -ã, -ął, -ni, sł., ‘*dobrnąć, brnąc dojść’: Knap dobërnął do sztrądu ‘z trudem dobrnął do brzegu’. (II)
dobëtczątkò, -a, n., zdr. od dobëtk, dobëtczã, ‘bydlątko’. (II)

dobëtczã, -ëca, n., zdr. od dobëtk, ‘bydlę’. (II)
dobëtczëcy, przym., ‘bydlęcy’. (II)
dobëtk, -ù, m., ‘dobytek, bydło’: Mùszôł jic precz z całim swòjim dobëtkã.

dobëwac, -biwóm, -ôł, sł., ‘przemagać, zwyciężać’: Nen stolëm jã przemógł, òn jã dobéł, a czej jã dobiwôł, nalazła sã wnet ë na stôrô stolmôczka.
dobic, -bijã, -bił, sł., 1. ‘dobić’: Swòjã włôsną rãką dobił sëna. (II): 2. dobic [dobëc – J.T.] wòjnã ‘wygrać wojnę’: Król miôł wnet straconé, ale jak òn przëjachôł, òn tã wòjnã dobéł.

dobic sã, -bijã sã, -bił sã, sł., 1. ‘dobić się’: Dobił sã włôsnym mieczã. 2. ‘dostać się’: Wãdrëjącë òd wsë do wsë, dobilë sã na òstatkù do jednégò miastka.
dobiec, -biegnã, -biégł, sł., ‘dobiec’: Ksãżô ju wëchòdzëlë, czej òn ledwie do kòscoła dobiégł.
dobiegac, -biégóm, -ôł, sł., ‘dobiegać’: Dobiégôł do chëczë.

dobierac, dobiéróm, -ôł, sł., ‘dobierać’: Òna ùmieje słówk dobierac.
dobijac, -óm, -ôł, sł., ‘dobijać’: Sami bëdło dobijelë.
dobijac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., 1. ‘dobijać się’: Dobijô sã gòrzôłką. 2. ‘kołatać, stukać’: Dobijelë sã do dwiérzi.

dobijôczk, -a, m., zdr. od dobijôk: Schwôtelë môłégò le dobijôczka.
dobijôk, -a, m., ‘jakaś mała ryba’.
dobòsc, -bòdã, -bódł, -bòdzë, sł., ‘dobóść’: ●jegò ë ta biéda nie dobòdze. (II)

dobrac, -bierzã, -brôł, sł., 1. ‘dobrać, przybrać’, 2. ‘wybrać’: Dobierzã so jesz jednã léżczëczkã mléka ‘przybiorę sobie jeszcze jedną łyżeczkę mleka’. Nie ùmielë so dobrac pôrë ‘nie umieli sobie dobrać pary’.
dobri, przym., ‘dobry’: To dobri knôp. Jesz dobrô kòbëła. Dobri dzéń Panu! ●do lepsza ‘ku lepszemu’: Jidze do lepsza ‘jest już lepiej’.

dobro, -a, n., 1. ‘posiadłość ziemska, dobra’: To je z mòjégò dobra. (II): 2. ‘majątek, bogactwo, skarb’: Baro wiele dobra je zachòwóné w tëch górach ‘bardzo wielkie skarby ukryte są w tych górach’.
dobroc, -ë, ż., ‘dobroć’.
dobroczinny, przym., ‘dobroczynny’.

dobroczińca, -ë, m., ‘dobroczyńca’.
dobrocziństwò, -a, n., ‘dobroczynność’.
dobrodzéj, -eja, m., ‘dobrodziej’: Òn je całi wsë dobrodzejã.
dobrodzéjka, -czi, ż., ‘dobrodziejka’.

dobrodzéjstwò, -a, n., ‘dobrodziejstwo’: Zabrelë ji dzeckò ë pòwiôdają, że to je dobrodzéjstwò.
dobromëslnie, przysł., ‘dobrodusznie, poczciwie, w dobrej wierze, bez wybiegów’: Òna to dëcht dobromëslnie pòwiedza. (II)
dobromëslnosc, -ë, ż., ‘dobroduszność, poczciwość’: Za jegò dobromëslnosc òni mù sã tak òdpłacëlë. (II)

dobromëslny, przym., ‘dobroduszny, poczciwy, nieznający wybiegów’: Trafił na dobromëslnégò człowieka ë gò òszukôł. (II)
dobrota, -ë, ż., ‘dobroć’: Dobrota Bòga je wiôlgô. (II)
dobrotlëwi, przym., ‘dobrotliwy’: Ò, dobrotlëwi Bòże!

dobrotlëwie, przysł., ‘dobrotliwie’: Ùsmiéchôł sã dobrotlëwie.
dobrotlëwòsc, -ë, ż., ‘dobrotliwość’: Słôwny béł ze swòji dobrotlëwòscë.
dobrowòlno, przysł., ‘dobrowolnie’: Dobrowòlno to pòdpisôł.

dobrowòlnosc, -ë, ż., ‘dobrowolność’.
dobrowòlny, przym., ‘dobrowolny’: ùczink dobrowòlny.
dobrze, st.wyż. lepi, st.najw. nôlepi, przysł., ‘dobrze’: Dobrze miec piądze, lepi szczescé. [Przysł.] Nôlepi doma sedzec.

docëgac (so), -cygóm, -ôł, -cëgôj, sł., 1. ‘dociągać’: Mùszelë sami docëgac bôt do brzega. (II): 2. ‘wnioskować, domyślać się, przypuszczać’: Że të tak długò nie pisôł, jô so docygôł, że të mùszisz bëc chòri ‘gdy ty tak długo nie pisałeś, przypuszczałem, że musisz być chory’. 3. ‘przeciągać w mowie’: Na Réwie baro docygają, tak spiéwno.
doch, przysł., ‘wszakże, przecież, toć, no’, niem. doch. Lud kaszubski posługuje się tym przysłówkiem często bez widocznej potrzeby. Pòj le doch Waspón do naju ‘chodźże waćpan do nas’. Jô gò doch nie widzôł ‘toć ja go nie widziałem’.

dochadzac, -chôdzóm, -ôł, -chadzôj, sł., ‘dochodzić’: Nocką do ni dochôdzôł.
dochòdzëc, -ã, -ył, sł., ‘dochodzić’: Dochòdzyma do Karwie.
dochòwac, -óm, -ôł, sł., ‘dochować’: Òna mù wiarë dochòwô ë pò smiercë.

dochòwac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘dochować się’: Dochòwelë sã dwùch sënów ë szterzech córk.
dochód, -òdu, m., ‘dochód’: Òn ni mô z ti wédë nijaczégò dochòdu ‘on nie ma z tej łąki żadnego dochodu’. Òna mô wiôldżé dochòdë.
dochówk, -ù, m., ‘dochówek’: To całi jejich dochówk ë majątk.

dochtorów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘należący do doktora’: dochtorów płôszcz; pani dochtorowô ‘pani konsyliarzowa’.
dochtorsczi, -kô, -czé, przym., ‘doktorski’. Ob. doktorsczi. (II)

dochtór i pochodne ob. doktór. (II)
dochtórka, -czi, ż., ‘doktorka, lekarka’. Ob. doktórka. (II)
docygnąc, -ã, -ął, sł., 1. ‘dociągać; dobić się, dostać się’: Ledwie mòglë sanie dodóm docygnąc. Na noc docygnãlë do Pùcka. (II): 2. ‘przeciągać (w mowie)’: Jô ni mògã tak docygnąc, jak ti rëbôcë. Òni dëcht spiéwają. 3. ‘domyślić się’. Ob. docëgac.

docz, przysł., ‘do czego’: Docz to? ‘do czego to?’ A òni mie pitają, docz to jô zrobił ‘a oni mnie pytają, w jakim celu ja to zrobiłem’. Pòjta do chëczë, docz môta zëbnąc? ‘chodźcie do chaty, czego macie ziębnąć’.
doczëc, -ëjã, -uł, sł., ‘dosłyszeć’: W trzecy jizbie doczëlë, co ma tutczi gôda. (II)

doczëc sã, -ëjã sã, -uł sã, sł., ‘dosłyszeć, dosłuchać się’: Ni mógł sã doczëc serca bicô.
doczëtac, -óm, -ôł, sł., ‘doczytać’: Doczëtôj ksążkã do kùńca ‘doczytaj książkę do końca’.
doczëtac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘doczytać się’: Të bë jes sã chcôł doczëtac wszelejaczi mądroscë.

doczëtowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘doczytywać’: Ksądz prawie doczëtowôł ‘ksiądz właśnie kończył czytać’. (II)
dodac, -dóm, -dôł, -dôj, sł., ‘dodać’: Jô cë ju wicy nick nie dodóm ‘ja ci już więcej nic nie dodam’.
dodatk, -ù, m., ‘dodatek’: To wama mdze w dodatkù.

dodawac, -dôwóm, -ôł, -dawôj, sł., ‘dodawać, przyczyniać’: Corôz wicy kònióm ówsa dodôwôł. Wiedno ji dodôwelë robòtë.
dodóm, przysł., ‘do domu’: Wrócëlë dodóm. Pòjta dodóm. Mówi się też zdr.: dodómkù: Rozëmkù, pòj dodómkù ‘rozumie, chodź do głowy’. [Przysł. Ceyn] [Przy robieniu czegoś nierozsądnego.]

dodrzéc, -drzã, -dzarł, sł., ‘dodrzeć’: Ju gwësno nie dodrzã tegò wãpsa ‘już chyba nie dodrę tego kaftana’.
dodzerac, -dzéróm, -ôł, ‘dodzierać’: Dzecë dodzérają te starszé ruchna. (II)
dodzerac sã, -dzéróm sã, -ôł sã, ‘dodzierać się’. (II)
dogadzac, -gôdzóm, -ôł, -gadzôj, sł., ‘dogadzać’: Jak le ùmielë ë mòglë, tak ji dogôdzelë ‘jak tylko umieli i mogli, tak jej dogadzali’. Dogadzôj mù, jak chcesz, jemù wiedno nierecht [niedobrze] bãdze ‘jemu zawsze będzie źle’.

doganiac, -gónióm, -ôł, -ganiôj, sł., ‘doganiać’: Ju gò psë dogóniałë, ale zajk zemkł ‘już go psy doganiały, ale zając zemknął’.
dognac, -óm, -ôł, sł. ‘dognać, dopędzić’: Jô ni mógł nijak dognac òwc do lësëc ‘w żaden sposób nie mogłem dopędzić owiec do koszar [zagrody]’. (II)

dogòda, -ë, ż., ‘wygoda, dogodność’: Mielë z tim tã dogòdã, jeż nie brëkòwelë dalek chòdzëc pò wòdã ‘mieli przez to tę dogodność, że nie potrzebowali daleko chodzić po wodę’.
dogòdno, przysł., ‘dogodnie, wygodnie’: Dogòdno ji bëło.
dogòdnosc, -ë, ż., ‘dogodność’: Za tã dogòdnosc bëlë mù barzëczkò wdzëczny.

dogòdny, przym., ‘dogodny, wygodny’: To béł rôz dogòdny môl ‘to było bardzo dogodne miejsce’.
dogòdzëc, -ã, -ył, sł., ‘dogodzić, zadowolić’: Jesz sã taczi nie ùrodzył, co bë wszëtczim dogòdzył. [Przysł.]
dogònic, -ã, -ił, sł., ‘dogonić’: Na òstatkù ma dogòniła ë tegò bestijnika.

dogòrzec, -ejã, -ôł, sł., ‘dopalić się’: Chëcze chùtkò dogòrzałë. (II)
dograbic, -ã, -ił, sł., ‘dograbić, dokończyć grabienia’: Dzys më jesmë dograbilë, beczkã piwa zarobilë. Piosnka [Ceyn]. (II)
dograc, -ajã [-óm], -ôł, sł., ‘dograć (do końca)’. (II)

dogrëzac, -grizóm, -ôł, -grëzôj, sł., ‘dogryzać, dojadać’: Psë dogrizałë gnôtë. Të mie wiedno mùszisz dogrëzac.
dogrëzc, -grëzã, -grizł, sł., ‘dogryźć, dojeść’: Ni mòglë nijak dogrëzc tegò miãsa. Òn jã dogrëze.
dojachac, -dã, -ôł, -jedzë, sł., ‘dojechać’: Ni mòglë dojachac do Gòrãczëna.

dojadac, -jôdóm, -jôdôł, -jadôj, sł., ‘dojadać, kończyć jedzenie’: Dojôdôł do òstatka ‘dojadał do ostatka’. Dojôdôł na òstatkù ‘kończył jeść ostatni’.
dojesc, -jém, -jôdł, sł., ‘dojeść, dokończyć jedzenia’: Nie dojedlë jesz pòléwczi, czej weszlë nowi gòsce.

dojeżdżac, -jéżdżóm, -ôł, -jeżdżôj, sł., ‘dojeżdżać’: Dojéżdżôł do Bëtowa.
dojic, -ã, -ił, sł., ‘doić’: Òn mùszôł sóm dojic swòje krowë.
dojnica, -ë, ż., ‘krowa dojna’.

dojôzd, -jazdu, m., ‘dojazd’: Wa tam môta baczëc na ten dojôzd.
dokarmiac, -kôrmióm, -ôł, -karmiôj, sł., ‘kończyć karmienie’ (o świniach, które po wypasieniu idą na zabicie lub na sprzedaż). (II)
dokarmic, -kôrmiã, -ił, -karmi, sł., ‘dokarmić, dokończyć karmienia’: Żdżëta, le dokôrmiã dzeckò! ‘zaczekajcie, tylko skończę karmić dziecko!’ (II)

dokarowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘dowlec się’, niem. Karre, karren. (II) [Hilf]
dokazac, -kôżã, -ôł, -każë, sł., ‘dowieść, udowodnić’: Kòpernik dokôzôł, że zemia sã òbrôcô naòkół słuńca. Dokażë mie, że to je prôwda.
dokazowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘udowadniać, dowodzić’: Dokazowôł na wszelejaczé spòsobë, ale niczegò nie dokôzôł.

dokąd, zaim., ‘dokąd’: Dokąd pùdzesz? Dokąd chceta. [hasła]: dokąd le, zaim., ‘dokądkolwiek’. dokąd le bądź, przysł., ‘dokądkolwiek’.
dokądës, zaim., ‘dokądś, dokądciś’: Waju Anka dokądës szła.

dokądkòlwiek, zaim., ‘dokądkolwiek’: Dokądkòlwiek sã zwrócã, wszãdze miã scygają.
dokądże?, zaim., ‘dokądże?’: Dokądże to mdze dérowało? ‘dokądże to będzie trwało?’
dokładac, -kłôdóm, -ôł, -kładôj, sł., ‘dokładać, dodawać’: Trzeba ji dokładac, òna sama nie weznie. Dokłôdelë pò fenigù.

dokłôdk, -ù, m., ‘dodatek, przyczynek’. (II)
dokòła, przysł., ‘dokoła, naokół’: Jak tu pëszno dokòła!
dokònac, -óm, -ôł, sł., ‘dokonać’. (II)
dokòpac, -iã, -ôł, sł., ‘dokończyć kopać’: Wrëczi mómë ju dokòpóné ‘skończyliśmy już kopać brukiew’. (II)

dokôzk, -ù, m., ‘dowód’: To je dokôzk, jeż të to jes zrobił. To nie je żóden dokôzk. (II)
doktorsczi, -kô, -czé, przym., ‘doktorski’. (II)
doktór, -a, m., ‘doktor (przede wszystkim medycyny), lekarz’. [Ob. dochtór]

doktórka, -czi, ż., ‘doktorka, lekarka’. [Ob. dochtórka]
dokùczac, -óm, -ôł, sł., ‘dokuczać’. (II)
dokùczëc, -ã, -ił, sł., ‘dokuczyć’: Co barżi dokùczi, to rëchli naùczi. Przysł. [Ceyn] (II)

dokùńczëc, -ã, -ił, sł., ‘dokończyć’: Gwësno ju dokùńcził robòtë.
dokùpiac, -óm, -ôł, sł., ‘dokupywać’: Òna so co rokù dokùpia jeden zôgón.
dokùpic, -ã, -ił, sł., ‘dokupić’: Dokùpił so jesz dwa kòruszczi żëta.

dolatac, -lôtóm, -ôł, -latôj, sł., ‘dolatywać’: Dolôtałë nas głosë z mòrza.
dolecec, -ã, -ôł, sł., ‘dolecieć’: Dolecôł do drëdżi wsë.
dolegac, -légóm, -ôł, -legôj, sł., ‘dolegać’: Cëż cë dolégô? (II)

dolewac, -léwóm, -ôł, -lewôj, sł., ‘dolewać’: Nie doléwô sã òlëwë do ògnia. [Przysł.]
dolëna, -ë, ż., ‘dolina’.
dolëneczka, -czi, ż., zdr. od dolinka, ‘dolineczka’.

dolinka, -czi, ż., zdr. od dolëna, ‘dolinka’.
dolôc, -ejã, -ôł, sł., ‘dolać’: Òn dolôł òlëwë do żaru.
dołażac, -łôżóm, -ôł, -łażôj, sł. ‘dołazić’. (II)

dołã, przysł., ‘dołem, na dole’: Të pùdzesz górą, a jô dołã. Dołã bëło jegò nôzwëstkò napisóné.
dołiszk ob. dołuszk. [Ceyn]
dołożëc, -ã, -ił, sł., ‘dołożyć, dodać’: Dołożëlë mù dwadzesce talarów.

dołożnie, przysł., ‘zamożnie dostatnio, zasobnie’. (II)
dołożnosc, -ë, ż., ‘zamożność, zasobność’. (II) [Be]
dołożny, przym., ‘zamożny, majętny, dostatni’: dołożny gbùrzë. (II) [Be]

dołuszk, -a, m., zdr. od dół, 1. ‘dołeczek (w ogóle)’, 2. ‘dołek (w brzuchu)’.
doma, przysł., ‘w domu, doma’: ●òn je wszãdze doma.
domaklac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘domacać się’: Maklelë pò wszëtczich kątach jizbë, jaż sã domaklelë skradłi sëknie ‘ukradzionej sukni’.

domawiac, -môwióm, -ôł, -mawiôj, sł., ‘domawiać, kończyć mówienie’: Ksądz domôwiô swòje pôcerze.
domeczk, -ù, m., zdr. od dómk, ‘domeczek’.
domëkac, -mikóm, -ôł, -mëkôj, sł., ‘domykać’: Nie domëkôj. (II) [hasło]: nie domëkac ‘nie domykać’: Òstawi dwiérze nie domikającë ‘zostaw drzwi, nie domykając ich zupełnie’. (II)

domëkac sã, -mikóm sã, -mikôł sã, -mëkôj sã, sł., ‘domykać się, przymykać się’: Te wierzeje nie mdą sã niga domikałë. (II) [hasło]: nie domëkac sã, ‘nie domykać się’. (II)
domëslëc sã, -szlã sã, -slił sã, sł., 1. ‘domyśleć się’: Òni sã tegò ju dôwno domëslëlë. (II): 2. ‘przypomnieć sobie’: Ni mògã sã nijak domëslëc, jak to bëło.

domësł, -u, m., ‘domysł’: Wpôdô na wszelejaczé domësłë.
domëszlac sã, -miszlóm sã, -miszlôł sã, -mëszlôj sã, sł., 1. ‘domyślać się’: Òn sã ani nie domiszlô. Òna nie ùmieje sã domëszlac. (II): 2. ‘przypominać sobie’.
domielac, -miélóm, -ôł, -mielë, sł., ‘domielać, kończyć mielenie’: Młënôrz domiélô jiczmë, terô bãdze młół reż. (II)

domieszac, -miészóm, -miészôł, -mieszôj, sł., ‘domieszać’. (II)
domieszowac, -iwóm, -owôł, sł., ‘*domieszywać, dodawać’: Òn to do charnë domieszowôł, a tej dobëtkù mòjémù zadôwôł. (II)
domiérzac, -óm, -ôł, sł., ‘przykrzyć się, dokuczać’. (II)

Dominik, -a, m. im.wł., ‘Dominik’. (II)
Dominik, -ù/-a, m., ‘wielki jarmark letni w Gdańsku na św. Dominika’.
domknąc, -ã, domkł, -ni, sł., ‘domknąć, zamknąć’: Domknita rôz te dwiérze! (II) [hasło]: nie domknąc ‘nie domknąć’: To doch bëło do widzeniô przez niedomkłé dwiérze ‘to przecież było widać przez niedomknięte drzwi’. (II)

domknąc sã, -ã sã, domkł sã, -ni sã, sł., ‘domknąć się’: Te dwiérze sã nijak nie chcą domknąc. (II)
domłoc, -mielã, -młół, -młoła, -mielë, sł., ‘domleć, dokończyć mielenia’: domłoti ‘domełty’; przed domłocym ‘przed domełciem’. (II)

domòc, -mògã, -żesz, -mógł, -mògła, -żë, sł., ‘pomóc, zwyciężyć’: Ninia bële chto naju domòże. (II) [Ob. dobic, mòc²]
domòwi, przym., ‘domowy’: domòwô robòta.

domòwic, -mówiã, -ił, -mòwi, sł., ‘domówić, dokończyć mówić’: Nie domówił pôcerza do kùńca. (II)
domôctwò, -a, n., 1. ‘domostwo, gospodarstwo domowe’: Mòje domôctwò je baro lëché ‘moje gospodarstwo jest bardzo biedne’. 2. ‘swojszczyzna, ojczyzna’: Pëtôj sã Cëgóna ò domôctwò! ‘pytaj się Cygana o ojczyznę’. [Przysł.]

domôcy, przym., ‘domowy, swojski’: domôcô czelôdz ‘czeladź domowa’; domôcé ptôstwò ‘drób domowy’. ●to je domôcy człowiek ‘nasz człowiek, domownik’. Por. czes. domáci.
domôczka, -czi, ż., 1. ‘mieszkanka tego samego domu’, 2. ‘w dalszym znaczeniu: swojaczka, rodaczka’.

domôk, -a, m., 1. ‘mieszkaniec tego samego domu’, 2. ‘w dalszym znaczeniu: swojak, rodak’.
domôtowic, -a, m., ‘domatowianin, mieszkaniec Domatowa lub Domatówka’ (II)
domôtowión, -a, m., ‘domatowianin’. Ob. domôtowic. (II)

domôtowiónka, -czi, ż., ‘domatowianka, mieszkanka Domatowa lub Domatówka’.
Domôtowò, -a, n., ‘Domatowo, wieś w pow. puckim’. (II)
domôtowsczi, -kô, -czé, przym., ‘domatowski, odnoszący się do wsi Domatowa lub Domatówka’. (II)
Domôtówkò, -a, n., ‘Domatówko, wieś w pow. puckim’. (II)

donaszac, -nôszóm, -ôł, -naszôj, sł., ‘donosić’: Donôszają òstatné snopczi do stodołë.
donąd, przysł., ‘do owego miejsca’: Donąd sygają mòje pòla.
donądczi, przysł., ‘do owego miejsca’. Ob. donądka. (II) [hasła]: tam donąd, przysł., ‘do tamtego miejsca, punktu itp.’: Pùdzesz tam donąd, a tam stąd w lewą do lasu. tam donądczi, przysł., ‘do owego miejsca’: Żlë tam donądczi duńdzesz, dóm cë dëkôta. (II)

donądka, zaim. przysł., ‘do owego miejsca’: Żebë jesmë le donądka dojachelë ‘żebyśmy tylko do owego miejsca dojechali’. Ob. donąd, donądczi. (II)
donëkac, -óm, -ôł, sł., ‘dopędzić, dognać’: Ledwie donëkôł kònie do stónie. (II)

doniesc, -niosã, -niósł, -niesë, sł., ‘donieść’: Doniesë mie jesz trzë talarë, a jô cë wëdóm twòje kònie.
donosëc, -szã, -sył, sł., ‘donosić’. (II)
dopëtac sã, -pitóm sã, -ôł sã, -pëtôj sã, sł., ‘dopytać się’: Gãba sã dopitô, a nodżi doniosą. [Przysł. Ceyn] (II)

dopic, -ijã, -ił, sł., ‘dopić’: Ni mógł dopic jednégò stateczka ‘nie mógł dopić jednego kufelka’.
dopiec, -pieczã, -piekł, -pieczë, sł., ‘dopiec’: Czë sã lëchò pôlëło, czë co, ni mògła nijak dopiec chleba.
dopiec sã, -pieczã sã, -piekł sã, -pieczë sã, sł., ‘dopiec się’: Chléb sã ju dopiekł.

dopiekac, -piékóm, -ôł, sł., ‘dopiekać’: Nasza gòspòdëni ju òd pôłniô chléb dopiékô. Jemù słunyszkò dopiékô.
dopiekac sã, -piékóm sã, -piékôł sã, sł., ‘dopiekać się’: Ceszta sã, dzecë, wasze pierzniczczi ju sã dopiékają.
dopielac, -piélóm, -ôł, -pielôj, sł., ‘doplewiać, kończyć plewienie’. (II)

dopiéro, przysł., 1. ‘dopiero’, 2. ‘teraz’. Ob. dopiérze. (II)
dopiérze, przysł., 1. ‘dopiero’: Dopiérze przëszedł ë ju òdchòdzy. Dopiérze pò zôchòdze słuńca. (II): 2. ‘teraz’: Ti lëdze, co tam dopiérze mieszkają. Por. rus. teper.

dopijac, -óm, -ôł, sł., ‘dopijać’: Dopijelë resztë.
dopłacac, -płôcóm, -ôł, -płacôj, sł., ‘dopłacać’: Piãc marków mù dopłôca, ale nie chcôł przedac.
dopłacëc, -ã, -ył, sł., ‘dopłacić’: Dopłacëlë mù wszëtkò, kùlkò żądôł.

dopłata, -ë, ż., ‘dopłata’: Za niewiôlgą dopłatą.
dopłënąc, -ã, -ął, sł., ‘dopłynąć’: Dopłënãlë do Szczecëna.
dopłëwac, -płiwóm, -ôł, sł., ‘dopływać, wpadać’: Na nym môlu, dze Wisła dopłiwô do mòrza.

dopłoc, -pielã, -płół, -pielë, sł., ‘doplewić, dokończyć plewienia’: Jô to ju móm dopłoté ‘jużem tego doplewiła’. (II)
dopòczi, zaim. przysł., ‘dopóki, jak długo’: Dopòczi [pòkąd] mdzesz warëjowôł? Dopòczi móm dëtczi. (II) [Derd]

dopòmagac, -môgóm, -ôł, -magôj, sł., ‘dopomagać’: Òn ji przez całé żëcé dopòmôgôł. Dopòmagôj swòjémù blëznémù.
dopòmòc, -mògã, -mógł, -mòżë, sł., ‘dopomóc’: Dopòmòżë mie, Bòże! [Ob. mòc²]

dopòwiadac, -wiôdóm, -ôł, -wiadôj, sł., ‘tłumaczyć, wyjaśniać’: Òn to mie dopòwiôdôł, ale jô tegò nijak ni mógł zrozmiec. (II)
dopòwiedzec, -wiém, -wiedzôł, sł., ‘wyjaśnić, wytłumaczyć’: Jô cë to rôz dopòwiém. Jak òna to jemù dopòwiedza, tedë òn zarôz szedł. (II)
dopôłniac, -óm, -ôł, sł., ‘dopełniać’. (II)

dopôłnic, -ã, -ił, sł., ‘dopełnić’: Żlë to mdzema mia dopôłnioné ‘jeśli tego dopełnimy’. (II)
dopùscëc, -szczã, -scył, sł., ‘dopuścić’: Dopùscył gò na trzë kroczi. Nie chcelë ji ani do dwiérzi dopùscëc. ●za dopùszczenim bòsczim.

dopùszczac, -óm, -ôł, sł., ‘dopuszczać’: Dopùszczała gò do se.
dorabiac, -rôbióm, -ôł, -rabiôj, sł., ‘dorabiać’: W żódny fabrëce rozëmù nie dorôbiają. [Przysł.]
dorabiac sã, -rôbióm sã, -ôł sã, -rabiôj sã, sł., ‘dorabiać się’: Naszi lëdze dorôbiają sã majątkù za mòrzã a pòtemù dodóm wrôcają.

dorada, -ë, ż., ‘dorada’: ●Òn mô doradama pòdszëti jãzëk. „Doradë lékarsczé”. [Ceyn]
doradzac, -rôdzóm, -ôł, -radzôj, sł., ‘doradzać’: Jô ji tegò nie dorôdzôł.
doradzac sã, -rôdzóm sã, -ôł sã, -radzôj sã, sł., ‘porozumiewać sie’: Pòswarzą sã, ale wnetëszczi sã dorôdzają. (II)

doradzëc, -ã, -ył, sł., ‘doradzić’: Doradzëlë ji, abë z nima jachała do miasta.
doradzëc sã, -ã sã, -ył sã, sł., ‘porozumieć sie’: Jidzëta do ksãdza ë sã doradzëta jakò ‘idźcie do księdza i porozumcie się jakoś’. (II)
dorastac, -rôstóm, -ôł, -rastôj, sł., ‘dorastać’: To ju tak je na swiece, co drzewa nieba nie dorôstają. [Przysł.]

Dorawa, -ë, m., ‘Dorawa, nazwisko rodowe’. (II)
Dorawic, -a, m. i ż., ‘należący do rodu Dorawów’: Dorawic starkòwie ‘dziadkowie, tj. dziadek i babka Dorawów’. (II)
doraza, przysł., ‘naraz, wraz’: Doraza wstelë ë doraza zawrzeszczelë.

dorazu, przysł., ‘naraz, wraz, w jednej chwili’. Ob. doraza. (II)
[dorãdzé, tylko w]: na dorãdzu, przysł., ‘na podorędziu’: Jô to mia dëcht na dorãdzu. (II)

dorechòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘dorachować, doliczyć’: Òni mie jesz to piãc marków dorechòwelë. Ni mógł nijak dorechòwac do kùńca. (II)
dorézowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘dobić, dokończyć podróży, dostać się’: Z wiôlgą biédą dorézowelë do Słëpska. (II) [Derd]
dorobic, -ã, -ił, sł., ‘dorobić’: Òn to kółkò sóm dorobił.

dorobic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘dorobić się’: Ni mógł sã niczegò dorobic.
dorosc, -ã, -rósł, -roscë, sł., ‘dorosnąć’: Òn ju nie dorosce.
Dorota, -ë, ż.im.wł., ‘Dorota’.

Dorotka, -czi, ż., zdr. od Dorota, ‘Dorotka’: Dorotkò, niecnotkò, dze to të jes biwa? Pieśń.
dorozmiec sã, -ejã sã, -ôł sã, sł., ‘dorozumieć się’: Jô sã tegò ni mógł nijak dorozmiec. Dorozmita sã doch! ‘porozumiejcie się przecież!’ (II)

dorozmiewac sã, -miéwóm sã, -ôł sã, sł., ‘dorozumiewać się’. (II)
doróbk, -ù, m., ‘dorobek’: Òn mùszôł przepic wszeden doróbk.
dorzëcëc, -rzucã, -ył, -rzëcë, sł., ‘dorzucić, cisnąć aż na…’: Dorzucył ten kam jaż na Elzyńsczé pòle. (II)

dosadowac, -ëjã, -ôł, sł., ‘dosiadywać’: W grëpie z nama dosadowôł do rena ‘razem z nami dosiadywał do rana’. (II)
dosc, przysł., ‘dość’: Dosc mie ju tegò!
dosedzec, -ã, -ôł, sł., ‘dosiedzieć, usiedzieć’. (II)

dosëgac, -sygóm, -ôł, -sëgôj, sł., ‘dosięgać’: Ledwie dakù dosygô. (II)
doskònale, przysł., ‘doskonale’: Òna to ùmieje doskònale.
doskònałi, przym., ‘doskonały’: Jedënie Pón Bóg je doskònałi.

doskònałosc, -ë, ż., ‘doskonałość’.
doskrobac sã, -iã sã, -ôł sã, -bi sã, sł., ‘doskrobać się’: Òni sã do tëch bùlew nijak doskrobac ni mòglë. (II)
doskwierac, -wiéróm, -ôł, -erôj, sł., ‘doskwierać, dokuczać’: Jima biéda doskwiérô. (II)

dostac, -ónã, -ôł, -ani, sł., ‘dostać, otrzymać’: ●dostôł pòmaskã, jaż sã òblizôł! ‘dostał poczesne, aż się oblizał’. Parobk dostónie dwadzesce, chëczowô òsmënôsce talarów ‘parobek dostaje dwadziescia, służąca domowa osiemnaście talarów’. Ta chòroba ju niejednégò w grób dosta ‘ta choroba już niejednego w grób wpędziła’. (II)
dostac sã, -ónã sã, -ôł sã, sł., ‘dostać się’: Dostac sã le diôbłu w szczëpë! ‘dostać się diabłu w łapy!’. [Przysł. Ceyn]

dostarczac, -stôrczóm, -ôł, -starczôj, sł., ‘dostarczać’: Rëbôcë dostôrczają rib do Gduńska.
dostarczëc, -ã, -ił, sł., ‘dostarczyć’: Jô panu wnet dostarczã tegò sana.
dostatk, -ù, m., ‘dostatek’: Òni mają wszëtczégò dostatk ë bòkadosc ‘oni mają wszystkiego dostatek i obfitość’.

dostatno, przysł., ‘dostatnio, dostatecznie’: To są bògati gbùrzë, ù nich je wszëtczégò dostatno.
dostatnosc, -ë, ż., ‘dostatek, zamożność’: Mòji starkòwie żëją so w wiôldżi dostatnoscë ‘moi dziadkowie żyją sobie w wielkim dostatku’.
dostatny, przym., ‘dostateczny, dostatni’: dostatné jôdło.

dostawac, -stôwóm, -ôł, -stawôj, sł., ‘dostawać, otrzymywać’. (II)
dostawac sã, -stôwóm sã, -ôł sã, -stawôj sã, sł., ‘dostawać się’.
dostãp, -ù, m., ‘dostęp’: Bronilë dostãpù òd stronë mòrza.
dostãpic, -stąpiã, -ił, sł., ‘dostąpić, zbliżyć się’: Ni mòżna do negò psa nijak dostãpic.

dostãpòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘dostępować’: Dostãpòwelë pòtemù nôwikszich zaszczëtów ‘dostępowali potem największych zaszczytów’.
dostojec, -ã, -ôł, sł., 1. ‘dostojeć, ustać’: Të jes ni mógł dostojec, pòczi jô nie przińdã. Nie dostojã, bò sã bòjã. [Przysł.] 2. ‘dostać, dojrzeć’: Ten óws je dëcht dostojałi. (II)

doswiadczac, -swiôdczóm, -ôł, -swiadczôj, sł., ‘doświadczać’: Pòn Bòg naju cãżkò doswiôdczô.
doswiadczëc, -ã, -ił, sł., ‘doświaczyć’: Doswiadczëlë jegò łasczi.
dosygnąc, -ã, -sygł, sł., ‘dosięgnąć’: Jô ce jesz dosygnã!

dotąd, zaim. przysł., ‘dotąd’. [hasła]: tam dotąd, przysł., ‘do tamtego miejsca, do owego punktu’: Tam dotąd je dali jak do kòscoła. tu dotąd, przysł., ‘do tego tutaj miejsca’: Mòskôle przëszlë jaż tu dotąd.
dotądczi, zaim. przysł., ‘dotąd, tu dotąd’. (II)

dotądka ob. dotądczi. (II)
dotëchczas, przysł., ‘dotychczas’.
dotëgòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘dostarczać’: Jô mùszã dotëgòwac sér ë masło, a bracô miãso. (II)

dotëkac, -tikóm, -tikòł, -tëkôj, sł., ‘dotykać’. (II)
dotëkac sã, -tikóm sã, -tikôł sã, -tëkôj sã, sł., ‘dotykać się’. (II)
dotëwòwac ob. dotëgòwac. (II)
dotknąc, -ã, dotkł (-nął), -ni, sł., ‘dotknąć’: Ledwie jem ji pôlcã dotkł. (II)

dotknąc sã, -ã sã, dotkł (-nął) sã, -ni sã, sł., ‘dotknąć się’. (II)
dotrzëmac, -trzimóm, -ôł, -trzëm(ôj), sł., ‘dotrzymać’: Të môsz ùgòdë dotrzëmac.
dotrzëmòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘dotrzymywać’: Òni dotrzimùją przësëdżi całé żëcé.

dowiãzac, -wiążã, -wiązôł, -wiãżë (-zôj), sł., ‘dokończyć wiązania’: Më wnetëszczi dowiążemë te snopë. (II)
dowiãzowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘kończyć wiązanie’: Jesz ma jiczmë dowiãzowa ‘jeszcześmy jęczmień kończyli wiązać’. (II)
dowierzac, -wiérzóm, -ôł, -wierzôj, sł., ‘dowierzać, ufać’: Òn nawet swòjim dzecóm nie dowiérzôł. [hasło: nie dowierzac]

dowiesc, -wiodã, -wiódł, -wiedzë, sł., 1. ‘dowieść, przyprowadzić’: Ledwie dowiedlë tegò biszka na tôrg. 2. ‘dowieść, udowodnić’: Òni nie ùmielë tegò nijak dowiesc, że ta niwa do jejich òjca nôleża. ●to je dôwno dowiodłé ‘to jest dawno dowiedzione’.
dowizc [-wiązc], -wizã, -wiązł, -wizë, sł., ‘dokończyć więzienie sieci, *dowiąść’: Pùdzema, jak le dowi[ã]zema. (II) [Ob. wizc]

dowòdzëc, -ã, -ył, sł., 1. ‘dowodzić’: Dowòdzy całim wòjskã. 2. ‘udowadniać’: Òna tegò tak dowòdzëła.

dowód, -òdu, m., ‘dowód’: Ni mają na to żódnégò dowòdu.
dowódca, -ë, m., ‘wódz, dowódca’. (II)

dowództwò, -a, n., ‘dowództwo’: Césôrz òddôł mù dowództwò nad całim wòjskã.
dowrzałi ob. dowrzéc. (II)
dowrzéc, -wrzã, -wiarł, -wrzë, sł., ‘dowrzeć, dogotować się’. Jednak imiesł. cz.prze. dowrzałi ‘dogotowany’. (II)

dozdrzec, -ã, -ôł, sł., ‘dojrzeć, doglądnąć’: Ten gòspòdôrz mùszi stracëc, co sóm nie dozdrzi w kòżden kątk. [hasło]: nie dozdrzec: Òn ju lëchò widzy ë ni mòże wszëtczégò dozdrzec.
dozdrzelałosc, -ë, ż., ‘dojrzałość’.
dozdrzelec, -ejã, -ôł, sł., ‘dojrzeć, stać się dojrzałym’: Mdzema zbiérała krëszczi, czej dozdrzeleją ‘będziemy zbierali gruszki, gdy dojrzeją’. Dozdrzelałi brzôd ‘dojrzałe owoce’. [hasło]: nie dozdrzelec: Te krëszczi nie dozdrzeleją rëchło. Najôdł sã niedozdrzelałégò brzadu. Niedozdrzelałi brzôd lëchò szmakô.

dozdrzelewac, -léwóm, -ôł, sł., ‘dojrzewać’: Te jabka chùtkò dozdrzeléwają.
dozerac, -zéróm, -ôł, -zerôj, sł., ‘dozierać, doglądać’: Dozérô robòtë w pòlu.
doznac, -óm, -ôł, sł., ‘doznać’: Ju terô nie doznôsz niżódnégò ùtrapieniô ani jadłobë ‘już teraz nie doznasz żadnego utrapienia ani zgryzoty’.

doznawac, -nôwóm, -ôł, -nawôj, sł., ‘doznawać’: Doznôwelë jegò łasczi.
dozór, -oru, m., ‘dozór’: pòd dozorã òjca.
dozwalac, -wôlóm, -ôł, -walôj, sł., ‘dozwalać, przyzwalać’: Òna ji na wszëtkò dozwôlô.

dozwòlëc, -ã, -ił, sł., ‘dozwolić, pozwolić’: Dozwòlë mie rôz przińc do ce.
dożdac, -żdżã, -żdôł, -żdżë, sł., ‘doczekać, zaczekać’: Dożdżë le, jaż wrócã ‘zaczekaj no, aż wrócę’. Ni mòglë dożdac Wiôldżi Nocë.
dożëc, -żëjã, -żił, sł., ‘dożyć’: Mòżemë sã nadzewac, że ë më Kaszëbi dożëjemë lepszich czasów.

dożniwic, -ã, -ił, sł., ‘dokończyć żniwa’: Më dożniwilë, chwała Bògù.
dożniwk, -ù, m., ‘koniec żniwa, dożynki’: Ù nich ë na dożniwkù biéda.
dólny, przym., ‘dolny’.

dół, dołu, m., ‘dół’: W tim dole są mëszë. Chùtinkò bëłë na dole. [hasło]: w dół, przysł., ‘w dół, na dół’.
dółk, -a, m., zdr. od dół, ‘dołek’: w tim mniészim dółkù ‘w tym mniejszym dołku’.

dóm, -omù, m., 1. ‘dom’: dóm jak kòscół, 2. ‘sień’.
dómk, -ù, m., zdr. od dóm, ‘domek’: Rozëmkù, pòj dodomkù! [Przysł. Ceyn]

Dóra, -ë, ż. im.wł., ‘Wiktoria’. (II)
Dórczin, -ëna, -ëné, przym., ‘do Wiktorii należący’. (II)
Dórka, -czi, ż., zdr. od Dóra, ‘Wiktusia’. (II)

dót, przym. nieodm., ‘nieżywy, martwy’, niem. todt, dniem. dôd: Ju je dót. Czej më tam przëszlë, òne bëłë ju dót.
dôcô, -ë, ż., ‘dawna dziesięcina kościelna, [łac.] decuma’. Ob. tôcô. (II)

dôka, -czi, ż., ‘mgła’, pr.-niem. Dâk.
dôkòwati, przym., ‘mglisty’: dôkòwaté wiodro ‘mgliste powietrze’; dôkòwati deszcz ‘drobny deszczyk, jakby mgła’. Ob. dôka. (II)

dôkòwato, przysł., ‘mglisto’. (II)
dôlëbóg!, wykrz., ‘dalibóg!’: Dôlëbóg, że to je prôwda!
dôlô, -ë, ż., ‘dal, odległość’: Pòczuł głos z dôlë ‘usłyszał głos z oddalenia’. Jô nick nie ùzdrzã w ti dôli ‘niczego nie ujrzę w tej odległości’.

dôr, daru, m., ‘dar’: To je wiôldżi dôr. Dôł cë Pón Bóg darë, ùżëwôj miarë. [Przysł. Ceyn]
dôwca, -ë, m., ‘dawca’: Pón Bóg je dôwcą żëcô.
dôwno, przysł., ‘dawno’: To bëło baro dôwno. [hasła]: z dôwna, przysł., ‘z dawna’: To je z dôwna znóné. z dôwien dôwna, przysł., ‘z dawien dawna’: Ù nas to tak z dôwien dôwna biwało.

dôwny, przym., ‘dawny’: Dôwné dzeje. Më Kaszëbi téż mómë swòje dzeje z baro dôwnëch czasów. To bëło w tëch dôwnëch, nôdôwniészich czasach.
dracht, -a, m., ‘dwa wiadra, dwa kubły (np. wody), tj. ilość, którą za jednym razem można przynieść’, dniem. Dracht, gniem. Tracht: dracht wòdë. (II) (Hilf]

draga, -dżi, ż., ‘kotwica u sieci’, pr.-niem. Dragge.
dragòwi, przym., ‘odnoszący się do dragi’: dragòwi kam ‘kamień kotwiczny’.
drapac, -iã, -ôł, sł., ‘drapać’: Drapôł sã pò głowie.

drapnąc, -ã, -ął, sł., ‘drapnąć, zadrapać’: Nie jigrôj z kòtã, bò cã drapnie. [Przysł. Ceyn]
draszk, -a, m., ‘młocek, młocarz’.
draszowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘młócić’, niem. dreschen: ●òn lepi jãzëkã, jak cepama draszëje. [Ceyn]

drawã, przysł. ‘trapem, truchtem’, niem. Trab, dniem. Draf. (II)
drawòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘biec truchtem, szybko’, niem. traben, dniem. drawen. Por. drawã. (II)

drażnic, drôżniã, -ił, drażni, sł., ‘drażnić’. (II)
drąg, -a, m., ‘drąg’.
drągôl, -a, m., ‘drągal, człowiek wysoki’.
drążk, -a, m., zdr. od drąg, ‘drążek’.

drãdżi, -gô, -dżé, przym., ‘gorzki, cierpki’ (o owocach, napojach, lekarstwach): Nié kòżdé lékarstwò je drãdżé.
drãgòsc, -ë, ż., ‘cierpkość, gorycz, kwas (owoców, napojów itp.)’.
drãk, -ù, m., 1. ‘łajno’. (II): 2. ‘pomyje, napój dla świń, bydła’, pr.-niem. Drank ‘Trank für die Schweine, Ansammlung von Speiseüberresten als Futter für die Schweine, Spühlicht’ Fr. (II) [Ceyn]

drãkòwnica, -ë, ż., ‘beczka na pomyje’. (II)
drãtwiec, -ejã, -ôł, sł., ‘drętwieć’. (II)
drdza, -ë, ż., ‘rdza’. Ob. drëdza. (II)

dremné, -égò, n., ‘karlątko, krasnoludek’: W naszich chëczach są dremné. Ob. drobné.
dremnô, -y, ż., ‘karliczka, kobieta krasnoludka’.
dremny, przym., ‘drobny, mały’. Mówi się przede wszystkim o krasnoludkach, że są dremné.

dretczi, -kô, -czé, przym., ‘cierpki’: To jabkò je dretczé. Òct je dretczi ‘ocet jest cierpki’. [słow.]
dretkò, przysł., ‘cierpko’: To jabkò szmakô dretkò ‘to jabłko ma smak cierpki’.
dretkòsc, -ë, ż., ‘cierpkość’: ●Móm taką dretkòsc w gãbie, jakbë jô kwasné jabkò zjôdł.

drewniôk, -a, m., ‘pantofel drewniany’. (II) [Hilf]
drést ob. drist.
drëcany, przym. ‘druciany’: Mamòtë robi sã na knëpelkach gnôcanëch abò drëcanëch. Drëcané knëpelczi do ti cenkszi robòtë ‘do delikatniejszej roboty’. (II)

drëch, -a, m., ‘druh, towarzysz, przyjaciel’: Mój miłi drëchù! (II)
drëczel, -kla, m., ‘klamka przy zatyczce lub zasuwie u drzwi’, niem. Drücker ‘hebelartiger Griff an Thürschlössen, durch dessen Niederdrücken oder Anziehen die Thür geöffnet oder geschlossen wird’ Fr. (II)
drëdza, -ë, ż., ‘rdza’. [Ob. drdza]

drëdzawi, przym., ‘rdzawy’.
drëdzewiec, -ejã, -ôł, sł., ‘rdzewieć’: Żelazo w wòdze drëdzewieje.
drëdżi, -gô, -dżé, przym., ‘drugi’: na drëdżi rôz; drëgą razą.

drëfta, -ë, ż., ‘droga poboczna, wiodąca od głównej ulicy, drogi wiejskiej, do domostwa, droga wyjazdowa w pole’, pr.-niem. Drift, dniem. Dröft, gniem. Trift ‘breiter land- und Feldweg, auf dem man das Vieh nach und von der Weide treibt’ Fr. (II)
drëgac, -óm, -ôł, sł., ‘drgać’: Pajiczënë drëgają w pòwietrzu. [Ob. dërgac]

drëganic, -ã, -ił, sł., ‘męczyć, nękać’: Òn mùszi swòje kònie strodze drëganic, czej taczé ùmiarté.
drëgnąc, -ã, -ął, sł., ‘drgnąć’: Drëgnął, jakbë mù nóż w piersë wrazył.
drëgòt, -u, m., ‘drganie, drżenie’. Ob. dërgòt.

drëgòtac, -tóm [-cã], -tôł, sł., ‘drgać, drżeć’. Ob. dërgòtac.
drëk, -ù, m., ‘druk’.
drëkarczëk, -a, m., ‘pomocnik, uczeń drukarski’.

drëkarniô, -i/-e, ż., ‘drukarnia’.
drëkarsczi, -kô, -czé, przym., ‘drukarski’: kùńszt drëkarsczi.
drëkarstwò, -a, n., ‘drukarstwo’: Naùcził sã drëkarstwa.

drëkòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘drukować’: Je téż pôrã ksążk kaszëbsczich drëkòwónëch.
drëkôrka, -czi, ż., ‘drukarka, żona drukarza’.
drëkôrz, -a, m., ‘drukarz’.
drëwa, drew, l.mn., ‘drwa’: Nabierzë drew, kùlkò le ùniesesz ë naskacë òdżin ‘nabierz drew, ile tylko uniesiesz i roznieć ogień’.

drëżączka, -czi, ż., ‘drżenie, konwulsje, drgawki, delirium tremens’.
drëżec, -ã, -ôł, sł., ‘drżeć’: ●òn drëżi jak lëstë na òsce ‘drży jak liście na osice’.
drëżéń, -a, m., ‘rdzeń drzewa’.

drëżëna, -ë, ż., ‘drużyna, świta, orszak’: Swiãti Michôł ze swòją drëżëną.
drëżinka, -czi, ż., zdr. od drëżëna, ‘drużynka, mała drużyna’.
drëżoch, -a, m., 1. ‘człowiek bojaźliwy, drżący na widok niebezpieczeństwa’, 2. ‘pijak, który popadł w delirium tremens’.

drëżón, -u, m., ‘ciernie’. Ob. drzón.
drëżónowati, przym., ‘ciernisty’. Ob. drzónowati. (II)
drëżôk, -a, m., ‘pijak, dotknięty chorobą delirium tremens’. Ob. drëżoch.

dribczą, przysł., ‘kłusem, truchtem’: Dribczą jachelë, nigdze nie pòpôselë.
drist¹, przym. nieodm., ‘śmiały, odważny, dziarski’, niem. dreist, dniem. dreest: Òna je drist do wszëtczégò.

drist², przysł., ‘śmiało, odważnie, dziarsko’: Òni bë to drist zrobilë.
drobic, -ã, -ił, sł., 1. ‘drobić, kruszyć’, 2. ‘drobno chodzić, zdrobniale mówić itd.’: Òni tak drobią ‘oni tak pieszczotliwie mówią’. (II)
drobiôzg, -ù, m., 1. ‘drobiazg’, 2. ‘drób, ptactwo domowe’.

drobné, -égò, n., ‘krasnoludek’. Ob. dremné i krôsniã.
drobno, przysł., ‘drobno’: Òna tak drobno skôcze.
drobny, przym., ‘drobny’.

drobòcëch, -a, m., ‘człowiek, który drobno chodzi, prędko lub pieszczotliwie mówi itp.’ Według Ceyn Skôrb 159 Drobòcëchama nazywają mieszkańców par. żarnowskiej. Ob. drobòtac. (II)
drobòlëc, -ã, -ił, sł., ‘dreptać, drobno chodzić, prędko a drobno chodzić; prędko mówić’: ●òn tak drobòli jak panna w tuńcu. [Ceyn]

drobòlëch, -a, m., ‘człowiek prędko mówiący’. Ob. drobòcëch. (II)
drobòlôk, -a, m., ‘to samo, co drobòcëch’. Ob. także drobòlëc. (II)
drobòtac, -tóm (-cã), -tôł, sł., ‘dreptać, drobno chodzić, prędko a drobno chodzić; prędko, pieszczotliwie mówić’. Ob. drobòlëc.

drodżi, -gô, -dżé, przym., st.wyż. drogszi, st.najw. nôdrogszi, ‘drogi’: To kòsztëje drodżé pieniądze.
droga, -dżi, ż., ‘droga’.

drogą, przysł., ‘w drodze, podczas drogi, w podróży’: Drogą òjc pòwiôdôł nama ò tëch trzech bratach. (II) [Por. Mò]
drogò, przysł., ‘drogo’: To je za drogò, to nie je tëlé wôrtné.

drogòsc, -ë, ż., ‘drożyzna’.
drozdowi, przym., ‘drozdowy’: drozdowé piórkò. Ob. drózd.
drożdże, -i, l.mn., ‘drożdże’: casto na drożdżach [młodzach].

drożdżowi, przym., ‘drożdżowy’: drożdżowé [młodzowé] rogôle.
drożëna, -ë, ż., ‘drożyna, wąska droga’.

drożëneczka, -czi, ż., zdr. od drożinka, ‘drożynka’.
drożëszczama, przysł., ‘manowcami, ogródkami’: Szlë drożëszczama. ●zagôdôł gò drożëszczama [‘mówić ogródkami’].

drożëszcze, -a, n., ‘zła, kręta droga; manowiec’.
drożëzna, -ë, ż., ‘drożyzna’: W nëch czasach, czej ta wiôlgô drożëzna panowa na Kaszëbach.
drożinka, -czi, ż., zdr. od drożëna, ‘drożyna, wąska lub licha droga’.

dróbka, -czi, ż., ‘odrobina, trocha’: Nie wôrt jidzeniô takô dróbka. [hasło]: pò dróbce, przysł., ‘po trochu, powoli’: Pił pò dróbce, jaż wëpił wszëtkò. [też w (II); Ceyn]
dróbkã, przysł., ‘trochę’: Terô sã pòmòdlã dróbkã. Në kò pòj le wasc sa a mdzema doch dróbkã kôrbała ‘pójdź no waść tutaj a pogadamy sobie trochę’ [Ceyn] Šmuk. [Por. kąsk, përznã]

drózd, -a, m., ‘drozd (ptak)’.
dróżka, -czi, ż., 1. ‘dróżka, mała, wąska droga’, 2. ‘przedział we włosach’.
drôb, -ôbi, ż., ‘drabina’: Wzãlë drôb ë przëstawilë do dakù.
drôbantë, -ów, l.mn. ‘szelki’, niem. Tragband, Tragbänder. (II)

drôbczi, -ków, l.mn., ‘drabina, za którą daje się siano bydłu i koniom, jasła’: Jemù bë sã nôleżało za drôbczi dawac jôdło.
drôbka, -czi, ż., zdr. od drôb, ‘drabinka’: Pò drôbce wëlôzł na dak, ale sã do nieba nie dostôł.

druwka, -czi, ż., ‘nazwa pewnego gatunku jabłek’. (II) [Hilf]
drużba, -ë, ż., ‘drużba’.
drużka, -czi, ż., ‘drużka’.
drzewiany, przym., ‘drzewny, drewniany’: drzewiané kòło; drzewianô kómka; drzewiany knôp; drzewiany zajc.

drzewò, -a, n., ‘drzewo’.
drzewòwi, przym., ‘drzewny’: drzewòwi hańdel; na Drzewòwim Tôrgù we Gduńskù ‘Targ Drzewny w Gdańsku’.
drzéc, drzã, dzarł, drzë, sł., ‘drzeć, odzierać, rozdzierać’: Dzarł miãso zãbama jak wôłk ‘darł mięso zębami jak wilk’. Dzarti ‘darty’.

drzéc sã, drzã sã, dzarł sã, drzë sã, sł., 1. ‘drzeć się, zdzierać się’: Corôz wicy mù sã dzarł przëòdzéwk ‘coraz więcej mu się darła odzież’. (II): 2. ‘krzyczeć głośno, drzeć się’: Kùr, wrona, gãs sã drze.
drzémac, -iã, -ôł, sł., ‘drzemać’: Kòt drzémie na òczenkù.
drzéweczkò, -a, n., zdr. od drzéwkò, ‘drzeweczko’.

drzéwiąteczkò, -a, n., zdr. od drzéwiątkò, ‘drzewko’.
drzéwiątkò, -a, n., zdr. od drzéwiã, ‘drzewko’.

drzéwiã, -i(ã)ca, n., ‘drzewo’: Sadnął so pòd drzéwi[ã]cã.
drzéwkò, -a, n., zdr. od drzewò, ‘drzewko’.
drzéwny, przym., ‘drzewny’: kòra drzéwnô.

drzësta, -ë, ż. i m., ‘człowiek niechlujny’: kaniô drzëstô ‘rodzaj mchu białego rosnącego na wilgotnych polach’.
drzëstac, drzistóm, -ôł, drzëstôj, sł., ‘mieć rozwolnienie’.
drzëstawica, -ë, ż., ‘dyzenteria’.

drzëstôwka, -czi, ż., ‘rozwolnienie’.
drziszcz, -a, m., ‘chory na biegunkę’. (II) [Hilf]
drzón, -u/-a, m., ‘ciernie’. Ob. drëżón.

drzónowati ob. drëżónowati. (II)
drzôzga, -dżi, ż., ‘drzazga, trzaska’: Dorzëcë drzôzg, mdze sã lepi pôlëło ‘dorzuć trzasek, będzie się lepiej paliło’. (II)
duch, dëcha, m., ‘duch’: Swiãti Duch. Do Swiãtégò Dëcha nie zjimôj kòżëcha, a pò Swiãtim Dëchù chòdzë téż w kòżëchù. [Przysł. Ceyn] [Ob. dëch]

duchwac, -óm, -ôł, sł., ‘ufać’: Duchwôj le Panu Bògù! (II) [Hilf]
dudin, -a, m., ‘wyraz na oznaczenie psa, podobnie jak w języku polskim: sobaka, psiak, a więc z odcieniem pogardl.’: Z głodu dudin ë heltkã jé ‘z głodu pies zje i kwaśne jabłko’. Przysł. (II) [Derd]
dudk, -a, m., ‘dudek (ptak)’. (II) [Hilf]

dudle, -i, l.mn., ‘dudy’: Na dudlach, na dudlach, na kòzłowim różkù, dzeż lepi, dzeż lepi, jak ù nënczi (tutaj w znaczeniu: żony) w łóżkù. Piosenka. (II)
Dunka, -czi, ż., ‘Dunka’.
duńc, duńdã, doszedł, sł., ‘dojść’: Ni mógł do chëczë duńc. Niedalek doszedł. Tak wësok jô nie duńdã.

Duńczëk, -a, m., ‘Duńczyk’.
duńsczi, -kô, -czé, przym., ‘duński’.
dura, -ë, ż., ‘dziura’. Ob. [dëra], dzura, dzëra.

dureczka, -czi, ż., zdr. od durka, ‘dziureczka’.
durka, -czi, ż., zdr. od dura, ‘dziurka’.

duwa, -ë, ż., ‘gołąb’, niem. Taube, dniem. Dûwe. (II) [słow.]
duwka, -czi, ż., zdr. od duwa, ‘gołąbek’. (II)

dużi, przym., ‘duży’. (II) [Ob. wiôldżi]
dużo, przysł., ‘dużo’. (II) [Ob. wiele]
dwa, dwaji, m., dwie, ż., dwa, n., dwòje, licz., ‘dwa, dwaj, dwie, dwa’: Zeszlë sã rôz dwaji diôblë. Dwòje dzecy; dwie białczi; dwa psë.

dwadzesce, licz., ‘dwadzieścia’.
dwadzescoro, licz., ‘dwadzieścioro’.
dwadzesti, licz., ‘dwudziesty’.
dwakroc, licz., ‘dwakroć’.

dwakrotnie, licz., ‘dwukrotnie’: Dwakrotnie daje, chto chùtkò daje. [Przysł. Ceyn]
dwakrotny, licz., ‘dwukrotny’.
dwanascoro, licz., ‘dwanaścioro’.

dwanôsce, licz., ‘dwanaście’.
dwanôsti, licz., ‘dwunasty’.
dwaroczny, przym., ‘dwuletni’: dwaroczny knôp; dwaroczné celã.

dwasetny, licz., ‘dwusetny’. (II)
dwasta, licz., ‘dwieście’. (II)
dwatësączny, licz., ‘dwutysięczny’. (II)
dwiesce, licz., ‘dwieście’ [Ob. dwasta]

dwiérze, -i, l.mn., ‘drzwi’: za dwiérzama. Zamkł dwiérze ‘zamknął drzwi’. Ù dwiérzi je mòcny zómk ‘u drzwi jest mocny zamek’.
dwiérznik, -a, m., ‘odźwierny, furtian’.

dwiérzniô, -i/-e, ż., ‘drzwi, brama’.
dwiérzowi, przym., ‘dotyczący drzwi’: zómk dwiérzowi.
dwigac, -óm, -ôł, sł., ‘dźwigać’: Dwigôł wszejelaczé cãżarë.

dwignąc, -ã, -ął, sł., ‘dźwignąć’: Dwignął kòsz z rëbama.
dwòjaczi, licz., ‘dwojaki’.
dwòjak, licz., ‘dwojako’: Òna to dwòjak pòwiedza.

dwòjic, -ã, -ił, sł., ‘dwoić, podwajać’: Òn co rok dwòji swòj majątk.
dwòjic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘dwoić się, robić się podwójnym’: ●jemù sã w òczach dwòji.
dwòjôczi, -ków, l.mn., ‘dwojaki, w których się nosi jedzenie’.

dwòjôczk, -a, m., zdr. od dwòjôk, ‘garnuszek w dwojakach’. (II)
dwòjôk, -a, m., ‘dwojaki, garnek podwójny, w którym nosi się jedzenie robotnikom w pole’. Ob. dwòjôczi. (II) [Ceyn]

dwòrczëk, -a, m., zdr. od dwórk, ‘dworek, dworeczek’. (II)
dwòrczón, -a, m., ‘szlachcic lub gbur, posiadający większe gospodarstwo (Gut, Gutsbesitzer). Ob. dwòrczôk. (II) [Be]

dwòrczôk, -a, m., ‘szlachcic, dziedzic, właściciel posiadłości dworskiej, dawniej szlacheckiej, w ogóle właściciel ziemski, mieszkający we dworze’: Tam ni ma gbùrów, le sami dwórczôcë ‘tam nie ma włościan, sama szlachta’.
dwòrnica, -ë, ż., ‘izba, pokój, świetlica’. Wyraz ten przeszedł i do języka dniem., nawet książkowego, i to dość wcześnie. W Kercken Ordeninge des gantzen Pomerlandes, ułożonej i wydanej przez Doktora Jana Dugenhagena r. 1535, czytamy na str. 30: „Denn Dorp Parheren möth men holden eyn wanehus, mit Köken, keller, dornytz…” Wydawca, dr M. Wehrmann (Baltische Studien, tom 43, 1893, str. 128-210), zrobił do tego wyrazu następujący dopisek: „Dornytz oder Dörntdze ist ein heizbares Zimmer”. (II)

dwòrsczi, -kô, -czé, przym., ‘dworski’: dwòrsczi słëga; dwòrskô dzewczëna; dwòrsczé łanë.
dwòrzëszcze, -a, n., 1. ‘stary dwór’, 2. ‘miejsce, gdzie stał dwór’.
dwójka, -czi, ż., ‘dwójka’: Pùdzemë we dwójkã.

dwójnie, przysł., ‘podwójnie’: Òna mùszi wszëtkò dwójnie robic.
dwójny, przym., ‘podwójny, dwojaki’: Òna mia dwójné rechùnczi: dlô se jinszé, a dlô chłopa jinszé ‘miała dwojakie rachunki: dla siebie inne, a dla męża inne’.
dwór, dwòra, m., ‘dwór’: Ù nich w chëczach je tak jak we dwòrze. Za dwòrã; do dwòra.

dwórc, -a, m., ‘dworzec, gmach większy’: dwórc w Nowim Miesce. To je snôżi dwórc.
dwórk, -ù, m., zdr. od dwór, 1. ‘dworek’. (II): 2. ‘podwórze’: na dwórkù ‘na podwórzu’.

dwórznica, -ë, ż., ‘pole, niedaleko dworu (w ogóle domu) położone’.
dwórznik, -a, m., ‘ekonom, włodarz, zarządca folwarku’.
dwùdniôczka, -czi, ż., ‘febra, powtarzająca się co dwa dni’.
dzałac, -óm, -ôł, sł., ‘działać’: Złi przëkłôd dzałô na zepsëcé òbëczajów. [Przysł.?]

dzało, -a, n., ‘przędza, len przyrządzony do przędzenia’.
dzarł ob. drzéc.
dzarna, -ë, ż., ‘darń, kawał wykopanej murawy’.
dzarti ob. drzéc.

dząsła, -ë, ż., ‘dziąsło’. [Ob. dąsła]
dzãdżel, -gla, m., ‘dzięgiel’, łac. angelica. Lin.
dzãglowi, przym., ‘dzięglowy’. (II)

dze, zaim. przysł., ‘gdzie’: Jô mdã tam stojôł, dze mie sã mdze pòdobało. Dze to zwònią? [hasła]: dze le ‘gdziekolwiek, gdzie tylko’: Mòżesz sadnąc, dze le chcesz. dze no ‘gdzie to’: Na nym môlu, dze no żëdzë ùkrziżowelë Pana Jezësa. dze że ‘gdzież, gdzie że’.

dzecąteczkò, -a, n., zdr. od dzecątkò, ‘dzieciąteczko’.
dzecątkò, -a, n., zdr. od dzecã, ‘dzieciątko’.

dzecã, -ëca/ -ãca, l.mn.: dzecë, n., ‘dziecię’.
dzecãcy, przym., ‘dziecięcy’: dzecãcô kòszëlka. [Ob. dzecëcy]
dzecë, -y, l.mn., ‘dzieci’: Waji dzecë skôczą pò pastwiszczu. Ob. dzecã.

dzecëcy, przym., ‘dziecięcy’. Ob. dzecãcy. (II)
dzeckac sã, -óm sã, -ôł sã, sł., ‘być dziecinnym, postępować jak dziecko’: Wa sã tak dzeckôta, jakbë jesta bëła szterë lata stôri. [Ob. dzeckòwac sã]

dzeckò, -a, n., ‘dziecko’.
dzeckòwac sã, -ùjã sã, -òwôł sã, sł., ‘zachowywać się po dziecinnemu’. Ob. dzeckac sã.
dzecny, przym., ‘dziecinny, dziecięcy’: w mòjich dzecnëch latach; dzecnô kòszëlka ‘koszulka dziecinna’; dzecné figle; dzecnô zabôwka. (II)

dzecôk, -a, m., ‘dzieciak’: nicdobri dzecôk.
dzecynny, przym., ‘dziecinny, dziecięcy’: W mòjich latach dzecynnëch.
dzecyństwò, -a, n., ‘dzieciństwo, lata dziecinne’: òd samégò dzecyństwa ‘od lat dziecięcych’.

dzedzëc, -a, m., ‘dziedzic, spadkobierca’: Të mòżesz bëc jesz mòjim dzedzëcã.
dzedzëctwò, -a, n., ‘dziedzictwo’: Ta niwa ë na chałëpka to mòje dzedzëctwò.
dzedzëczëc, -ã, -ił, sł., ‘dziedziczyć’: Òni pò mie dzedzëczëc nie bãdą.

dzedzëczka, -czi, ż., ‘dziedziczka’: To mdze mòja dzedzëczka.
dzedzëcznie, przysł., ‘dziedzicznie’: Nen bórk przeszedł na niegò dzedzëcznie, zôs tam nen smùżk sóm pózdni dokùpił ‘ów borek przeszedł na niego dziedzicznie, a zaś tamten pas łączki sam dokupił później’.
dzedzëczny, przym., ‘dziedziczny’: To je nasze dzedzëczné gòdpòdarstwò.

dzegc, -u, m., ‘dziegieć’: Wësmarowôł so dzegcã bótë.
dzegcowi, przym., ‘dziegciowy’. (II)
dzeje, -ów, l.mn., ‘dzieje’: To są te nasze stôré dzeje.

dzekańsczi, -kô, -czé, przym., ‘dziekański’: dzekańskô gòdnosc.
dzekaństwò, -a, n., ‘dziekaństwo’.
dzekón, -ana, m., ‘dziekan’.

dzekòlwiek, przysł., ‘gdziekolwiek’: Dzekòlwiek przebiwôł, wszãdze mù dobrze bëło.
dzekùcëjô, -i, ż., ‘egzekucja’.
dzekùcyjny, przym., ‘egzekucyjny’.
dzekùtnik, -a, m., ‘egzekutnik’.

dzelëc, -ã, -ił, -lë, sł., ‘dzielić’: Tegò ni mòżna nijak dzelëc.
dzeło, -a, n., ‘dzieło’: Wiôldżé są dzeła bòsczé.
dzerzgnąc, -ã, -ął, sł., ‘trzeć, ocierać, ugniatać’: Skòrznia za wąskô dzerzgnie nogã ‘but za mały naciska na nogę’.

dzerzgnąc sã, -ã sã, -ął sã, sł., ‘trzeć się, ocierać się’: Kóń dzerzgnie sã ò drëdżégò kònia. Płówk sã dzerzgnie ò czerwiónkã ‘wół płowy ociera się o krowę czerwoną’.
dzerżawa, -ë, ż., ‘dzierżawa, ziemia wzięta w dzierżawę’. (II) [Ceyn]
dzerżlôk, -a, m., ‘dzierżak (kij cepowy, który się trzyma w ręku)’. (II)

dzes, przysł., ‘gdzieś’: Jô gò dzes widzôł, ale sóm nie wiém dze.
dzesąti, licz., ‘dziesiąty’.
dzesątka, -czi, ż., ‘dziesiątka’.
dzesãc, liczb., ‘dziesięć’.

dzesãcëna, -ë, ż., ‘dziesięcina’: dzesãcëna kòscelnô.
dzesãcoraczi, -kô, -czé, licz., ‘dziesięcioraki’.
dzesãcorak, licz., ‘dziesięciorako’.

dzesãcoro, licz., ‘dziesięcioro’.
dzesãcynka, -czi, ż., zdr. od dzesãcëna, ‘dziesięcinka’.
dzesyńc ob. dzesãc.

dzesyńcoraczi ob. dzesãcoraczi.
dzesyńcorak ob. dzesãcorak.
dzesyńcoro ob. dzesãcoro.

dzeùs, -a, m., ‘dziewucha, dziewoja, zuch-dziewczyna’: A to dzeùs! Ten dzeùs je mòcny jak chłop.
dzewczëna, -ë, ż., ‘dziewczyna’.
dzewczëneczka, -czi, ż., zdr. od dzewczinka, ‘dziewczyneczka’.

dzewczinka, -czi, ż., zdr. od dzewczëna, ‘dziewczynka’.
dzewiąti, licz., ‘dziewiąty’.
dzewiątka, licz., ‘dziewiątka’.

dzewiãc, licz., ‘dziewięć’.
dzewiãcdzesąt, licz., ‘dziewięćdziesiąt’.
dzewiãcdzesti, licz., ‘dziewięćdziesiąty’.
dzewiãcnôsce, licz., ‘dziewiętnaście’.

dzewiãcnôsti, licz., ‘dziewiętnasty’.
dzewiãcoraczi, -kô, -czé, licz., ‘dziewięcioraki’.
dzewiãcorak, licz., ‘dziewięciorako’.
dzewiãcoro, licz., ‘dziewięcioro’.

dzewiãcset, licz., ‘dziewięćset’.
dzewiãcsetny, licz., ‘dziewięćsetny’.
dzewica, -ë, ż., ‘dziewica, dziewczyna’.
dzewictwò, -a, n., ‘dziewictwo’: W dzewictwie żëła do staroscë.

dzewińc ob. dzewiãc.
dzewińcdzesąt ob. dzewiãcdzesąt.
dzewińcdzesti ob. dzewiãcdzesti.

dzewińcnôsce, licz., ‘dziewiętnaście’. Ob. dzewiãtnôsce.
dzewińcnôsti ob. dzewiãcnôsti.
dzewińcoraczi ob. dzewiãcoraczi.

dzewińcorak ob. dzewiãcorak.
dzewińcoro ob. dzewiãcoro.
dzewińcset ob. dzewiãcset.

dzewińcsetny ob. dzewiãcsetny.
dzewùcha, -ë, ż., ‘dziewucha, dziewczyna’: To bëlnô dzewùcha!
dzewùszka, -czi, ż., zdr. od dzewùcha, ‘dzieweczka’.

dzeż ob. dze.
dzél, -a, m., ‘dział, część, udział’: Trzecy dzél òd ti miôrczi mdze përznã za wiele. [Por. part]
dzénnie, przysł., ‘dziennie’: Òn dzénnie zarôbiô dwie marczi.

dzénny, przym., ‘dzienny’: zôróbk dzénny; swiôtło dzénné [wid dzénny].
dzéń, dnia, m., ‘dzień’: Tak ji dzéń za dniã schòdzył. [hasło]: przede dniã, przysł., ‘przede dniem’.

dzérskòsc ob. dzyrskòsc. (II)
dzérzi ob. dzyrzi. (II) [Hilf]
dzéwcząteczkò, -a, n., zdr. od dzéwczątkò, ‘dziewczątko’.

dzéwczątkò, -a, n., zdr. od dzéwczã, ‘dziewczątko’.
dzéwczã, -ëca/-ãca, n., ‘dziewczę’.
dzéwczãcy, przym., ‘dziewczęcy’. [Ob. dzéwczëcy]

dzéwczëcy, przym., ‘dziewczęcy’. Ob. dzéwczãcy. (II)
dzéwczëszcze, -a, n., zgr. od dzéwczã, ‘dziewczysko’: ●to dzéwczëszcze chòdzy za mną jak jagniôk za òwcą.

dzéweczka, -czi, ż., zdr. od dzéwka, ‘dzieweczka’.
dzéwka, -czi, ż., ‘dziewka’.
dzéżka, -czi, ż., zdr. od dzéżô, ‘dzieżka’. (II) [Hilf]

dzéżô, -ë/-e, ż., ‘dzieża’. (II)
dzëba, -ë, ż., ‘pypeć (choroba kur)’.
dzëbac, -iã, -ôł, sł., ‘dziubać’: Kùrë dzëbią óws. Ob. dzobac.

dzëcołowi, przym., ‘dzięciołowy’: dzëcołowé pióra. (II)
dzëcół, -oła, m., ‘dzięcioł’. (II)
dzëcółk, -a, m., zdr. od dzëcół, ‘dzięciołek’. (II)

dzëczëzna, -ë, ż., ‘dziczyzna’. (II)
dzëczi, -kô, -czé, przym., ‘dziki’: dzëkô swinia. ●skòcził jak dzëczi. [Ob. dzëwi]

dzëk¹, -a, m., ‘dzik, dzika świnia’.
dzëk², -ù, m., ‘dzięki, podzięka’: Jô przëszedł wama dzëk ùczënic.
dzëkò, przysł., ‘dziko’. [Ob. dzëwò]

dzëkòsc, -ë, ż., ‘dzikość’: Z dzëkòscą przëskòcził do wôłtôrza.
dzëkòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘dziękować’: Dzëkòwelë mù wszëtcë. Dzëkùjã waspanu ‘dziękuję waćpanu’.
dzëra ob. [dëra], dzura, dura.

dzëwastwò, -a, n., ‘dziwactwo, dzikusostwo’. (II)
dzëwi, przym., ‘dziki’: dzëwi człowiek; dzëwô swinia ‘dzik, dzika świnia’; dzëwi kùr ‘cietrzew’.

dzëwic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘dziwić się’. Ob. dzëwòwac sã.
dzëwiec, -ejã, -ôł, sł., ‘dziczeć’: Òni pòtemù dzëwieją w tëch lasach. (II)
dzëwò, przysł., ‘dziko’: Òn tak dzëwò zdrzi na niã, jakbë jã chcôł ùjesc.

dzëwòsc, -ë, ż., ‘dzikość’.
dzëwòwac sã, -ùjã sã, -òwôł sã, sł., ‘dziwić się’: Dzëwòwelë sã wszëtcë, czej wstôł z łóżka. Nie dzëwùj sã!
dzëwôczka, -czi, ż., ‘dziwaczka, kobieta stroniąca od ludzi’. (II)
dzëwôk, -a, m., ‘dziwak, człowiek stroniący od ludzi’: Nijak ni mòżna przëstãpic do tegò dzëwôka. (II) [Ceyn]

dzobac, -iã, -ôł, sł., ‘dzióbać’. Ob. dzëbac.
dzónk, -a, m., zdr. od dzéń, ‘dzionek’.

dzôc sã, dzejã sã, dzôł sã, sł., 1. ‘dziać się’: Co sã w swiece dzeje. To sã dzało przed dwasta latama. (II): 2. ‘podziewać się’: Dzeż wasta sã dza? ‘gdzieżeście się podziewali?’ (II) [Hilf]
dzôd, dzada, m., ‘dziad, stary człowiek’. Ob. dżôd.

dzôdk, -a, m., zdr. od dzôd, ‘dziadek’.
dzôtczi, dzôtk, l.mn., zdr. od dzecë, ‘dziatki’.

dzura, -ë, ż., ‘dziura’: Òna nawet dzurë w sëkni załatac nie ùmieje. Ob. [dëra], dura.
dzurawi, przym., ‘dziurawy’: dzurawi òrzech.

dzurawic, -ã, -ił, sł., ‘dziurawić’.
dzureczka, -czi, ż., zdr. od dzurka, ‘dziureczka’.
dzurka, -czi, ż., zdr. od dzura, ‘dziurka’.

dzurowati, przym., ‘dziurawy, pełen dziur’: ●òn nalôzł… dzurowati fenig [‘figę, nic’]. To tak, jakbë niósł krëpë w dzurowatim miechù ‘to tak jakby niósł kaszę w dziurawym worku’. ●jegò miészk je dzurowati ‘jego kieska jest dziurawa’ – mówi się o marnotrawcy’.
dzyrsczi, -kô, -czé, przym., ‘śmiały, odważny, dziarski’: To je baro dzyrsczi chłop.

dzyrskò, przysł., ‘śmiało, odważnie, dziarsko’: Dzyrskò przëstąpił do niegò.
dzyrskòsc, -ë, ż., ‘dziarskość, odwaga, śmiałość’.
dzyrzi, przym., ‘śmiały, odważny’. Ob. dzérzi, dzérsczi. (II) [Hilf]

dzyrzosc, -ë, ż., ‘śmiałość, odwaga’. Ob. dzyrskòsc. (II) [Be]
dzyrże, przysł., ‘śmiało, odważnie’ (akcent na dzyr-); dzyrżi ‘śmielej, odważniej’. (akcent na -żi) (II)

dzys, przysł., ‘dzisiaj’. [hasła]: pò dzys dzéń, przysł., ‘do dzisiaj’: Béłbë jem pò dzys dzéń chòrowôł, żebë nié Wë, jegòmòsculkù. Kaszëbi żëją tam jesz pò dzys dzéń. (II): dzys dzéń, przysł., ‘dzisiaj, do dzisiejszego dnia, po dziś dzień’: Jesz dzys dzéń ten kam tam stoji. dzysy dzéń ob. dzys dzéń. [Hilf]

dzysészi, przym., ‘dzisiejszy’: w dzysészich czasach.
dzysô, przysł., ‘dzisiaj’. Ob. dzys. (II) [Derd]
dzyw, dzëwù, m., ‘dziw, rzecz dziwna, osobliwość’: Nôwikszé dzëwë swiata są niczim naprocëm cëdów nieba ‘największe osobliwości świata są niczym wobec cudów nieba’.

dzywno, przysł., ‘dziwnie’.
dzywny, przym., ‘dziwny’.
dżadowsczi, -kô, -czé, przym., 1. ‘dotyczący dziada, dziadowski’: dżadowsczé lata; (II): 2. ‘dziadowski, żebraczy’.

dżadów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘dziadów’: dżadowô chałëpka.
dżadulink, -a, m., zdr. od dżôd, ‘dziaduś, dziadunio’: Żił so rôz dżadulink z babùlinką.

dżadzëszcze, -a, m., zgr. od dżôd, ‘dziadyga, stary dziad’. (II) [Ceyn]
dżan-dżan!, ‘wykrzyknik w tańcu przy muzyce: hej-ha!’. [Ceyn]
dżera, -ë, ż., 1. ‘świnia, zwłaszcza wielka albo stara’, (II): 2. ‘niezgrabiasz’.

dżerstla, -ë, ż., ‘łopata do pieczenia chleba’, pr.-niem. Gerstel, łot. gerstele.
dżibas, -a, m., ‘człowiek smukły i wysoki a gibki’.
dżibczi, -kô, -czé, przym., ‘gibki, giętki, elastyczny’: Ten prãcëk je baro dżibczi ‘ten pręcik jest bardzo gibki’.

dżibkò, przysł., ‘gibko, giętko’: Òna tak dżibkò chòdzi, jakbë mia dwadzesce lat.
dżibkòsc, -ë, ż., ‘gibkość, giętkość, sprężystość’: dżibkòsc cała. Òn ni mô dżibkòscë w chrzepce.
dżic [dżąc], gnã, dżął, sł., ‘giąć, naginać’: Ón gnie nã wiétewkã na dół, ale ji przëdżic ni mòże ‘od gnie tę gałązkę na dół, ale jej nagiąć nie może’.

dżic [dżąc] sã, gnã sã, dżął sã, sł., ‘giąć się, uginać’: Gnie sã, jakbë miôł górã na plecach.
Dżina, -ë, ż. im.wł., zdr. od Redżina, ‘Regina’. Ta forma zdr. przeszła do języka Niemców zamieszkałych na Kaszubach. Ob. Fr.: Dschîn’, Dschînke. (II)

dżinąc, -ã, -ął, sł., ‘ginąć, niknąć’: Sniég ju pòwòli [pòmale] dżinie. Tak naszi Kabôtkòwie dżiną miedzë Niemcama.
Dżinin, -ina, -iné, przym., ‘należący do Reginy’. (II)
Dżinka, -czi, zdr. od Dżina, Redżina, ‘Reginka’. (II)

dżôd, dżada, m., 1. ‘dziad, stary człowiek’, 2. ‘dziadek (ojciec ojca), zwykle jednak: stark’: Jô jem szlachcëc z dżadów, pradżadów! (II): 3. ‘żebrak’.
dżôdk, -a, m., zdr. od dżôd, ‘dziadek, dziaduś’.

dżuk-wiwat, -u, m., ‘rodzaj tańca’. (II) [Łęg, Goł]