Jerzy Treder
Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny
Geografia; zasięg osadnictwa
Demografia; ludność
Charakterystyka ekonomiczna, kulturalna i religijna
Kultura, oświata i nauka
Folklor literacki
Kultura materialna
Religia
Polityka językowa
Szkoła
Kościół katolicki
Piśmiennictwo
Kaszubszczyzna literacka
Tłumaczenia
Normatywizacja języka literackiego
Ortografia
Środki masowego przekazu
Telewizja i radio
Zespoły
Bibliografie dotyczące
badań kaszubszczyzny mówionej
Wybrana literatura
Uwagi
1. Geografia; zasięg osadnictwa.
Kaszubi zamieszkują niewielki zwarty obszar
(etniczny) historycznego Pomorza Gdańskiego (dziś w woj. pomorskim) na zachód
od ujścia Wisły do Bałtyku. Wisła stanowi granicę wschodnią, zachodnią ujście
Piaśnicy do Bałtyku, południową Brda (linia Czersk – Swornegacie), północną
Bałtyk i płw. Hel. Nieco Kaszubów osiadło po 1945 r. na wsch. i zach. na
ziemiach odzyskanych od Niemiec, w okolicach Bytowa, Miastka i Lęborka. Nowe
badania ankietowe socjologów (Latoszek 1990) i geografów (Mordawski) wykazują
dużą zbieżność rozprzestrzenienia Kaszubów z zasięgiem właściwości mowy kaszubskiej
(jak w Atlasie językowym kaszubszczyzny), zwłaszcza tzw. kaszubienia,
tj. zmiany ś, ź, ć, dź na s, z, c,
dz, np. sedzec (pol. siedzieć); większa ekspansja nastąpiła w
Lęborskiem i Bytowskiem.
Aktualny zasięg osadnictwa kaszubskiego nie
pokrywa się z historycznym zasięgiem osadnictwa autochtonicznego, lecz stanowi
dziś ledwie wschodni skrawek większego (w w. XII-XIII po Parsętę i Kołobrzeg)
terytorium Pomorza, które od wieków ulegało stopniowej germanizacji
(Popowska-Taborska 1980; Borzyszkowski 1999).
Demografia; ludność. Liczbę Kaszubów określa się
na ok. 330 tys.; ponadto wymienia się też liczbę ok. 185 tys. tzw. pół-Kaszubów
(małżeństwa mieszane) (Latoszek 1990). Badania J. Mordawskiego mówią o 368 tys.
Kaszubów i 119 tys. pół-Kaszubów.
Najwięcej ich zamieszkuje obszar etniczny,
gdzie na wsi stanowią do 90% ludności wsi, na obrzeżach zaś i w aglomeracji
Gdańsk-Gdynia-Sopot ok. 15%, a więc z silnym zmieszaniem z innymi grupami
etnicznymi (np. Borowiacy, Kociewiacy, Polacy, przybysze ze wschodu). Większość
zamieszkuje miasta, zwłaszcza stare, jak Puck, Wejherowo, Kartuzy, częściowo
Kościerzyna, a także młode, z dawnych wsi: Brusy, Jastarnia, Władysławowo,
Reda, Rumia, Żukowo. W Bytowie, Chojnicach, Czersku, Helu i Lęborku mieszkają
Kaszubi z migracji po 1945 r. Na całym obszarze mieszkają przybysze z innych
stron Polski, a łącznie zamieszkuje go aktualnie ok. 1,5 mln osób, w tym ok.
80% w 14 miastach (zob. p. 4.).
Problem liczebności Kaszubów żywy był już w
poł. XIX w., kiedy A. Hilferding wymienił liczbę 200 tys. (zob.); ta liczba
zwykle podawana była w encyklopediach po 1945 r. Kontrowersje budziły i budzą
liczby podane w k. XIX w. przez S. Ramułta (zob.)
Kaszubi migrowali (łącznie ok. 130 tys.) –
najwięcej z pd. Kaszub i bardziej masowo od k. XIX w. – do Niemiec, Kanady i
USA, gdzie największe ich skupiska, nadto do Brazylii, Australii i Nowej
Zelandii, a także, oczywiście, na etnicznie pokrewne ziemie sąsiednie państwa
polskiego, np. Kociewie, Bory, Krajnę, Powiśle. Po 1945 r. do Niemiec
wyemigrowali (językowo) zniemczeni Słowińcy znad jez. Gardno i Łebsko czy
Kaszubi z okolic Gniewina i Bytowa (Bolduan, Rybicki).
2. Dzieje. Kaszuby
od poł. X w. dzieliły losy związanego z Polską Pomorza Wschodniego,
posiadającego dużą samodzielność, zwłaszcza w poł. XI w. i w okresie rozbicia
dzielnicowego (po r. 1138); w 2. poł. XII w. Pomorze Wsch. było dzielnicą z
własną dynastią. Układ w Kępnie (1282) mocniej związał ją z resztą ziem
polskich. Pomorze w latach 1309-1454 pozostawało pod władzą Zakonu Krzyżackiego,
po czym nastąpiła jego inkorporacja do Polski, a po pokoju toruńskim (1466)
wróciło do Królestwa Polskiego. Graniczne ziemie bytowska i lęborska w latach
1455-1637 stanowiły lenno Polski w posiadaniu książąt zachodniopomorskich, a w
l. 1657-1772 Brandenburgii. Po I rozbiorze Polski (1772) Kaszuby znalazły się w
zaborze pruskim. W 1918 r. większość terenów kaszubskich wróciła do Polski. W
latach 1939-45 pod okupacją hitlerowską, a od 1945 r. całe Kaszuby – też dawne
ziemie na zachodzie wraz ze słowińskimi – ponownie znalazły się w granicach
Polski.
2.1. Kaszubi jako ostatnie nadbałtyckie plemię
zachodniosłowiańskie uratowało swoją wspólnotę kulturową i etniczną w ścisłej
łączności z ogólnopolską wspólnotą polityczną i narodową. Historia Kaszubów to
dziś przede wszystkim historia ich kultury i języka, ich obyczaju i twórczości
oraz skromnego wkładu w historii całej Polski i Słowiańszczyzny (Labuda).
Naturalna ewolucja ku wspólnocie politycznej (państwo) i etnicznej (naród)
załamała się na przełomie XIII i XIV w. (inwazja Krzyżaków). Kaszuby stanowiły
pogranicze słowiańsko-germańskie i były od wczesnego średniowiecza przedmiotem
rywalizacji Polski z sąsiadami, co wywołało tzw. sprawę kaszubska (Labuda).
Wielowiekowe związki z Polską, a w XIX i XX w. obrona przed germanizacją
wzmacniały poczucie wspólnoty etnicznej, regionalnej i językowej. Historia
Kaszub tłumaczy istotę statusu językowego kaszubszczyzny oraz podłoże
bilingwizmu czy dyglozji Kaszubów (zob. 5.2.), tło kontaktów z ogólną
polszczyzną i niemczyzną.
3. Charakterystyka
ekonomiczna, kulturalna i religijna. Kaszuby jako region nie
miał i nie ma autonomii politycznej czy nadrzędnych władz samorządowych;
najlepsze warunki do tego zaistniały dopiero po reformie administracyjnej 1
stycznia 1999 r., np. w lutym 1999 r. powołano Konwent Starostów Kaszubskich.
Można zauważyć, iż w efekcie reformy granic biskupstw i diecezji (1992) Kaszubi
pozostają zasadniczo w dwóch diecezjach (pelplińskiej i gdańskiej) w obrębie
archidiecezji gdańskiej; przedtem przeważnie w diecezji chełmińskiej z siedzibą
w Pelplinie. Wymieńmy tu wybitnych Kaszubów-członków Konferencji Episkopatu:
abp Henryk Muszyński (Poznań), bp Jan Szlaga (Pelplin) i bp Marian Śliwiński
(Elbląg), współautorzy ważnego „słowa biskupów” z okazji zakończenia Kongresu
Pomorskiego (1998). Kandydatem na ołtarze jest bp Konstanty Dominik z
Gnieżdżewa (1872-1942).
3.1. Kaszuby nie były i nie są samodzielną
jednostką administracyjną i ekonomiczną. Działalność ekonomiczna
Kaszubów wynikła z uwarunkowań naturalnych, a te umożliwiają rozwój rolnictwa i
hodowli (ok. 40%), leśnictwa i rybołówstwa. Osady na płw. Hel miały i mają
charakter wyłącznie rybacki: Hel, Jastarnia, Kuźnica, Chałupy, podobnie jak na
lądzie stałym np. Dębki, Karwia i Rewa, a w pasie przybrzeżnym rolniczo-rybackie
były wsie: Osłonino, Swarzewo, Chłapowo, Ostrowo. Rybacy morscy od poł. XIX w.
łączyli się w maszoperie. Po 1945 r. istniały przedsiębiorstwa „Arka”,
„Dalmor”, „Szkuner”. Rybołówstwo śródlądowe rozwijało się także nad jez.
Wdzydze i Raduńskimi, dawniej także na jez. Gardno i Łebsko. Oddają to przysł.:
Gbùr to mùr. Lesôcë żëją z grzëbów, a Rëbôcë z rëbów.
Dominowały mniejsze gospodarstwa (gburstwa), majątki należały do rzadkości.
Brak tu wielkiego przemysłu, ale por. cementownię w Wejherowie (od 1872),
fabrykę mebli w Gościcinie (k. XIX w.), fabrykę porcelany stołowej w Łubianie
pod Kościerzyną (1966-9). Część ludności pracuje w przemyśle stoczniowym i
wielkich portach Gdańska i Gdyni.
3.2. Kultura, oświata
i nauka od 1918 r. zamyka(ła) się na Kaszubach w ramach jednolitych
ogólnopolskich struktur i instytucji, choć zawsze istniała tendencja do pewnej
w tym zakresie autonomii. Od niedawna (1989) w edukacji szkolnej pojawiły się
elementy regionalne. Specyfikę kaszubską sygnalizować dziś mogą: istniejące od
1991 r. Kaszubskie LO (Brusy), sporadyczna nauka języka kaszubskiego, np.
Głodnica pod Linią, Rąb pod Przodkowem czy Zespół Szkół Agroturyzmu w Somoninie
(zob. Kaszubski w szkole, „Norda” 8/145 z 1998 r.), nieregularny i
fakultatywny lektorat kaszubski na UG, a także elementy wiedzy o regionie na
lekcjach historii, geografii, śpiewu, biologii. Większą samodzielność i
różnorodność umożliwią zapewne inicjatywy zapoczątkowane Regionalnymi
programami edukacyjnymi (1998).
W zachowaniu, myśleniu i języku Kaszubów
skostniało wiele dawnych i odrębnych treści i form (Treder), chociaż częściowo
stare wyobrażenia, wierzenia, demony i obrzędy uległy transformacji, np. pod
wpływem chrześcijaństwa, kultury polskiej i niemieckiej. Bariera językowa i
inne elementy etniczne wzmocnione katolicyzmem stanowiły zaporę przed wpływami
cywilizacji niemieckiej i sprzyjały wewnętrznej integracji, ale zarazem
izolacji od sąsiadów.
Bogata kultura kaszubska została opisana,
m.in. przez F. Ceynowę w Skôrbie kaszébskosłovjnskjè mòwé (1866-8), w
pracach A. Hilferdinga, O. Kolberga, I. Gulgowskiego, B. Stelmachowskiej, A.
Fischera, F. Lorentza, W. Łęgi, B. Sychty, R. Kukiera czy wreszcie L.
Bielawskiego. „Pomimo pewnych różnic kultura kaszubska, o ile chodzi o zjawiska
odziedziczone, jest identyczna z polską” i „zostali więc Kaszubi, mimo
zewnętrznego przyswojenia sobie zdobyczy kultury niemieckiej, wewnętrznie tem,
czem byli od początku: l u d e m
s ł o w i a ń s k i m”
(Lorentz 1934).
Funkcjonuje ona w kaszubskiej literaturze od
H. Derdowskiego przez A. Majkowskiego, F. Sędzickiego, L. Roppla, A. Nagla,
zwłaszcza w dramatach B. Sychty (np. Hanka sã żeni), obrazkach
scenicznych A. Łajming (np. Szczesce i Gdzie jest Balbina?),
widowiskach plenerowych P. Szefki, np. Gwiżdże, Wrëjôrze jidą.
Utrwalono tak szczególnie dużo z kaszubskiego roku obrzędowego, np. Dëgusë,
Scynanié kani, Szczodrôkj, Wiléjô Nowého Roku (2 ostatnie
Ceynowy z 1843 r.).
Bogaty folklor literacki
(baśń, podanie, legenda, przysłowie, zagadka) i muzyczny (pieśń, kolęda,
przyśpiewki) utrwalało też kaszubskie czasopiśmiennictwo, np. „Gryf” (1908-12,
1921-2, 1931-4), „Zrzesz Kaszëbskô” (1933-9, 1945-7), „Kaszëbë” (1957-63).
Strzeże tego dorobku Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w
Wejherowie (od 1968 r.), kultywują – w przetworzonej i „uszlachetnionej”
postaci liczne amatorskie regionalne zespoły śpiewacze i taneczne (zob. 6.6.),
konkursy pieśni, przeglądy teatralne i zespołów kolędniczych, konkursy
recytatorskie czy gawędziarskie (zob. 6.3.) itp.
Kulturę materialną Kaszub eksponują dziś: Kaszubski Park
Etnograficzny we Wdzydzach (od 1970 r., ale skansen już w 1906 r.), Muzeum
Kaszubskie w Kartuzach (od 1947 r.), Muzeum Ziemi Puckiej i skansen w Nadolu,
Muzeum Rybackie w Helu, skansen w Klukach Smołdzińskich, Muzeum Ziemi
Zaborskiej w Wielu. Żyła i żyje ona w tradycyjnym budownictwie i sztuce
ludowej, jak garncarstwo (np. Neclowie w Chmielnie), plecionkarstwo (np. Helena
Knut we Wdzydzach), rogarstwo (np. Leon Bizewski w Gnieżdżewie, Józef Roszman),
haft (wiele hafciarek – i hafciarzy – szkoły puckiej, wejherowskiej, żukowskiej
itd.), malowanie na szkle (np. Basmanki z Gnieżdżewa: matka i 4 córki), obróbka
bursztynu (np. Tadeusz Drewa w Kartuzach) i najliczniej rzeźba, np. Leon Golla
z Władysławowa, Henryk Hewelt z Rębu, Izajasz Rzepa z Redy, Józef Chełmoński,
Franciszek Sychowski, Adam Zwolakiewicz. Kultura materialna i duchowa
wspomagała trwanie grupy etnicznej i odwrotnie, a względna izolacja ułatwiała
zachowanie. Ważne są dla edukacji w tym zakresie coroczne Konkursy Ludowe
Talenty (od 1972 r.).
3.3. Kaszubi są bardzo religijni
i tradycyjnie przywiązani do wyznania rzymskokatolickiego. Postępująca od
zachodu germanizacja – np. Słowińców i Kabatków – wiązała się z protestantyzmem
(od 1517 r., czyli od początków reformacji). Szczególną czcią otaczają Matkę
Boska, zwłaszcza w sanktuariach w Sianowie (pod Kartuzami) i Swarzewie (nad
Zatoką Pucką). Starymi ośrodkami kultowymi były klasztory cystersów w Oliwie
(tu nekropolia książąt pomorskich) i cysterek, potem benedyktynek w Żarnowcu
(1219), norbertanek w Żukowie (1209) i kartuzów w Kartuzach. Miasto Wejherowo
słynie z klasztoru oo. Reformatów i XVII-wiecznej Kalwarii (25 kaplic); młodsza
kalwaria (z pocz. XX w.) istnieje w Wielu. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych
powstało wiele nowych parafii i zbudowano sporo kościołów i kaplic.
4. Statystyka
etniczno-językowa. Na terenie zamieszkanym przez Kaszubów (zob. p. 3.)
żyje ok. 1,5 mln ludności, która posługuje się oficjalnie ogólną polszczyzną i
jednocześnie często – w sytuacjach nieformalnych – swoimi macierzystymi
etnolektami: a) przyniesionymi przez migrantów z Polski centralnej lub
południowej (por. górale od 1936 r. w Puckiem) czy kresów wschodnich
Rzeczypospolitej międzywojennej, b) miejscowymi, a zatem właściwymi przede
wszystkim ludności autochtonicznej, czyli kaszubskiej, wymieszanej –
szczególnie na obrzeżach – z Kociewiakami (od pd.-wsch.), reprezentującymi
mieszane gwary wielkopolsko-mazowieckie, i Borowiakami (od pd.), mówiącymi
gwarami dialektu wielkopolskiego.
4.1. Kaszubów (wraz z tzw. pół-Kaszubami) jest
dziś ok. 500 tys., a zatem stanowią oni ok. 30% ogółu ludności. W środowiskach
wiejskich stanowią do 90% całości, natomiast w miastach, zwłaszcza w
aglomeracji Trójmiasta i na obrzeżach obszaru autochtonicznego ok. 15%. Jednak
tylko ok. 330 tys. Kaszubów mówi po kaszubsku. Odmianą pisaną posługują się
nieliczni (zob. 6.3.). Język nie jest więc jedynym kryterium określenia
tożsamości.
Kaszubi są dziś przeważnie dwujęzyczni (zob.
5.2.). W przeszłości, szczególnie w okresie zaborów (1772-1918) byli nawet
trójjęzyczni: a) w domu i z sąsiadami mówili po kaszubsku, b) w kościele (nauka
religii, spowiedź, modlitwy, pieśni) po polsku; nierzadko był to zapewne tylko
północno-zachodnio-polski interdialekt, pośredni między konkretną lokalną gwarą
kaszubską i polszczyzną literacką (Topolińska); c) w szkołach i urzędach
literacką niemczyzną; od czasów krzyżackich mieli kontakty z osadnikami,
posługującymi się tzw. plattdeutsch, np. tzw. Kosznajdrzy – osadnicy z Niemiec
sprzed reformacji w okolicach Człuchowa.
4.2. Najpowszechniej używa się nadrzędnych
nazw Kaszubi i mowa kaszubska. Sami Kaszubi używają zwykle
określenia kaszëbskô mowa, które należy rozumieć jak język kaszubski;
nie jest zatem nieodzowne używanie pojęcia etnolekt kaszubski
(Majewicz). W przeszłości używało się określeń: mòwa kaszëbskòsłowińskô
(Ceynowa od 1866 r.) i język pomorski (Ramułt 1893); w XIX w. termin kašubskij
jazyk, kaschubische Sprache. Wewnętrzne zróżnicowanie językowe i
kulturowe Kaszubi podkreślają w licznych nazwach grup etnicznych, m.in. Leżcy
(na pn.-zach.), mówiący gwarą żarnowską, częściowo bylaczącą (por. leżka,
pol. łyżka); Bylacy (na pn.-wsch.) bylaczą, tj. wymawiają ł
jak l (bp. bél, bëla, pol. był, była); Józcy
(śr.-zach.) z gwarą sierakowską; Lesacy (śr.-wsch.) z gw. lesacką;
Gachy (pd.-zach.) z gwarą gaską/ gachowską; Zaboraki lub Krubanie
(pd.-wsch.) z gw. zaborską lub krubańską. Wymarli Słowińcy
nad jez. Gardno i Łebsko używali gw. słowińskiej, a Kabatkowie w
par. Cecenowo i Główczyce gw. kabackiej.
5. Sytuacja
socjolingwistyczna. Podstawowym wyróżnikiem
kaszubskości – poza miejscem urodzenia i samoidentyfikacją (Latoszek 1990) –
pozostaje mowa kaszubska, niezależnie od językoznawczej jej kwalifikacji:
osobny język czy etnolekt lub tylko dialekt. Dialektolodzy polscy (np.
K. Nitsch, Z. Stieber, K. Dejna) uznają kaszubszczyznę za polski
dialekt (Popowska-Taborska 1988), a piśmiennictwo kaszubskie traktują jak
teksty dialektologiczne (Strutyński) czy zaliczają do gwarowej stylizacji
językowej (K. Dejna). Opisowe podejścia do kaszubszczyzny, świadomość
językowa Kaszubów, funkcje języka i fakty kulturowe każą dostrzec w
kaszubszczyźnie osobny język, mimo iż polszczyzna i kaszubszczyzna przeszły
jedną drogę rozwojową (Breza 1994). Nową falę dyskusji na ten temat spowodował
artykuł A.F. Majewicza (1986).
5.1. Kaszubszczyzna jest spadkobierczynią
historycznych dialektów pomorskich, powiązanych z wielkopolskim i mazowieckim.
Z ducha reformacji w XVI-XVIII w. rozwijało się na Pomorzu Zachodnim – na bazie
piśmiennictwa polskiego z licznymi właściwościami północnopolskimi i nadto
kaszubizmami – piśmiennictwo, które stałoby się może zalążkiem języka
literackiego (Zieniukowa), gdyby nie następująca za tym szybko germanizacja,
która zniweczyła reformacyjny siew, tj. liturgię w języku macierzystym
wierzących. Dopiero więc od decyzji F. Ceynowy (Popowska-Taborska 1988) pisania
po kaszubsku, status kaszubszczyzny stał się dwojaki: a ) spontanicznie
rozwijający się od wieków dialekt, silnie wewnętrznie zróżnicowany (zob. 4.),
pozostający w genetycznych bądź ewolucyjnych relacjach wobec innych dialektów
polskich i ogólnej polszczyzny, b) celowo uprawiany środek komunikacji,
zwłaszcza w odmianie pisanej, ze (zmienną) normą ortograficzną. Późny czas
wykształcenia się jej i ówczesne realia polityczne zadecydowały o ograniczeniu
zakresu funkcji, a więc bez pełnej tzw. poliwalencji (istnienie właściwie tylko
w piśmie). Na postawę Ceynowy wpływ wywarły: atmosfera Wiosny Ludów, niewola i
zagrożenie germanizacją, zabytki piśmiennictwa (Krofej, Mostnik), badania
kaszubszczyzny przez slawistów, m.in. Rosjan (P.I. Prejs, A.F. Hilferding). Na
Młodokaszubów (np. A. Majkowski, J. Karnowski; zob. 6.3.) czy Zrzeszeńców (np.
A. Labuda, J. Trepczyk; zob. 6.3.) oddziałał też S. Ramułt, zafascynowany osobą
i dziełem Ceynowy, stojący – jak i on – na stanowisku całkowitej odrębności
kaszubszczyzny, co potem zrazu przejął F. Lorentz, który jednak następnie
rozróżniał odrębność genetyczną od wtórnej bliskości z polskimi dialektami jako
skutku oddziaływania ogólnej polszczyzny.
5.2. Kaszubi mówiący po kaszubsku znajdują się
bądź w sytuacji bilingwizmu, bądź dyglozji. Wobec dość znikomej znajomości
odmiany pisanej (kaszubszczyzny literackiej) częściej występuje dyglosja.
Różnica między bilingwizmem a dyglozją na Kaszubach zaciera się z powodu: a)
silnej odrębności dialektu i kultury, b) istnienia kaszubszczyzny jako środka
piśmiennictwa; ponadto dla Kaszubów językiem kulturalnym stała się polszczyzna,
w początkowej postaci jako gwary wielkopolsko-kujawskie nie różniące się ostro
od pomorszczyzny (Lorentz 1934).
5.3. Na obszarze zwartego osadnictwa
kaszubskiego po kaszubsku mówi (!) ok. 80-90% Kaszubów (zob. 4.1.), przy czym
ok. 60% mówi tak głównie lub wyłącznie, a zatem kaszubszczyzna spełnia ważną
rolę kulturową i komunikacyjną, nie mówiąc o identyfikującej czy emocjonalnej.
Niemal powszechnie po kaszubsku mówią ludzie starsi, gospodynie domowe i
rolnicy. Młode pokolenie, zwłaszcza uczniowie, studenci i inteligencja wiejska
unikają kaszubszczyzny, z kolei średnie pokolenie i robotnicy równie często
mówią kaszubszczyzną jak polszczyzną. Po kaszubsku mówi się przede wszystkim w
stosunkach nieformalnych w środowisku wiejskim, rzadziej w mieście, wyjątkowo
oficjalnie w urzędach i instytucjach publicznych (tylko najstarsi czy w
okoliczności szczególnej), w rodzinie między dziadkami i rodzicami czy
małżonkami, w interakcjach z najmłodszymi bardzo rzadko. Socjalizacja młodego
pokolenia eliminuje kaszubszczyznę na rzecz polszczyzny, co powoduje kurczenie
się zasięgu kaszubszczyzny i nadaje jej niższy status. Dzieci nieraz uczą się
potem kaszubszczyzny od rówieśników. Około 50% wstydzi się kaszubszczyzny poza
własnym środowiskiem, gdyż zdradza pochodzenie wiejskie, gdy mówienie po polsku
zaciera pochodzenie, nobilituje, sugerując społeczny awans, miejski styl życia
(Synak 1991).
„[…] Kaszubszczyzna coraz bardziej utrzymuje
się nie tyle dzięki rodzinie, ile dzięki nadal ważnej (może nawet wzrastającej
w ostatnich latach) funkcji środowiskowej w społecznościach wiejskich, dzięki
powszechnemu używaniu jej w kręgu sąsiadów i znajomych. Ma to zarówno
praktyczny, jak i kulturowo-etniczny wymiar. Nadal bowiem dla wielu […]
mieszkańców kaszubskich terenów – zwłaszcza dla starszego i średniego pokolenia
– mowa rodzima jest łatwiejsza, bardziej funkcjonalna w życiu lokalnej
społeczności, bardziej naturalna i lepiej nadająca się do adekwatnego opisu
otaczającej rzeczywistości…” (Synak 1998). Negatywne wartościowanie
regionalności i języka kaszubskiego wzmacniała w okresie PRL szkoła, która na
przyszłość wydaje się być wielką szansą edukacji regionalnej, w tym przede
wszystkim w zakresie nauki czytania i pisania, jednej z najważniejszych i
najtrudniejszych kwestii.
W rozmowach elit i działaczy kaszubskich,
podczas zebrań i obrad ZK-P rzadko używa się kaszubszczyzny, m.in. z powodu
słabego opanowania jej literackiej odmiany, ale chyba przede wszystkim dlatego,
że członkami Zrzeszenia są i nie-Kaszubi, m.in. Kociewiacy, a zatem zupełnie
zrozumiałe jest, iż szuka się środka komunikacji wspólnego dla wszystkich, a
jest nim polszczyzna. W takich środowiskach jak Sierakowice kaszubszczyzna
dominuje dlatego, że można czy wręcz należy się nią w nim posługiwać z racji
znacznej jednorodności etniczno-językowej środowiska i silnych więzi między
mieszkańcami, którzy pracują w urzędach, w sklepach itd. Krępują się dzieci i
młodzież, ponieważ dla nich jest ona mało przydatna, mniej starsi po 30 roku
życia, gdyż mają już swoje doświadczenia, dorobek i społeczne uznanie; ludzie
po 50 i 60 chętnie wracają do mowy swego dzieciństwa i ojców (por. Synak 1998).
Wyniki kolejnych wyborów po 1989 r. w Polsce
dowodzą m.in. bardzo wysokiego stopnia postaw antykomunistycznych wśród
Kaszubów, a zatem trwanie w okresie PRL-u przy tradycji i mowie dziadów należy
zinterpretować jako przejaw opozycji wobec ówczesnego systemu. Łączenie się
Kaszubów w dwudziestoleciu międzywojennym również wynikało z opozycji do
poczynań władz sanacyjnych. I wtedy także Kaszubi pozostawali wierni tradycji i
mowie ojców. Wcześniej Kaszubi bronili się przed germanizacją. Można też
widzieć związek z typem gospodarki: na Kaszubach utrzymany został dawny typ
gospodarki rodzinnej i zdecydowanie rolniczej, co także sprzyjało kultywowaniu
tradycji. Podobnie oddziaływała silna pozycja Kościoła w okresie PRL. I to
ulega i ulegnie zmianie, jak też po reformie szkoła. Nowe warunki rozwoju po
1989 r. w układach pełnej demokracji i samorządności (w ramach woj.
pomorskiego) likwidują poczucie i motywację izolacji zewnętrznej i nie
pozostaną bez wpływu na utrzymanie dawnych wartości. Sprzyjać temu powinno
powstanie w 1997 r. Instytutu Kaszubskiego, który przyczynić się może do
integracji środowiska intelektualnego wywodzącego się i związanego z Kaszubami.
Sporadycznie mogło i może dochodzić do
konfliktów na tle językowym, mianowicie w kontaktach Kaszuby z migrantem z
innych stron Polski, m. in. z Kociewiakiem; nadto w szkole czy w urzędzie.
Stąd obserwowana od stuleci sytuacja, że gdy do grona Kaszubów dołączał „obcy”,
wówczas Kaszubi przechodzili na jego mowę, np. polską, niemiecką.
6. Polityka językowa.
Stosunek państwa do Kaszubów, ich kultury i języka charakteryzowała przeważnie
tendencja asymilacyjna (mianowicie państwa pruskiego od poł. XIX w. i polskiego
od 1918 r., zwłaszcza zaś w latach 1945-89), z dopuszczeniem większej lub
mniejszej autonomii czy wielokulturowości po 1918 r., podkreślanej i lansowanej
przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie (ZK-P); w latach 1945-89 (PRL) państwo
deprecjonowało wartości kultury tradycyjnej i regionalnej wraz z etnicznymi
odmianami języka, mimo programowych badań tych obszarów. Zarzuty wobec Kaszubów
„o niejednoznaczność narodową, a działaczy kaszubskich o separatyzm i sympatie
proniemieckie” (Synak 1998) zrodziły się w dwudziestoleciu międzywojennym i
zostały przejęte przez komunistów po 1945 r.
Elity kaszubskie i ZK-P kontynuują cele ruchu
kaszubsko-pomorskiego z końca XIX w. (H. Derdowski: Ni ma Kaszub bez Polonii,
a bez Kaszub Polsci) i pierwszej poł. XX w. (np. Młodokaszubi: Co
kaszubskie, to polskie; F. Sędzicki: Kaszubą jestem,
Polska matką moją; B. Sychta: Kaszuby nie należą do Polski, one
są Polską), kiedy docenianiu wymienionych wartości towarzyszyła troska o
pogodzenie ich z kulturą i językiem ogólnopolskim. Społeczność kaszubska,
zwłaszcza zrzeszona, ma świadomość, że trwanie języka kaszubskiego jest
równoznaczne z trwaniem tożsamości etnicznej i kulturowej. Powstały dopiero w
1981 r. program regionalizacji nauczania w szkole Kaszubi przyjęli ogólnie z
aprobatą, jednak z wahaniem co do uczenia kaszubskiego języka literackiego,
zwłaszcza w wersji pisanej. Zakres i formy nauki kaszubszczyzny poza rodziną
muszą uwzględniać realny zakres jej używalności (np. w administracji,
instytucjach, edukacji). Niemało rodziców obawia się, iż wynoszona z domu
kaszubszczyzna może hamować ich dzieciom start życiowy.
6.1. Szkoła
zunifikowana, ciągle w Polsce dominująca, tłumaczy brak szerszego
zainteresowania się pedagogiki i historii oświaty Kaszubami. Kaszubom nie
chodzi o szkołę kaszubską, lecz o możliwości realizacji w szkole państwowej
szerokiego programu regionalizacji w zakresie wielu przedmiotów, jak np.
przedyskutowane z różnymi środowiskami (m.in. kuratorium) i przyjęte we
Wdzydzach (1981) bądź jak w publikacji Regionalne programy edukacyjne.
Realizacja (namiastek) takiego programu napotyka(ła) na trudności, zwłaszcza w
odniesieniu do nauki języka kaszubskiego, którego edukację należy wprowadzać na
zasadzie nauki języka obcego. Brakuje przygotowanych nauczycieli, pomocy
dydaktycznych, opracowań metodycznych i podręczników, z których wspomnieć
należy tu pionierskie opracowania R. Wosiak-Śliwy i M. Cybulskiego Kaszubski
język literacki, E. Gołąbka Rozmówki kaszubskie (1992) czy J. Szefki
i M. Hryncewicz 25 kartonowych tablic do gramatyki, słownictwa i literatury.
Od niedawna obserwuje się próby – uzgodnione
ze środowiskiem – wprowadzenia nauki czytania i pisania po kaszubsku w szkole
podstawowej (najpierw w kl. I-III małej szkoły w Głodnicy od 1991 r.; por. W.
Bobrowski, Kaszubska szkoła na Głodnicy. Szansa i nadzieja wyzwolenia,
1996)) czy jako fakultatywnego i nieregularnego lektoratu na Uniwersytecie
Gdańskim (M. Cybulski). Na podstawie oceny wykształcenia, osiągnięć
dydaktycznych i egzaminu przed specjalną komisją w czerwcu 1998 r. dwunastu
nauczycieli otrzymało z rąk przedstawiciela kuratorium certyfikaty uprawniające
do nauczania języka kaszubskiego. Osobne programy nauczania języka
kaszubskiego, zatwierdzone przez MEN, opracowali: T. Lipski dla kl. IV-IX i J.
Labudda dla kl. I-III, a historii w kl. IV-VIII E. Brzeska. Takie programy dla
wielu przedmiotów powstały (drukowane w 1981 r.) wcześniej w pod auspicjami
Komisji Oświaty przy ZG ZK-P, kiedy przewodniczył jej E. Breza (Treder 1999).
Żadne zabiegi i formy aktywności na niwie języka
– szczególnie przy coraz słabszej roli rodziców w tym zakresie – nie zastąpią
efektów systematycznej i wieloletniej nauki języka w szkole, na co istnieje
nawet społeczne przyzwolenie, choć w formie raczej nieobligatoryjnej (por.
bardzo interesujący – z przytoczeniem wypowiedzi ankietowanych informatorów –
rozdział Język kaszubski w szkole; Synak 1998), w odniesieniu także do
samych Kaszubów. Niewątpliwie jest to najtrudniejszy element tzw.
regionalizacji nauczania na Kaszubach, a bez jego realizacji trudno będzie
zapewnić w dłuższej perspektywie żywotność samej kaszubszczyzny, a dziś i jutro
umożliwiać czy gwarantować jednostce aktywny i pełny udział w życiu
kulturalnym, np. odbiór literatury kaszubskiej w języku oryginału, uczestnictwo
w widowiskach (folklorystycznych), imprezach wokalnych, konkursach literackich,
recytatorskich itp. (Treder 1993). Oczywiście, zachodzi pytanie, czy
kaszubszczyzna okaże się na tym poziomie rozwoju cywilizacyjnego wystarczająco
atrakcyjna dla przyszłych pokoleń.
W Instytucie Filologii Polskiej UG
zorganizowano trzy edycje Studium Podyplomowego Wiedzy o Pomorzu (1982-93),
obejmującego historię Pomorza, literaturę kaszubską oraz język i gwary
kaszubskie. Kontynuowane jest ono niejako przez Podyplomowe Studium Edukacji
Regionalnej i Alternatywnej, kierowane przez Instytut Pedagogiki UG (od r.
1995). Poza tym w 1992 r. na filologii polskiej UG otwarta została
specjalizacja kaszuboznawcza, obejmująca 150 godzin dydaktycznych i dodatkowo
60 godzin lektoratu kaszubskiego.
6.2. Kościół katolicki zaczyna
dziś – dopiero po Vaticanum II (1962-1965) – realizować to, co w XVI w.
czynił Kościół protestancki na Pomorzu Zachodnim (Neureiter 1982,
Popowska-Taborska 1980). Niemała część duchowieństwa jest miejscowego
pochodzenia, co wcale nie musi ułatwiać pozycji instytucji Kościoła, stawiając
go niejako w sytuacji przymusowej wobec postawy lokalnej społeczności i jej
elit. Mniej lub bardziej okazjonalnie i regularnie w różnych środowiskach
wprowadza się – szerzej dopiero po 1989 r., wcześniej sporadycznie, np. ks.
F. Grucza na odpustach w Sianowie i Wejherowie – kaszubszczyznę do
Kościoła, co sprzyja podniesieniu jej społecznego prestiżu, wzmocnieniu
etniczności i częściowo roli integrującej.
Język kaszubski pojawia się w liturgii słowa,
kazaniach (np. ks. M. Miotk, Swiętim turę starków, ks. dr J. Walkusz, Sztrądę
słowa), niektórych modlitwach w czasie mszy (np. Ojcze nasz) i
pieśniach (zob. modlitewnik i śpiewnik), które propaguje się na kasetach (zob.
6.5.) Ks. F. Grucza przetłumaczył na kaszubski tekst Mszy św. i Ewanjelje
(zob. ), a E. Gołąbk cały Nowy Testament (zob.), tenże wraz z E.
Pryczkowskim (konsultacja E. Breza) przygotowali książeczkę (z nihil obstat i
imprimatur) Më trzimómë z Bògã. Kòscelné mòdlëtwë i spiéwë (1998);
tu m.in. Mszô Swiętô. Na pòdstawie tesktu przełożonégò kòl 1985 rokù
przez ksãdza prałata Francyszka Grëczã. Gołąbk przygotował Lekcjonarz
(druk Bernardinum w Pelplinie) i Psalmy (por. psalmy 1. i 2. w: Zsziwk
4, 1999; druk całości: Oficyna Czec)). Reakcje wiernych na te próby są dość
różne: od łez zachwytu po dezaprobatę i oburzenie. Powoli jednak sytuacja w tym
względzie będzie normalnieć, szczególnie od strony wiernych. Z kolei niemałe
dziś i skądinąd zrozumiałe kłopoty i ewentualne opory duchowieństwa wzrosną, kiedy
trzeba będzie katechizować, bierzmować i spowiadać po kaszubsku.
6.3. Kaszubskie piśmiennictwo
– od wystąpienia Ceynowy (1843), który podejmując pisanie po kaszubsku
„wydobył” kaszubszczyznę z „przejściowości” dialektów Słowian nadbałtyckich –
literatura piękna (od poematu H. Derdowskiego z 1880 r.) ma dość bogaty
dorobek, zwłaszcza w zakresie liryki i dramatu, mniej prozy. Ukazują to
opracowania F. Neureitera (1978) i J. Drzeżdżona (1986). Obecnie pisze sporo
młodych; dane z 1999 r. mówią o liczbie ok. 40 piszących, niestety, w tym wielu
grafomanów, chcących w ten sposób po prostu zaistnieć.
Ewolucja kaszubszczyzny
literackiej – w zasadzie dosłownie, poza recytacją – przebiegała w
nawiązaniu do grup pisarskich i właściwych im sposobów podejścia do języka jako
tworzywa piśmiennictwa (wzbogacanie słownictwa, zapożyczenia, pisownia): a)
Ceynowa (1817-81) budował swój język ogólny na podłożu wyniesionej z domu
odmiany dialektalnej sławoszyńskiej, ujętej w struktury języka wykształconego
na polszczyźnie inteligenta; b) Derdowski (1852-1902) wyraźnie nawiązał do swej
macierzystej odmiany wielewskiej, mocno spolonizowanej w naturalnym procesie,
do której świadomie włączał elementy wszystkich innych gwar; c) Młodokaszubi
(A. Majkowski (1876-1938), J. Karnowski (1886-1939), L. Heyke (1885-1939)
trzymali się zrazu także swej mowy domowej, uszlachetniając ją pod wpływem
polszczyzny; jedynie Majkowski pod koniec życia w powieści Żëcé i przigodë
Remusa (1938) i widowisku Strachë i zrękowinë (1936) stworzył język
w miarę niezależny od mowy konkretnego zakątka Kaszub; d) Zrzeszeńcy (S. Bieszk
(1895-1964), A. Labuda (1902-81), Trepczyk (1907-89), F. Grucza (1911-93) i J.
Rompski (1913-69) od początku stosowali język silnie uniezależniony od
kaszubskich gwar, lansując jej odmiany północne i nie unikając różnych
neologizmów w ramach północnozachodniolechickich właściwości; notabene,
prekursorzy kaszubskiego piśmiennictwa, tj. S. Krofej (1586) i M. Mostnik
(1643) wyzyskiwali w tym celu ówczesna polszczyznę pomorską i elementy dialektu
słowińskiego.
Literatura kaszubska była i jest tłumaczona na inne języki: polski, łużycki, białoruski
(np. antologia kaszubskiej poezji), czeski, słowacki, niemiecki, francuski,
estoński. Najczęściej tłumaczonym poetą jest chyba A. Nagel (1930-98), z
prozaików Majkowski. Na kaszubski tłumaczono m.in. z rosyjskiego (Ceynowa,
Majkowski), niemieckiego (np. Nagel, Trepczyk, Karnowski, Heyke), łotewskiego
(Nagel, S. Janke), polskiego (np. E. Gołąbek Biblia, w tym też teksty
naukowe, jak np. Janke poza Mickiewicza Krimsczima sonetama i Òdą do
młodectwa (w: A. Mickiewicz, Oda do młodości w przekładach na języki
słowiańskie, Warszawa 1998, s. 33-36) również rozprawę G. Labudy Historëjô
Kaszëbów na spodlim historëji Pomorzégo (1992), a J. Treder esej F. Mantheya
O historii Kaszubów. Prawda i świadectwo (Ò historëji Kaszëbów.
Prôwda ë swiôdczëna) (1997) i książkę Historia. Geografia.
Język i piśmiennictwo Kaszubów (Historia. Geògrafia. Jãzëk
i pismienizna Kaszëbów) (1999); nadto E. Pryczkowski tłumaczył wstęp T.
Ulewicza do J. Kochanowskiego O Czechu i Lechu historyja naganiona
(1998). Grucza miał z łaciny tłumaczyć swoją wersję Ewanjelji.
Tłumaczenie na polski kaszubskich dialogów w
filmie Kaszëbë R. Bera i A. Krauzego (1971 „Nike”, Łódź)
spotkało się z mieszanymi reakcjami.
Oddziaływanie literatury kaszubskiej było i
jest dość wąskie; mówi się nawet o „literaturze bez czytelnika”, choć przeczą
temu ogromne liczby uczestników ogólnokaszubskiego konkursu recytatorskiego
„Rodnô mowa” w Chmielnie (od 1972; zob. B. Cirocki, Konkursy recytatorskie w
Chmielnie, w: Domôcé słowo zwęczné. Antologia tekstów kaszubskich
dla recytatorów, Chmielno 1994, s. 129-143) i jego lokalnych eliminacji,
jak np. „Bë nie zabëc mowë starków” (Puckie) czy Zéńdzenia Ùtwórców Kaszëbsczi
Pismieniznë (od 1997 r.), jakby kontynuacja wcześniejszych spotkań w chacie J.
Borzyszkowskiego Łączyńskiej Hucie. Dla młodej i małej literatury kaszubskiej
nie bez znaczenia jest nawet kajakowy spływ Śladami Remusa (od 1974 r.), na
którym czytana jest powieść Majkowskiego. Jej pierwsza część została
zekranizowana (Tv Gdańsk 1985), a wybór z całości nagrana przez Z. Jankowskiego
na kasecie. E. Mazurkiewicz wyreżyserował w słupskim Teatrze Lalki „Tęcza”
spektakl p.t. Remus. Rycerz kaszubski (1986); 50 przedstawień
w Słupsku, nadto w gdyńskim Domu Kultury. Od 1977 r. odbywają się coroczne
Turnieje Gawędziarzy Kaszub i Kociewia w Wielu. Długą historię ma wejherowski
Festiwal Pieśni o Morzu (od 1966 r.), a od niedawna organizowane są Festiwale
Pieśni Religijnej (na obu: jedna pieśń po kaszubsku). Podkreślić by można sporą
aktywność środowiska Przodkowa, gdzie m.in. dzięki J. Stachurskiemu rozwinęła
się muzyka, śpiew, recytacja i konkursy poetyckie dla dzieci.
Jednym z najbardziej zasłużonych wydawców
kaszubskiej literatury jest W. Kiedrowski, długoletni redaktor „Pomeranii”,
właściciel kolejno oficyn wydawniczych „Kara Remusa”, „Arkun” i „Czec”. W
latach 1956-80 kaszubskojęzyczne wydawnictwa inicjowało wyłącznie Zrzeszenie
Kaszubsko-Pomorskie.
Nie można jednak nie docenić wpływu
kaszubskiego piśmiennictwa na zachowanie samej kaszubszczyzny, a w konsekwencji
na zachowanie tożsamości etnicznej Kaszubów: „Walka o przetrwanie kaszubskiej
mowy jest walką o przetrwanie Kaszubów i ich małej ojczyzny. Dopóki Kaszubi
posiadają swoją mowę i trzymają się jej, dopóty mają swoją tożsamość i żyją.
Gdy o niej zapomną i ją zatracą, są martwi i przestaną istnieć jako lud ze
swoją odrębną tożsamością, który ma prawo do swojej ziemi, kultury i twórczego
rozwoju. Bowiem tylko ten lud żyje, który trzyma się swojej mowy – umarł zaś
ten, który ją utracił” (Trepczyk 1971). Zauważmy jeszcze, że kaszubskie
piśmiennictwo od połowy XIX w. pełni też rolę dokumentalisty tej mowy,
chociażby tylko z punktu widzenia badań lingwistycznych.
6.4. Normatywizacja
języka literackiego trwa od poł. XIX w., a więc od prób ortografii F.
Ceynowy, jego wycinkowych studiów gramatycznych i gramatyki (1879) czy
dwujęzycznych słowniczków przekładowych (Breza 1974). Normatywizacja ta
napotyka na trudności z powodu znacznego zróżnicowanie mówionej kaszubszczyzny.
W dziejach leksykografii kaszubskiej (Breza 1974) literackiej kaszubszczyzny
dotyczą tylko słowniczki A. Labudy (1981) i słownik J. Trepczyka (1994). Gramatyka
E. Brezy i J. Tredera (1981) w małym stopniu może być uważana za normatywną.
Jednak niektórzy pisarze (np. J. Trepczyk, Kaszëbizna) dbają i
propagują właściwy dobór leksyki czy form fleksyjnych i konstrukcji
składniowych, unikając oczywistych analogii z polszczyzną i jednocześnie
„uszlachetniając” środki istniejące w żywych gwarach kaszubskich.
Długie i złożone są dzieje ujednolicania
kaszubskiej ortografii (Zasady 1975),
której kształt nie wydaje się być przesądzony, nawet po consensusie z
13. 05. 1995 r. i publikacji E. Gołąbka (Wskôzë 1997); dowodem
wydania prozy Majkowskiego z ostatnich lat. Pisownia była jedną z
centralnych kwestii wersji kaszubszczyzny literackiej i przechodziła różne fazy
rozwoju: a) ogólnie od tzw. polskiej, czyli zadowalającej się literami polskimi
(początkowo Ceynowa i konsekwentnie Derdowski) do b) bardzo odrębnej tzw.
słowiańskiej (Ceynowa); c) pośredniej Młodokaszubów, tj. wyzyskującej 3 znaki
obce alfabetowi polskiemu: ô, é, ë dla różnicowania
wyrazów, zwłaszcza form fleksyjnych (np. jem : jém). Zrzeszeńcy i
potem F. Grucza za Ceynową oznaczali miękkość literą j, gdy
L. Roppel (1939), Zasady (1975) i aktualne Wskôzë (1993)
czynią to za pomocą znaku i, czyli jak w polszczyźnie. Obecnie poza
literami ô, é, ë (np. rôk (D lm) ‘macior’ : rég
[wymowa: rék] (D lm) ‘rzędów’ : rëk ‘ryk’ : rek ‘rak’ : rak
‘śmieci’) używa się jeszcze litery ã dla nosówki przedniej, w opozycji
do ą dla nosówki tylnej, np. bãdą (południe, środek) lub bądą
(północ) ‘będą’, rãk lub rąk ‘rąk’ itd. (Uwaga: Dla ukazania
różnorodności i zmienności pisowni wszystkie tytuły utworów kaszubskich podano
tu w pisowni oryginalnej, natomiast cytowane przykłady, gdy nie trzeba było
użyć transkrypcji, podano w ortografii obecnie stosowanej).
6.5. Środki masowego
przekazu tylko częściowo posługują się i propagują kaszubszczyznę: a) nie
wychodzi aktualnie prasa wyłącznie w języku kaszubskim (zob. 3.2.), który
pojawia się tylko w niektórych tekstach w „Pomeranii” (od 1963 r., najpierw
„Biuletyn ZK-P”), „Gazecie Kartuskiej” (od 1989 r.), „Nordy” (założyciel K. Klawiter
jako dodatek do „Gońca Rumskiego”; od 1997 r. dodatek „Dziennika Bałtyckiego,
ok. 50 tys. nakładu i zasięg ogólnokaszubski) i „Głosu Kaszëb” (red. J.
Dąbrowa-Januszewski, dodatek do „Głosu Pomorza”), w którym regularnie Wëjimczi
z Ewanielëje w tłumaczeniu E. Gołąbka, przykłady prozy (np. R. Skwiercz, M.
Majkowski) i poezji (np. R. Zmuda-Trzebiatowski, Z. Talewski), informacje o
języku i sytuacji językowej, wydarzeniach kulturalnych i zwyczajach,
efemerycznie krzyżówka „polsko-kaszubska”; nadto kaszubski także w innych
efemerycznych pismach (różne ortografie, np. „Tatczëzna” wedle F. Gruczy, gdy
„Vzénjik” W. Bobrowskiego z Głodnicy według A. Labudy; „Lesôk” od 1996 w
Szemudzie);
b) nie ma kaszubskiej telewizji
i radia, lecz jedynie cykliczne, stosunkowo rzadkie i krótkie magazyny
(od lipca 1990 r. w gdańskiej telewizji Rodnô Zemia – 20 minut
tygodniowo, w gdańskim radiu W Bòrach ë na Bôtach – ok. 50 minut
tygodniowo), w których tylko częściowym środkiem komunikacji jest język
kaszubski, zresztą w różnej postaci, w zależności od domowej kaszubszczyzny
dziennikarza czy korespondenta; m.in. są to recytacje poezji i prozy
kaszubskiej (np. Z. Jankowski czytał powieść Żëcé i przigodé Remusa
Majkowskiego, B. Szymańska Miedzwiôdk Pùfôtk, tłumaczenie z A.A. Milne,
a A. Jabłoński opowiadania J. Drzeżdżona), kaszubskie pieśni, wyjątkowo
specjalnie pisane słuchowiska (radio); w magazynie tv od samego początku
kilkuminutowe lekcje języka kaszubskiego, z których jedna wersja drukowana była
w „Gazecie Gdańskiej” i „Pomeranii”; druk też w „Nordzie” (np. od nr 41/130 z 7
XI 1997);
c) pojawiają się kasety z piosenkami
świeckimi i religijnymi, gawędami i żartami po kaszubsku: Kolędy kaszubskie,
Kaszubska Msza Święta i A. Pepliński, Kaszëbë wołają nas (ZK-P
Bydgoszcz 1989-91), Nigdë do zgubë. Piosenki kaszubskie 1 (Arkun
Gdynia 1990), Hej Rëbôcë. Piosenki ludowe z Jastarni i Półwyspu
Helskiego 2 (Jastarnia 1991), Z Rodné Zemi. Piosenki z Kaszub
3 i Na Godë. Kolędy kaszubskie 4 (Żelistrzewo 1991), Tobie
Boże chwała. Kaszëbsczé piesne koscelné 6 i Kaszëbsczé frantówczi
7 (Luzino 1993-4), Gôdczi i wice J. Roszmana i R. Skwiercza (Tatczëzna),
Gawędy kaszubskie J. Roszmana i W. Roszman, J. Trepczyk, Lecë
choranko. Pieśni kaszubskie (WCK Wejherowo 1995), Gwiôzdka jidze.
Pastorałki kaszubskie. Słowa i muzyka J. Stachurski i tegoż Bez szkólnégo
zwónka. Kaszubskie piosenki dla dzieci (UG Przodkowo); najczęściej
wyszły one wraz ze śpiewnikami. Na Gody 1998 r. ukazały się kasety kolęd
kaszubskich zespołów „Kaszuby” (Kartuzy) i „Koleczkowianie” pt. Biegojta
pastuszce; płyty kompaktowe: z pastorałkami J. Stachurskiego pt. Jadą z
kòlãdą (z teledyskiem) i kolędami zespołu „Krëbanë”.
Polski Chór Kameralny „Schola Cantorum
Gedanensis” nagrał w 1997 r. płytę kompaktową kolęd pt. Godowé spiéwë kompozytora-Kaszuby
Edwarda Pałłasza. Ukazała się też płyta kompaktowa z pieśniami kaszubskimi Kaszëbë
(na 750-lecie Luzina). Jest też wideokaseta L. Niedbalskiej Kaszuby
(prehistoria, etnografia, twórczość, zwyczaje), gdzie trochę mowy kaszubskiej
(Tv Gdańsk 1990) i starszy dobry film Na Kaszubach (wg scenariusza T.
Bolduana).
d) różne przykłady współczesnego
zastosowania i upowszechniania kaszubszczyzny: w hasłach polityków, np. T.
Mazowiecki jako kandydat na prezydenta RP: Wszëtczim Polôchom jô bë chcôł
zagwësnic ubëtk, a Polsce tczëwôrtny ji môl w swiece ë Europie
(1990) czy J. Budnik jako kandydat na posła RP: Zawsze Wasz Wiedno z Wama
(1997); napisy na wyrobach ceramicznych, np. wedle pomysłu B. Karczewskiego
słoiczki na sól, pieprz, cynamon itp. z Łubiany; na torebkach, np. Cëczier,
Mąka tortowô (1997) czy na butelkach, np. z błędami: smaczno KASZËBSKÔ WÔDA
(1998); reklama wody mineralnej w gdańskiej tv: Zdrzódlanô woda je nôzdrowszô
(1997); w smażalni ryb „U Budzisza” w Pucku napisy typu Witómë na Kaszëbach
w Pucku. Rôczimë na sjeżi ribczi, pomuchlë, bantci,
sledze; tablice informacyjne po polsku i kaszubsku, np. Gmina Linia,
Lëńskô gmina wita (1998), a we wsi gminnej Somonino obocznie kaszubskie
nazwy ulic; w kaszubskim kalendarzyku na 1999 r., wyd. „Region” z Gdyni) mapa
Kaszub z nazwami po kaszubsku; nazwy pensjonatów czy ośrodków wczasowych, np. Mòdrôk
w Łączynie itp.
Literatura kaszubska (np. proza Majkowskiego)
od 1999 r. w internecie, mianowicie w ramach Uniwersytetu Gdańskiego (dr M.
Adamiec); od 1998 r. w internecie również edukacja regionalna (R. Mistarz).
6.6. Zespoły
teatralne, wokalno-taneczne i różne konkursy (np. piosenkarskie, recytatorskie,
gawędziarskie) propagują kaszubszczyznę literacką (w różnym stopniu
standaryzowaną) i mówioną różnych podregionów Kaszub (zob. 6.3.). Nie ma
żadnego zawodowego zespołu; takie istniały w okresie międzywojennym. Amatorskie
zespoły z tradycjami i reprezentujące wysoki poziom: „Bazuny” z Żukowa,
„Kaszuby” z Chojnic, Kartuz i Kościerzyny, „Hopowianie” z Hopowa, „Kościerzyna”
z Kościerzyny, „Sierakowice” z Sierakowic. Zespoły dziecięce pieśni i tańca:
„Bławatki” z Chojnic, „Gwiżdże” z Brus, „Gzubë” z Tuchomia, „Jasień” z
Jasienia, „Rokity” z Rokit, „Kaszubskie Nutki” w Nowym Klińczu, „Niezabôtczi” w
Stężycy, „Tuchlińskie Skrzaty” z Tuchlina. Zespoły instrumentalno-wokalne:
„Gochy” z Lipnicy, „Modraki” z Parchowa, „Kaszubianki” we Władysławowie,
„Koleczkowianie” z Koleczkowa, „Lewino” z Lęborka. Kapele: „Purtki” z Chojnic,
„Krëbanë” z Karsina i „Mali Krëbanë” z Brus. Większość koncertuje poza
Kaszubami, też zagranicą. Festiwale Kaszubskie w Słupsku (od 1993 r.) obejmują
pieśni, tańce, kapele, zespoły wokalno-instrumentalne, widowiska, gawędy, chóry
i solistów.
7. System językowy.
Kaszubszczyzna mówiona wyraźnie odróżnia się od dialektów Polski lądowej,
zwłaszcza w sferze fonetyki, leksyki czy słowotwórstwa, mniej fleksji i
składni. Niektórymi jednak właściwościami nawiązuje do dialektu wielkopolskiego
(np. dyftongizacja, np. uekue, uuxue)
czy mazowieckiego (np. wymowa ę jak ą typu jązëk czy
asynchroniczna wymowa wargowych miękkich typu pjôsk/ psiôsk).
Odrębność i żywotność wewnętrzna kaszubszczyzny skutecznie chroniła ją przed
niwelującymi i wielowiekowymi wpływami ogólnej polszczyzny (m.in. przez Kościół
katolicki) i oddziaływaniem języka niemieckiego, szczególnie w okresie
krzyżackim i zaborów (urzędy, szkoła).
Większość Kaszubów charakteryzuje również
pełna świadomość, że ich mowa kaszubska jest odrębna od polskiej, odróżniają
bowiem kaszëbienié od pòlaszeniô albo gôdaniô z wësoka.
Tym tłumaczy się też i to, że gdy do grona Kaszubów dołącza ktoś „obcy”,
wówczas przechodzą z mówienia po kaszubsku na rozmowę po polsku, choć może to
im sprawiać większą trudność i dla nich być jakby nienaturalne.
Wyrosła z odmiany mówionej kaszubszczyzna
literacka wykazuje zatem pewne podobieństwa (genetyczne i ewolucyjne), ale
także spore różnice wobec ogólnej polszczyzny, wzmacniane przez świadome
unikanie zbieżności i preferowanie właściwości archaicznych. Kaszubszczyzna
literacka mimo wszystko jest bliższa (sic!) ogólnej polszczyźnie niż mówiona
kaszubszczyzna północna i centralna, a to m.in. z powodu licznych zbieżności w
leksyce (np. abstracta, terminologia) i dużego podobieństwa w zakresie składni,
przy oczywistym braku możliwości czy świadomego ograniczenia oddania
zróżnicowania wymowy w ortografii.
7.1. Przynależność kaszubszczyzny do języków
zachodniolechickich, przyjmowaną w nauce – poza np. S. Ramułtem (1893), F.
Lorentzem i W. Mańczakiem (1997) – powszechnie, potwierdzają: zachowanie
samogłosek nosowych (wymawianych najczęściej synchronicznie), np. ząb :
zãbë, pol. ząb : zęby, i dyspalatalizacja ps. *ě
³ ‘a:
wierzëc : wiara, pol. wierzyć : wiara. Silniejsze
dawniej związki z połabszczyzną zdradzają archaiczne i zwykle reliktyczne już
cechy północnokasz.: ‘ar £ ŕ (sonans): cwiardi, pol. twardy;
ôł £ *l)(*ľ (sonant): dôłdżi, wôłk,
pol. długi, wilk; TłoT £ *TelT: młoc,
płoc, pol. mleć, pleć; Tart £ *TărT: warna,
pol. wrona; należy tu nadto swobodny i ruchomy akcent i zachowanie
śladów (w alternacjach) dawnej opozycji iloczasowej: długość wokalizmu w
rdzeniu praes. i krótkość w innych formach czasowników III i IV koniugacji (A.
Leskiena): gôdô : gadac, spiéwô : spiewac.
Równoczesne powiązania ze wsch. Lechią, czyli dialektami Polski kontynentalnej
reprezentują m.in. średniowieczne procesy re-, je- £ ră-, jă-: rek,
jerzmò, pol. rak, jarzmo czy ‑k, ‑c £ *‑ъkъ,
*‑ьcь: kòtk, òjc, pol. kotek, ojciec;
nadto wspomnieć można o reliktycznym z £ dz: mizë £ midzë, pol. między.
Z całym obszarem dialektalnym polskim dokonała się zmiana barwy (przełom XV/XVI
w.) długich ā, ō, ē w tzw. ścieśnione ô, ó,
é: dżôd, dół, chléb, pol. dziad, dół
[wymowa: duł], chleb. Wyłącznie kaszubskie są cechy: a) starsze: i
£ į £ *ę
(nie przegłoszone) (XII w.): trzisc, pol. trząść; s z c dz
£ ś ź ć
dź (po poł. XII w.): sedzec, pol. siedzieć; ë £ ì, ý,
ù (poł. XVII w.): żëda, dëmu, lëdu, pol. żyda,
dymu, ludu; b) nowsze z XIX w.: cz, dż £ k’, g’: taczé nodżi, pol. takie nogi, czy l £ ł: stól,
pol. stół; ostatnia ograniczona tylko do Bylaków i Słowińców (zob. ).
Iloczas w kaszubszczyźnie zanikł ok. 1900 r.
(Z.Stieber). Akcent ma charakter ekspiracyjny. Na północy, zwłaszcza pn.-wsch.
Kaszub zachował on swobodę i częściową ruchomość, jest bardzo dynamiczny, co
prowadzi do redukcji samogłosek nieakcentowanych, np. chałpa, koszla,
niechc ‘nie chcę’; tu też często akcent na ostatnią w dwusylabowych
przymiotnikach i przysłówkach typu miodni, lepi czy czasownikach
typu obléc i typu grzëmi, rzeczownikach typu rolô itd. Na
południu występuje akcent stały: na pn.-wsch. (Zabory) jest to akcent
paroksytoniczny jak na Kociewiu i w języku polskim. Południe centrum Kaszub
(np. okolice Chmielna) cechuje akcent inicjalny. Między tym obszarem o
akcentuacji stałej a obszarem o akcentuacji ruchomej na północy rozciąga się
obszar (Kartuskie i Wejherowskie) o akcencie przejściowym, tzw. kolumnowym,
wskazującym stały dystans między sylabą akcentowaną a początkową wyrazu.
7.2. Fleksję nominalną charakteryzuje m.in.:
a) pnkasz. archaiczne postaci M. l.p. r.m. rzeczowników kam(ë),
krzem(ë), płom(ë), rzem(ë), jãczm(ë), występujące obok
nowszych typu kamiéń, pol. kamień itp.; b) M l.mn. deklinacji
rzeczownikowej i zaimkowo-przymiotnikowej ‑(a)mi obok ‑(a)ma, np.
taczima dobrima chłopami/ chłopama; c) północna i centralna
kaszubszczyzna ma w M. l.p. r.m. i nij. końcówkę ‑ã (£ ‑em): bratã;
d) nowsze formy odmiany przymiotnikowej (wraz z synkretyzmem przypadków)
rzeczowników zakończonych na ‑é £ *‑ьje typu kôzanié,
wieselé, a zatem np. D l.p. wieselégò, D sg wieselémù, obok
dawnych rzeczownikowych typu wiesela, wieseli; e) żywotność
odmiany prostej przymiotników dzierżawczych ma ‑ów, -in/ ën, np. tatków,
tatkòwa, tatkòwe, nënczin, nënczëna, nënczëne;
f) zachowanie ‑ã w Acc sg fem. zaimków typu jã, ńã, našã,
swòjã (obok ją, ńą, naszą, swòją, jak pol.); g)
zachowały się resztki kategorii dualu, zwłaszcza w zaimkach, np. ma,
naju, nama; wa, waju, wama; nadto dawne formy
dualne zaimka ma, wa odnoszą się do wielu osób, gdy pluralne më,
wë obsługuje tzw. pluralis maiestaticus; h) liczebniki główne typu dwadzesce
dwa mogą występować w szyku dwa dwadzesce.
Kaszubską fleksję werbalną również cechuje
archaizm niektórych form: a) dawna odmiana słowa posiłkowego bëc typu jem,
jes, je, jesma/ jesmë, jesta/ jesce,
są; b) dawna odmiana czasownika rosc: roscę, roscesz,
rosce…; c) czas ter. gôdajã, ‑ajesz… obok gôdóm,
‑ôsz (pol. gadam, ‑asz), imperat. niesë, robi,
niesëta, robita obok nies, niesta, pol. nieś,
nieście; d) czas przeszły może być wyrażany archaicznie: gôdôł jem, gôdôł
jes itd. obok w nowszy sposób: jô gôdôł, të gôdôł itp., pol. gadałem,
gadałeś; rzadziej nadto typu móm pòwiedzóné ‘powiedziałem’; e) czas
przyszły złożony tylko typu bãdã, bãdzesz gôdôł itp.; nie ma typu
bãdã gadac. W pluralis występują ongiś dualne końcówki ‑ma, ‑ta.
7.3. Słowotwórstwo kaszubskie różni się od
ogólnopolskiego różnym wykorzystaniem na ogół wspólnych technik derywacyjnych i
kompozycyjnych, zwłaszcza funkcja i dystrybucja określonych formantów, wśród
których sporo archaizmów, np. ‑ba: ùczba, pol. uczenie; ‑ã:
celã, pol. cielę obok cielak; ‑ica (fem. i
demin.): bardawica, pol. brodawka, warblëca ‘samica
wróbla’; ‑(ow)iczé: bòrowiczé ‘krzew borówki; ‑iszcze/ ‑ëszcze:
grablëszcze, rżëszcze, pol. grablisko, rżysko; ‑ota:
jednota, miłota, pol. jedność, miłość; ‑owac:
zapisowac, pol. zapisywać; ‑unk/ ‑ënk: malënk, pol. malowanie,
malowidło; nô-: nôlepi, pol. najlepiej; są-: sącelnô
‘o ciężarnej krowie’. Słowotwórstwo kaszubskie cechują duże możliwości
hipokoryzacyjne, nie tylko rzeczowników, ale przymiotników i przysłówków, np. daleczczi
i daleczkò, zaimków, np. nick ‘nic’, liczebników, np. pińck
‘pięć’, dwòjiczkò ‘dwoje’, czasowników, np. dajczkac, róbkac,
używanych w zwrotach do dzieci.
7.6. Leksyka kaszubska (zob. Boryś,
Popowska-Taborska) wykazuje znaczną oryginalność (ok. 60%?), wyrażającą się w
zachowaniu wielu archaizmów (np. charna ‘karma’, czôrmësłë
‘drewniane nosidła’, dôcô ‘datki, taca’, jesorë ‘ości’, kôłp
‘łabędź morski’, mirza ‘narzeczony, nogawica ‘pończocha’, turzëc
‘pędzić na koniu’) i przeprowadzeniu licznych innowacji, np. starsze sënówc
‘zięć’ obok nowszych gòlëtka £ żëletka )( gòlëc, haczka
‘haka’ i ‘maszynka do golenia’, kałtón ‘kałtun’ i ‘jemioła’, purtk
‘diabeł’ i ‘motocykl’. Od wieków ujawnia się wpływ ogólnej polszczyzny,
szczególnie w zakresie dotyczącym administracji, szkoły, wojska, techniki,
sztuki itp., gdzie też dawniej funkcjonowały zapożyczenia niemieckie, np. pòwiat
– kréz, starosta – lãdrôt, zeszit – heft, armata
– kanóna. Zapożyczenia niemieckie stanowią ok. 5% (Hinze 1965), starsze
z gwar dolnoniemieckich, nowsze z niemczyzny literackiej. Pożyczki polskie i
niemieckie podlegają najczęściej asymilacji fonetycznej czy morfologicznej, np.
czis £ niem. Kies ‘żwir’. Ukazuje to m.in. Słownik etymologiczny
kaszubszczyzny (zob.). Historyczną leksykę słowińską zbiera Słownik
gwarowy tzw. Słowińców kaszubskich, red. Z. Sobierajski, t. 1 A-Č
(1997).
7.4. Składnia kaszubska wymaga zbadania, ale
ogólnie wydaje się (już) być mocno zbliżona do ogólnopolskiej, zwłaszcza z doby
średniopolskiej i w wersji kaszubszczyzny literackiej, np. orzeczenie na końcu
zdania u Majkowskiego. Orzecznik rzeczownikowy często w mianowniku, np. Stach
je doktor. Obserwuje się w niej liczne konstrukcje niemieckie, np. zrobic
czemus kuńc £ niem. ein Ende machen; szëkac za zrobioną robòtą itp.;
m.in. w zakresie szyku wyrazów, np. spójnika ale: to je ale dobré
£ niem. es
ist aber gut (Piotrowski).
Prace historyczne włączono tu wyjątkowo (G.
Labuda, H. Rybicki, Z. Szultka). Publikacji poświęconych kaszubszczyźnie
mówionej jest bardzo dużo. Od ostatnich badań w latach pięćdziesiątych upłynęło
już sporo czasu i zaszło wiele zmian, które nie są opisane. Mniej prac dotyczy
odmiany pisanej, literackiej, przeważnie mają one charakter przyczynkarski;
najwięcej ich dotyczy ortografii. J. Strutyński kaszubskie teksty literackie
włączył do Bibliografii dialektologii polskiej. Skromna jest literatura
socjolingwistyczna (zob. ). Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny zmienia
się szybko w ostatnich latach, co ukazuje m.in. nowa praca B. Synaka, Kaszubska
tożsamość. Ciągłość i zmiana (1998).
Bibliografie dotyczące
badań kaszubszczyzny mówionej:
E. Kamińska i J. Pałkowska, Z
historii badań nad gwarami kaszubskimi, „Rocz. Gd.” 15/16, 1956, s. 342-392
H. Górnowicz, Osiągnięcia oraz postulaty
badawcze w zakresie dialektologii i onomastyki na Pomorzu (1945-1965), „Rocz.
Gd.” 24, 1965, s. 5-34
J. Treder, Bibliografia prac dotyczących
dialektologii Pomorza (Gdańskiego) za lata 1966-1986…, Gdańskie Studia Jęz.
5, Gdańsk 1991, s. 139-186.
Wybrana literatura:
A. Bukowski, Regionalizm kaszubski. Ruch
naukowy, literacki i kulturalny, Poznań 1950
A. Labuda, Słowôrz kaszëbsko-polsczi,
red. E. Breza; Słownik polsko-kaszubski, red. J. Treder, Gdańsk 1981
A. Labuda, Słowniczek kaszubski,
Warszawa 1960
A. Labuda, Zasady pisowni kaszubskiej ze
słowniczkiem ortograficznym, Toruń 1939
A. Ściebora, Wymowa samogłosek nosowych w
gwarach kaszubskich, Wrocław 1973
A. Zaręba, Literackie języki
regionalne w Polsce?, „Jęz. Pol.” 48, 1988, s. 76-86
A.D. Duličenko, Slavjanskije
literaturnyje mikrojazyki. Voprosy formirovanija i razvitija, Tallin 1981
A.F. Hilferding, Ostatki slavjan na južnom
beregu Baltijskogo morja, Petersburg 1862 (nowe tłum.: Resztki Słowian na
południowym wybrzeża Morza Bałtyckiego, oprac. J. Treder, Gdańsk 1989; daw. w:
O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 39. Pomorze, Poznań 1965)
A.F. Majewicz, A New Kashubian
dictionary and the problem of the linguistic status od Kashubian (An Insight
from Oustide the Field),w: Collectanea Linguistica in Honorem Adami Heinz,
Prace Komitetu Językoznawczego PAN 53, Kraków 1986, s. 95-99
A.F. Majewicz, Kashubian choices,
Kashubian prospects: a minority language situation in northen Poland, „International Journal of the Sociology of Language”120, red.
J.A. Fishman, Mouton de Gruyter Berlin – New York 1996, s. 39-53
A.F. Majewicz, National minorites
in Poland. Hoppō Bunka Kenkyū, „Bulletin
of the Institute for the Study of North Urasian Cultures Hokkaido University” 18, 1987, s. 279-300
Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów
sąsiednich, t. I-VI, red. Z. Stieber,
t. VII-XV, red. H. Popowska-Taborska, Wrocław
1954-1978
B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na
tle kultury ludowej, t. I-VII, Wrocław 1967-1976
B. Synak, Kaszubska tożsamość.
Ciągłość i zmiana, Wydawnictwo UG, Gdańsk 1998
B. Synak, Tożsamość kaszubska dziś – jej
zagrożenia i perspektywy rozwoju, w: Antropologia Kaszub i Pomorza, red.
J. Borzyszkowski, Gdańsk 1991, s. 41-69
E. Breza, J. Treder, Gramatyka kaszubska.
Zarys popularny, Gdańsk 1981
F. Breza, Sytuacja językowa na Kaszubach, w:
Polszczyzna regionalna I. Materiały z konferencji w Ostrołęce, 1994, s. 15-21
F. Ceynowa, Skôrb kaszëbsko-słowińsczi mowë,
Swiecé 1866-1868
Dërchôj królewiónko. Antologia dzysdniowi prozë
kaszëbsczi. Zebrôł i òprôc. E. Pryczkowski, Gdynia 1996
Domôcé słowo zwęczné. Antologia tekstów
kaszubskich dla recytatorów, oprac. Jerzy i Justyna Treder, Chmielno 1994
E. Breza, Das Kaschubische, w: Eiführung in die slavischen Sprachen (mit einer
Einführung in die
Balkanphilologie), hrsg. von P. Rehder, Darmstadt 1998, s. 171-177
E. Breza, Kaszubszczyzna wśród języków
słowiańskich, jej status językowy, w: Kaszubszczyzna w świecie, Wejherowo 1994,
s. 7-22
E. Breza, Leksykografia kaszubska
(historia, osiągnięcia, potrzeby), Komunikaty Instytutu
Bałtyckiego 21, Gdańsk 1974, s. 63-88
E. Gołąbek, Rozmówki kaszubskie,
Gdynia 1992
E. Gołąbek, Wskôzë kaszëbsczégò pisënkù,
Gdańsk 1997
E. Gołąbk (tłum.), Swięti Pismiona Nowégo
Testameńtu, Gduńsk-Pelplin 1993
E. Rzetelska-Feleszko, Dlaczego
dialekt słowiński nie stał się językiem, „Jęz. Pol.” 48, 1988, s. 97-101
F. Grucza (tłum.), Kaszëbskô Biblëjô.
Nowi Testament. IV Ewanjelje, Poznań 1992
F. Hinze, Wörterbuch und Lautlehre der deutschen Lehnwörter im Pomoranischen (Kaschubischen), Berlin 1965
F. Lorentz, A. Fischer,
T. Lehr-Spławiński, Kaszubi. Kultura ludowa i język, Toruń
1934
F. Lorentz, Geschichte der
pomoranischen (kaschubischen) Sprache, Berlin 1925
F. Lorentz, Gramatyka pomorska,
Poznań 1927-1937, wyd. 2., Wrocław 1958-1962
F. Lorentz, Kaschubisches Grammatik,
Danzig 1919
F. Lorentz, Pomoranisches Wörterbuch,
t. I A-P, Berlin 1958
F. Lorentz, Teksty pomorskie
(kaszubskie), Kraków 1924
F. Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej,
Toruń 1934
F. Lorentz, Zarys ogólnej pisowni i
składni pomorsko-kaszubskiej, „Gryf” III 7-9, s. 161-186; odbitka: Toruń
1911
F. Manthey, O historii Kaszubów.
Prawda i świadectwo, Gdańsk 1977 (tutaj też wersja niemiecka i kaszubska)
F. Neureiter, Geschichte der
kaschubischen Literatur. Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, München 1978, 1991 pol. tłum. wyd. 1.:
F. Neureiter, Historia literatury kaszubskiej. Próba
zarysu, Gdańsk 1982
F. Neureiter, Kaschubische
Anthologie, München 1973
G. Labuda, Kaszubi i ich dzieje. Pisma
wybrane, Gdynia 1996
G. Stone, Cassubian, w: The
Slavonic Language, ed. By B. Comrie and G.G. Corbett, London and New York 1993, s. 759-794
H. Popowska-Taborska, „Język czy
dialekt?” – raz jeszcze o statusie kaszubszczyzny, „Jęz. Pol.” 48 1988, s. 87-96
H. Popowska-Taborska, Kaszubszczyzna.
Zarys dziejów, Warszawa 1980
H. Popowska-Taborska, Leksyka
kaszubska na tle słowiańskim, Warszawa 1996
H. Rybicki, Nazywano ich Słowińcami,
Słupsk 1995
I. Jost, Osadnictwo kaszubskie w Ontario,
Lublin 1983
J. Borzyszkowski, J. Mordawski,
J. Treder, Historia. Geografia. Język i piśmiennictwo Kaszubów, Gdańsk
1999; wydanie równoległe polsko-kaszubskie.
J. Drzeżdżon, Piętno Smętka. Z problemów
kaszubskiej literatury regionalnej, Gdańsk 1973
J. Drzeżdżon, Współczesna literatura
kaszubska 1945-1980, Warszawa 1986
J. Grzybkowski, Literatura piękna w
języku kaszubskim od 1944 roku, Gdańsk 1992
J. Karnowski, Dr Florian Ceynowa,
oprac. i posłowie J. Treder, Gdańsk 1997
J. Karnowski, Moja droga kaszubska,
red. J. Borzyszkowski, Gdańsk 1981
J. Kucharska, Kształtowanie się
świadomości regionalnej i narodowej ludności kaszubskiej okolic Bytowa, Łódź
1985
J. Majowa, Kaszuby i obszary dialektów
sąsiednich jako tereny dawnych oddziaływań językowych bieguna zachodnio- i
wschodniolechickiego, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” 17 1978, s.
145-182
J. Mordawski zob. J. Borzyszkowski
J. Piotrowski, Składnia słowińska wobec
wpływów języka niemieckiego, Wrocław 1981
J. Samp (red.), Poezja rodnej mowy,
Gdańsk 1985
J. Samp, Zaklęta stegna. Bajki
kaszubskie [wybór z tłum. na polski] Gdańsk 1985
J. Treder, Ceynowa wobec zdań slawistów o
kaszubszczyźnie, w: J. Karnowski, Dr Florian Ceynowa…, s. 112-152
J. Treder, Frazeologia kaszubska a
wierzenia i zwyczaje (na tle porównawczym), Wejherowo 1989
J. Treder, Języka polskiego lekcja…
w dialekcie, w: Bliżej regionu i ucznia, red. E. Mazurkiewicz, Wyd.
UG, Gdańsk 1993, s. 125-134
J. Treder, Kaszubszczyzna – problemy
językoznawców dawniej a dziś, w: Antropologia Kaszub i Pomorza, red. J. Borzyszkowski,
Gdańsk 1990, s. 73-104
J. Treder, Kaszubszczyzna literacka i
literatura kaszubska, w: Domôcé słowo zwęczné…, s. 103-116
J. Treder, Kaszubszczyzna Majkowskiego.
Główne rysy i fazy rozwojowe, w: Życie i twórczość Aleksandra Majkowskiego,
Wejherowo 1997, s. 107-123
J. Treder, Niektóre inicjatywy w
dziedzinie edukacji regionalnej na Kaszubach, w: Edukacja regionalna
mniejszości narodowych i etnicznych, pod red. K. Główczewskiego, Gdańsk 1999,
s. 26-38.
J. Treder, Polish – Kashubian w:
rozdział 15. Sprachkontakte in Mitteleuropa, w: Kontaktlinguistik.
Ein internationales Handbuch zeitgenössischer Forschung, hrsg. Peter H. Nelde, Z. Starý, W. Wölck. 2. Halband,
Walter de Gruyter, Berlin – New York 1997, s. 1600-1606
J. Treder, Przyroda w literaturze i
kulturze duchowej Kaszub i Pomorza, w: Nazwy i dialekty Pomorza dawniej i dziś,
t. 2., red. R. Wosiak-Śliwa, Gdańsk 1997, s. 77-93.
J. Trepczyk, Kaszëbizna,
„Pomerania” 1980 nr 11/12, s. 27-30
J. Trepczyk, O obstojeni kaszébsczi mowë,
w : Społeczność zrzeszona, Gdańsk 1971
J. Trepczyk, Słownik polsko-kaszubski,
t. I-II, red. i posłowie J. Treder, Gdańsk 1993
J. Walkusz, Piastun słowa. Ks. Bernard
Sychta 1907-1982, Gdańsk–Pelplin 1997
J. Walkusz, Swięti dzél dësze. Antologia
kaszubskiej poezji religijnej, Pelplin 1981
J. Walkusz, Sztrądę słowa, Lublin
1996
J. Zieniukowa, Nowe zjawisko w kulturze
polskiej – liturgia słowa w języku kaszubskim, w: Funkcja słowa w
ewangelizacji, red. M. Kamińska, E. Umińska-Tytoń, Łódź 1998, s.
111-124
K. Cysewski, O kaszubskim języku
literackim, „Miesięcznik Literacki” XII 1975, s. 136-139
K. Dejna, Dialekt kaszubski, w: Dialekty
polskie, Wrocław 1973 (i wyd. 2., Wrocław 1995), s. 235-241
L. Bielawski, A. Mioduchowska, Kaszuby.
Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. I-III Warszawa
1997-1999
L. Malicki, Rok obrzędowy na Kaszubach,
Gdańsk 1986
Language minorites and minority languages
in the changing Europe, red. B. Synak,
T. Wicherkiewicz, Gdańsk 1997
M. Latoszek (red.), Kaszubi.
Monografia socjologiczna, Rzeszów 1990
M. Latoszek, Pomorze. Zagadnienia
etniczno-regionalne, Gdańsk 1996
M. Latoszek, Socjologiczny alfabet
Kaszubów, „Pomerania”, od nru 5/6 1990 do nru 7/81993
M. Miotk, Swiętim turę starków. Zbiérk
leżnoscowëch kôzaniów, Gdańsk 1991
M. Rudnicki, Przyczynki do gramatyki i
słownika narzecza słowińskiego, Mater. i Prace KJ AU VI 1913, s. 1-245
A. Majkowski, Historia Kaszubów, Gdynia
1938; wyd. 2., Gdańsk 1991
Modra struna. Antologia poezji kaszubskiej,
Gdańsk 1973
Obraz językowy słowiańskiego Pomorza i Łużyc.
Pogranicza i kontakty, pod red. J. Zieniukowej, Warszawa 1997, s. 131-147
H. Popowska-Taborska, Poemat
H. Derdowskiego „O panu Czorlińsczim, co do Pucka po sece jachoł” jako
próba stworzenia kaszubskiego języka literackiego, „Jęz. Pol.” 38 1958, s.
21-27
Problem statusu językowego kaszubszczyzny.
Materiały z sesji, Gdańsk 1992
R. Kukier, Kaszubi bytowscy,
Gdańsk 1968
R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker
kaszubski, Gdańsk 1974
R. Wosiak-Śliwa, M. Cybulski,
Kaszubski język literacki. Podręcznik dla lektoratów, Gdańsk 1992
S. Ramułt, Statystyka ludności kaszubskie,
Kraków 1899
Regionalne programy edukacyjne. Kaszuby,
Kociewie, Pomorze, Gdańsk 1988
S. Ramułt, Słownik języka pomorskiego,
czyli kaszubskiego, Kraków 1893
S. Ramułt, Słownik języka pomorskiego,
czyli kaszubskiego. Cz. II, oprac. H. Horodyska, Kraków 1993
E. Siatkowska, Język literacki czy
regionalny, „Sl. Occ.” 46/47 1989 /90, s. 185-195
Słowińcy, ich
język i folklor, Zeszyty Problemowe Nauki Polskiej XXII, Warszawa 1961
W. Szkulmowska (red.), Sztuka ludowa Kaszubów.
Przeszłość i teraźniejszość, Bydgoszcz 1995
T. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski,
Gdańsk 1997
T. Lipski, Remusowi króm. Wypisy z
literatury kaszubskiej dla nauczycieli języka polskiego, Gdańsk 1990
W. Boryś, H. Popowska-Taborska, Słownik
etymologiczny kaszubszczyzny, t. I A-Č, Warszawa 1994, t. II D-J, Warszawa
1977
W. Szulist, Kaszubi kanadyjscy. Okres
pionierski i dzień dzisiejszy, Gdańsk 1992
Z. Szultka, Język polski w Kościele
ewangelicko-augsburskim na Pomorzu Zachodnim od XVI do XIX wieku, Wrocław 1991
Z. Topolińska, A Historical Phonology
of the Kashubian Dialects od Polish, The Hagu and Paris, Mouton 1974
Z. Topolińska, Teksty gwarowe
południowokaszubskie z komentarzem fonologicznym, „Studia z Filologii Polskiej
i Słowiańskiej” 6 1967, s. 115-141; Teksty gwarowe centralnokaszubskie z
komentarzem fonologicznym, tamże, 7 1968, s. 87-125; Teksty gwarowe
północnokaszubskie z komentarzem fonologicznym, tamże 8 1969, s. 67-93
Zasady pisowni kaszubskiej, red. E. Breza, J. Treder, wyd. 1., Gdańsk 1975; wyd. 2.,
Gdańsk 1984
J. Zieniukowa, Polszczyzna tekstów religijnych
z obszaru dialektu słowińskiego spisanych między XVI a XVIII wiekiem, w:
Polszczyzna regionalna w okresie renesansu i baroku, Wrocław 1984, s. 113-121
Uwagi
Ad 1. Starania o dwujęzyczne tablice przy
szosach są dość dawne i częściowo zrealizowane po 1989 r.; wymagało to
stosownych decyzji organów samorządowych. Pierwsza chyba była gmina Linia w
pow. wejherowskim, m.in. z tablicami przy szosie typu Gmina Linia wita, tj. Lënskô gmina witô; treści dokładnie
nie pamiętam. Napisy tego typu powinny być jeszcze w gminach Somonino i Szemud.
adto w kartuszu herbowym, który na tablicach przy wjeździe do Władysławowa: Më trzimómë z Bògã.
Ad 2. Kaszubskie nazwy – obok polskich – ulic
są faktem już względnie dawnym i częstszym. O tym w: Język kaszubski (w
druku) zdanie Brezy: „Od niedawna spotyka się nazwy w podwójnej wersji
językowej: obok pol. odpowiedniki kasz., np. w Ostrzycach, gm. Somonino: Na
Stoku – Na Urzmie, w Miechucinie, gm. Chmielno: Dworcowa – Banowô,
Szkolna – Szkołowô; w Jastarni: Polna – Nórtowô,
ks. Sychty – ks. Zëchtë i in.” Dodam do tego, że w
turystycznych Ostrzycach i Jastarni z Kuźnicą dotyczy to wszystkich nazw. Są
też kaszubskie nazwy ulic w małej wsi Miechucino, gdzie nie jest to „obliczone”
na turystę (np. Kartëskô,
Krótkô, Banowô, Ògardowô, Ùrzmòwô). Największym na
Kaszubach miastem, w którym zaistnieje takie nazewnictwo, będzie niebawem
Rumia.
Uwaga: Nazwy kasz. w Jastarni i Kuźnicy! Lit.: Dwujęzyzne nazwy ulic,
„Jastarnickô Klëka” nr 15 (60), 23 X 1999, s. 3: Molomòrskô,
Strëmdowô. Stwierdza się, że: „Pominięto kwestię różnej wymowy w Jastarni i
Kuźnicy, uznając sugestię autorów Zasad pisowni kaszubskiej, 1984, s.
10, ze każdy może określony tekst kaszubski czytać zgodnie z wymową istniejącą
w jego miejscowości lub najbliższej okolicy.” Jednak w Jastarni w ortografii
bardziej fonetycznej niż oficjalna, uwzględniająca lokalna wymowę, np. Memczeników
Piôsznicë; Stefańsczéłe.
Kasz. nazwy ulic w Ostrzycach (wg propozycji E. Bugajnej, ZK-P), np. Kaszëbskô
Droga (= Kaszubska Droga), Jastrzãbiô (= Jastrzębia), Kòle Redëni
(= Nad Radunią), Wãdrownô (= Turystyczna), Na Ramùtë (=
Ramlejska), Chójkòwô (= Sosnowa).
Wg W. Bobrowskiego w druku: Strzépcz ë òkòlé Turisticznô mapa, a
na niej nazwy tylko kasz., np. Strzépcz, Szëbienica, Knézëbòk, Kalëniôkòwé J., Nowëta,
Stôrëta. Na niej także plan ulic Strzepcza (Decyzja zebrania wiejskiego
nazwy ulic w Strzepczu będą dwujęzyczne): Strzépsczé J., Leba,
Dargòlewskô, H. Derdowsczégò, ks. Józefa Rottë,
Lëpòwô.
Ad 3. Napis w Krokowej na odnowionym
zabytkowym dworku, będącym m.in. siedzibą instytucji: Europejskie
Spotkania-Kaszubskie Centrum Kultury Krokowa; jest on tłumaczeniem tej nazwy
polskiej; nie znam w tej chwili jego dokładnego brzmienia. Na frontonie
kamienicy, stojącej na wejherowskim centralnym Pl. J. Wejhera, w której mieści
się m.in. siedziba miejscowego oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, jest
marmurowa tablica z napisem: „W 79 roczëznã przińdzeniô Kaszëb do Polsczi. W roku
sparłãczeniô Kaszëbsczi Zemi w jednym województwie. Na wdôr Starostowie
Kaszëbsczi Zemi. Wejherowo 10 II 1999”. Tego rodzaju napisów upamiętniających
niewątpliwie jest znacznie więcej.
Ad 4. W Kaszubskim Liceum Ogólnokształcącym w
Brusach dotąd nie było; podobnie na budynkach tzw. podstawówek. W Głodnicy do likwidacji był napis: Kaszëbskô
spodlecznô szkoła na Głodnicë. Tak też było na pieczątce
Ad 5. Tak, często i od dość dawna, nawet już w
czasach w PRL. W Język kaszubski zdanie Brezy: „Na Kaszubach częste są
nazwy związane z miejscową kulturą i obyczajowością, np. Damroka, Mestwin,
Remus, Świętopełk, U Czôrlińsczégo (od imion i nazwisk
hist. czy literackich), Costerina, Gedania (zlatyniz. nazwy
miast), Gryf, Neptun, Posejdon, Rugan, U Stolëma
(Ostrzyce) (mitol.), Łyska i Chochowatka, Rowokół (od
kasz. nazw gór), Jażdż, Morénka (od kasz. nazw ryb: sielawa,
jazgarz); często raczej chodzi o charakterystyczne kasz. wyrazy, np. Bliza
i Klëka (Słupsk), Burczybas (Dzierżążno), Chëcz Kaszëbskô
(Gdynia), Dënëga (Wejherowo), Pod Kanią (Przodkowo), Pod Krëszką
(Nadole), Marëszka (bar w Parchowie), Maszoperia (Jastarnia), Wanoga
(Chwaszczyno), Modrôk (Łączyno). Restauracja Wielżón we
Władysławowie pochodzi od określenia mieszkańca Wielkiej Wsi, hist. części
miasta.” W Gdańsku Brętowie powstał niedawno wielki supersam o nazwie Rënk
(tj. Rynek).
Ad 6. Tak, już dość dawno; zob. wyżej p. 5.
Ad 7.W UG powstawały różne prace na temat
imion, np. w Gdyni (u Górnowicza); m.in. chyba też u Brezy. Są dostępne na
miejscu w UG.
Ad 8. Zob. p. 9. Cytat
z: Język kaszubski: „Współcz. praktyka kasz. w zakresie nadawania imion
nie odbiega od ogólnopol., a zatem krzyżują się imiona słow. i obce (zwykle
testamentowe i chrześc., ale i inne, np. Grażyna, Sylwia,
Wioletta), ale zwraca uwagę: 1. tendencja do powiększenia zasobów imion o
daw. słow.-pom., np. Barnim, Damroka (< Dąbrówka?),
Dobiegniew, Jaromar, Mściwoj, Sambor, Sławina, Świętopełk,
Warcisław, Wisława, Witosława; 2. rejestrowanie w Sychta
SGK licznych oryginalnych nieoficjalnych spieszczeń, zróżnicowanych geogr.,
np.: od Agnieszka: Aga, Agnes(a), Agula,
Agusz, Ajka, Asza, Gnes(k)a, Gniesz(k)a,
Gnusza, Gusza, Jagna, Neska…” (E. Breza).
Literatura: T. Bolduan, Nowy bedeker
kaszubski, Gdańsk 1887, s. 131; E. Breza, Słowiańskie imiona w kalendarzu
książąt pomorskich na rok 1974, „Pomerania” 1974, nr 4, s. 81-90; tenże,
Nowotwory imienne w Kalendarzu Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego na rok 1974,
ZNWHUG. Prace Jęz. 1974, s. 104-8.
Ad 9. Raczej tak, ale wyszukane,
staropomorskie (zob. wyżej). Porównaj imiona dzieci: a) pisarza i
działacza śp. Aleksandra Labudy: córki Miłosława, Bogusława, Dagomira (Byczkowska: ma syna Przemka) i Jaromira oraz
synowie Wartysław i Ratybor; b) w rodzinie śp. Poety i działacza Jana
Trepczyka były imiona (niestety, nie znam stopnia pokrewieństwa): Bogusława,
Mirosława, Damroka, Mestwin (młodo zmarły) i Świętopełk (demin.: Pełsz <
Peusz), którego dzieci nosiły imiona: Damroka (jej kilkuletni syn to Ścibor),
Sława (dzieci: Witold, Cezary, Sambor, Przemysław) i Wartysław; c)
spokrewnione po linii żeńskiej z J. Trepczykiem małżeństwo Edmund (działacz
kaszubski) i Zofia (nauczycielka) Kamińscy z Wejherowa mają dzieci o imionach:
Wiesława Witosława (demin.: Witka, a jej dzieci: Jan, Jerzy, Zofia), Janina
(dzieci: Barbara, Paweł) i Radosław (demin.: Rôdk, a dzieci: Aleksander,
Jakub); d) pisarz i folklorysta śp. Jan Rompski: Witosława, Bogusława; e)
syn śp. Dra med. Mirona Łukowicza: Jaromar (sic!); f) pisarzy L.
Bądkowskiego i S. Jankego: Sławina; g) prof. J. Borzyszkowskiego:
Miłosława, Sławina, Wisława; h) córki E. Gołąbka, tłumacza Biblii na
kaszubski: Anna, Bogusława, Ludmiła; Itp. Większość z wymienionych osobliwszych
należy do efemeryd. Nierzadkie jest imię Barnim, np. Barnim Rulewski (ok. 70
lat) i wnuk L. Bądkowskiego (syn ww Sławiny), zdecydowanie częstsze np.
Damroka, Sławina.
Przekrój wielopokoleniowy ukazuje może jakieś
tendencje. Moda na tego typu imiona wydaje się być większa w rodzinach byłych
członków studenckiego Klubu „Pomorania”, któremu patronował zrazu L. Bądkowski.
Bodaj dobry w tym zakresie początek zrobił jednak pisarz i działacz kaszubski
Aleksander Majkowski (1876-1938), który miał dzieci: córki Barbarę, Damrokę i
najmłodszą Witosławę i wcześnie zmarłego syna Mestwina. Pisarz używał m.in.
pseudonimów Mestwin lub Mściwoj, Świętopelk. Dodam tu od razu, że w jego
powieści Żëcé i przigodë Remusa (1938) poza tytułowym bohaterem
występują m.in. gospodyni Marcjanna, parobek Marcin, Marta, Michał, Julka,
Trąba, żyd Gaba, szlachcianki Klementyna Zaborska i Sławina Sarbska. F.
Marszałkowski, sekretarz Majkowskiego, nadał córkom imiona: Bogusława i
Mirosława. Majkowski był przywódcą grupy Młodokaszubów, z kolei do
radykalniejszej grupy Zrzeszeńców należeli m.in.: A. Labuda, J. Trepczyk, J.
Rompski; oni najchętniej sięgali do imion z czasów książąt gdańskich.
Na tym tle porównaj wszakże imiona dzieci
prof. Gerarda Labudy z Albertą Wielopolską: Adam, Aleksander, Damian, Iwo (dziś
czterech profesorów) i Agnieszka (mgr sztuki).
W pierwszym kaszubskim elementarzu: Witołd
Bòbrowsczi i Katarzëna Kwiatkòwskô, Kaszëbsczé abecadło. Twój pierszi
elemeńtôrz, Gdańsk 2000 – trójka bohaterów nosi imiona: Remùsk (por.
Remus(k) – bohater powieści A. Majkowskiego), Barnim z siostrą Sławiną;
poza tym w tekstach prozą np. Ana, Antk, Jank, Karina,
Marika, Mónika, Pawełk, Stach, Tékla, Ténia
(od Stefania), Tina itp., a zatem tradycyjne, większość w
słowniku Sychty. Notabene, w tym elementarzu sporo nazwisk i nazw
geograficznych w wersji kaszubskiej.
Ad 10. Trochę o tym w literaturze:
E. Breza, Nazwy własne w utworach Aleksandra Majkowskiego,
„Pomerania” 1976, nr 5, s. 47-50 (wg: Z. Breza, Nazwy własne w
twórczości Aleksandra Majkowskiego, Gdańsk 1976; praca magisterska pod
kier. B. Moronia; zgromadzono w niej i omówiono ponad 700 jednostek); Z. Lica, Nazwy
własne w twórczości Hieronima Derdowskiego, RG. LIII 1983, z. 2, s. 153-164
(na podst. swej pracy mgr.)
Jako weryfikatorowi pisowni wielu
kaszubskojęzycznych utworów prozatorskich i poetyckich nie zwróciło to jakoś
mojej uwagi, a zatem raczej nic specjalnego na tym polu, czyli imiona i
nazwiska raczej autentyczne i tradycyjne, np. w realistycznych opowiadaniach A.
Łajming (Z leśnych pustków, Gdańsk-Słupsk 2000), z dialogami
kaszubskojęzycznymi, np.: Róman, Wawrzón ze Sworów, Karol, (ona) Ksawra/
Ksawerka, Marinka, Florian/ Florësz, Aleksy, Jan („A gdze są Janów?”), Maciej,
Kornela, Mateusz, Stazja, Kuba, Klara, Truda, Władk, Macek, Kordula, Piotr,
Paweł, Ferdynand, Lutek, Ambrożi…; nazewnictwo geograficzne całkowicie
autentyczne.
Dla przykładu z Antologii dzysdniowi prozë
kaszëbsczi. Dërchôj królewiónkò, Gdynia 1996 – wynotowałem: a) z
prozy Stanisława Bartelika: Płotkòwa Damroka, Gòwid, Sławina, Jarek, Mëck,
Gòsków Mestwin, Gùstk, Mariszka, Ródowa Witka; b) z prozy Witolda Bobrowskiego:
Hubert, Paweł, Léna, Józwa; c) prozy Stanisława Jankego: Tédor, Frãck, Ana,
Matilda, Józwa; d) z prozy Mariana Jelińskiego: Reginka, Staszk, Frãc, Anka,
Èdk, Bernadka, Irek, Léón, Stefa, Michôł.
O tych kwestiach ogólnie m.in. w art. J.
Treder, E. Breza, Sytuacja socjolingwistyczna kaszubszczyzny, w: Kultura
– Język – Edukacja, t. 3, red. R. Mrózek, Prace Naukowe UŚ nr 1861,
Katowice 2000, s. 139-166. Notabene, w wydanej symultanicznie
polsko-kaszubskiej książce: J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder, Historia,
geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów, Gdańsk 1999 na końcu
znajduje się mapa Kaszub z nazewnictwem dwujęzycznym. Nadto w marcu br. na
zamówienie Wydawnictwa Meridan-Skaner w Gdańsku opracowałem geograficzne
nazewnictwo kaszubskie na mapie woj. pomorskiego. Carta Blanca, Kaszëbë
2002.