Aleksander Majkòwsczi

[Aleksander Majkowski]

(1876–1938)

Ùrodzył sã 17 lëpińca 1876 r. w Kòscérznie. Pò skùńczenim progimnazjum w Kòscérznie ùcził sã w chòjnicczim gimnazjum, dze béł nôleżnikã krëjamny filomacczi òrganizacji Mickiewicz. Pò maturze, złożony w 1895 r., wrócył do rodnégò gardu. W 1897 r. zaczął sztudérowac medicynã w Berlinie, skądka w 1900 r. przeniósł sã do Grifii, dze za propòlsczé dzejanié westrzód pòlsczich robòtników òstôł w gromicznikù 1901 r. ùsëniãti z ùczebni. Sztudia skùńcził dobëtim w Mònachium w séwnikù 1904 r. titlã doktóra medicynë.

Jesz przed nym egzaminã ju robił jakno asystent w szpitalu Nôswiãtszi Mariji Pannë we Gduńskù.

W 1906 r. przeniósł sã do Kòscérznë, dze òtemkł priwatną doktorską praktikã. Pò jiwrach dëtkòwëch (za dłëdżi òstałë mù wzãté ë zlicytowóné méble) M. w 1911 r. wëjachôł z negò gardu. Krótkò bawił w Wejrowie, na Szląskù ë w Bòrzëszkach, a ju pòd kùńc 1911 r. przecygnął do Sopòtu.

Òb czas 1. swiatowi wòjnë służił jakno doktór w prësczim wòjskù. W nym czasu béł m.jin. na frontach w Rumùnii ë Francji.

Zarô pò wòjnie krótkò robił w Komisji Granicznej, jakô zajima sã wëznôczanim greńców Pòlsczi. Pòtemù dali w swòjim warkù doktóra.
W 1921 r. M. przeniósł sã do Kartuz. 6 rujana 1921 r. òżenił sã z Aleksandrą z Kòmòrowsczich hrabiną Starżińską (1891–1982). Z tegò małżeństwa ùrodzëlë sã: Damroka (1922–1979), Mestwin (1924–1944), Barbara (1928–1983) ë Witosława (1929–1955).

Majkòwsczi wnetka do kùńca swòjëch dniów aktiwno dzejôł na kaszëbsczim gónie. Ùmarł, schòrzałi, w szpitalu w Gdini 10 gromicznika 1938 r. Pòchòwóny òstôł w Kartuzach, nimò że jegò żëczbą bëło spòcząc w żukòwsczim kòscele.

Z jinicjatiwë M. pòwstałë m.jin. Towarzystwo Czytelni Polskiej (Czytelnia Polska) (1909) w Kòscérznie; òrganizacjô Towarzystwo Młodokaszubów (1912) – wierã nôbarżi zasłużonô dlô kaszëbsczi rësznotë (wôrt dopòwiedzec, że nôleżnikama ti stowôrë bëlë m.jin. Jan Kôrnowsczi ë ks. Leòn Heyke); Muzeum Kaszubsko-Pomorskie w Sopòce (1913).

M. jakno pòeta zadebiutowôł w 1899 r. wëdóną ksążkòwò pòemą pò kaszëbskù Jak w Koscérznie koscelnygo obrele abo Pięc kawalerów a jedna jedyno brutka. Tegò téż rokù, w Gwiazdce Niedzielnej (dodôwkù do Gazety Gdańskiej), wëdrëkòwôł pòemã napisóną pò pòlskù, zatitlowóną Pielgrzymka wejherowska (jakno apartnô ksążeczka Pielgrzymka… ùkôza sã dopiérze w 1992 r.). Dali wëdôł: zbiérk wiérztów pò kaszëbskù Spiewe i frantówci (1905 r.) – béł to pierszi taczi zbiér w kaszëbsczi lëteraturze; Zdroje Radunii. Przewodnik po tak zw. Szwajcarii Kaszubskiej z mapą i 22 ilustracjami (1913 r.; pò pòlskù); Pierszi dzél pòwiescë Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji (1935 r.; pò kaszëbskù).

Pò smiercë M. ùkôzałë sã: Historia Kaszubów (latem 1938 r.; pò pòlskù); Żëcé i przigodë Remusa – wszëtczé dzéle (pòd kùńc 1938 [1]) ; pòeticczi zbiérk Wiersze i frantówci (1957 r.) – nalazłë sã w nim wiérztë ze Spiewów… z 1905 r., a téż zebróné z cządników ë jinszich dokôzów lëteracczich M.; pòwiésc Pomorzanie (1973; pò pòlskù); 3 aktowi òbrôz na binã Strachë i zrękovjinë (1976, pò kaszëbskù); wëjimk z Żëcégo… zatitlowóny Remus w Zawadzie. Jak Remus spjewoł na pjekjelnym litkupie (1987); òbrobiony bez T. Linknera Pamiętnik z wojny europejskiej roku 1914 (2000, pò pòlskù).

Majkòwsczi dzejôł téż na gónie pùblicysticznym. Òkróm Gryfa (ùkôzywôł sã òn w latach 1908-1912; 1921-22; 1925 – jeden jedurny numer; 1931-1934) – cządnika ò wiôldżim znaczenim dlô kaszëbsczi rësznotë, chtërnégò béł załóżcą, a téż bez wikszosc czasu przédnym redaktorã, prowadzył (krótkò): Gazetę Gdańską (w 1905 r.), Dziennik Gdański (w 1919 r.) ë Pomorzanina (w 1920 r.), pisôł téż do Zrzeszë Kaszëbsczi czë Teki Pomorskiej.

Dokôzë lëteracczé Majkòwsczégò są téż w wiele antologiach, m.jin. F. Neureitera Kaschubische Anthologie (1973), Modrej strunie (dokôzu zbiorowim pòd przédnictwã W. Czedrowsczégò; 1973) czë J.Sampa Poezji rodnej mowy (1985).

M. òstôł ùtczony m. jin. Złotim Krziżã Zasłëdżi (1930) ë Strzébrznym Wawrzinã Pòlsczi Akademii Lëteraturë (1935).

Dokôzë drëkòwôł téż pòd przezwëstkama, m.jin. Jan Starża ë Mestwin.

_____
[1] Żëcé…òstało przedolmaczoné bez L. Bądkòwsczégò na pòlsczi jãzëk ë wëdóné pòd titlã Życie i przygody Remusa (1. wëd. 1964 r.). W 1985 r. ùkôzôł sã 1. dzél Żëcégo… w dolmaczënkù francësczim, zrëchtowónym bez Jaqueline Dera-Fischer, zatitlowóny Le colporteux aux etoiles (Roznosywôcz gwiôzdów). Arcëdokôz Majkòwsczégò wëszedł téż drëkã pò niemieckù, w dolmaczënkù Ewë Brenner, zatitlowóny Das abenteuerliche leben des Remus. Ein kaschubischer Spiegel (1988). Wëjimczi Żëcégò… ùkôzałë sã nagrónë na piãcu magnetofònowëch blewiązkach (czëtanié Z. Jankòwsczi), a na pòspòdlim 1. dzélu ny ksążczi òstôł w 1987 r. zrëchtowóny film-widzawiszcze pt. Remus (reż. K. Gòrdon).

Frãcyszk Sãdzëcczi

[Franciszek Sędzicki]

(1882 – 1957)

Ùrodzył sã 11 strëmiannika 1882 r. na pùstkach bliskò Rotãbarka (kòscérsczi pòwiôt). Do spòdleczny szkòłë chòdzył z piersza do Sarnów, pózni do Rotãbarka ë Kòscérznë. Do Kòscérznë chòdzył téż do gimnazjum, równak jegò nie skùńcził, tak jak ë kòrespòndencyjnégò kùrsu z programã strzédny szkòłë, na jaczi sã pózni zapisôł.

W 1906 r. S. przeniósł sã do Kòscérznë. Tam w propòlsczich òrganizacjach, taczich jak założoné w 1909 r. z jinicjatiwë Aleksandra Majkòwsczégò Towarzystwo Czytelni Polskiej aktiwnô dzejôł procem germanizacji.

W latach 1908-1910 S. béł w redakcji Gryfa, z chtërny òdeszedł pòsztridowóny z A. Majkòwsczim (załóżcą cządnika). Béł téż nôleżnikã pòwstałégò w 1912 r. Towarzystwa Młodokaszubów.

W 1912 r. S. zamieszkôł w Grëdządzu, dze zaczął robòtã w Gazecie Grudziądzkiej.
1. swiatową wòjnã przeżił we Gduńskù, Rotãbarkù, a téż Warszawie, dze béł prësczim cenzorã (1916-1919). Pò wòjnie na krótkò przeniósł sã do Gduńska, pózni wëjachôł do Starogardu, dze òstôł redaktorã Dziennika Starogardzkiego. W 1923 r. wëjachôł do Tornia. Robił tam w redakcji Słowa Pomorskiego ë Gazety Narodowej.

Lata 20. to téż czas nôwikszi pòliticzny akitwnoscë S. Związóny béł wnenczas z prawicowim Związkã Lëdowò – Nôrodnym. Ùkòronowanim tegò dzejaniégò bëło wëbranié gò w 1923 r. na sekretérã wòjewódzczégò partii.

W 1926 r. przecygął do Chòjniców, dze òstôł przédnym redaktorã Dziennika Pomorskiego. W 1927 r. wëjachôł do Sopòtu. Redagòwôł tam Fale. W 1930 r. przeniósł sã do Gduńska.

Òb czas 2. swiatowi wòjnë S. ùkriwôł sã ù swòjégò bracczégò, bliskò Lëpùsza. Wnenczas béł téż łącznikã partizanów z Krëjamny Wòjskòwi Òrganizacji „Grif Pòmòrsczi”.

Pò wòjnie S. robił w Miesczi Bibliotece we Gduńskù, pózni zmieniony w Nôùkòwą Bibliotekã Polsczi Akademii Nôùk we Gduńskù.

Ùmarł we Gduńskù 19 łżëkwiata 1957 rokù. Òstôł pòchòwóny na gduńsczim smãtôrzu Strzébrzëskò.

Sãdzëcczi zadebiutowôł w 1905 r. w Drużbie (dodôwkù do Gazety Gdańskiej) frantówką Fręc – Chłop za innych pięć. W 1911 r. wëdôł Dumki z kaszubskich pól, zbiérk wiérztów w wikszoscë napisónëch pò pòlskù (na przeszło 40 wiérztów leno 6 je pò kaszëbskù). Zbiérk nen prësczi cenzora ùznôł za szkòdlëwi dlô Prësów ë nakłôd (wnet całi) òstôł skònfiskòwóny. Drëdżi zbiérk S., w całoscë pò pòlskù, to Wiatr zawiał od pomorskich stron (1918). W 1922 r. w Pomorzu (dodôwkù do Dziennika Gdańskiego) S. zaczął drëkòwac ùriwczi jednégò z nôlepszich swòjich dokôzów, wiôldżi pòemë Godka o Januszu Skwierku nojsławniejszym grajku kaszubscim. Rok pózni Godka… (skróconô) òsta wëdrëkòwónô ksążkòwò. Wersjô nieskróconô ùkôza sã dopiérze w Jestem Kaszubą (1956). Godka… bëła leno pierszim dzélã (le równo je téż apartną całoscą) pòeticzny trilogii. Dwa pòsobné: Czartowsci skrzëpczi ë Anka Pustkowianka zadżinãłë òb czas 2. swiatowi wòjnë. W 1949 r. ùkôzôł sã zbiérk Z kaszubskiej niwy.

S. je ùtwórcą pisóny wiérztã, a téż wnetka w całoscë pò pòlskù, pòwiescë romanticzno-rycersczi z czasów Swiãtopôłka Wiôldżégò Jaromar (1928).

W latach 30. S. zaczął ùsôdzac szpòrtowną pòemã Jôchim Czwaruch, dziwacznô gôdka dlô ubawieniô płochych a zgôrszeniô statecznëch ludzi, chtërna dopiérze pò wòjnie òsta skùńczonô. Dzél ji ùkôzôł sã w Jestem Kaszubą.

S. pisôł téż prozą. W latach 20. drëkòwôł nowele, m.jin. Cień matki, Szczęście, W walce o wolność Pomorza. Zbiérôł téż bôjczi ë piesnie, chtërne ùkôzywałë sã midzë jinszima w Gryfie. W 1957 r. bôjczi òstałë wëdóné ksążkòwò, pòd titelã Baśnie kaszubskie.

Pò 2. wòjnie S. zrëchtowôł pôrã maszinopisów, jaczé téż sóm zwielił, m.jin. Szumi kaszubski las i huczy polskie morze. Dumki z kaszubskich pól (na chtërnégò òbkłôdce je jinformacjô „manuskrypt – nie do publikacji”) czë Kaszubskô wieczornica – Kaszuba mówcą.

Pisôł téż dramatë. W całoscë drëkã ùkôzôł sã leno dokôz Szumniało nąm Polsći Morzi. Przigriwka kaszubskoo (skecz) w trzech ukazach ze spjewami (1939; wstãp ë didaskalia pò pòlskù, gôdczi pò kaszëbskù).

Z pùblicysticznëch dokôzów wôrt są przëzdrzec na: wëdrëkòwóné w Straży Gdańskiej (nr 14/1937) Karkołomne krętactwa niemieckie w sprawie nazwisk polskich. Nazwa „Matysek” dowodem pochodzenia niemieckiego ludności (jakno ùlotka artikel nen ùkôzôł sã w 1937 r.) ë òpùblikòwóny w Gońcu Pomorskim Głos przestrogi – kilka uwag w sprawie kaszubskiej (wëd. ksążkòwé – 1936 r.), w chtërnym kritikòwôł prokaszëbsczé dzejanié niechtërnëch młodëch dzejôrzów, a téż pisowniã Zrzeszińców.

Dokôzë Sãdzëcczégò wëdrëkòwóné są téż w antologiach, m.jin. L.Roppla Ma jesma od morza (1963), J. Sampa Poezja rodnej mowy (1985) czë J. ë J. Trédrów Domôcé słowo zwãczné (1994).

Sãdzëcczi dostôł czile nôdgrodów m.jin. Strzébrzny Wawrzin Pòlsczi Akademii Lëteraturë (1937) czë lëteracką nôdgrodã gardu Gduńska (za całosc pisarsczégò ùróbkù; 1951).

S. ùżiwôł wiele pseudonimów, m.jin. Wolimir, Wolimir Sędzicki, Jakusz Gôdka, Ewunia, Lubicz, S., S. z R., E-K

Hieronim Derdowsczi

[Hieronim Derdowski]

(1852-1902)

Pò prôwdze Jan Hieronim Derdowsczi. Ùrodzył sã 9 strëmiannika 1852 r. we Wielu na pôłniu Kaszub. Elementarną szkòłã skùńcził w swòji wsë, a progimnazjum w Kùrzãtnikù kòl Lubawë. Béł ùczniã szterech gimnazjów. Z trzech pierszich: w Chòjnicach, Braniewie ë Chełmnie, mùszôł, bez swòjé lëché zachòwiwanié sã, jic précz. Edukacją skùńcził w 1870 r. w Òlsztënkù, dze wierã téż miôł zdac maturã (ni ma dejade jegò swiôdectwa).

Pò skùńczenim szkòłë D. nôpierw robił w ksãgarni w Pòznanim (1870-1872), pózni jakno priwatny szkólny (m.jin w Kòbùsewie w latach 1875-77). Tej zaczął téż pisac do cządników.

W 1877 r. D. jachôł do Pariża, bë – jak gôdôł – chòdzëc do Collège de France na wëkładë znónégò slawistë prof. Aleksa Chòdzczi. Równak prôwdzëwą przëczëną wanodżi bëła wierã chãc òbezdrzeniô wiôldżégò parisczégò wëstôwkù (1877-1878). W Pariżu, z biédë, najmòwôł sã do rozmajitëch robòtów. Zarôbiôł m.jin. jakno dolmacz, priwatny szkólny niemiecczégò, a nawetka jakno kùczer w kóńsczich czë mechanik w pneumaticznëch tramwajach.

Czej wrócył z Pariża, z jaczégò w wikszim dzélu szedł piechti, D. òstôł w 1879 r. najãti jakno redaktor Gazety Toruńskiej, dze, z przerwą (1882-1883) òb jaką szukôł robòtë w cządnikach w jinszich gardach, m.jin. Warszawie, Ceszënie, Krakòwie czë nawetka Lwòwie, robił do 1885 r. W tim czasu zaczãłë ùkôzëwac sã jegò ksążkòwé lëteracczé dokôzë.

W 1885 r. krótkò robił w drëkarni Ernesta Lambecka. Tegò jesz rokù Derdowsczi, rozgòrzony niesprawiedlëwim pòdzelenim òjcowiznë, bez nôdzeji na sztabilné dëtkòwò żëcé, wëjachôł do Americzi.

Na zaczątkù gromicznika 1886 r. dojachôł do Winonë. Tam zeszedł sã z òjcã Romùaldã Janã Bizewsczim, czegò brzadã bëło założenié tigòdnika Wiarus. D. òstôł redaktorã negò pismiona. Wnet włącził sã téż w kùlturowé ë pòliticzné żëcé môłégò wnenczas gardu (Winona mia tedë kòl 9 tës. lëdzy, z czegò kòl 3 tës. to bëlë Kaszëbi) – wespółzałożił Spiéwaczé Kółkò Arion (krótkò mù téż przédnikòwôł), béł direktorã téatrowi binë Polskiego Kółka Dramatycznego; a téż jednym z jinicjatorów pòwstaniô Polskiego Klubu Republikańskiego w Winonie.

21 smùtana 1887 r. w La Crosse w stónie Wisconsin D. sã òżenił z Joanną Lubòwiecką – dôwną ùkòchóną, chtërna pò smiercë òjca (béł procem ti żeńbë), na rôczbã D. przëjacha do Americzi (19 smùtana 1887 r.). Z tegò małżeństwa ùrodzëlë sã: Tadeusz Hieronim (ùr. 1889 r.), Felicja Halka (ùr. 1891 r.), Helena (ùr. 1892 r.) ë Maria Hieronima (ùr. 1895 r.). Dwòje pierszich ùmarło jesz w dzibùlczënëch latach, Maria Hieronima ùmarła w 1928 r.

W 1888 r. D. kùpił Wiarusa ë drëkarniã. Òd 1889 r. zaczął téż wëdawac kalãdôrze, ksążeczczi do nôbòżéństwa, lëteraturã „jôrmarkòwą”. Òtemkł téż ksãgarniã.

W 1897 r. D. dostôł ùdaru mùskù. Òd tegò czasu corôz barżi psëło sã jegò zdrowié. ùmarł 13 zélnika 1902 r. w Winonie.

Ksążkòwim debiutã D. bëła òbszernô pòema pò kaszëbskù O Panu Czorlińscim co do Pucka po sece jachoł, wëdónô w 1880 r. [1] (1. ksãga dokôzu ùkôza sã w toruńsczim pismionie Przyjaciel w cządze òd gòdnika 1879 do strëmiannika 1880; do dzysô bëło szesc wëdaniów O Panu Czorlińscim…, z czegò òstatné je reprintã 1. wëd.). Pózni ùkôzałë sã: Walek na jarmarku (1883; pò pòlskù), Kaszuba pod Widnem (1883; pò kaszëbskù; titel zmieniony òd 3. wëd. z 1890 na Kaszebe pod Widnem), zwielonô w pôrãnôsce egzemplarzach Oracyjo pożegnalno dlo Pana Feliksa Czorlińściego na banciecie wieczornym u Mazura w Toruniu w wiliją Zwodzyjosza, w roku Pańścim 1884 (1884; pò kaszëbskù), hùmòreska Wracanie żydów do Palestyny i wejście do obiecanej ziemi (1884; pò pòlskù z elemeńtama żëdowsczi gôdczi), Jasiek z knieji (całosc 1885; pò pòlskù), a téż zbiér kaszëbsczich przësłowiów Nórcyk kaszubści abo koruszk i jedna maca jędrnyj prowde<> (1897).

D. je téż autorã wiele cządnikòwëch dokôzów, m.jin. repòrtażu z rézë balónã we Francji W powietrzu. Z opowiadań starego wojażera (Gazeta Toruńska, 1880 r., nr 59), czë napisónëch òb pôrãniedzelową rézã pò Americe w 1890 r. Listów z podróży (Wiarus, 1890 r., nr 27, 28, 29, 30).

Jegò dokôzë (przede wszëtczim wëjimczi z O Panu Czôrlińsczim…) są téż w antologiach, m.jin. Mòdri strunie (zbiorowim dokôzu pòd przédnictwã W. Czedrowsczégò, 1973) czë J.Sampa Poezji rodnej mowy (1985).

Derdowsczi ùżiwôł rozmajitëch przezwëstków, m. jin. Kaszuba, Jarosz Derdowsczi.

_____
[1] Pòdôwómë tu leno datë pierszich wëdaniów dokôzów, wierã że drëdżé ë pòsobné wëdaniô bëłë na przemiór pòszerzoné abò ùfùlowóné.

Јежи Тредер

Антоњи Калина

Antoni Kalina (1846-1906), лингвиста, ученик В. Неринга (W. Nehring), оснивача славистике у Лавову (1877), где је као професор од 1888. предавао, између осталог, упоредну историју граматике староприморског језика, предавач С. Рамулту (S. Ramułt), аутор објективне рецензије његовог Речника приморског језика (Słownik języka pomorskiego…, Prace Filologiczne, IV, 1894), критикујући у њему, између осталог, недостатак географске локалозације, небележење акцента и дужине, као и начин поређења кашупског са књижевним и пољским језиком. Изјавио је: „Треба признати чињеницу, која не подлеже никаквој сумњи, да је говор Кашуба и Словињаца заиста пољско наречје, а не посебан словенски језик“ (Przegląd Polski, 28, 1893/1894, str. 340-352). Признао је да је некада мислио као и Рамулт. Такав поглед је изнео јасније у чланку Кашупски говор као наречје пољског језика (Mowa kaszubska jako narzecze języka polskiego, Prace Filologiczne, IV, 1893, str. 905-936).

Литература: Encyklopedia katolicka, Lublin, 1973-2000, VIII, 386; S. Urbańczyk, Dramat Stefana Ramułta, у: Całe życie pod urokiem mowy kaszubskiej, red. H. Horodyska, Warszawa, 1995, str. 45-56.