Bibliografia prof. Hanny Popowskiej-Taborskiej

BIBLIOGRAFIA HANNY POPOWSKIEJ-TABORSKIEJ

1955
*(pod nazwiskiem Popowska, wspólnie z Z. Topolińską) Pisownia łączna i rozdzielna w rękopisach staropolskich (w. XIV-XV), Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, I, 1955, 223-286.
*(pod nazwiskiem Popowska, wspólnie z innymi) Z dotychczasowych prac nad Atlasem Pomorza Lewobrzeżnego, Poradnik Językowy, 1955, 10, 379-387.
*(pod nazwiskiem Popowska, wspólnie z innymi) Z gwary kaszubskiej (Teksty), Poradnik Językowy, 1955, 10, 388-389.

1957
*(pod nazwiskiem Popowska) Czyżby najdawniejszy zabytek kaszubski?, Język Polski, XXXVI, 1957, 5, 346-351; przedruk [w:] H. Popowska-Taborska, Szkice z kaszubszczyzny. Dzieje, zabytki, słownictwo, wyd. Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie i Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Wejherowskiej, Gdańsk 1987, 49-53 (dalej: Szkice I).

1958
*(pod nazwiskiem Popowska) Poemat H. Derdowskiego „O panu Czorlinścim, co do Pucka po sece jachoł” jako próba stworzenia kaszubskiego języka literackiego”, Język Polski XXXVII, 1958, 1, 21-27; przedruk [w:] Szkice I, 54-59.
*(pod nazwiskiem Popowska) Z rozważań nad dawnym zasięgiem kaszubszczyzny, Poradnik Językowy, 1958, 3, 126-136; przedruk [w:] Szkice I, 7-17.

1959
*Izčeznovenie kašubskich dolgot, Voprosy Jazykoznanija, VIII, 1959, 4, 60-66.
rec.: F. Lorentz, Der kaschubische Dialekt von Gorrenschyn, Berlin 1959 – Język Polski XXXIX, 1959, 5, 376-380.
*rec.: S. Krofey, Geistliche Lieder D. Martin Luthers und anderer frommer Männer, Danzig 1586. Nachdruck besorgt von Reinhold Olesch, Köln Graz 1958; M. Pontanus, Der kleine Catechißmus D. Martini Lutheri Deutsch vnnd Wendisch gegen einander gesetzt Mit anhangedersieben Bußpsalmen König Davids. Danzig 1643 und Passsiongeschichte, Danzig 1643. Nachdruck besorgt von Reinhold Olesch, Köln Graz 1958, Wiener Slavistisches Jahrbuch, VII, 1959, 200-201.

1960
*O przezwiskach nauczycieli, Język Polski, XL, 1960, 2, 113-121.
*O samogłoskach nosowych w Borze i Jastarni, Slavia Occidentalis , XX, 1960, 2, 125-131.
*(wspólnie z Z. Topolińską) Przedmowa [do:] A. Labuda, Słowniczek kaszubski, Warszawa 1960, 7-14.
*rec.: F. Lorentz, Der kaschubische Dialekt von Gorrenschyn, Berlin 1959 – Deutsche Lite-raturzeitung für Kritik der internationalen Wissenschaft, Berlin 1960, 12, 1095-1098.

1961
*Centralne zagadnienie wokalizmu kaszubskiego. Kaszubska zmiana ę > i oraz i y u > ë, Wrocław 1961, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 128 + 20 map. (recenzowali: F. Hinze – Zeitschrift für Slawistik, VII, 1962, 4, 641-645; H. Górnowicz – Rocznik Gdański, XXI, 1962, 339-343).
*Przysięgi słowińskie z Wierzchocina, [w:] Słowińcy, ich język i folklor, Zeszyty Problemowe Nauki Polskiej, XXII, 1961, 87-108; przedruk [w:] Szkice I, 65-84.
*Słowiańskie nazwy terenowe dawnego powiatu Krosna Nadodrzańskiego, Onomastica, VII, 1961, 135-179.
*Die Arbeiten am Sprachatlas des Kaschubischen und Nachbardialekte, Zeitschrift für Slawistik, VI, 1961, 1, 109-114.

1962
*Z badań nad dawnymi i obecnymi zasięgami wyrazów, Język Polski, XLII, 1962, 4, 280-286; przedruk [w:] Szkice I, 115-120.
*rec.: Atlas historyczny Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, opr. M. Biskup przy współudziale M. Koca, Warszawa 1961 – Język Polski XLII, 1962, 1, 74-76.

1963
*Z badań nad dawnym pograniczem językowym polsko-dolnołużyckim, [w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria II, Językoznawstwo, Prace na V Międzynarodowy Kongres Slawistów w Sofii 1963, Warszawa 1963, 331-339.
*O Słowniku kaszubskim Bernarda Sychty, Język Polski XLIII, 1963, 1-2, 99-101.

1964
*(wspólnie z innymi) Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich, opracowany przez Zespół Zakładu Słowianoznawstwa PAN pod kierunkiem Zdzisława Stiebera, tom wstępny, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków (dalej: AJK), 1964, s. 246 + mapa.
*AJK I, 1964, mapy 17, 18, 23, 24, 31, 34, 41, 44, 45, komentarze s. 71-75, 87-90, 100-102, 106-108, 121-122, 126-130.
*Z badań nad słowiańskimi nazwami miejscowymi dorzecza Odry środkowej, Onomastica IX, 1964, 1-2, 1-28.
*O „Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej” Bernarda Sychty, Literatura Ludowa, VIII, 1964, 4-6, 84-92.

1965
*AJK II, 1965 (H. Popowska-Taborska – zastępca kierownika Zespołu), mapy 61-65, 67, 70, 77, 83, komentarze s. 27, 59-72, 76-77, 82-84, 107-109, 124-126.
*Dawne pogranicze językowe polsko-dolnołużyckie (świetle danych toponomastycznych), Wrocław 1965, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 186 + 7 map. (recenzowali: E. Eichler – Zetschrift für Geschichtswissenschaft XV, 1967, 160-161; N. M. Ermakova – Sovetskoe Slavjanovedenie 1967, 3, 98-100; R. Fischer – Zeitschrift für Slawistik XII, 1967, 605-610; F. Mětšk – Lětopis Instituta za serbski ludospyt 1966, Rjad B, XIII, 1, 49-51; F.Michałk – Lětopis Instituta za serbski ludospyt 1966, Rjad A, XIII, 2, 239-242; Zpravodaj Místopisné Komise ČSAV 1965, VII, 345-346).
*Dolnołużyckie wsie okolic Mużakowa na prawym brzegu Nysy, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, V, 1965, 371-376.
*O „kaszubskiej” wersji dwóch wierszy Jana Kochanowskiego, Język Polski XLV, 1965, 4, 222-226; przedruk [w:] Szkice I, 60-64.
*Polskość okolic Zielonej Góry i Sulechowa w świetle zachowanych zapisów nazw terenowych, Onomastica, X, 1965, 1-2, 1-31.

1966
*AJK III, 1966 (H. Popowska-Taborska – zastępca kierownika Zespołu), mapy 111-120, komentarze s. 71-99.
*Słowińskie zob ‘żłób’. Z kaszubskich studiów leksykalnych, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, VI, 1966, 53-56; przedruk [w:] Szkice I , 178-180.
*Kolędy kaszubskie Szymona Krofeya, [w:] Kolędy polskie, red. J. Nowak-Dłużewski, Warszawa 1966, t. II, 509-516.

1967
*AJK IV, 1967 (H. Popowska-Taborska – zastępca kierownika Zespołu), mapy 152, 153, 161, 180, 186, 189, 190, 192, 195, 200, komentarze s. 41-44, 80-82, 150-154, 169-174, 179-185, 190-192, 199-201, 212-216.
*O pewnych specyficznych odrębnościach leksykalnych południowo-zachodniej kaszubszczyzny, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, VII, 1967, 169-174; przedruk [w:] Szkice I, 121-125.
*rec.: E. Eichler, Studien zur Frühgeschichte slawischer Mundarten zwischen Saale und Neiße, Berlin 1965 – Lětopis Instituta za serbski ludospyt, 1967, Rjad A, XIV, 108-112.
rec.: F. Mětšk, Der Kurmärkisch-Wendische District, Bautzen 1965 – Rocznik Slawistyczny, XXVIII, 1967 I, 151-154.

1968
*AJK V, 1968 (H. Popowska-Taborska – zastępca kierownika Zespołu), mapy 201, 211, 214, 231, 232, 234-236, 244, 245, 247, komentarze s. 36-40, 75-78, 87-90, 164-172, 175-192, 223-230, 235-237.
*Dawne podziały językowe zgermanizowanych terenów zachodniosłowiańskich, Onomastica, XIII, 1-2, 1968, 142-163.
*Kaszubskie čeřep, čerməsłə polską wersją czerepa i koromyseł, Slavia Occidentalis, XVII, 1968, 369-370; przedruk [w:] Szkice I, 171-173.
*Na tropie etymologii trzech kaszubskich pejoratywów (bača, čəra, šátora), [w:] Symbolae Philologicae in honorem Vitoldi Taszycki, Wrocław 1968, 269-272; przedruk [w:] Szkice I, 174-177.
*O jednym z najstarszych podziałów dialektalnych północno-zachodniej Słowiańszczyzny, [w:] Beiträge zur sorbischen Sprachwissenschaft, Bautzen 1968, 28-34.
*Uwagi o języku Perykop smołdzińskich, Język Polski, XLVIII, 1968, 1, 33-40; przedruk [w:] Szkice I, 85-92.
*I Międzynarodowy Wakacyjny Kurs Sorabistyczny w Budziszynie, Przegląd Humanistyczny, 1968, 2, 199.
*rec.: H. Górnowicz, Dialekt malborski, I, Fonetyka, fleksja i składnia,Gdańsk1967 – Język Polski XLVIII, 1968, 3, 230-235.

1969
*AJK VI, 1969 (H. Popowska-Taborska – zastępca kierownika Zespołu), mapy 251, 274, 278, 279, 285, 287, 288, 292, komentarze s. 38-44, 115-117, 129-135, 147-150, 153-161, 179-182.
*(wspólnie z innymi) AJK, Suplement do zeszytów I-VI, 1969, s. 87.
*Co wiemy o polszczyźnie epoki przedpiśmiennej?, Język Polski, XLIX, 1969, 5, 333-341.
*(wspólnie z innymi) Leksykalna problematyka obszaru objętego ankietą AJK, AJK, Suplement do zeszytów I-VI, 1969, 7-36.
*Leksykalne dialektyzmy wielkopolskie w świetle polskiego języka literackiego, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, VIII 1969, 55-66.
*Nad pierwszym tomem Językowego atlasu łużyckiego, Lingua Posnaniensis, XIV, 1969, 71-77.
*Ślady niezafrykatyzowanych t’ d’ w dialektach kaszubskich, Rocznik Slawistyczny XXX, 1969, I, 38-42.

1970
*AJK VII, 1970 (H. Popowska-Taborska – kierownik Zespołu), mapy 316, 317, 322, 324, 338, 344-346, komentarze s. 96-103, 121-124, 128-132, 182-185, 204-214.
*Charakter i formy ekspansji nowego słownictwa na tereny Kaszub i dialektów sąsiednich, Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, XV, 1970, 111-118; przedruk [w:] Szkice I, 181-185.
*Ko. Z kaszubskich studiów leksykalnych, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, IX, 1970, 104-106; przedruk [w:] Szkice I, 181-185.
*Stanowisko dialektu tucholskiego świetle leksyki, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, IX, 1970, 135-145.
*Połabski język i jego narzecza, [w:] Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do XII w., IV, Wrocław 1970, 210-211.
*Pomorskie dialekty, [w:] Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do XII w., IV, Wrocław 1970, 222-223.
*rec.: J. Nalepa, Słowiańszczyzna północno-zachodnia. Podstawy jedności i jej rozpad, Lund 1967 – Rocznik Slawistyczny XXXI, 1970, I, 78-88.
*rec.: J. Nalepa, Słowiańszczyzna północno-zachodnia. Podstawy jedności i jej rozpad, Poznań 1968 – Slavia Antiqua, XVII, 1970, 314-319.

1971
*AJK VIII, 1971 (H. Popowska-Taborska – kierownik Zespołu), mapy 387-393 oraz mapa syntetyczna 7, komentarze s. 208-238.
*Kasz.barabony ‘okolica deskami zabita’; kasz.-słń.chluszczota, chluszczywy jako określenia ujemnych cech charakteru; kasz.-słń. ziemko ‘cieżko’, ziemki ‘ciężki’. Z kaszubskich studiów leksykalnych, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, X, 1971, 139-145; przedruk [w:] Szkice I, 184-191.
*rec.: M. Gruchmanowa, Gwary Kramsk, Podmokli i Dąbrówki w woj. zielonogórskim, Zielona Góra 1969 oraz tejże, Gwary zachodniej Wielkopolski, Poznań 1970 – Język Polski, LI, 1971, 5, 383-386.

1972
*AJK IX, 1972 (H. Popowska-Taborska – kierownik Zespołu), mapy 421, 432-434, 447-450, komentarze s. 115-119, 165-174, 214-223.
*Czy Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy jest zwykłą kompilacją wcześniejszych zbiorów leksykalnych?, Język Polski, LII, 1972, 3, 173-180.
*Kaszubskie i staropolskie formacje z suf. –isz i –ysz, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XI, 1972, 107-123; przedruk [w:] Szkice I, 205-211.
*Niektóre kaszubskie appellativa wobec staropolskiego nazewnictwa osobowego. Z kaszubskich studiów leksykalnych, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XI, 1972, 89-93; przedruk [w:] Szkice I, 134-137.
*Pólnocnokaszubskie zaimki i przysłówki pytajne wzmocnione partykułą –ż(e), Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XII, 1972, 121-124; przedruk [w:] Szkice I, 192-194.
*Slovinsko-kašubskoe okončanie roditel’nogo padeža edinstvennogo čisla mužskogo i srednego roda neličnych mestoimenij i prilagatel’nych, [w:] Russkoe i slavjanskoe jazykoznanije, k 70-letiju člena-korespondenta AN SSSR R. I. Avanesova, Moskva 1972, 227-234.
*(wspólnie z K. Handke) Słowotwórcze zróżnicowanie kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich. Na marginesie prac nad „Atlasem językowym kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich”, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XII, 1972, 97-107.
*(wspólnie z innymi) Zastosowanie geografii lingwistycznej do badań słowotwórczych (na podstawie północno-zachodniopolskich faktów dialektalnych, [w:] Z Polskich studiów slawistycznych, seria 4, Językoznawstwo, Prace na VII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Warszawie 1973, Warszawa 1972, 89-100.

1973
*AJK X, 1973 (H. Popowska-Taborska – kierownik Zespołu), mapy 451-455, 472-474, komentarze s. 47-58, 121-129 oraz mapa syntetyczna 5 (wspólnie z innymi).
*Kaszubskie formacje z suf.-aj(e)k,-ajka na szerszym tle gwarowym, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XIII, 1973, 87-92; przedruk [w:] Szkice I, 212-218.
(wspólnie z W. Budziszewską i K. Handke) Projekt kartoteki faktów językowych służących jako materiał dowodowy dotyczący etnogenezy Słowian, Slavia Antiqua, XX, 1973, 43-46.
*(wspólnie z innymi) Zastosowanie geografii lingwistycznej do badań słowotwórczych (na podstawie pólnocno-zachodniopolskich faktów dialektalnych, [w:] VII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Warszawie 1973. Streszczenia referatów i komunikatów, Warszawa 1973, 218-220.
*rec.: J. L. Perkowski, A Kashubian Idiolect in the United States, Mouton, The Hague 1969 – Linguistics 113, 1973, 126-129.
*red.: VII Międzynarodowy Kongres Slawistów, Warszawa 21-27 III 1973, Streszczenia referatów i komunikatów, Warszawa 1973, s.1169 (zespół redakcyjny H. Popowska- Taborska i inni).

1974
*AJK IX, 1974 (H. Popowska-Taborska – kierownik Zespołu), mapy 525-527, 542-545, 547, komentarze s. 123-133, 182-186, 188-194.
*Kształtowanie się polskiego szesnastowiecznego słownictwa literackiego w świetle badań nad Słownikiem Bartłomieja z Bydgoszczy, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Językoznawcze, 42, 1974, 161-171.
*O niektórych paralelach leksykalnych kaszubsko-wschodniosłowiańskich, Slavia Occidentalis, XXXI 1974, 85-91; przedruk [w:] Szkice I, 138-144.
*O pewnym typie zbieżności fleksyjnych, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XIV, 1974, 243-249.
*W sprawie interpretacji polskich gwarowych form celownika-miejscownika ciebie, siebie, Język Polski LIV, 1974, 3, 202-206.
*Derdowski Jan Hieronim, [w:] Słownik slawistów polskich, Zeszyt próbny pod red. J. Maślanki, maszynopis powielany wyd. przez Komisję Historii Slawistyki Komitetu Słowianoznawstwa PAN, 12-14.
*Gulgowski Izydor, [w:] Słownik slawistów polskich, Zeszyt próbny pod red. J. Maślanki, maszynopis powielany wyd. przez Komisję Historii Slawistyki Komitetu Słowianoznawstwa PAN, 18-19.
*rec. H. Górnowicz, Dialekt malborski, II, 1, Gdańsk 1973 – Język Polski LIV, 1974, 4, 291-294.
*red.: (wspólnie z A. Obrębską-Jabłońską i J. Siatkowskim) Z. Stieber, Świat językowy Słowian, Warszawa 1973.

1975
*AJK XII, 1975 (H. Popowska-Taborska – kierownik Zespołu), mapy 584-587, 593-596, 598, mapa syntetyczna 4, komentarze s. 148-160, 177-183, 187-189.
*Nazwy osobowe w bydgoskiej księdze ławniczej z lat 1559-1562, Slavia Occidentalis XXXII, 1975, 63-71.
*O niektórych zbieżnościach leksykalnych kaszubsko-białoruskich (poleskich), [w:] Belaruska-pol’skija izaleksy, Mińsk 1975, 102-109; przedruk [w:] Szkice I, 145-150.
*Prace językoznawców radzieckich nad etnogenezą Słowian po roku 1950, Slavia Orientalis, XXIV, 1975, 3, 255-263.
*W sprawie interpretacji polskiego gwarowego do ‘dla’ (kasz.do se, do sebie ‘dla siebie’, do mie ‘dla mnie’, Język Polski LV, 1975, 2,125-129; przedruk [w:] Szkice I, 195-198.
*Z problematyki badawczej nawiązań leksykalnych (na materiale kaszubsko-południowosłowiańskim), Rocznik Slawistyczny, XXXVI, 1975, I, 3-15; przedruk [w:] Szkice I, 152-164.
*Zarys dziejów i rozwoju kaszubszczyzny (z uwzględnieniem historii badań), Makedonski Jazik, XXVI, 1975, 91-128.
*Anna Sychta (1914-1974), Język Polski, LV, 1975, 211-212.
*Słowińcy kaszubscy, [w:] Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do XII w., V, 1975, 299-300.

1976
*AJK, III, 1976 (H. Popowska-Taborska – kierownik Zespołu), mapy 621-627, komentarze s. 152-179.
*Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich, Nauka Polska, 12, 1976, 27-33.
Zleksykalizowane kaszubskie archaizmy fonetyczne, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XV, 1976, 55-65; przedruk [w:] Szkice I, 231-241.
*Z problematyki badawczej nawiązań leksykalnych, Zbornik Filozofickej Fakulty Univerzity Komenského, Philologica, XXVI, 1976, 81-98.
*Głos w dyskusji na Sympozjum poświęconym Językowemu Atlasowi
Ogólnokarpackiemu w Bratysławie 1974
, Zbornik Filozofickej Fakulty Univerzity Komenského, Philologica XXVI, 1976, 81, 109.

1977
*AJK XIV, 1977 (H. Popowska-Taborska – kierownik Zespołu), mapy 666-672, mapy syntetyczne 13-16, komentarze s. 92-116.
(wspólnie z I. Kwilecką) Bartłomiej z Bydgoszczy – leksykograf polski pierwszej połowy XVI wieku, Wrocław 1977, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 93 + 20 ilustracji. (recenzowali: E. Breza, Z. Brocki, Rocznik Gdański XXXIX, 1979, 1, 212-216; G. Cygan, Collectanea Franciscana, Roma 1978, 196-198; M. Karpluk, Język Polski, LIX, 1979, 4, 300-302; E. Szmańda, Język Polski, LXI, 1981, 3, 288-293; S. Urbańczyk, Język Polski LX, 1980, 4, 342-344).
*Jazykovyj atlas kašubskich i sosednich dialektov, Žurnal PAN, 1977, 3, 31-37.
*Linguistic Atlas of Kashubian and Neighbourig Dialects, The Review of the Polish Academy of Sciences, 1977, 3, 35-42.
*O najdawniejszych podziałach polskiego obszaru językowego, Język Polski, LVII, 1977, 4, 280-289.
*Rdzeń *sŕb- w dialektach kaszubskich, [w:] Zbornik Radova povodom 70. godišnjice života akademika Jovana Vukovića, Sarajevo 1977, 349-351; przedruk [w:] Szkice I 202-205.
*(wspólnie z J. Zieniukową) Udział procesów fonetycznych w kształtowaniu się faktów morfologicznych (w świetle dialektów pólnocno-zachodniopolskich), Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XVI, 1977, 71-81 oraz 4 mapy.
*rec.: E. Breza, J. Treder, Zasady pisowni kaszubskiej, Gdańsk 1975 – Język Polski, LVII, 1977, 1, 76-80.

1978
*Dorobek Instytutu Słowianoznawstwa w zakresie językoznawstwa zachodniosłowiańskiego. Języki lechickie i łużyckie: Przeglądy bibliograficzne, Historia języka, Dialektologia, Morfologia i składnia, Leksyka, Biuletyn Slawistyczny, III, 1978, 23-32.
*(wspólnie z K. Handke) Fleksyjna problematyka obszaru objętego ankietą AJK, AJK, XV, 1978, 110-129, mapa 29.
*(wspólnie z K. Handke) Geografia lingwistyczna jako metoda badawcza, [w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria V, Językoznawstwo, Prace na VIII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Zagrzebiu 1978, Warszawa1978, 41-47.
*(wspólnie z K. Handke) Linguistic Geography as a Research Metod, [w:] Medjunarodni slavistički kongres, Knjiga referata, sažeci, I, Zagreb 1978, 312.
*Na zakończenie prac nad AJK, AJK XV, 1978, 7-14 (H. Popowska-Taborska – kierownik Zespołu).
*O tendencji fonetycznej utrwalonej w formacjach morfologicznych (na przykładzie kasz. ‘e (e) < ‘ i, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XVII, 1978, 183-186.
*Rola i zakres argumentów językowych w badaniach etnogenezy Słowian,[w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria V, Językoznawstwo, Prace na VIII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Zagrzebiu 1978, Warszawa 1978, 375-383.
*Rôle et limites des arguments linguistiques dans les recherches sur l’ éthnogenèse des Slaves, [w:] Medjunarodni slavistički kongres. Knjiga referata, sažeci, II, Zagreb 1978, 715.
*(wspólnie z K. Handke) Słowotwórcza problematyka obszaru objętego ankietą AJK, AJK, XV, 1978, 90-109, mapa 28.
*Z rozważań nad dziejami kontaktów językowych (kaszubsko-słowińskie sobaka), Slavia Orientalis, XXVII, 1978, 197-201; przedruk [w:] Szkice I, 165-170.

1979
*Dialektyzmy w Słowniku Bartłomieja z Bydgoszczy, [w:] Bartłomiej z Bydgoszczy i jego dzieło, Prace Wydziału Nauk Humanistycznych Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, seria B, Warszawa 1979, 37-4).
Die Bedeutung peripherer Sprachgebiete für die etymologische Forschung (im Zusammenhang mit dem Projekt der Erarbeitung der „Kaschubischer Etymologien“), Zeitschrift für Slavistik, XXIV, 1979, 1, 100-104; wersja polska Wartość leksyki peryferycznych obszarów językowych dla badań językowych (w związku z projektem opracowania ”Etymologii kaszubskich“), [w:] Szkice I, 219-224.
*Najstarsza warstwa kaszubskich dialektyzmów leksykalnych, [w:] Konferencja Pomorska (1978), Wrocław 1979, 35-42; przedruk [w:] Szkice I, 225-230.
*Problematyka dotycząca najstarszych dziejów Słowiańszczyzny, Biuletyn Slawistyczny, IV, 1979, 13-19.
*W sprawie interpretacji pomorskich nazw miejscowych typu, Dobrcz, Drzewicz, Sulęczyno, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XVIII, 1979, 95-106.
*W sprawie pewnego uzupełniającego etapu badań etymologicznych, Język Polski, LIX, 1979, 5, 377-378.
*Zdzisław Stieber jako pomorzoznawca, [w:] Konferencja Pomorska (1978), red. K. Handke, Prace Slawistyczne, Wrocław 1979, 183-189.
*Z językoznawczo-historycznych dociekań nad dziejami kaszubskiego Stolema, Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny, 1979, 9, 33-34.
*Zostały zakończone prace nad Atlasem językowym kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich, Rocznik Koszaliński, XV, 1979, 229-232.
*Głosy w dyskusji, [w:] Konferencja Pomorska (1978), Wrocław 1979, 166-167.
*red.: Batłomiej z Bydgoszczy i jego dzieło, Warszawa 1979, red. naukowy H. Popowska-Taborska.

1980
*Kaszubszczyzna – zarys dziejów, Warszawa 1980, PWN, 109 + 8 ilustracji (recenzowali: E. Breza, Pomerania, XVIII, 1981, 4, s. 27-28; S. Dubisz, Poradnik Językowy 1982, z.6, 424-425; E. Puzdrowski, Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny, II, 1986, 2, 18; A. M. Raffo, Ponto-baltica 1982-1983, 2-3, Accademia Toscana di Scienza e Lettere „La Colombaria”, 110-112; H. Górnowicz, Rocznik Gdański 42, 1982, z. 2, 209-211; E. Rzetelska-Feleszko, Język Polski, LXII, 1982, 1, 42-44; I. Trojanowska, Głos Wybrzeża, 1980, nr 270, 9.XII, 3-4; Z. B.[ Z. Brocki], Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny, XVII, 1980, 11/12, 68).
*Kilka przykładów paralelizmu rozwoju semantycznego, Philologica. Zbornik Filozofickej Fakulty Univerzity Komenského, XXX, Bratislawa 1980, 189-193.
*Losy dawniejszych zapożyczeń z języków wschodniosłowiańskich w gwarach polskich, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XIX, 1980, 77-87.
*Problem południowosłowiańskiej peryferii językowej w dociekaniach nad etnogenezą Słowian, [w:] Etnogeneza i topogeneza Słowian, red. I. Kwilecka, Poznań 1980, 55-63.
*Współczesne prace językoznawcze nad etnogenezą Słowian oraz zarysowujące się perspektywy badawcze, Rocznik Slawistyczny, XLI, 1980, I, 23-34.
*Głosy w dyskusji, [w:] Etnogeneza i topogeneza Słowian, Poznań 1980, 62-63.
*Podsumowanie obrad, [w:] Topogeneza i etnogeneza Słowian, Poznań 1980, 103-104.
*Słowo wstępne, [w:] B. Sychta, Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, I, A-F, Warszawa 1980, V-VII.
*rec:. J. Reichan, Zmiany we fleksji rzeczowników męskich zakończonych na spółgłoski palatalne, Warszawa 1975 – Polonica VI, 1980, 286-291.
*rec.: Obščeslavjanskij lingvističeskij atlas. Vstupitel’nyj vypusk, Obščije principy, spravočnyje materialy, Moskva 1978 – Polonica VI 1980, 291-299.
*red.: B. Sychta, Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, I. A-F, Wrocław 1980;
B. Sychta, Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, II. G-Ń, Wrocław 1980.

1981
*Kaszubszczyzna jako sfera oddziaływań pozostałego polskiego obszaru językowego. I. Bohemizmy, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XX, 1981, 11-19; przedruk [w:] Szkice I, 18-26.
*Kociewie, Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny, 1981, 9, 40-43.
*Lechickie jesiory, osiory i ich bałtyckie odpowiedniki, Acta Baltico-Slavica, XIV, 1981, 195-199.
*Onomastičeskaja problematika v ètnogenetičeskich issledovanijach, Sovetskoe Slavjanovedenije, 1981, 1, 34-42.
*Połabszczyzna jako północno-zachodnia peryferia Słowiańszczyzny, [w:] Słowiańszczyzna połabska między Niemcami a Polską, pod red. J. Strzelczyka, Poznań 1981, 95-108.
*Tropami najdawniejszych tekstów kaszubskich, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego Wydziału Humanistycznego, Filologia Polska, Prace Językoznawcze, VII, 1981, 93-96; przedruk [w:] Szkice I, 104-108.
*W sprawie interpretacji pomorskich nazw miejscowych typu Dobrcz, Drzewicz, Sulęczyno (streszczenie referatu), [w:] Nazewnictwo obszarów językowo mieszanych. Księga referatów Międzynarodowej Konferencji Onomastycznej w Gdańsku, 25 – 27 X 1977, Wrocław 1981, 101-106.
*W związku z „Kaszëbizną” Jana Trepczyka, Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny, 1981, 4, 28-29.
*Zdzisław Stieber (7 VI 1903 – 12 X 1981), Język Polski LXI, 1981, 3-5, 161-165.
rec.: J. Udolph, Studien zu slavischen Gewässernamen und Gewässerbezeichnungen. Ein Beitrag zur Frage nach der Urheimat der Slaven. Mit 119 Karten, Heidelberg 1979, s.640 – Rocznik Slawistyczny XLII, 1981, I, 76-83.

1982
*Archaizmy semantyczne na północno-zachodniosłowiańskiej peryferii językowej, Makedonski Jazik, XXXII-XXXIII, 1981-1982, 611-615.
*Epoka napoleońska a Słowianie, Biuletyn Slawistyczny, 1982, Sprawozdania, 234-236.
*Inspiracje naukowe Profesora Zdzisława Stiebera w pracach Jego uczniów w Instytucie Słowianoznawstwa PAN, [w:] Zdzisław Stieber (1903-1980), red. E. Rzetelska-Feleszko, Wrocław 1982, 51-55.
*Les travaux polonais de slavistique écrits sous la fascination de Napoléon, [w:] L’époque Napoléonienne et les Slaves, red. S. Kozak i H. Popowska-Taborska, Prace Slawistyczne, Wrocław 1982, 43-49.
*“Pieśń o suszy” z rękopiśmiennego dodatku do druku Duchownych Pieśni Szymona Krofeya, Rocznik Gdański, LXII, 1982, 1, 155-165; przedruk [w:] Szkice, I 93-103.
*Rola onomastyki w dociekaniach etnogenetycznych (podstawowe założenia badawcze), [w:] Słowniki onomastyczne w Polsce. Referaty z I Ogólnopolskiej Konferencji Onomastycznej w Szczedrzyku (28-29 1979), Onomastica, XXVII, 1982, 242-248.
*Słownik kaszubski Aleksandra Hilferdinga po latach, Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego, Filologia Polska, Prace Językoznawcze, VIII, 1982, 209-214; przedruk[w:] Szkice I, 109-114.
*red.: L’ époque napoléonienne et les Slaves. Epoka Napoleońska i Słowianie, Prace Slawistyczne, Wrocław 1982, pod red. S. Kozaka i H. Popowskiej-Taborskiej.

1983
*Kaszubski fonem ə, [w:] Naučna diskusija (Ochrid 119-20 avgust 1975), Skopje 1983, 156-168.
*Kaszubszczyzna jako sfera oddziaływań pozostałego polskiego obszaru językowego. II. Wpływy ogólnopolskiej normy literackiej w XVI-XVII w., Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXI, 1983, 67-83; przedruk [w:] Szkice I, 26-43.
*Ksiądz Bernard Sychta – Piastun mowy kaszubskiej, Tygodnik Powszechny, XXXVII, Kraków 1983, 3-10 kwietnia, nr 14-15, 13.
*O polskim ozorze, Język Polski, LXIII, 1983, 3, 188-191.
*Pozorne nawiązania kaszubsko-wschodniosłowiańskie w rozwoju *tj *dj, [w:] Studia linguistica memoriae Zdislai Stieber dedicata, red. J. Zieniukowa, Wrocław 1983, 41-48.
*Z dawnych podziałów Słowiańszczyzny (północnosłowiańskie osika – południowosłowiańskie jasika), Rocznik Slawistyczny, XLIV, 1983, I, 3-12.
*Z dziejów prac leksykograficznych ks. dr. Bernarda Sychty. Fragmenty listów autora Słownika kaszubskiego i kociewskiego do Hanny Popowskiej-Taborskiej, Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny,1983, nr 3, 1-12.
*Z problematyki najstarszych podziałów Słowiańszczyzny (słowiańska oboczność o- : je-),[w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria VI, Prace na IX Międzynarodowy Kongres Slawistów w Kijowie 1983, Warszawa 1983, s.313-319.
*On the Problem of the Oldest Division of Slavic Languages (Slavic Alternation o- : je-), IX Meždunarodnyj s’ezd slavistov. Rezjume dokladov i pis’mennych soobščenij, Moskva 1983, 37.
*Przemówienie wygłoszone na pogrzebie ks. Bernarda Sychty, Studia Pelplińskie, 1983, 286-287.
*(wspólnie z K. Handke), Zygmunt Brocki (6 stycznia 1922 – 11 maja 1982), Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXI, 1983, 305-306.

1984
*Kaszubszczyzna jako sfera oddziaływań pozostałego polskiego obszaru językowego, III. Formy mazurzące, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXII, 1984, 42-45; przedruk [w:] Szkice I, 43-48.
*„Modlitwy Pańskiej” nie napisał Andrzej Trzecieski, Język Polski, LXIV, 1984, 4, 267-273.
*O pewnych procesach nazewniczych będących kontynuacją tendencji bardzo odległych, Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego, Filologia Polska, Prace Językoznawcze, X, 1984, 31-38.
*Polskie olcha, olesie, Jeleśnia, jeleśnik i ich słowiańskie odpowiedniki, Acta Baltico-Slavica, XVI, 1984, 209-217.
*Sesja naukowa poświęcona pamięci Profesora Zdzisława Stiebera, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXII, 1984, 217-223.
*Zakres i charakter oddziaływania literackiej polszczyzny na teksty powstałe na Pomorzu w wieku XVI-XVIII, [w:] Polszczyzna regionalna w okresie renesansu i baroku, pod red. H. Wiśniewskiej i Cz. Kosyla, Wrocław 1984, 101-111.
*Z dawnych podziałów Słowiańszczyzny. Słowiańska alternacja (j)e- : o-, Wrocław 1984, s. 141 (rec. W. Mańczak, Rocznik Slawistyczny XLVI, I, 1989, 89-94).
*Z dawnych podziałów językowych Słowiańszczyzny. Słowiańska alternacja (j)e- : o- (streszczenie monografii), Makedonski Jazik, XXXV, 1984, 193-195.

1985
*Serb i sobaka – dwa słowa służące jako argumenty w dociekaniach nad etnogenezą Słowian, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXIII, 1985, 225-231.
*Posłowie [do:] B. Sychta, Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, Wrocław 1985, 142-143.
*głos w dyskusji na Sympozjum n. t. „Słowianie na przełomie starożytności i wczesnego średniowie-cza”, Z Otchłani Wieków, 1985, 3-4, 155.
*red.: B. Sychta, Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, t. III, O-Ż, Wrocław 1985. Red. naukowy H. Popowska-Taborska.

1986
*Cassubiana w Słowniku etymologicznym języka polskiego Franciszka Sławskiego, Język Polski, LXVI, 1986, 3-4, 186-193; przedruk [w:] H. Popowska-Taborska, Szkice z kaszubszczyzny. Leksyka, zabytki, kontakty językowe, Gdańsk 1998, s. 276 (dalej: Szkice II), 9-16.
*Kultura dawnych Słowian w świetle faktów językowych, Rozprawy Komisji Językowej Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, XXXII, 1986, 235-241.
*Losy niektórych karpatyzmów w gwarach polskich, Slavia Occidentalis, XLIII, 1986, 193-200.
*Neologizmy i neosemantyzmy w słownikach kaszubskich Bernarda Sychty i Aleksandra Labudy, Prace Filologiczne, XXXIII, 1986, 135-140; przedruk [w:] Szkice II, 73-78.
*Pewne kaszubskie appellativa w świetle nazewnictwa osobowego, [w:] Nazwy własne a wyrazy pospolite w języku i tekście, pod red. H. Borka i S. Kochmana, Opole 1986, 205-210.
*Polszczyzna kancjonałów wydanych na Pomorzu w wieku XVII, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 1, red. K. Handke, Wejherowo 1986, 21-34.
*Problematyka centrum i peryferii obszaru etnicznego w świetle archaizmów i innowacji dialektalnych (na podstawie analizy obszaru polskiego), Acta Universitatis Lodziensis, Folia linguistica 12, 1986, 171-180.
*Z rozważań nad leksykalnym zróżnicowaniem Prasłowiańszczyzny, [w:] Język i jego odmiany w aspekcie porównawczym, red. J. Majowa, Prace Slawistyczne, Wrocław 1986, 47-56.
*głos w dyskusji na Sesji naukowe nt. „Polszczyzna regionalna na Pomorzu Gdańskim”, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 1, red. K. Handke, Wejherowo 1986, 158-162.

1987
*Kaszubski kudjabeł i jego rodzina, [w:] Slawistyczne studia językoznawcze, Wrocław 1987, 273-276.
*Kasz. kutin ‘czarownik’ (przyczynek do paralelizmów procesów nazwotwórczych), Studia Polonistyczne, XIV/XV, Poznań 1987, 211-214; przedruk [w:] Szkice II, 16-19.
*Kociewie w twórczości Bernarda Sychty, [w:] Pomorze Gdańskie nr 17, Kociewie II, Gdańsk 1987, 189-211; II wyd.: Wrocław 1992, s. 173-185.
*Pewne zwodnicze argumenty leksykalne dotyczące dawnych związków słowiańsko-germańskich (ps. *čędo, 2. kasz. χarłąžәc), [w:] Etnolingwistyczne i kulturowe związki Słowian z Germanami, red. I. Kwilecka, Prace Slawistyczne, Wrocław 1987, 65-74.
*Przyczynek do gwary Kaszubów kanadyjskich, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXIV,1987, 91-100.
*Szkice z kaszubszczyzny. Dzieje, zabytki, słownictwo, wyd. Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej oraz Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Wejherowskiej, Gdańsk 1987, s. 271 (rec. E. Breza, Język Polski, LXIX, 1989, 1-2, 64-65; M. Cybulski, Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny, 1988, X, 42-43).
*Ślady kultury dawnych Słowian utrwalone w poszczególnych wyrazach słowiańskich – streszczenie referatu, [w:] Sprawozdania z posiedzeń naukowych O/PAN w Krakowie, XXVIII, 1-2. styczeń-grudzień 1984, Wrocław 1987, 118.

1988
*Antroponimia w badaniach wczesnych dziejów Słowian, [w:] Onomastyka w dydaktyce szkolnej i społecznej, Szczecin 1988, 259-264.
*Cassubiana w Słowniku etymologicznym języka polskiego Franciszka Sławskiego, [w:] Sprawozdania z posiedzeń komisji naukowych O/PAN w Krakowie, XXX, 1-2. styczeń-grudzień 1986, Wrocław 1988, 66-67.
*Etnonimy słowiańskie w procesie komunikacji językowej, [w:] V Ogólnopolska Konferencja Onomastyczna (Poznań 3-5 IX 1985). Księga referatów, pod red. K. Zierhoffera, Poznań 1988, 249-255.
*„Język czy dialekt?” – raz jeszcze o statusie kaszubszczyzny, Język Polski, LXVIII, 1988, 2-3, 87-96.
*Problematyka peryferii językowych w badaniach etnogenetycznych, [w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria VII, Językoznawstwo, Prace na X Międzynarodowy Kongres Slawistów w Sofii 1988, Warszawa 1988, 593-600.
*The Problem of Linguistic Peripheries in the Ethnogenetic Researches, [w:] X Meždunaroden Kongres na Slavistite. Rezjumeta na dokladite, Sofija 1988, 696.
*Z dociekań nad wędrówkami leksemów (północnopolskie jegla, jaglija) – streszczenie referatu, [w:] II Spotkania językoznawcze. W kręgu semazjologii i terminologii, Opole 1988, 227-229.

1989
*Dociekania nad etnogenezą Słowian w latach 1918-1939, [w:] Słowianoznawstwo w okresie międzywojennym (1918-1939), Wrocław 1989, 195-205.
*Kaszubski i słoweński archaizm gub(a) ‘fałda, zmarszczka’ [w:] Zbornik razprav iz slovenskega jezikoslovja Tinetu Logarju ob sedemdesetletnici, Ljubljana 1989, 255-260; przedruk [w:] Szkice II, 19-21.
*Kaszubszczyzna w pracach Jana Baudouina de Courtenay, [w:] Jan Niecisław Baudouin de Courtenay a lingwistyka światowa, Wrocław 1989, 405-411.
*O potrzebie słownika semantycznych paralelizmów, [w:] Paralele w rozwoju słownictwa języków słowiańskich, red. H. Popowska-Taborska, Prace Slawistyczne, Wrocław 1989, 19-26.
*Przydatność badań językowych do rekonstrukcji wczesnych dziejów Słowian, [w:] *Polszczyzna północno-wschodnia. Metodologia badań językowych, Wrocław 1989, 97-105.
*Stopień użyteczności danych hydronimicznych w rozważaniach nad etnogenezą Słowian, [w:] Hydronimia słowiańska, pod red. K. Rymuta, Wrocław 1989, 25-31.
*Stosowane przez językoznawców metody wnioskowań na temat kultury dawnych Słowian (streszczenie referatu), Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, XLVIII, 1985, Warszawa 1989, 94-95.
*Ślady kultury dawnych Słowian utrwalone w poszczególnych wyrazach słowiańskich, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXV, 1989, 167-174.
*Zbiór prowincjonalizmów Piotra Parylaka, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 3, red. K. Handke, Wrocław 1989, 69-73; przedruk [w:] Szkice II, 136-140.
*Zróżnicowanie gwarowe Kaszub w świadomości mieszkańców poszczególnych wsi, Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny, 1989, 3, 36-38.
*Posłowie [do:] polskiego wydania Aleksandra Hilferdinga, Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, Gdańsk 1989, 233-246 (rec.: P. Dzianisz, Gazeta Gdańska 31. VII, 1990, nr 127, 3; E. Breza, Język Polski, LXXI, 1991, 2, 137-138; Z. Szultka, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXXI, 1993, 231-254).
*rec.: Etnolingvističeskij slovar’ slavjanskich drevnostej. Proekt Słovnika. Predaritel’nye materialy, Moskva 1984 – Rocznik Slawistyczny, XLI, 1989, I, 85-89.
*red.: Paralele w rozwoju słownictwa w językach słowiańskich, Prace Slawistyczne, Wrocław 1989. Red. naukowy H. Popowska-Taborska.
*konsultacja i redakcja naukowa polskiego wydania pracy A. Hilferdinga, Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, Gdańsk 1989.

1990
*Analiza polskich zapisów w tak zwanym Słowniczku Zinowa, [w:] Bałto-słowiańskie związki językowe, pod red. M. Kondratiuka, Wrocław 1990, 115-121.
*Germanizacja Słowian nadbałtyckich w relacji Aleksandra Hilferdinga i Jana Papłońskiego, [w:] Pomors’ki Slov’jany. Tezy konferenciï do 120-riččja z dnja narodžennja M. V. Brečkovy-a, Ternopil’ 1990, 68-73.
*Chronologija obščeslavjanskich fonetičeskich izmenenij v kontekste rannej istorii Slavjan, Sovetskoe Slavjanovedenije, 1990, 1, 70-73.
*Językowe wykładniki opozycji swoi – obcy w procesie tworzenia etnicznej tożsamości, [w:] Językowy obraz świata, pod red. J. Bartmińskiego, Lublin1990, 61-68.
Połabskie i słowińskie zmiany semantyczne, [w:] . Gedenkschrift für Reinhold Olesch, Böhlau Verlag Köln Wien, 1990, 59-62; przedruk [w:] Szkice II, 79-81.
*Żywe w kaszubszczyźnie słownictwo polskiego średniowiecza, Acta Universitatis Lodziensis, 23, 1990, 111-118.

1991
*Archaiczny kaszubski przymiotnik grądi, Zeszyty Naukowe WSP w Opolu, XIII, Językoznawstwo, Warszawa 1991, 473-477; przedruk [w:] Szkice I, 22-25.
*Kancjonał Gdański z roku 1723, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 2, pod red. K. Handke, Warszawa 1991, 73-83.
*Kaszubskie jagła, (j)aglija i pokrewne (z mapą), Zeszyty Naukowe UJ, Prace Językoznawcze, z. 95, 61-67; przedruk [w:] Szkice II, 25-31.
*Polszczyzna rot przysiąg Pomorza Zachodniego początków XVII wieku, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 4, red. K. Handke, Warszawa 1991, 19-23.
*Schaby – czyli o ciągach zmian znaczeniowych, [w:] Problemy opisu gramatycznego języków słowiańskich, red. M. Grochowski, Warszawa 1991, 153-155.
*Z rozważań nad językowymi związkami prusko-pomorskimi, Rocznik Slawistyczny, XLVII, 1991, I, 59-67; przedruk [w:] Szkice II, 205-211.
*Z tajników kaszubskiej leksyki (o dwóch nazwach pana młodego), [w:] Sagners Slavistische Sammlung, XVII, edited by M. Grochowski und D. Weiss, Festschrift zur Ehren von Professor A. Bogusławski, München 1991, 337-338; przedruk [w:] Szkice II, 31-33.
*Trzecia sesja naukowa poświęcona pamięci Profesora Zdzisława Stiebera, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXVII, 1991, 299-306.
*Wczesne dzieje Słowian w świetle ich języka, Wrocław 1991, Ossolineum, s. 174 (rec.: V. Gešev, Sapostavitelno ezikoznanie, XX, 6, 1995, 6, 58-62; W. Mańczak, Rocznik Slawistyczny XLIX, 1994, I, 70-77; L. A. Tyszkiewicz, Sobótka, XLVIII, 193, 4, 421-424; J. Udolph, Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung, 45/4, 1996, 561-563).
*głos w dyskusji dot. języka familijnego, głos w dyskusji na zakończenie obrad, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 2, red. K.Handke, Warszawa 1991, 179-180.

1992
*Archaiczna wobec literackiej polszczyzny warstwa kaszubskiej semantyki, Prace Filologiczne, XXXVII, 1992, 193-198.
*Dawne pogranicze językowe polsko-dolnołużyckie w świetle danych toponomastycznych, Zeszyty Łużyckie, 5, Warszawa 1992, 7-15 (z mapką).
*Geneza ukrainizmów w dialektach polskich, [w:] Język a kultura, VII. Kontakty języka polskiego z innymi językami na tle kontaktów kulturowych, Wrocław 1992, 41-46.
*Les dialectes kachoubes, Le point sur la question, Revue des Études Slaves, LXIV, 1992, 3, 553-562.
*Listy ks. doktora Bernarda Sychty (w związku z 10. rocznicą śmierci) [publikacja listów B. Sychty do H. Popowskiej-Taborskiej pisanych w latach 1962-1982], Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny, grudzień 1992, 29-31.
*Nadodrzańskie, pomorskie i dolnołużyckie obszary językowe, [w:] Z badań porównawczych języków oraz dialektów słowiańskich i niesłowiańskich na ziemiach nadodrzańskich, pod red. J. Brzezińskiego, Zielona Góra 1992, 7-14.
*O pewnych wyrazach kaszubskich uchodzących za bałtyzmy, [w:] Słowiańsko-niesłowiańskie kontakty językowe, Polono-Slavica Varsoviensia, Warszawa 1992, 79-87; przedruk [w:] Szkice II, 199-211.
*Procesy innowacyjne w leksyce kaszubskiej, [w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria VIII, Językoznawstwo, Prace na XI Międzynarodowy Kongres Slawistów w Bratysławie 1993, Warszawa 1992, 195-200; przedruk [w:] Szkice II, 82-87.
*Próba opisu słownictwa kaszubskiego na tle języków słowiańskich, [w:] Problem statusu językowego kaszubszczyzny, Gdańsk 1992, 23-27; przedruk [w:] Szkice II, 92-96.
*Ps. *sębrъ ‘pobratymiec, krewniak, druh, towarzysz, wspólnik’, Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego, Slawistyka, 6, 1992, 219-226.
*Słowa i zwroty, które za mego życia zniknęły z języka, Rocznik Naukowo-Dydaktyczny Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie, z. 152, Prace Językoznawcze VII, 1992, 9-14
*Słowiańszczyzna zachodnia i wschodnia w świetle zarysowujących się podziałów leksykalnych, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. VI, Między Wschodem a Zachodem, cz. IV, Zjawiska językowe na pograniczu polsko-ruskim, pod red. J. Bartmińskiego i M. Łesiowa, Lublin 1992, 13-19.
*„Słowniczek gwary słowińskiej” Józefa Łęgowskiego, [w:] Studia kaszubsko-słowińskie, pod red. J. Tredera, Łeba 1992, 99-116; przedruk [w:] Szkice II, 123-136.
*Wczesne dzieje Słowian w świetle ich języka (założenia podstawowe książki o tym samym tytule), Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 53 [za 1990], Warszawa 1992, 93-98.
*Współczesny status kaszubszczyzny (streszczenie referatu), Rocznik Towarzystwa Naukowe-go Warszawskiego, 51-52 [za 1988-1989], Warszawa 1992, 54-56.
*W dziesiątą rocznicę śmierci Księdza Bernarda Sychty, Język Polski, LXXII, 1992, 4-5, 244-246.
*Zmiany semantyczne w starszej warstwie słownictwa kaszubskiego, [w:] Procesy rozwojowe w językach słowiańskich, red. J. Zieniukowa, Prace Slawistyczne, Warszawa 1992, 137-144; przedruk [w:] Szkice II, 87-92.
*Z rozważań nad charakterem kaszubsko-śląskich nawiązań leksykalnych, [w:] Studia z dialektologii polskiej i słowiańskiej, pod red. W. Borysia i W. Sędzika, Warszawa 1992, 185-189; przedruk [w:] Szkice II, 211-215.
*Z rozważań na temat domniemanych dawnych słowiańskich pogranicz językowych, [w:] Słowiańskie pogranicza językowe, red. K. Handke, Warszawa 1992, 129-134.

1993
*Archaizm, innowacja czy wpływy obcojęzyczne?, [w:] Munera linguistica Ladislao Kuraszkiewicz dedicata, pod red. M. Basaja i Z. Zagórskiego, Wrocław 1993, 267-273; przedruk [w:] Szkice II, 34-37.
*Dziewiętnastowieczny zbiór wielkopolskich „prowincjalizmów” Edmunda Bojanowskiego w świetle kaszubskiej leksyki, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 5, red. K. Handke, Warszawa 1993, 187-194.
*Etymologia nazwy Słowianin, [w:] Polszczyzna Mazowsza i Podlasia. Kultura języka a regionalizmy, Łomża – Warszawa 1993, 51-54.
*Faktyczna archaiczność dialektu kaszubskiego (w odpowiedzi Panu Profesorowi Witoldowi Mańczakowi), Slavia Occidentalis 50, 1993, 113-120.
*Głos językoznawcy w obronie Aleksandra Hilferdinga, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXXI, 1993, 255-265.
*Kaszubskie interiekcje wyrażające zdziwienie, zniecierpliwienie, gniew, [w:] Philologia slavica. K 70-letiju N. I. Tolstogo, Moskva 1993, 389-393.
*La caractéristique du lexique des dialectes kachoubes, [w:] Abstracts of Scholarly Papers. The First International Congress of Dialectologists and Geolinguists, Budapest 1993, 79-81.
*Na tropie dawnych kaszubskich formuł magicznych, Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, LIV [za rok 1991], Warszawa 1993, 123-125; przedruk [w:] Szkice II, 37-39.
*Odchodzące słownictwo tak zwanego pokolenia przedwojennego, [w:] Polszczyzna Mazowsza i Podlasia. Różnice w mowie pokoleń, Łomża – Warszawa 1993, 31-35.
*Odzwierciedlenie pojęć „swoi” i „obcy” w kaszubszczyźnie, Lětopis: časopis za rěč, stawizny a kulturu Łužiskich Serbow, rjad A, č.1, Budyšin 1993, 41-45; przedruk [w:] Szkice II, 96-101.
*Pewne problemy metodologiczne związane z opracowaniem ”Słownika etymologicznego kaszubszczyzny”, [w:] Językoznawstwo synchroniczne i diachroniczne, red. J. Sambor, J. Linde-Usiekniewicz, R. Huszcza, Warszawa 1993, 229-234; przedruk [w:] Szkice II, 67-71.
*Pierwsza osiemnastowieczna publikacja kaszubskiej leksyki, Sprawozdania Gdańskiego To-warzystwa Naukowego, 19, Gdańsk 1993, 135-136.
*Przyczynki do dziejów dziewiętnastowiecznej leksykografii kaszubskiej, Rocznik Gdański, LIII, 1993, I, 125-132; przedruk [w:] Szkice II, 145-150.
*Specyfika kaszubskich regionalizmów leksykalnych, [w:] Region, regionalizm – pojęcie i rzeczywistość, red. K. Handke, Warszawa 1993, 173-180; przedruk [w:] Szkice II, 101-105.
*Ślady etnonimów słowiańskich z elementem obcym w nazewnictwie polskim, Acta Universitatis Lodziensis, Folia linguistica, XXVII, 1993, 225-230.
*Wczesne dzieje Słowian w świetle ich języka, Warszawa 1993, s. 174, SOW, wyd. drugie fotograficzne.
*Z rozważań nad tak zwaną specyficznie kaszubską leksyką, Rocznik Gdański, LIII, 1993, I, 133-137; przedruk [w:] Szkice II, 106-109.
*red.: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, t. XXXI, Warszawa 1993 , SOW (red. naczelny).

1994
*Dzieje kolejnych wydań kaszubskiego Słowniczka P. J. Prejsa, Slavia Occidentalis, L, 1993/1994, 135-142; przedruk [w:] Szkice II, 151-158.
*Jeszcze jedna niełatwa kaszubska etymologia (råb’ėЗa jako pejoratywne określenie domowego zwierzęcia), Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego, Prace Językoznawcze, XIX-XX, Gdańsk 1994, 177-179; przedruk [w:] Szkice II, 39-41.
*Neologizmy leksykalne powstające w trakcie tworzenia kaszubskiego języka literackiego, [w:] Uwarunkowania i przyczyny zmian językowych, red. E. Wrocławska, Warszawa 1994, 121-127; przedruk [w] Szkice II, 110-116.
*Niektóre cechy szczególne leksyki Pomorza, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 6, red. K. Handke, Warszawa 1994, 141-146; przedruk [w:] Szkice II, 116-121.
*Słownictwo kaszubskie w osiemnastowiecznych porównawczych słownikach języków Europy i Azji, Rocznik Slawistyczny XLIX, 1994, I, 41-46; przedruk [w:] Szkice II, 140-144.
*(wspólnie z W. Borysiem) Słownik etymologiczny kaszubszczyzny, t I, A-Č, Warszawa 1994, s. 272 (rec.: L. Bednarczuk, [w:] Symbolae Slavisticae, Warszawa 1996, 39-46; M. Bjeletić, Južnoslovenski Filolog, LII, 1996, 213-219; F. Hinze, Zeitschrift für slavische Philologie, 58, 1999, 1, 221-229; L. Králik, Slavica Slovaca, 32, 1997, 70-71; J. Treder, Język Polski, LXXVI, 1996, 4-5, 378-383; tenże, Rocznik Gdański 56, 2, 163-170; Ž. Ž. Varbot, Ètimologija 1994-1996, Moskva 1997, 189-194).
*W odpowiedzi na recenzję Pana Profesora Witolda Mańczaka, Rocznik Slawistyczny, XLIX, 1994, I, 77-81.
*Zanikające kaszubskie verba nocëc ‘czarować’, kunocëc ‘guzdrać się’, Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego, Prace Językoznawcze, 17-18, 1994, 191-193; przedruk [w:] Szkice II, 41-43.
*Z rozważań nad leksykalnymi związkami kaszubsko-ukraińskimi, [w:] Problemy sučasnoï arealogiï, Kyïv 1994, 174-178; przedruk [w:] Szkice II, 230-234.
*rec.: S. Ramułt, Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego, cz. II, opracowała i wstępem opatrzyła H. Horodyska, Kraków 1993 – Język Polski, LXXIV, 1994, 4-5, 357-359.

1995
*Czyżby ślady niedostrzeżonego archaizmu fonetycznego na Kaszubach?, Makedonski Jazik, XL/XLI, 1989/1990, Skopje 1995, 447-449.
*Kaszubskie materiały leksykalne w słownikach Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXXII, 1995, 53-68; przedruk [w:] Szkice II, 158-169.
*Nieznany autograf kaszubskiego Słowniczka K..C. Mrongowiusza, [w:] Studia kaszubsko-słowińskie, III Konferencja Słowińska, pod red. J. Borzyszkowskiego, Łeba – Gdańsk 1995, 47-54.
*Obrońcy języka małej ojczyzny, [w:] Gdańsk i Pomorze. Mała ojczyzna Kaszubów, pod red. J. Borzyszkowskiego, Gdańsk 1995, 45-50.
*Pewna pozorna zbieżność kaszubsko-bułgarska, [w:] Dialectologia slavica. Sbornik w 85-letiju S. B. Bernštejna, Moskva 1995, 72-74; przedruk [w:] Szkice II, 218-220.
*Problems of ethnic history in the works of Jan Safarewicz, [w:] Annalecta Indoeuropaea Cracoviensia, ed. W. Smoczyński, Kraków 1995, 35-40.
*Stan leksykografii kaszubskiej przed opublikowaniem Słownika Stefana Ramułta, [w:] Całe życie pod urokiem mowy kaszubskiej, pod red. H. Horodyskiej, Warszawa 1995, 57-65; przedruk [w:] Szkice II, 174-178.
*Ślady dawnych wierzeń słowiańskich utrwalone w kaszubskiej leksyce, Światowit, XL, 1995, 144-157; przedruk [w:] Szkice II, 57-67.
*Trzeci zbiór leksyki kaszubskiej Floriana Ceynowy odnaleziony, [w:] Nazwy i dialekty Pomorza dawniej i dziś, pod red. J. Tredera,Gdańsk 1995, 135-141; przedruk [w:] Szkice II, 178-182.
*Zakrzepłe w dwóch wyrazach kaszubskich ślady dawnych obyczajów, [w:] Studia z językoznawstwa słowiańskiego, pod red. F. Sławskiego i H. Mieczkowskiej, Prace Instytutu Filologii Słowiańskiej UJ, nr 14, Kraków 1995, 147-149; przedruk [w:] Szkice II, 43-45.
*red.: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, t. XXXII, 1995, SOW (red. naczelny).

1996
*Dwa autografy kaszubskiego Słowniczka Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza, Rocznik Gdański, LVI, 1996, z. 2, 93-101; przedruk [w:] Szkice II, 183-191.
*Dzieje mej fascynacji kaszubszczyzną, Pomerania, Miesięcznik społeczno-kulturalny, Czerwiec 1996, 31-33.
*Dzieje mej fascynacji kaszubszczyzną, Rocznik Gdański, LVI, 1996, z. 2, s. 137-141.
*(wspólnie z W. Borysiem), Leksyka kaszubska na tle słowiańskim, Warszawa 1996, SOW, s. 434 (rec.: F. Hinze, Zeitschrift für Slavistik, 43, 1998, 4, 490-493; L. Králik, Slavica Slovaca, r. 36, 2001, 170-172).
*(wspólnie z K. Handke i I. Galsterową) Nie dajmy zginąć słowom. Rzecz o odchodzącym słownictwie, Warszawa 1996, SOW, s. 370.
*O potrzebie opracowywania gwarowych słowników etymologicznych, [w:] Studia dialektologiczne I, pod. red. B. Dunaja i J. Reichana, Kraków 1996, 289-293.
*Pomorska polszczyzna utrwalona w dziele Szymona Krofeja, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 7, pod red. K. Handke, Warszawa 1996, SOW, 7-22.
*Raz jeszcze o leksykalnych związkach łużycko-kaszubskich, [w:] Z historii języków łużyckich, pod red. E. Wrocławskiej, Warszawa 1996, SOW, 250-210; przedruk [w:] Szkice II, 215-218.
*Z dziejów kaszubskiej leksykografii (najwcześniejsze dociekania etymologiczne), Język Polski, LXXVI, 1996, z. 4-5, 254-257; przedruk [w:] Szkice II, 192-195.
*red.: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, t. XXXIII, Warszawa 1996, SOW (redaktor naczelny).

1997
*Alfonsa Parczewskiego Przyczynki do „Słownika”, [w:] Nazwy i dialekty Pomorza dawniej i dziś, red. R. Wosiak-Śliwa, Gdańsk 1997, 53-60; przedruk [w:] Szkice II, 169-174.
*„Budzta spiącëch” Bernarda Sychty, [w:] Jan Walkusz, Piastun słowa ks. Bernard Sychta 1907-1987, Refleksje, wspomnienia, świadectwa, Gdańsk-Pelplin 1997, 233-243.
*Cecenowski pastor Gottlieb L. Lorek o mowie kaszubskiej do Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza, Rocznik Slawistyczny, L, I, 1997, 105-108; przedruk [w:] Szkice II, 195-197.
*Kaszubskie appellativa utworzone od nazw własnych, [w:] Leksyka kaszubska na warsztacie językoznawcy, pod red. H. Popowskiej-Taborskiej, Slavica nr 105, SOW, Warszawa 1997, 201-208; przedruk [w:] Szkice II, 51-56.
*Kaszubskie kåłt, kåłtun – ukrainizm czy wyraz rodzimy?, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, XIV/XV, 1996/1997, 105-107; przedruk [w:] Szkice II, 46-48.
*Krzysztof Celestyn Mrongowiusz o związkach kaszubsko-łużyckich, Lětopis. Časopis za rěč, stavizny a kulturu Łužiskich Serbov, 44, 1997, 1, 198-201; przedruk [w:] Szkice II, 220-224.
*Niełatwy problem interferencji językowych w dociekaniach etymologicznych, [w:] Interferencje w językach i dialektach słowiańskich, red. E. Umińska-Tytoń, Łódź 1997, 20-24.
*Polskie bulva ‘kartofel’ (przyczynek do dziejów kontaktów językowych), [w:] Wort und Name in deutsch-slavischen Sprachkontakt, Ernst Eichler von seinem Schülern und Freunden, herausgegeben von I. Billy, Böhlau Verlag Köln Weimar Wien 1997, 375-378; przedruk [w:] Szkice II, 224-226.
*Polskie zauroczenie krajem Kaszubów w początkach XX wieku, Pomerania. Miesięcznik społeczno-kulturalny, Czerwiec 1997, 46-47 (wystąpienie H. Popowskiej-Taborskiej w Gdańsku 9. IV. 1997 z okazji przyznania jej Medalu im. Bernarda Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza”).
*Profesor Ewa Rzetelska-Feleszko, [w:] Onomastyka i dialektologia. Prace dedykowane Profesor Ewie Rzetelskiej-Feleszko, pod red. H. Popowskiej-Taborskiej i J. Dumy, Warszawa 1997, SOW, 7-13.
*Rozważania nad leksykalną więzią Pomorza, Łużyc i Połabia, [w:] Obraz językowy słowiańskiego Pomorza i Łużyc. Pogranicza i kontakty językowe, red. J. Zieniukowa, Warszawa 1997, SOW, s. 29-33; przedruk [w:] Szkice II, 226-230.
*(wspólnie z W. Borysiem) Słownik etymologiczny kaszubszczyzny, t. II, (D-J), Warszawa 1997, SOW, s. 361 (rec.: F. Hinze, Zeitschrift für slavische Philologie, 60, 2001, 1, 236-244; J. Treder, Rocznik Gdański, LVIII, 1998, 1, 233-237; Ž. Ž. Varbot, Voprosy Jazykoznanija, 1999, 5, 151-157)
*Sprawki kaducze, [w:] Onomastyka i dialektologia. Prace dedykowane Pani Profesor Ewie Rzetelskiej-Feleszko, pod red. H. Popowskiej-Taborskiej i J. Dumy, Warszawa 1997, SOW, 205-208; przedruk [w:] Szkice II, 48-51.
*Sylwetka naukowa Profesor Kwiryny Handke, [w:] K. Handke, Rozważania i analizy językoznawcze, Warszawa 1997, SOW, 5-11.
*The Present-Day Linguistic Situation in Cassubia, [w:] eds. B. Synak, T. Wicherkiewicz, *Language Minorities and Minority Languages in the Changing Europe. Proceedings of the Sixth International Conference of Minority Languages, Gdańsk 1997, 317-21.
*The Slavs in the Early Middle Ages from the Viewpoint of Contemporary Linguistic, [w:] Origins of Central Europe, ed. P. Urbańczyk, Warsaw 1997, 91-96.
*Współczesna sytuacja na Kaszubach, [w:] Obščnost i mnogoobrazie na slavjanskite ezici, Sbornik v čest na prof. Ivan Lekov, Sofija 1997, 138-141.
*Wstęp [do:] Leksyka słowiańska na warsztacie językoznawcy, red. H. Popowska-Taborska, Prace Slawistyczne nr 105, Warszawa 1997, SOW, 5.
*Zamknięcie konferencji „Słowiańskie Pomorze Nabałtyckie. Język, kultura, sąsiedztwo językowe”, [w:] Obraz językowy słowiańskiego Pomorza i Łużyc, Pogranicza i kontakty językowe, red. J. Zieniukowa, Warszawa 1997, SOW, 397-398.
*red.: Leksyka słowiańska na warsztacie językoznawcy, Prace Slawistyczne 105, Warszawa 1997, SOW (red. naukowy).
*Onomastyka i dialektologia. Prace dedykowane Pani Profesor Ewie Rzetelskiej Feleszko, red. H. Popowska-Taborska i J. Duma, Warszawa 1997, SOW.

1998
*Dalsze dzieje chąsy i litkupui, [w:] Tematy. Księga Jubileuszowa w 70. rocznicę urodzin Profesora Leszka Moszyńskiego, red. K. Szcześniak i H. Wątróbska, Gdańsk 1998, 150-153.
*Etnogeneza Słowian w świetle badań językoznawczych, [w:] Katalog Wystawy „Słowianie w Europie wczesnego średniowiecza”, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, 1998, 25-30.
*Ethnogenesis of the Slavs in the Light of Linguistic Studies, [w:] Katalog Wystawy „Słowianie w Europie wcześniejszego średniowiecza”, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, 1998, 30-31.
*O kaszubskim kuka i całej diabelskiej rodzinie, [w:] Slovo i kul’tura, t. I, red. T. A. Agapkina, Indarik, Moskva 1998, 251-254.
*O pewnych nie w pełni postrzeganych możliwościach badania dialektalnej leksyki, [w:] *Teoretyczne, badawcze i dydaktyczne założenia dialektologii, pod red. S. Gali, Łódzkie Tow. Naukowe, 1998, 253-257.
*O pomorskich przysięgach lennych z początku XVII wieku raz jeszcze, [w:] Polszczyzna regionalna Pomorza, 8, pod red. K. Handke, Warszawa 1998, SOW, 7-12c.
*Oryginalna wersja „Kaszubskiego słowniczka” Karla Gottloba von. Antona, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXXIV, 1998, 145-156.
*O specyfice pewnych wybranych zbieżności leksykalnych kaszubsko-pruskich, [w:] ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΗ, K 70-letiju V. N. Toporova, Moskva 1998, Indarik, 148-153.
*Raz jeszcze o materiałach kaszubskich w „Słownikach porównawczych języków i narzeczy Europy i Azji”, Rocznik Gdański, LVIII, 1998, 1, 163-171.
*Słowińskie krzywanie jako jeszcze jeden przykład przeciwieństw binarnych, [w:] Slavica Tartuensia, IV, *Jazyki malye i bolšie…, In memoriam acad. Nikita I. Tolstoi, red. A. D. Duličenko, Tartu 1998, University Press, 95-98.
*Specyfika leksykalnych interferencji kaszubsko-dolnoniemieckich, [w:] Z polskich studiów slawistycznych, seria IX, Językoznawstwo, Prace na X Międzynarodowy Kongres Slawistów w Krakowie, Warszawa 1998, Energeia, 225-230.
*Szkice z kaszubszczyzny. Leksyka, zabytki, kontakty językowe, Gdańsk 1998, s.277 (Szkice II).
*Wczesne dzieje północno-zachodnich krańców Słowiańszczyzny w świetle faktów językowych, [w:] *Prasłowiańszczyzna i jej rozpad, pod red. J. Ruska i W. Borysia, Warszawa 1998, 125-130.
*Nikita Iljicz Tolstoj (15. IV. 1923 – 28. VI. 1996), Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXXIV, 1998, 13-16.
*red.: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, t. XXXIV, Warszawa 1998, SOW (redaktor naczelny)..

1999
*Całe czterdzieści pięć lat (przemówienie wygłoszone na Uniwersytecie Gdańskim 10. czerwca 1999 roku z okazji otrzymania tytułu doktora honoris causa), Pomerania, miesięcznik społeczno-kulturalny, nr 9, wrzesień 1999, 6-8.
*Inaczej niż dotąd o kaszubskim kudiable, [w:] Studia Lingwistyczne ofiarowane Profesorowi Kazimierzowi Polańskiemu na 70-lecie Jego urodzin, pod red. W. Banysia, L. Bednarczuka i S. Karolaka, Katowice 1999, 296-298.
*Językowe wykładniki swoi – obcy w procesie tworzenia etnicznej odrębności, wznowienie książki Językowy obraz świata pod red. J. Bartmińskiego, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1999, 57-69 [wznowienie pozycji z 1990 r.].
*Kłopoty ze słowiańskim upiorem, [w:] Slavjanskie ‘etjudy. Sbornik k jubileju S. M. Tolstoj, Moskva, 1999, Indarik, 373-378.
*Od frazeologizmu do słowa jest tylko jeden krok (kasz.pošedło – sch.pőšast ‘zaraza’), [w:] W zwierciadle języka i kultury, red. S. Adamowski i S. Niebrzegowska, Lublin 1999, 351-355.
*O polskim wrzeciądzu i jego północnosłowiańskich odpowiednikach, Prace Filologiczne, XLIV, 1999, 429-433.
*O Profesorze Januszu Siatkowskim – oficjalnie (i mniej oficjalnie), Prace Filologiczne, XLIV, 1999, 9-12.
*(wspólnie z W. Borysiem) Słownik etymologiczny kaszubszczyzny, t. III (K-O), Warszawa 1999, SOW, s. 377 (rec. J. Treder , Rocznik Gdański , LX, 2000, 168-172, Acta Cassubiana, II, Gdańsk 2000, 325-331; F. Hinze, Zeitschrit für Slavische Philologie, Band 61, Heft 2, 2002, s.476-481).
*Specyfika kaszubskich innowacji leksykalnych w „Słowniku polsko-kaszubskim” Jana Trepczyka, [w:] Konfrontační studium inovavačních procesů ve slovanských jazycích, Slavia, časopis pro slovanskou filologii, ročník 68, Praha 1999, 69-74.
*głos w dyskusji [w:] Konferencja „Polszczyzna wpisana w dawną i dzisiejszą rzeczywistość”, Acta Baltico-Slavica, XXIV, 1999, 333-334.
*red.: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, t. XXXV, Warszawa 1999, SOW (redaktor naczelny).

2000
*„Ćwiczenia Katechismowe” z 1758 roku na tle wcześniejszych druków kaszubskich, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXXVI, 2000, 83-95.
*Czy formę proca ‘labor’ uznać należy za wyłącznie łużycką?, [w:] Studia łużyckie i polsko-łużyckie, tom dedykowany Pani Profesor Ewie Siatkowskiej, Zeszyty Łużyckie nr 31, Warszawa 2000, 64-67.
*Friedrich Lorentz jako badacz zabytków kaszubskiego piśmiennictwa, [w:] Nazwy i dialekty Pomorza dawniej i dziś, pod red. R. Wosiak-Śliwy, Gdańsk 2000, 53-59.
*Habent sua fata verba, czyli o kaszubskim parłąčëc, parłąžëc są, [w:] Studia linguistica in honorem Stanislai Stachowski, pod red. E. Mańczak-Wohlfeld, Wydawnictwo UJ, Kraków 2000, 123-124.
*Język a tożsamość – casus kaszubszczyzny, [w:] Język a tożsamość na pograniczu kultur, pod red. E. Smułkowej i A. Engelkind, Białystok 2000, Prace Katedry Kultury białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku, 171-176.
*O leksykalnych zbieżnościach kaszubsko-południowosłowiańskich, Južnoslovenski filolog, LVI / 3-4, Beograd 2000, s. 853- 856.
*O pjaste – stupice i pestune, [w:] Ètimologija 1997-1999, otv. red. Ž. Ž. Varbot, Moskva 2000, „Nauka”, 143-146.
*Počurk. Jeszcze jedna niedostrzeżona zbieżność kaszubsko-południowosłowiańska, Zbornik Matice srpske za filologiju i lingvistiku, XLIII, 2000, 471-473.
*Polskie dialektalne posekel ‘duży młot’ (z rozważań nad charakterem kontaktów językowych), [w:] Kontakty językowe polszczyzny na pograniczu wschodnim, pod red. E. Wolnicz-Pawłowskiej i W. Szulowskiej, Wyd. Naukowe „Semper”, Warszawa 2000, 189-192.
*Udział słownictwa zgromadzonego przez Bernarda Sychtę w powstającym „Słowniku etymologicznym kaszubszczyzny”, [w:] Słowiańskie słowniki gwarowe, pod red. H. Po-powskiej-Taborskiej, Prace Slawistyczne 110, SOW, Warszawa 2000, 173-182.
*Zagadkowe kaszubskie potema ‘uczta, zabawa’, [w:] Studia Etymologica Brunensia, 1, ed. I. Janyšková, H. Karliková, Euroslavica, Praha 2000, 75-77.
*IX Konferencja Stieberowska nt. „Słowiańskie słowniki gwarowe” (Warszawa 20-22 października 1999), Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXXVI, 2000, 321-324.
*Przedmowa [do:] Słowiańskie słowniki gwarowe, pod red. H. Popowskiej-Taborskiej, Prace Slawistyczne 110, SOW, 5-6.
*głos w dyskusji nt. „Słownika stereotypów ludowych” (24. VI. 1998, posiedzenie Komisji Folklorystycznej Komitetu Nauk o Literaturze PAN), Literatura Ludowa, 1 (44), styczeń – luty 2000, 44.
*głos w dyskusji [w:] Język w mediach masowych, pod red. J. Bralczyka i K. Musiołek-Kłosińskiej, Warszawa 2000, 230-231.
*red.: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, t. XXXVI, Warszawa 2000, SOW (redaktor naczelny).
*Słowiańskie słowniki gwarowe, Prace Slawistyczne 110, Warszawa 2000, SOW (redaktor naukowy).

2001
*Co językoznawca powiedzieć może o wczesnych dziejach Słowian, [w:] Praojczyzna Słowian, Zbiór wypowiedzi, pod red. W. Mańczaka, Wydawnictwo UJ, Kraków 2001, 45-48.
*Dwa przeciwstawne sobie kaszubskie przysłowia, [w:] W świecie słów i znaczeń, Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Bogusławowi Krei pod red. J. Maćkiewicz i E. Rogowskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2001, 236-238.
*Etnogeneza Słowian widziana oczami językoznawcy, [w:] Złota księga. Pięćdziesiąt lat polonistyki opolskiej. Ścieżkami współczesnego literaturoznawstwa i językoznawstwa, red. naukowy S. Gajda, Opole 2001, 277-282.
*Kaszubskie pogódki ‘kąt zapadły, okolica deskami zabita’ a średniowieczne problemy osadnicze Pomorza Gdańskiego, [w:] Ludzie, Kościół, Wierzenia. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa Europy środkowej (średniowiecze – wczesna epoka nowożytna), red. W. Iwańczak, S. K. Kuczyński, wyd. Instytut Historii PAN i Instytut Historii Akademii Świętokrzyskiej w Kielcach, Warszawa 2001, 519-521.
*Leksyka kaszubska, [w:] Kaszubszczyzna – Kaszëbizna, redaktor naukowy E. Breza, seria Najnowsze dzieje języków słowiańskich, Uniwersytet Opolski – Instytut Filologii Słowiańskiej, Opole 2001, 257-265.
*Leksykografia kaszubska, [w:] Kaszubszczyzna – Kaszëbizna, redaktor naukowy E. Breza, seria Najnowsze dzieje języków słowiańskich, Uniwersytet Opolski – Instytut Filologii Słowiańskiej, 243-255.
*Między kulturą niską i wysoką: kolejne etapy germanizacji leksyki słowińskiej, [w:] Między kulturą „niską” a „wysoką”. Zjawiska językowe, literackie, kulturowe, red. M. Korytkowska, Z. Darasz, G. Minczew, Materiały z Konferencji Naukowej poświęconej pamięci Profesor Teresy Dąbek-Wirgowej, Łódź 28-29 marca 2000, wyd. Uniwersytet Łódzki, Katedra filologii słowiańskiej, Łódź 2001, 295-298.
*Rola geolingwistyki w dociekaniach etymologicznych, [w:] Nazwy i dialekty Pomorza dawniej i dziś, 4, red. Róża Wosiak-Śliwa, wyd. Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Gdańsk 2001, 17-22.
*Rosyjsko-kaszubski słownik Floriana Ceynowy widziany oczyma językoznawcy, [w:] Słownik Floriana Ceynowy, Biblioteka Kaszubska, Wejherowo – Rumia – Pelplin 2001, 133-166.
Szymon Krofey i Michał Pontanus – niełatwa kwestia autorstwa kaszubskich zabytków, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXXVII, 2001, 89-97.
*Ślady prasłowiańskiego *podrugъ w językach zachodniosłowiańskich, ”Prace Językoznawcze”, t. 26, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001, 179-182.
*(wspólnie z J. Trederem) Słowo wstępne [do:] Słownik Floriana Ceynowy, Biblioteka Kaszubska, Wejherowo – Rumia – Pelplin 2001, 5-6.
*Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego, [w:] Kaszubszczyzna – Kaszëbizna, redaktor naukowy E. Breza, seria *Najnowsze dzieje języków słowiańskich, wyd. Uniwersytet Opolski, Opole 2001, 71-80.
*Zabytki piśmiennictwa kaszubskiego. Dokonane w wieku XX znaleziska i ich opracowania, [w:] Badania kaszuboznawcze w XX wieku, Materiały pokonferencyjne pod red. J. Borzyszkowskiego i C. Obracht-Prondzyńskiego, wyd. Instytut Kaszubski, Gdańsk 2001, 301-305.
*wyd. i opr. (wspólnie z N. Perczyńską): F. Ceynowa, Eine kleine Sammlung kaschubischer Wörter, welche eine größere Ähnlichkeit mit der rußischen als mit der polnischen Sprache haben, [w:] Słownik Floriana Ceynowy, Biblioteka Kaszubska, Wejherowo – Rumia – Pelplin 2001, 131-205.
*(wspólnie z K. Handke) Profesor Monika Gruchmanowa (13 XI 1922 – 14 VIII 2001), Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, XXXVII, 2001, 17-20.

2002
*[hasła]: Ćwiczenia Katechizmowe, Duchowne Piesnie D. Marcina Luthera, Dutki brzeskie, Leksyka, Leksykografia, Mały Catechism NiemieckoWandalski abo Słowięski, Perykopy smołdzińskie, Przysięgi lenne, Przysięgi słowińskie z Wierzchocina, Pytania dodatkowe o wierze, Stieber Zdzisław, Stone Gerald, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, szwa kaszubskie, Śpiewnik kaszubski, Zabytki kaszubskie językowe, [w:] Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny, pod red. J. Tredera, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Oficyna Czec, Gdańsk 2002.
*Dwa niepokojące wydarzenia na marginesie dyskusji o etnogenezie Słowian, Onomastica, XLVI (2001), Kraków 2002, 329-335.
*Integracja małych społeczeństw językowych w dobie wielkiej integracji europejskiej (na przykładzie Kaszubów), [w:] Zmiany i rozwój języka oraz tożsamości narodowej – trendy w procesie integracji europejskiej (Language Dynamics and Linguistic Identity in the Context of European Integration), referaty z konferencji Kraków, 11-13 października 2001, pod red. E. Jeleń, M. Rauen, M. Świątek i J. Winiarskiej, Kraków 2002, 237-243.
*Kaszubskie materiały dialektalne w słowiańskich słownikach etymologicznych, [w:] Dialektologia jako dziedzina językoznawstwa i przedmiot dydaktyki, pod red. S. Gali, Łódź 2002, 403-406.
*O archaiczności kaszubszczyzny i o domniemanym jej pochodzeniu, [w:] Acta Cassubiana, t. IV, Gdańsk-Wejherowo 2002, 225-241.
*(wspólnie z W. Borysiem) Potrzeby i metody opracowywania słowników etymologicznych małych słowiańskich obszarów językowych, Z polskich studiów slawistycznych, seria X, Językoznawstwo, Prace na XIII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Lublanie 2003, Warszawa 2002, 25-31.
*(wspólnie z W. Borysiem) Słownik etymologiczny kaszubszczyzny, t. IV (P-S), Warszawa 2002, SOW, s. 389.
*Szlachetny rodowód polskiego pędraka, Roczniki Humanistyczne, Językoznawstwo, Prace ofiarowane Profesorowi Zenonowi Leszczyńskiemu, XLIX-L, zeszyt 6, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2001/2002, 316-319.
*Ślady rodzimej gwary w szkolnych wypracowaniach, [w:] Studia Dialektologiczne II, pod red. J. Okoniowej i B. Dunaja, Kraków 2002, 61-65.
*Utrwalone w języku ślady etnicznej wspólnoty Słowian, [w:] Słowianie, Słowiańszczyzna – pojęcie i rzeczywistość dawniej i dziś, Zbiór studiów pod red. K. Handke, SOW, Warszawa 2002, 19-24.
*Wczesne dzieje języków łużyckich w świetle leksyki, [w:] Dzieje Słowian w świetle leksyki, pod red. J. Ruska, W. Borysia, L. Bednarczuka, Wydawnictwo UJ, Kraków 2002, 335-339.
**** [tekst poświęcony Wandzie Pomianowskiej z okazji Jej jubileuszu], [w:] Gwary dawniej i dziś, Prace ofiarowane Docent Wandzie Pomianowskiej, pod red. S. Cygana, Kielce 2002, 31.
*Zdzisław Stieber, biogram [w:] Suplement II Słownika biograficznego Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 2002, 260-261.
*red.: (wspólnie z innymi) Z polskich studiów slawistycznych, seria X, Językoznawstwo, Prace na XIII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Lublanie 2003, s. 292.

2003
*Materiały kaszubskie w początkowych dociekaniach komparatystycznych nad leksyką słowiańską, [w:] Języki mniejszości i języki regionalne (regiolekty), pod red. E. Wrocławskiej i J. Zieniukowej, Warszawa 2003.
*Nad leksykalnymi mapami Językowego Atlasu Łużyckiego, [w:] Im Wettstreit der Werte, Sorbische Sprache, Kultur und Identität auf dem Weg ins 21. Jahrhundert, herausgegeben von D. Scholze, Domowina-Verlag, Schriften des Sorbischen Instituts 33, Bautzen / Budyšin 2002, 105-111.
*O domniemanym pochodzeniu Kaszubów, Język Polski, LXXXIII, 2003, 1, 16-22.
*O pewnym niespotykanym sposobie spieszczania, [w:] Anabasis, Prace ofiarowane Profesor Krystynie Pisarkowej, pod red. I. Bobrowskiego, Kraków 2003, 237-238.
*Nauki o języku w Polsce – stan i perspektywy, [w:] Językoznawstwo w Polsce. Stan i perspektywy, PAN – Komitet Językoznawstwa, Uniwersytet Opolski – Instytut Filologii Polskiej, Opole 2003, 62-64.
*(wspólnie z W. Borysiem) Potreba po etimoloških slovarjih majhnih slovanskih jezikovnih območij in metode njihove izdelave, [w:] 13. Mednardni Slavistični Kongres, Ljubljana 15.-21. avgusta 2003. Zbornik povzetkov, 1. Del, Jezikoslovje, Ljubljana 2003, s. 170.
*Słownictwo kaszubskie w osiemnastowiecznej książce Karla Gottloba von Antona, Gdańskie Studia Językoznawcze, VIII, 2003, s. 77-83.

w druku: [stan na 2003 rok]
*Aliae Cantiones sacrae współoprawne z Małym Katechizmem Michała Pontanusa, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, t. 38;
*Bogusław Kreja – przedstawiciel „pokolenia wczesnych lat trzydziestych” (1931-2002), Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, tom 38;
*Dzieje kaszubskiej Pieśni o Męce Pańskiej, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, tom 39;
*Etnogeneza Słowian z punktu widzenia językoznawstwa, [w:] angielska (skrócona) wersja Słownika Starożytności Słowiańskich);
*Innowacja czy wpływy obcojęzyczne?, [w:] Księga jubileuszowa Profesor Barbary Falińskiej, Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku;
*Jak to więc jest w istocie ze słowińsko-kaszubskim prototypem do „Słowników porównawczych wszystkich języków i narzeczy”?, Rocznik Gdański, tom 63;
*Na marginesie rozważań o nawiązaniach łużyckich w kresowych gwarach zachodniej Wielkopolski, [w:] „Poznańskie Spotkania Językoznawcze”, cz. II;
*Nazwy ludów i plemion, [w:] angielska (skrócona) wersja Słownika Starożytności Słowiańskich;
*Prace kaszuboznawcze, [w:] Pięćdziesiąt lat slawistyki w Polskiej Akademii Nauk;
*U samych początków, [w:] Pięćdziesiąt lat slawistyki w Polskiej Akademii Nauk;
*(We)wiązarek uszczknięty z ostatniego tomu „Słownika etymologicznego kaszubszczyzny” [w:] Księga Jubileuszowa Profesor Zuzanny Topolińskiej, Skopie;
*Zapomniany zbiór słownictwa kociewskiego, [w:] Dialekty Pomorza dawniej i dziś, pod red. R. Wosiak-Śliwy;
*Zdzisław Stieber (1903-2003) w setną rocznicę urodzin, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, tom 39;
*Zdzisław Stieber (1903-2003) w urywkach wspomnień i własnych wypowiedzi, Rocznik Slawistyczny;
*Z rozważań nad współdziałaniem dialektologii i antroponimii w dociekaniach nad najdawniejszym osadnictwem łużyckim, Olsztyn;
*Z translatorskiego warsztatu Michała Pontanusa, [w:] Księga pamiątkowa in honorem Prof. R. Olescha, wyd. Universität zu Köln, Slavisches Institut.

Објављено под Библиографија / Bibliografia / Biblografijô / Bibliographie / Bibliography | Коментари су искључени на Bibliografia prof. Hanny Popowskiej-Taborskiej

Fonetyka i fonologia

Jerzy Treder

Fonetyka i fonologia

1. Wprowadzenie. Akcent

Specyfikę kaszubszczyzny tworzą wszystkie jej właściwości brane łącznie, a zatem archaizmy (w regresie nawet na północy) i innowacje, lecz systemowe innowacje są dla niej istotniejsze i je przede wszystkim prezentuje niniejszy rozdział; są one wyrazistsze od archaizmów i powodują głębsze zmiany. Jeszcze język (pisany) F. Ceynowy sprawia wrażenie bliższego współczesnej mu ogólnej poszczyźnie1. Rozwój fonologiczny kaszubszczyzny opisała Z. Topolińska2, tutaj natomiast chodzi o przedstawienie nienormatywnego obrazu współczesnego, ale raczej tylko z częściowym odzwierciedleniem bogatego zdyferencjowania wewnętrznego. Opis niniejszy oparto na stosownych opracowaniach (np. F. Lorentz, Gramatyka Pomorska[GP], wyd. 2 fotoofsetowe, Wrocław 1958-1962, Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich [AJK], oprac. przez zespół Instytutu Słowianoznawstwa PAN, I-VI pod kier. Z Stiebera, VII-XV pod kier. H. Popowskiej-Taborskiej, Wrocław 1964-1978, Z. Topolińska, Teksty gwarowe centralnokaszubskie z komentarzem fonologicznym, Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej [SFPS], VII 1967, s. 87-125, Z. Topolińska, Teksty gwarowe południowokaszubskie z komentarzem fonologicznym, SFPS, VI, s. 115-141, Z. Topolińska, Teksty gwarowe północnokaszubskie z komentarzem fonologicznymi, SFPS, VIII 1969, s. 67-93; tam dalsza literatura) i różnych monografiach, co bliżej w popularnej Gramatyce kaszubskiej (E. Breza, J. Treder, Gramatyka kaszubska. zarys popularny, Gdańsk 1981).

Kaszubszczyzna nigdy nie była całkiem jednolita, a procesy różnicujące od XIII w. dalej ją dzieliły, zwłaszcza jednak od poł. XIX w. Tak kształciły się dziś główne cechy kaszubszczyzny: a) konstytutywne kaszubienie, tj. stwardnienie ś ź ć dź ≥ s z c dz (dokonane między XII a XVI w.), np. sedzec3; b) przejście nieprzegłoszonego ps. *ę ≥ i (nosowe) (od XIII w.), potem odnosowione, np. dic (pol. dać), jastrzib; c) zmiana i y u (krótkich) ≥ ë, tzw. szwa (od poł. XVII w.), np. czëc, jastrzëba; d) rozwój miękkich k’ g’ ≥ ć dź (pd.) lub cz dż (pd.), np. taczé dłudżé nodżi (poł. XIX w.; kiedyś właściowości Borów i Krajny).

Realizacja fonetyki, fleksji, słowotwórstwa czy słownictwa z frazeologią pozwala wyróżnić gwary: 1. północne (Puckie i pn. Wejherowskiego): silnie dynamiczny akcent ruchomy i swobodny, siedlisko różnorodnych archaizmów (np. fonetyczny typ darga, fleksja typu kam, praes. typu graję, imperat. typu niesë, sufiks deminut. -ica, prefiks są-) i ognisko innowacji (np. fleksja rzeczownika typu żëcégo, końc. dop. -éṷe : jeṷe (pol. jego), perfectum typu jacha/jachała; wyróżnia się bardziej archaiczny zachód nad Jez. Żarnowieckim i nowatorski wschód, np. ń ≥ ni, ł ≥ l (bylaczenie na Kępach Oksywskiej, częściowo Puckiej, Swarzewskiej i płw. Hel); 2. środkowe (Kartuskie i pd. Wejherowskiego), np. na zach. denazalizacja nosowych (jazëk, kósk ‘nieco’, por. pol. kąsek); 3. południowe (część Kościerskiego, Chojnickiego i Bytowskiego) z archaicznym zachodem (tzw. Gochy) oraz innowacyjnym i polonizującym wschodem (Zabory), np. akcent paroksytoniczny, brak zmiany ǔ ≥ ë (np. Kaszubë), sufiksy -ak (np. celôk, -isko (np. zamkowisko), -iwac (np. pisywac), imperfectum typu jô żem pisôł itd.

Kaszubszczyzna jest nadal tak silnie wewnetrznie zróżnicowana, że nawet poszczególne wsie mają odrębne systemy wokaliczne4. Do najważniejszych cech tych systemów zalicza się: silną dyftongizację samogłosek okrągłych (tylnych), obecność odrębnego fonemu ë, komplikację systemu samogłosek ustnych w efekcie odnosowienia samogłosek nosowych, daleko idącą, ale aktualne ograniczaną tendencję do przesuwania samogłosek tylnych ku przodowi jamy ustnej, np. prawie powszechne (poza pd.-wsch.) pele (pol. pole, dawne luzińsko-wejherowskie i szemudzkie tje krjewa z rjegami (pol. to krowa z rogami), lokalne dziś sulecko-sierakowskie ti Kartizë (pol. tu Kartuzy), wpływ dynamicznego akcentu na połnocy na rozwój samogłosek, zwłaszcza ich redukcje, np. chałpa, grańca.

Akcent kaszubski (GP 598-654, AJK X 1978 15-42)5 ma charakter przycisku, na północy jest dynamiczniejszy i powoduje redukcje samogłosek nieakcentowanych, np. chałpa, glińca, Lëzno, nie chc (= nie chcã), rozmiôc, skorpa, srowi. Kaszubszczyzna nadmorska utrzymała archaiczny akcent swobodny i częściowo ruchomy, np. czarownica, czarownic, czarownicama; tu też zachował się stary akcent na ostatnią (oksytoniczny) w dwuzgłoskowych przymiotnikach (np. miodny, mitczi i przysłówkach (np. lepi, wczorô) czy bezokolicznikach typu rozebléc, w czasie teraźniejszym typu drëżi, grzëmi czy przeszłym skróconym typu czëta (= czëtała), także w rzeczownikach typu céniô, rolô, zdrobnieniach typu koszik, wozyk czy typu krowińc, koscółk, jak też w połączeniach typu nad tobą, za mną. Akcent o ograniczonej swobodzie spotkać można na północy, ale reprezentatywny jest on dla Kaszub środkowych (Kartuskie i pd. Wejherowskiego), np. czarownica, czarownic, czarownicama; jest to tzw. akcent kolumnowy, wykazujący stałą odległość między sylabą akcentowaną a początkową wyrazu. Nieruchomy akcent na początkowej (inicjalny) ma pd. (Bytowskie i Kościerskie), a szerzy się on też w centrum (Kartuskie), np. czarownica, czarownica, czarownic, czarownicama. Na pd.-wsch. (Zabory) akcent pada na przedostatnią (paroksytoniczny), co wynikiem wpływów polszczyzny, np. czarownica, czarownic, czarownicama.

2. Wokalizm kaszubski

i u
e ô o
ë
a

Dla całej kaszubszczyzny6, tj. nie bacząc na lokalne różnice, przyjąć trzeba następujące samogłoski ustne: niskie a, średnioniskie e ô o, średniowysokie é ó, wysokie i u oraz ë, czyli tzw. e centralne. Dochodzą do tego dwa fonemy samogłoskowe nosowe: ę (pn.) lub ã (śr. i pd.) oraz ą. Wymowa części samogłosek kaszubskich różni się nieco od odpowiednich ogólnopolskich, ale bliżej należy przedstawić samogłoski nie mające w niej współcześnie swoich odpowiedników, mianowicie ô é ó ë ã.

2.1. Samogłoski ustne a e i o u w pozycji niezależnej

2.1.1. Kaszubskie a artykułowane jest jak pol. a, np. droga, w opozycji do drogô (pol. droga), droge (pol. drogo), drogã (pol. drogę). Zachodzą jednak liczne różnice dystrybucyjne (w dodatku lokalnie zróżnicowane) w związku z obocznościami typu arch. bardówka obok nowszego brodawka czy arch. jerzmo, reno wobez nowszego jarzmo, rano, uzależnieniem pozycyjnym typu sónczi i typu nąma czy typu dej, grej, typu fleksyjnego chłopama obok chłopami czy grelë, kredlë (pd.) obok gralë, kradlë, a por. też czas przeszły typu (jô, wa) pisa (pn.) obok pisała. W nagłosie może być poprzedzane protezą h albo j, np. (h)alac ‘przynieść’, jagwind, (j), wyjątkowo protezą w, np. walcérz (pol. alkierz).

2.1.2. Kaszubskie e wymawiane jest jak pol. e, np. pierze, w opozycji do piérze (pol. pierze, pióra) czy sek(ł) i sek ‘człowiek dokuczliwy’ wobec sëk (pol. syk czy sëk ‘pies’ (por. sëka, pol. suka); uwaga: tzw. szwa (ë) nie występuje po fonetycznie palatalnych. W gwarze Jastarni po miękkich pojawia się samogłoska ô, np. biôgac, jôzoro. Liczne różnice dystrybucyjne dotyczą przede wszystkim typu chcéma (pd.), grzebién/grzebiń, mniészi, daw. luzińskie djebrô krjewa, młoc, płoc, typ dobëtk, ojc, ale typ koceł czy liter. typ łep, łepa, zakończeń -elë typu grelë, dop. typu dësze, sufiksu -ewo typu ojcewi. Nagłosowe e może poprzedzać j-, np. Jewa, lub h- np. (h)eltka (pn.).

2.1.3. Kaszubskie o i u brzmią jak odpowiednie pol. o i u, np. rok w opozycji do róg, rak/rek, rëk (pol. ryk) w opozycji do lód, lat.

Kaszubskie o w arch. młoc, płoc (z pochodnymi) i zachowanie czosac, krzosac, smiotana, a także w analog. nioslë, wiozlë, ale zlanie ôł typu żôłti, wôłtôż, żółniérz, natomiast po twardych zębowych i przed r, rz zwężenie w ó jest częste, np. dósc, trzóda, niemal powszechne przed N, np. koń czy kuńc, słuńce itp.

Część kasz. u alternuje z ë, np. lud : lëdu, pług : płëga. Z nieregularności wymienić trzeba powszechne jitro//witro, rozpowszechnione naji, waji (≤ naju, waju), a śrkasz. ji (pol. już), zresztą rozpowszechniona jest wymowa zwężonego i odwargowionego u jako ü czy wręcz i; ostatnia szczególnie w centrum. W nagłosie poza labializacją (zob. niżej) zachodzi prejotacja, np. jic, juscé (Swarzewo), jurlop (Kępa Swarzewska) i zleksykalizowane juchnąc ‘mocno uderzyć’ (Zęblewo, Strzepcz, Puzdrowo).

Samogłoski o, u ulegają dwom powiązanym ze sobą procesom fonetycznym, tj. powszechnej po spółgłoskach wargowych i tylnojęzykowych oraz w nagłosie dyftongizacji wraz z możliwym przesunięciem drugiego elementu dyftongu ku przodowi jamy ustnej7, np. mowa, koza, ojc; mcha, kṷura, ṷuszë (pd.-wsch.) obok mṷewa, kṷeza, ṷejs; mṷücha, kṷüra, ṷüszë (powsz.) czy mṷéwa, kṷéza, ṷéjs (pn.); mṷycha, kṷyra, ṷyszë (śr. i częściowo pn.). Zleksykalizowało się to w nagłosie: łupa (pd.)//hupa ‘kupa’ (pn.), huscé (Zatoka Pucka)//wuscé, a por. dawne wotrok//jotrok ≤ otrok. Labializacja nie dotyczy wtórnego ó + N w cel. lm. -óm, np. białkóm, chłopómi, krëkóm (zob. 2.2.3.). Działo się tak również po innych spółgłoskach, nierzadko wraz z zatratą labializacji, do czego por. dawną wymowę typu tje djema je cjetka i sjestra (zach. Wejherowskiego), zmorfologizowaną częściowo w typie kelane, kerëte, cwarde, mecne (pol. kolano, koryto, twardo, mocno).

2.1.4. Kaszubskie i artykułowane jest po twardych i miękkich jak pol. i, np. bik (pol. byk) w opozycji do bek (dop. lm. od bëka ‘motyka’), bek (pol. bok), bóg, buk, przy czym po twardych alternuje nieraz z ë, np. dim : dëmu, rib : rëba, syn : sëna, też trzisc : trzësc (pol. trząść), gdyż na północy Kaszub nieprzegłoszone ps. *ę ≥ i ≥ ë (zob. 1.), nadto np. w liczebnikach dzesyńc, dzewińc, pińc (pn.) obok dzesãc, dzewiãc, piãc (pd.). Wtórbe i pojawia się w typie ti dobri oraz ni móm czy grzebiń (2.4.2.). Obserwuje się proces obniżania artykulacji i ≥ é po wargowych, żebowych i po miękkich, np. białczé, nodżé, sënowié (cel.). Nagłosowe i śródgłosowe i poprzedza proteza j, np. jidą, stoji, stojisz, stojimë, rzadko w, np. wiskac ‘iskać’.

2.2. Samogłoski ustne a e i o u w pozycji zależnej, tj. przed lub rzadziej po spółgłoskach r l ł m n ń j, ulegać mogą artykulacyjnemu zwężeniu, rzadziej rozszerzeniu.

2.2.1. Samogłoska a:
aj ≥ ej//éj: rozk. typu daj, graj obok dej, grej // déj, gréj oraz dôj, grôj (Puckie), też biôj obok biej//biéj (Wejherowskie, pd.-wsch.) ‘idź’, niektóre wyrazy rodzime typu pajk//pejk, zajc//zejc, czy obce typu fajn//fejn, rajtowac//rejtowac;

aN ≥ ãn : nãma, scãna, tãm, wãma (zwłaszcza na obszarze między Wejherowem a Kościerzyną; wymowa typu barchon//barchãn, Jónki//Jãnk; na pn. zaimek tąm lub (pol. tam), gdzie i końcówka narzędnika lpoj. -em ≥ -ã, np. z Bogã wobec z Bodżem//Bodżém;

aN//aŃ ≥ eŃ: greńca, keńta, mieszkeńc, teńcowac (Kępa Oksywska, pn. Wejherowskiego, pd.-wch.), także typu porénk, rémiã; aN: grenca itd. (płw. Hel);

ar ≥ er : typ dzerlë, też zmierkowac, typ fardich//ferdich (śr., pd.) dezmar//dezmer;

ra-, ja- ≥ re-, je- : rek, remiã, reno, jerzmo, jeskulëca, wieszczórka.

2.2.2. Samogłoska e:
ej ≥ é(j) : (j)szi : piãknié(j)szi (powsz.); w wyrazach czé(j), (j), (j) i w zapożyczeniach, np. (j)ch, klé(j)d, (j)da (pn. i pd.);

eł ≥ éł, np. kocéł, oséł (Puckie i Wejherowskie);

eN ≥ éN : chcéma, czému, jedén, téma, tén – normą na pd., nawet w typie zé mną; na pn. dyftongizacja typu lejn//léjn; typ adwańt, dokumańt, instrumańt jest kociewski;

eŃ ≥ iŃ : typ czerwińc, krowińc, Słowińc, wińc oraz przymiot i przysł. na -eńczi, -eńko : malińczi, malińko. Typ obeńdze, odeńdze, przeńdze, rozeńdze, weńdze itd. jest pnkasz., natomiast typ odé(j)ndze itd. na pd. Wejherowskiego, typ odéńdze/odéndze itd. płw. Hel, Kępa Swarzewska i Pucka, typ odińdze//odindze na pn. Wejherowskiego;

er(z) ≥ ér(z) : typ cérpiec, dzérsczi, piérs, sérce pd., rzadziej pn. i śr. obok powsz. cerpiec, serce itd.; pierwotne ir(z) utrzymuje się obok ér(z) na północy, np. dzyrsczi, sczirz, smirdzy.

2.2.3. Samogłoski o u:
oN ≥ óN//uN : typ dóma//duma ‘w domu’, kóń, kónia//kuń, kunia, zwón, zwóna//zwón, zwóna, także w cel. lm. -óm, np. chłopóm, krëkóm obok kotóm//kotom, i w typie dó mnie, dó nas – na pd., gdzie indziej rzadko obok powszechnego typu poza tym dóm ‘sień’, ale doma, kóń, kenia; powszechnie kuńc, słuńce (i pochodne), a także np. słińce czy podobne kôłtun//kôłtin;

ôł : typ żôłãdz, żôłniérz, wôłtôrz (2.2.1.); uł ≥ üł/ił, np. czüł//cził, koscół//koscüł//koscył itd.;

zleksykalizowane ó w szkólny, szkolnô ‘nauczyciel(ka)’, ale szkoła, szkołowi;

or ≥ ór/er/ér : dochtór//dochter, kątór//katera; rzadziej ôr (Borzyszkowy): gąsôr, wieczôr.

2.2.4. Samogłoska i:
i przed j lokalnie nie przechodzi w ë (Swornegacie), np. szije, tije, żije, a nadto tamże i nieco szerzej -ij/-yj ≥ -i, np. czi, mi sã, pi, szi, szita, stri (pol. kij, miej się, pij, szyj, szyjcie, stryj); najczęściej tak w imperatiwie;

, po twardych właściwie bez zmian, gdy po miękkich w eł//éł, np. mówieł, pieła, robieła, zgniełi, miełowac – powszechniej w centrum, rzadziej na pn. i pd., regularniej béł, rzadko bëł. Na pd. od Kartuz występuje wymowa typu pioła, pióła. W regresie jest pn. bu, prosu (pol. był, prosił) itp.;

ir(z) ≥ er(z) zob. 2.2.2.

2.3. Samogłoski ustne ô é ó ë w pozycji niezależnej

2.3.1. Kaszubskie ô ma zróżnicowaną artykulację: a) arch. å spotykaną w gwarze luzińskiej, w centrum i na pd.-zach., np. zåtór, a niekiedy na pn.-zach. i na pd. słyszy się dyftong å (jak w Borach), np. gawice ‘skarpety’, ga; b) starszą typu o//ó (pd. Wejherowskiego, Zabory, Jastarnia i Bór), przy czym ó raczej na zach. Wejherowskiego, np. mo//mó, trowa//trówa, woga//wóga; na pd. często ó//u (AJK VII 115); niegdyś o miało szerszy zasięg, np. na pn.-zach. (AJK VI 199); c) centralne ö (Puckie, wsch. Kartuskiego i na pd. od Bytowa), np. , pölc, söc; d) najbardziej wyewoluowana barwa e właściwa jest dla zach. centrum oraz częściowo pn.-zach. i pd.-zach. (AJK XIV 48), np. me, pelc, sec, steri, ptech itd.; szerzej por. typ deł (2.4.1.).

Uwagi: 1. Na pd.-wsch. częściej występuje już a, tj. jak na Kociewiu, np. stari, trawa. 2. Widać, że kasz. ô może przyjmować barwę wszystkich w grę wchodzących samogłosek (AJK VII 150), a zatem e é y//i (szczególnie zach. Kartuskiego), o (Wejherowskie), ó//u (zwłaszcza pd.). Znane to przynajmniej od badań Hilferdinga (1856), ale geografia tych kontynuantów się zmieniała8. 3. Realizacja ô typu o różni się od pierwotnego o niepodleganiem dyftongizacji, np. gôłka//gołka//gełka (pol. gałka) wobec gełka, ‘niedojrzały owoc’.

2.3.2. Kasz. é przeciwstawia się kasz. e, np. jém, (pol. jem, je), ale jem, je (pol. jestem, jest) itd., przy czym wymawiana jest właściwie dwojako: a) arch. jako é, czyli e ścieśnione, pośrednie między y i e, np. biéda, chléw, mléko, pogrzéb, slédz, téż; bliższe e na pn.-zach. i na pd.-wsch., gdzie też skłonność do wymowy dyftongicznej typu mléjko; b) jako y, i lub im bliskie, np. bida, kolibka//kolybka, mlyko itd., mianowicie na obszarze na pd. od Pucka aż po Kartuzy; częściej i dla akcentowanego é po spółgłosce miękkiej (AJK XIV 122); odróżnia się tu np. jem : jém : jim (pol. jestem : jem : im); : je : : ji (pol. ja : jest : je : jej). Wtórne é pojawia się w typie białczé (2.1.1.), téma (2.2.2.) i chodzéł (2.2.4.) czy Macéj, gadé (2.4.2.). Odmiennie przebiegają wymiany é : e, np. brzég : brzegu//brzégu (4.1.4.), a szerzej występuje typ kuńc (2.4.3.).

2.3.3. Kasz. ó wymawiane jest pośrednio między o i u, nieraz bliższe u, różniąc się od niego (np. bóg : buk), od o (np. spód : spod) czu od ô (np. dôł : dół); pełne zrównanie z u zachodzi tylko na pd., np. curka, sudmi (GP 286) i w typie muj (2.4.3.), ale por. nieregularnie oboczności typu batóg//batug, jaskółka//jaskułka, może//móże, znôw//znów itp. Dla Boru i Jastarni typowa jest wymowa dyftongiczna typu gera, sel, ez (pol. góra, sól, wóz) (GP 286, AJK II 66), natomiast na pd.-zach. typu byg, gyzdz, mywiã (GP 287, AJK 81-84).

2.3.4. Kasz. ë wymawiane jest przeważnie jak niezaokrąglone e środkowe, ale jej konkretne brzmienie jest zróżnicowane geograficzne i uwarunkowane m. in. akcentem czy sąsiedztwem (np. ł, zob. 2.4.4.): a) na pn. i w centrum akcentowane ë zbliża się do a, poza akcentem ulega redukcji (np. dënga zam. dënëga ‘fala morska’) lub przyjmuje barwę e, która w ogóle dominuje (H. Popowska-Taborska, Centralne zagadnienie wokalizmu kaszubskiego. Kaszubska zmiana ę ≥ i oraz i, y ≥ e [CZW], Wrocław 1961); b) pd.-zach. ë wymawia jak e niezależnie od akcentu; c) na pd.-wsch. ë zbliża się do zaokrąglonego y lub zredukowanego u, np. ryby lub rubu, przy czym zakres występowania ë jest węższy, nie obejmując u (np. cudzy, czuc, Kaszubë) oraz i po l, np. deli, mieli (CZW 57) czy szerzej w typie żijã (2.4.4.), jak się to dzieje gdzie indziej.

Na północy z kolei ë ma szerszy zakres, odpowiadając też pol. ę, np. cëgnąc, celëca, jastrzëba (CZW 34), i występując także w nagłosie zamiast i, np. ë, ëż, ëżlë (CZW 64) czy wtórnie w typie drëżéń//dërżéń (4.1.3.), a poza tym pojawia się tu po spółgłoskach miękkich, np. drëdżëch, drëdżëmi jako analogicznych do dobrëch, dobrëmi (CZW 67).

2.4. Samogłoski ustne ô é ó ë w pozycji zależnej

2.4.1. ô + ł ≥ eł: biełi, chceł, deł, mełi, poniedzełk; w regresie jest luzińsko-wejherowski typ biegu(ł), wiedzu(ł) itp. (GP 313).

ô + N ≥ óN szczególnie na pd.: bocón i bocóna, móm i mómë, pón i póna, jechóny itp., gdy reszta Kaszub rozróżnia zwykle pón, pana, sóm, sama; w Puckiem, Wejherowskiem i pn. Kartuskiego imiesłów ma zakończenie -ôny, np. jachôny9. Dalsze zwężenie ó prowadzi nieraz do zlania z u, np. Gduńsk, tuńc (GP 296). Na pn. od Kościerzyny dochodzi do unosowienia w typie bocón, a zatem bocąn, tąni, ząmk (AJK XIV 149); por. o + N (2.2.3.).

2.4.2. éj ≥ ij/yj: Macéj, oléj, złodzéj, przy czym -j zwykle ginie, poza pd.-wsch., np. Macy; powszechniej ginie ono w odmianie zaimkowo-przymiotnikowej, np. ti dobri, ny nowi (pol. tej dobrej, onej nowej), też w stopniu wyższym przysłówka, np. blëżi, dali, wicy (GP 208). Zanika ono też w 2. os. rozkaźnika typu gadé, gadéta; , déta; smi, smita; wli(j), wli(j)ta itd., jak również w przymiotnikach typu lżészi, m(n)iészi itd.

éN = eN (zob. 2.2.2.), np. ni móm ‘non habe’, ni ma ‘non est’, ni mogã, ni muszã itd., szerzej na pd.-wsch., np. ni mówiã, ni niesã itp.; podobnie éŃ ≥ iŃ, zwłaszcza na pd., np. drëżiń, grzebiń, jeliń (GP 215).

2.4.3. ój ≥ u(j), np. poku(j), pudã, nadto na pd. np. buj(ta) , muj, swuj, zdruj (GP 289, K. Nitsch, Wybór pism polonistycznych [WPP], Wrocław 1954-1958, III 62, 77, 92);

ół ≥ eł//ôł w okolicach Żarnowca, częściowo w Kartuskiem i na pd.-zach., np. dzãceł//dzãcôł, steł//stôł (GP 292), natomiast na pd. zwężenie w , np. puł, stuł (GP 293);

ór ≥ ôr//er, np. córka, gąsôr//gaser, klôsztór//klosztôr//kloszter (GP 293);

o + N ≥ ó//u + N (jak pierwotne o i ô, o czym zob. 2.2.3. i 2.4.1.), np. dóńc//duńc, kóńc//kuńc, słóńce//słuńce.

2.4.4. brak na pd. ëj ≤ ij, np. żijã (GP 229, AJK XIV 98), a na pd.-wsch. lë ≤ li, np. greli, mieli (zob. 2.3.4.);

łë ≥ ło na pn. i w centrum, np. głochi, dłogszi, łosëna, płoga, tłosti (GP 228), a częściowo w Puckiem i Wejherowskiem zachowano łu, np. głuchi.; zob. 2.3.4.

2.5. Samogłoski nosowe

Kaszubskie ą przyjmuje brzmienie ustnego o (Wejherowskie, Kartuskie) lub częściej ó//ů, a nawet u (por. samogłoska ó 2.3.3.). W Puckiem wyróżniała się Jastarnia z Borem: a) w Borze barwa nosówki zależała od akcentu, mianowicie krótka nieakcentowana typu o, np. golǫba, pǫkati, nosówka długa akcentowana typu a, np. ksandz, bank (pol. bąk), pchnąc; b) w Jastarni krótka ą, długa , także niezależnie od akcentu dla obu e, np. gemsór, ksemżka, zemb.

Mimo że w Puckiem dominuje wymowa asynchroniczna, to synchroniczna jest częstsza niż przy ę, a przed szczelinową przeważa (A. Ściebora, Wymowa samogłosek nosowych w gwarach kaszubskich [WSN], Wrocław 1973, 61, 63). Na południe od Puckiego wymawia się ją w zasadzie synchronicznie, ale na zach. Kartuskiego obocznie często z denazalizacją, jak przy ę (zob. 2.5.2.), czemu sprzyja podwyższenia artykulacji do u.

Oto istotniejsze szczegóły: a) niegdyś dominowała barwa o, ó//u, ostatnia zwykle pod akcentem i przed tylnojęzykową; b) w czasie przeszłym przed ł, l: na północy występuje częściowy lub pełny rozkład nosowości, np. wzón//wzųn, zdjón//zdjųn, rzadziej nosowość jest synchroniczna typu dął, przy czym często ginie, np. scą (pol. ściął), natomiast na południu przeważa przeważa synchronia rznął, ale wzrasta liczba realizacji odnosowionych, np. ucół//ucuł; c) wszędzie słyszy się wymowę pośrednią typu dųmb, zųmb. W Jastarni jak przy ę (zob. 2.5.2.) nosowość wyodrębnia się jako m, np. ksemdz, wemtroba, wemż (WSN 73, 103); d) na zach. Kartuskiego i nieco szerzej zachodzi odnosowienie ą wśródgłosie, a denazalizacja w wygłosie zdarza się częściej i na większym terenie, chociaż Wejherowskie cechuje wymowa synchroniczna (WSN 148).

2.5.2. Kaszubskie ã//ę: przeważa wymowa szeroka, czyli arch. a nosowe, zapisywane jako ã, ale w Puckiem i na pn. Wejherowskiego ekspansywniejsza jest wymowa wąska typu e, oddawana literą ę, a równolegle z przejściem od barwy typu a do typu e zachodzi rozłożenie nosowości, a zatem gąs//gęsi//gens//géns; miąso//mięso//mienso//miénso, zwłaszcza przed spółgłoskami zwartymi i zwartoszczelinowymi, np. gąba//gęba//gemba//gémba; tącza//tęcza//tencza//téncza. Obszar na zach. od linii Wejherowo-Kartuzy-Kościerzyna (wsie: Klukowa Huta, Sulęczyno, Gowidlino, Sierakowice, Kowale, Kistowo, Łączyno, Zawory, Zgorzałe, Brzeźno, Skorzewo, Lipuska Huta, Zapceń, Kiełpino, Stara Huta, Kujaty) cechuje żywy proces denazalizacji, np. dabowi, jazëk, wabórk, zabë (WSN 36, 52), z czym często wiąże się zmiana barwy typu jozëk, zobë (GP 343).

Oto ważniejsze szczegóły: a) Na całych Kaszubach przeważa wymowa synchroniczna, ale postępuje proces rozkładania, a wyodrębniana spółgłoska nosowa dostosowuje się do miejsca artykulacji następnej spółgłoski; wyjątkiem jest znaczna liczba wymówień w Jastarni, gdzie rezonans nosowy przyjmuje zawsze wartość m, np. ksemżô, prosamta, temcza (WSN 16) (por. 2.5.1.); b) Ciągle silnej nosowości dowodzą wtórne unosowienia typu klãpa, kalãdôrz, lãpa, w Jastarni np. adwemt, kalamdôrz. Na pn. Kaszub zaimek tam wymawiany jest jako tę//tã, a końcówka -em jako -ã//-ę (AJK XIV 152); c) Szczególna nosowość pojawia się w połączeniach ę + ł, l w czasie przeszłym: na pn.-wsch. i pd.-wsch. przeważa rozłożona nosowość typu cygnena//cygnęna//cygnąna, wzena//wzęna//wząna (GP 352, WSN 107, AJK XIV 156); na pozostałym obszarze dominuje wymowa synchroniczna, ale postępuje odnosowianie, np. cygnąlë//cygnała itp.; d) Postaci liczebników na pn. Kaszub, używane są następujące postaci futurum słowa posiłkowego bądę//bdę//mdę//mbdę, poza tym bowiem bãdã (AJK X 115), natomiast na pd.-wsch. występują osobliwe formy lm. i lp. czasu teraźniejszego tego czasownika: obok powsz. sumë//suma także susmë, susta//suta//sunta (GP 376).

3. Konsonantyzm kaszubski

Dla całej kaszubszczyzny przyjąć można następujący system spółgłoskowy, zawierający 24 lub 25 spółgłosek, gdyż rz występuje częściej lub rzadziej na niektórych terenach, zwłaszcza u najstarszego pokolenia. Aż 16 spółgłosek wchodzi w pary bezdźwięczna : dźwięczna, a mianowicie: p : b, f : w, t : d, s : z, c : dz, sz : ż, cz : , k : g; poza nimi zostają półotwarte i ch, chociaż ostatnia w określonych sytuacjach może mieć fakultatywny odpowiednik dzwięczny, np. dobriγ dzecy. Opozycja twarda : miękka dotyczyć może tylko wargowych, np. p : , b : itd. Tylnojęzykowe k g są właściwie tylko twarde alternując z nowymi miękkimi ć dź bądź miękkimi cz dż, zlewającymi się z dawnymi miękkimi dziąsłowymi cz dż alternujacymi z k g (np. mãka : mãczëc, mãce, mãczi), prócz których funkcjonują nadto miękkie sz ż, alternujące z ch g (np. mucha, musze, noga : nóżka). Miękkie ch’ występuje rzadko i lokalnie, wymieniając się na palatalne ś bądź sz, np. marsiew//marsziew. Wyraźnym ograniczeniom na tymże obszarze podlega przede wszystkim częstotliwość ł, mianowicie w konsekwencji tzw. bylaczenia, np. losos, stól. Na pd.-wsch. pojawiają się nowe ś ź w spieszczeniach typu babusia (zob. 3.4.).

Kaszubskie spółgłoski
a) wargowe: p b f w m
b) zębowe: t d s z c dz n
c) dziąsłowe: sz ż cz dż l (rz)
d) średniojęzykowe: ń
e) tylnojęzykowe: k g ch
f) półsamogłoski: j ł

3.1. Spółgłoski wargowe p b f w m wymawiane są zasadniczo tak samo jak w polszczyźnie. Jednakże na obszarze całych Kaszub zachowała się częściowo archaiczna wymowa dwuwargowa w, np. dwór//dṷór, swój//sṷój, twój//tṷój, także cawni//caṷni, znôwu//znôṷ(u) itp., co wpłynęło na ograniczenie upodobnienia postępowego, pomieszania nagłosowego wo- (np. woda z ło- (np. łopata) i zmianę końcówki -ego na -ewo//-eṷo, np. teṷe dobréṷe, a por. wymowę naṷożeni//nażeni ≤ nawożeni.

Wargowe miękkie występują w zasadzie tylko przed samogłoską i, np. miska, piwo, poza tym bowiem powszechniej wymawiane są jako połączenie p b f w m z j, np. pjôsk, wjara (AJK XIV 164). Palatalny spirant ch’ obok ś, czyli wymowę typu ofchiara/ofsiara, pchieje/psieje spotkać można pn.-zach., na Kępie Oksywskiej i pd.-wsch. (GP 487, AJK XIV 167); por. naśladowanie gwary mieszkańców Piechowic na Zaborach przez sąsiadów: W psiechucach na psioseczku psiãkné ksiatë ksitną (SGK IV 247). Spirant sz trafia się w gwarze Jastarni i Kuźnicy, np. trafszic, Zofszijô. Miękkie m poza powszechną wymową mj artykulowane jest na Zaborach jako , np. mniasto, zémnia, pojawiającą się sporadycznie na wschodzie centrum, np. mnierzknąc (AJK VI 60). Warunkuje to na pd. wymowę z wstawnym m typu amnioł, kolmniérz, smniég, żôłmniérz, jak też typ smiég, smiło sã, zamiecëc (por. pol. śnieg, śniło się, niecić) itp. w gwarze borzyszkowskiej (WPP III 75) czy też mnichë ‘odmiana jabłek’ / michë (pn., śr.), mniszórk ‘kastrator’ (Zabory) / miszórk (Gochy).

Stwardnienie w w typie swat, swãti, swéżi, swécy, swyniô, rzadziej niedwédz, dzwygóm zachodzi np. w Szumlesie, Szatarpach i Skrzydłowie (GP 490). Stwardnienie w dotyczy też końcówki celownika lp. -owi (GP 432), a stwardnienie m – poza gwarą Jastarni i Kuźnicy, np. kamen – zachodzi w końcówce narzędnika im. –(a)mi (GP 494, AJK XIV 166), co umożliwia pojawienie się jako wariantowych końcówek -owë, -(a).

Grupa swj ≥ sj w centrum i na pd.-zach., np. sjat, sjãti, sjatło, sjiniô, sjéca, Sjónowo (GP 536, AJK XIV 172), rzadziej gdzie indziej, np. sjętojónczi w Dębkach nad Bałtykiem i w Chwaszczynie pod Gdynią (AJK IV 155) itd. W pd. zaborszczyźnie w ginie w typie gwiôzda, kwiat, kwitnie, wobec czego słyszy się gjôzda, kjat, kjitnie (GP 540), a nadto w Gowidlinie i Kowalach dwj ≥ dj, np. djérze (AJK XIV 172).

Szczątkowo zachowała się miękka wymowa wargowych w wygłosie na płw. Hel i na pd.-wsch. (AJK XI 140, XIV 169) czy na pn.-zach., np. drôbsz ‘drabina’, jedwôbś/niedwôbsz, kôłpś ‘łabędź’.

3.2. Spółgłoski zębowe t d s z c dz n twarde ogólnie nie ulegają zmianom, lecz ich dystrybucja jest inna niż w polszczyźnie, zwłaszcza z powodu tzw. kaszubienia, czyli konstytucyjnego dla kaszubszczyzny twardnienia ś ź ć dź ≥ s z c dz; o nowych ś ź ć dź na Zaborach) i twardnieniu ń ≥ n na północy zob. 3.4., a o ś ź ć dź ≥ sz z cz dż zob. 3.3.

3.3. Spółgłoski dziąsłowe sz ż cz dż są fonetycznie miękkie10 (K. Dejna, Dialekty polskie [DP], Wrocław 1973, CZW 36), co oddawały częściowo poprzednie pisownie, jak ZPK, np. cziekawi, dżiôd, przy czym szerzej występują one wtórnie z pierwotnych ś ź ć dź w typie mëszlã, muszôł, Każa, gdy na pn. (po Kartuzy) za dawne miękkie k̍ g̍, np. celôczi mają taczé dłudżé dżibczé nodżi (zob. 3.5.).

Spółgłoska l jest twarda (DP 116), poza Zaborami (AJK XIV 210). W gwarach bylaczących na pn.-wsch. częstotliwość l wzrasta dzięki procesowi bylaczenia, tj. ł ≥ l11, np. bél, bëla, bëlo, lawa, stól; tak też było u Słowińców. Dzieje się tak również częściowo u tzw. Półbëlôków na Kępie Żarnowieckiej (SGK VII 234), np. léżka, żôlnérz, opôl, a także bardziej na południe, np. czwikla, diôbel, falszëwi, kolnérz, kukla, kukla, ladowac, plaskati, niekiedy w wyrazach zapożyczonych, np. salôta, walach; na tym tle pojawiają się hiperyzacje typu białka, kałędôrz.

Spółgłoska rz z wibracją języka utrzymuje się peryferyjnie na pn. i pn.-zach. centrum, np. orżech, rżéka, zgrżebło, a efektem takiej wymowy jest rozwój pierwotnych rs(z) ≥ rz, np. burztin, charzt, gôrzc, morzczi, pôrzkac (GP 479, 500).

3.4. Spółgłoska środkowojęzykowa ń na ogół trwa bez zmian, ale na sporym obszarze zanika, mianowicie na pn. Kaszub, zwłaszcza w gwarach bylaczących na pn.-wsch., ale notowane to też gdzie indziej w określonych pozycjach, np. kamin, jedzené, mocnészi, ostatny, żołnérz (GP 501-502), typ kónsczi, tanszi, goscync, tunc, grańca (AJK XIV 192); gdzie indziej jest ograniczana (Puckie, Wejherowskie, Kartuskie) przez antycypację miękkości w typie kójnsczi, godcyjnc, także we wtórnym typie fujnt, grujnt (śr., pd.) (AJK XIV 199), ale pojawia się dość szeroko w typie bańda, fuńdameńt, gruńt, hańdel, jagwańd, testameńt, tińta itp. Dla pn. i śr Kaszub właściwy jest typ przińc//przinc, wińc//winc, zéndze//zéndze, gdy pd. ma przijsc i zejndze.

Na pd. Zaborach pod wpływem polskim i kociewskim pojawiły się nowe miękkie ś ź ć dź, występujące zwłaszcza w spieszczeniach, np. Jaś, Brunista, babuśka, bazia ‘owieczka’, biśk ‘byczek’, w deminutywnych przymiotnikach i przysłówkach maluści, maluśko itp. (GP 508).

3.5. Spółgłoski tylnojęzykowe k g ch twarde pozostają w zasadzie bez zmian. Na pn. pojawia się częściej jako proteza fakultatywne h, np. (h)alac, (h)eltka, (h)opkac, (h)uscé, (h)ornôtla ‘spinka’.

Na zach. od Wejherowa i na pd. od Kościerzyny w określonych wyrazach, np. kełbasa, pakét, wãgel, i formach fleksyjnych, np. przed -em (np. rogem, rokem) – zachowują się stare twarde k g, gdy z kolei pn.-zach. i pd.-zach. zna miękkie k̍ g̍: kiełbasa, pakiét, wãgiel, które na pd. Kaszub i na pd. Kartuskiego wymawiane są jako ć dź, natomiast dalej na północy jako palatalne warianty12 cz dż (DP 124), a zatem ciełbasa, paciét, wãsziel; taci dłudzi dzibci cij obok czełbasa, paczét, wãdżel; taczi dłudżi dżibczi czij. Analogiczna zmiana ch’ ≥ ś//sz zdarza się w niektórych wyrazach na części pn. Kaszub (bez samego zach.), np. marsiew//marszew, musi//muszi ‘muchy’, orzesi//orzeszi ‘orzechy’, szersiel//szerszel ‘sierść’, wisier//wiszer (GP 517, AJK XIV 181).

3.6. Półsamogłoski j ł
Głoska j jest niezgłoskotwórczym i, występującym w różnych pozycjach, m. in. fakultatywnie jako protetyczne, np. (J)adam, (j)adweńt, jaż, jigła, (J)ewa, jewanieliô, jic, jimiã (GP 480), też typu wjeséń (4.2.6.), a poza tym w śródgłosie rozdziela samogłoski, np. gojic, gojisz. Ginie ono często w śródgłosie, np. typ mniészi, i w wygłosie, zwłaszcza w formach odmiany przymiotnikowo-zaimkowej typu ti nowi ‘tej nowej’, w przysłówkach, np. dali, jak też w nieakcentowanym wygłosie trybu rozkazującego, np. słëché.

Głoska ł zwykle wymawiana jest jako wariant samogłoski u (por. kontrakcyjny czas przeszły typu pisa ≤ pisała), gdyż tylko na pd.-wsch. starsze pokolenie dość często wymawia ł przednio-językowo-zębowe (AJK XIV 204). W pierwszej wymowie pojawia się w procesie powszechnej dyftongicznej wymowy o, u (zob.), np. eke//oko, uche//ucho, oraz ó w nagłosie, np. ósmi, óws.

Wariant ów wystepuje powszechnie na pn.-wsch. w gwarach bylaczących, tj. zmieniających przednio-językowo-zębowe ł ≥ l, np. lokc, plakala. Często ł (tj. ) ginie w wygłosie, zwłaszcza w czasie przeszłym po spółgłosce, np. niós, rzadziej kiedy indziej, jak np. obiécu ‘obiecał’ czy chop, gowa, kąbk (AJK X 153).

4. Alternacje głoskowe

4.1. Wymiany samogłoskowe różnego rodzaju i pochodzenia (GP 405-444), przy czym większość z nich przebiega ogólnie jak w literackiej polszczyźnie:

4.1.1. z apofonii: ’e : a//ô i ’e : o, np. lezc : łazëc i kasz. sedzec : sôdł, niesc : nosëc;

4.1.2. z przegłosu: ’e : ’a//ô, np. kwiece : kwiat i kasz. sedzelë : sedzała, ale na pn. ograniczenia typu na wiatrze//na wietrze, w gniôzdze, gdy w centrum np. lasny, latny//letny, wczasny (AJK XIII 107); ’er : ’ar (≤ *ŕo), np. twierdzëc : twiardi//cwiardi, szerzej niż w polszczyźnie, np. cerlë : carła, mierzlë : miarzła; e’ : ’o, np. aniele : anioł, nieslë : nioslë, kasz. koscele : koscoła, niekiedy obocznie papiorë//papierë, szerzej w czosac, krzosac, smiotana, poza tym z wyrównaniem do postaci z o, np. pn. i śr nioslë, wiozlë (AJK X 146), zamiotlë (AJK XIII 124), albo z wyrównaniem do postaci z e, np. ogólne bierzã, biarzą i pierzã, pierzą (AJK X 62), śrkasz. i pdkasz. niesã, plecã//pletã, pd.-wsch. niesła, wiezła, zamietła (AJK XIII 120), pn. miedny//miodny, wczerô;

4.1.3. z rozwoju jerów: e//é : ∅, np. dzéń : dnia, czerz : krza, również koceł : kocła, kozeł : kozła, oseł : osła, a także w zapożyczeniach typu liter : litra, méter : métra itp., ale też niekiedy z uogólnieniem e, np. bez, bezu, mech, mechu; uwaga: tzw. ruchome e ginie konsekwentnie (poza Zaborami) w sufiksach -ek, -ec, np. dobëtk, kupc (por. nazw. Bork czy Dampc), czy w dop. lm. żeńskich, np. matk, owc, nadto w oct, óws;

Wtórny wokalizm – zwykle w postaci ë, wyjątkowo i, u, np. łiza – w grupach spółgłoskowych z r, rz, l, ł, n, ń (GP 119, 384, AJK XIII 229-250), wykazujący wymianę ë : ∅, nie ma nic wspólnego z jerami13, np. bërnąc//brënąc (pn.)//brnąc (śr., pd.), bërwiô//brëwiô, błozëno//błozno, bulëwisko//bulwisko, dërdza//drëdza, gërzmi//grzëmi : grzmi; këlnã//klënã : kląc; pëlwac//plëwac itd., często wyzyskiwany m. in. w poezji, zwłaszcza Zrzeszeńcow;

4.1.4. z uzależnień iloczasowych: ã/ę, np. dãbë//dębę : dąb; por. kasz. ã : i typu cãti : cąc//cyc, dąc//dic, dżąc//dżic, trząsc//trzic, wëklãti : kląc itp. (4.1.5.); o : ó, np. krowa : krów//krówka, wiozła : wiózł; a : ô, np. brzadu : brzôd, sedzała : sedzôł itp., ale wyrównania typu gwiôzda, o gwiôzdze, sąsôd, sąsôda, a w typie chwalëc, chwalë : chwôlã, chwôlił, kazac, każë : kôżã, kôzôł itd. pn. i śr Kaszuby mają w bezokoliczniku i imperatiwie a, natomiast ô w innych formach (AJK XI 68); e, np. brzegu : brzég, jedzą : jédz, ale nierzadko pd.-wsch. uogólnia é, np. brzég, brzégu (AJK XI 79), a śr. i pd. Kaszuby mają typ spiéwac, spiéwôsz, w imperatiwie spiewôj//spiéwôj, natomiast na pn. grzeszëc, grzeszë : grzészã, czyli e w infinitiwie i imperatiwie, natomiast é w innych formach (AJK XI 68); ë : i//y, np. dim : dëmu, syn : sëna, rib//ribka : rëba, też typu cëgnąc//cygnąc : cygnã (zob. 4.1.5.); wymiany typu dim : dëmu nie ma na pd.-wsch., gdzie dim : dimu (AJK XI 79). Na północy rozróżnia się zwykle pëtac : pitajã//pióm, trzëmac : trzimajã//trzimóm, tj. ë w bezokoliczniku i trybie rozkazującym (AJK XI 68); ë : u: cud : cëdu, pług : płëga, ale na pd. wyrównanie typu dług, długu, a poza tym na pd.-wsch. (Zabory) u nie przeszło w ë, np. Kaszubë, ludze (2.3.2.). Również i w tym zakresie rozróżnia się rzëcac, rzëcã : rzucô, jak przy alternacji ë : i//y.

4.1.5. osobliwie północnokaszubskie ã//ę : i//ą : ë (jeśli i było krótkie), np. cãti//cęti : cyc, wëklãti : klic : klëcé, celãta : celãta, drzëwiãta : drzéwica (obok szerzej wymiany ã//ę : ą,; 4.1.4.).

4.2. Wymiany spółgłoskowe przedstawiono tu wyłącznie opisowo – przede wszysykim za GP 535-598 i AJK I-XIII – bez wchodzenia w ich różnorodną genezę, jak: archaiczność czy innowacyjność na gruncie rodzimym (np. nôwartë ‘kaprysy’ (pn., śr.)//nôwarpë), uwarunkowanie fonetyką niemiecką (np. t : d w fuder//futer ‘pasza’, ‘podszewka’ czy b : w w szruba : szruwa; karkulëca ‘kostur’ //krakulëca, niem. Kragholz) czy polską, np. bindas sã ‘hustać się’ (pd., Borzestowo) ≤ bimbac sãdińdac. Przytaczana lokalizacja przykładów, które można mnożyć, dowodzi, że są one zróżnicowane dialektalnie.

4.2.1. z wargowymi: p : b: przmiél (śr., pd.)//brzmiél, sôrpac//surpac (Puckie)//sôrbac (śr.)//surbac (Hel, Kępa Swarzewska), żupón (pd.)//żubón (Kartuskie); b : w i : : banożëc ‘wędrować’ (Żarnowiec)//wanożëc, bezpiek//wezpiek (Gochy), biertka ‘młody szczupak’ (pn., śr.)//wiertka (śr., Zabory), skowrónk//skobrónk (pn.-zach., pd.-wsch.), wietka ‘klepka’//bietka (pn.), wiodro ‘pogoda’ (pn.)//biodro (śr., pd.); w : f: czafrotac ‘szczekać’ (pd., śr.)//czwartowac (Zabory), wëpczi ‘psoty’ (śr., Gochy)//fëpczi (śr.); f : p i f’̾ : : cofac (pd.)//copac, fizgolëc ‘piszczeć’//pizgolëc (pn.), furtka//pórtka (pn.), réflowac (pd.)//réplowac (Puckie), szëfla (pd., śr.)//szëpla (pn.); w : g: wdowa//gdowa, włôsny//głôsny (pn.-zach.); b : m: bdã//mdã (pn.), mëkcëc sã ‘przypominać’ (pn.)//bëkcëc sã ‘pożądać’ (Hel); p : m: prãga//mrãga (Przodkowo, Kosowo, Smołdzino); w : m: procëmny//procywny, równy//rómny (Puckie); m : n i : ń: miecëc ‘rozniecać ogień’ (śr., pd.)//mniecëc (Zabory)//niecëc (pn.), miedwiédz//niedzwiédz (pd.), żmija//znija (pn.)//żnija (Kartuskie); p : k: plesta (pn., śr.)//klesta (pd.), plëzdra (Gochy)//klézdra (pd.), komuda ‘pochmurność’//pomuda (Hel, Zabory); w : ł(u), : j (4.2.6.);

4.2.2. z zębowymi: t : d: butla (pn.)//budla, tôcô ‘datki’//dôcô (pn.-zach.), trëptac (pn.)//drëptac, tëmrôt ‘boczna deska wozu’//dëmrot (Bytowskie); s : z: piskłã//pisglã (śr.)//pizglã (śr.); st : zd: jisteba (pn.)//jizdeba, stebło (pn., śr.)//zdebło (pf.); c : s: sopel//copel (Zabory), wacpón//waspón, por. nazwiska Demps i Szews; t : k: karkwiec ‘cherlać’ (śr., pd.)//karpiec (pd.)//tarpiec (Wejherowskie), kol(e)//tol(e) (pd.), ostrzódek ‘środek chleba’ (Gochy)//okrzódek (Zabory), trzesznia//krzesznia (Kępa Swarzewska); d : g: adweńd//jagwańd (Grzybno, Goręczyno, Łapalice i pn.-zach.), brzëdnąc//brzëgnąc, mdlec//mglec, mdłi//mgłi; por. m : n (4.2.1.) i sz : s (4.2.3.);

4.2.3. z dziąsłowymi: sz : ż: żandara//szandara, żuba//szuba (Zabory); sz : s: koskac ‘klaskać’//koszkac (pd.-zach.), smaka//szmaka, strąd//sztrąd, stréfle//sztréfle (Wejherowskie, Kartuskie); r : rz: rechotac//rzechotac; typ cer(z)piec, cér(z)niô, czer(z)wiony z rz na pn.; r : l: fafrónic ‘gadać’//faflónic (Zabory), gãglotac ‘gegać’//gãgrotac (Podjazy)//gãgnotac (śr.), koprowac sã ‘zbijać się w kupę’ (Gochy)//koplowac sã (Zabory), kurduksac ‘kuleć’//kulduksac (śr.);

4.2.4. z średniojęzykową ń : j, np. jedwôb : niedwôb (Hel)//niewdôb (Kępa Żarnowiecka), niérzchnąc sã ‘o rybach: trzeć się’ (śr.)//jérznąc sã (Zabory) (zob. 4.2.4.), Stajszewo ≤ Staniszewo, typ gwajdac (Zęblewo, Łebno) ≤ gwańdac czy majkut (Przyjez. Żarnowieckie) ≤ mańkut z antycypacji miękkości;

4.2.5. z tylnojęzykowymi: k : g i : : gilac (Swornegacie, Konarzyny)//kilac (Zabory), kramólc ‘pałka’ (pn., śr.)//gramólc, z môłka (Puckie)// z małga (Kępa Żarnowiecka)//bezmałga (pn.); k : ch: barch ‘choroba owiec’ (pn., śr.)//bark (pd.), choléra//koléra (pd.-zach.), chrzón//krzón (pn., śr.), dach//dak (pn., śr.), karno//charno (Kępa Żarnowiecka), klészcz//chlészcz (pn.), kmoter//chmoter (śr., pd.-zach.), krzept (pn.)//chrzept (pd., śr.), niérzch ‘tarło’//niérzk (pn., śr.), spichrz//spikrz (pn., śr.), szchalowac (pd., śr.)//szkalowac, szchanie//szkanie (śr.), wetknąc, zatknąc//wetchnąc, zatchnąc (pd.), wiérzch//wiérzk (pn.-wsch., pd.-wsch.); por. ch- ≥ k- AJK XIV 185-188, 188-191; g : ch: gbur, gdze//chbur, chdze (Jastarnia), jarmuchle (pn., śr.), szlig//szlich (Kępa Swarzewska), szmuglowac//szmuchlowac ‘szachrować’ (pn.), żucholëc ‘krajać tępym narzędziem’ (pn., śr.)//żudolëc (śr., pd.); t : k, d : g (4.2.4.);

4.2.6. z półsamogłoskami: ł : j: jagniã//łagniã (Zelewo, Strzebielino), łapucha//japucha (Mojuszewska Huta), wijąg (śr.)//wiłag (pn.), znôjma//znôłma ‘z wolna’ (Hel), ł(u) : w: głosny//gwosny (Luzino, Wejherowo, Szemud), całny//cawny, Charwatëniô//Charłatëniô, chwaszczëc sã ‘zalecać się’ (pn.-zach.)//łaszczëc sã ‘łakomic się’ (pn.?), gniłka//gniwka i gusła//guswa (pn.-zach.), łgac//wgac (Gochy); j : : podjôd (Zabory)//podwiôdk (Brusy, Dziemiany, Wiele), rãkojesc//rãkowiesc (Swornegacie), Swiónowo//Sjónowo; por. grupy swj, dwj ≥ sj, dj (3.1.1.) i typ pojitrze//powitrze (śr.), wieszczórka itp.; zob. j : ń (4.2.4.).

4.3. Asymilacje i uproszczenie oraz dysymilacje i wstawki

4.3.1. Asymilacje wsteczne w kaszubszczyźnie przebiegają – poza wyjątkami, np. lecba, lëczba – właściwie tak samo jak w polszczyźnie, a niektóre postacie wyrazowe motywowane są historycznie, np. smrok, sewslôdë, srąb, otłóg, otnoga, otmëkac (pn.) obok powszechniejszych zmrok, zewslôdë, zrąb, odnoga, odmëkac. Upodobnienie tzw. postępowe w typie twoja swiéca i trzë krze realizowane jest nieco inaczej ze względu na częściowo archaiczna artykulacje w (zob. 3.1.) i rz (zob. 3.3.). Dla skrócenia opisu do asymilacji włączono ważniejsze uproszczenia spółgłoskowe, a do dysymilacji spółgłoski wstawne, choć nieraz one na przykład z adideacji.

a) wargowe: bulbarzëc ‘gotować’ (Kępa Żarnowiecka)//bulwarzëc (Gochy), farwa (pn.)//farba, Miemc, miemiecczi//Niemc, niemiecczi, bãbórk (Zabory)//wãbórk, bróbel (Jastarnia)//wróbel, murmączka ‘kartoflanka’ (Wejherowskie)//purmączka ‘zacierka, kartoflanka’ (Strzepcz, Miłoszewo, Puzdrowo, Lipusz); uproszczenia: powszechne pierszi, gózdz, gozdzyk oraz rzadsze: (w)zgarda, (wz)rost;

b) zębowe: dzerdza (Wejherowo)//żerdza, cycëna (Puckie)//sëcëna; uproszczenia: bar(z)o, u(z)drzeniec ‘dojrzeć’, (z)wierciadło (Gochy), powszechne terô(z), zarô(z);

c) dziąsłowe: dżerzlëca (Kępa Swarzewska)//cerlëca, rzerzewie (śr., pd.)//zarzewie, strzébrzo (Kępa Oksywska)//strzébro; uproszczenia: Berna(r)d, ch(r)cënë, ka(r)czmôrz, rzemiãsnik (pd.)//rzemiãslnik (Zabory), sréb(r)ny, typ pomësny, wëmësny, zmës(l)ny, powszechne szur ‘szczur’, ju ‘już’;

d) środkowojęzykowe: uproszczenia typu grom(n)ica, m(n)iészi, m(n)ie, mich (Wejherowskie)//mnich, nôzëmica ‘maciora’ (Reda, Karlikowo)//nôzëmnica (Żukowo), przëremica//przëremnica; (por. 3.1.);

e) tylnojęzykowe: gnaga (Piszno, Łubiana)//knaga, koszczka (Zabory)//choszczka, kukwic sã ‘guzdrać się’ (Bytowskie)//kutwic sã (Zabory); uproszczenia: (g)bur, ni(g)gdze (Puckie), okamnienié (pd.), ształcëc, sztôłt, szpetôczel ‘widowisko, spektakl’;

f) półsamogłoski – uproszczenie ł: ómaga (Kościerskie)//łómaga, opasc ‘chochla’, opi//upi ≤ łupi (pd.-zach.) – i j: merónk//mejrónk (pd., śr.), także w typie miesczi, wiesczi.

4.3.2. Dysymilacje
a) wargowych: kafólc ‘pajda’ (Puckie)//fafólc, frips ‘lura’//prips, bumacz (śr.)//mumacz, burkot//turkot, Wabrzińc (Jastarnia)//Wawrzińc, gąbierzëc sã ‘wypaczać się’//wąbierzëc sã; wstawne: jôpsc (śr., pn.-zach.)//jôsc, rambowac (pn.)//ramcowac;

b) zębowych: smulëc sã//cmulëc sã, tëmrôk ‘deska wozu’ (Puzdrowo, Przyjez. Raduńskie)//tëmrôt; wstawne: biôłtk(o) i miôłtk (Przyjez. Żarnowieckie) wedle żôłtko, nôzwëstko i przezwëstko (pn.), sprostny i złostny (Puckie)//sprosny, złosny, tëptnąc (śr., pd.)//tëpnąc, wistepka (Przyjez. Raduńskie)//wisepka i typ strzoda, zdrzódło;

c) dziąsłowych: bębel (pn., Sianowo)//bęben, czôrlina (pd.)//czôrnina, oczelnica (śr., pd.)//oczennica, srébło (pd., śr.)//srébro, swiôrczëc (Zabory)//swiôdczëc; wstawne: growarzëc ‘guzdrać się’ (Kępa Pucka)//gowarzëc, karnôl, karsztelan (Wejherowo, Luzino, Miłoszewo), madrac ‘majstrować’ (śr., pd.)//madac, mundrëga ‘dolna warga’ (Zabory)//mundëga (pd.), szpernôgel ‘sworzeń’ (pd.)//szpanôgel (pn., śr.), żubron (śr.)//żuboń (Kościerskie), wręgla (pn.)//wręga;

d) środkowojęzykowych: kcec (śr., pd.)//chcec, klëchac (Wejherowskie)//chlëchac i powszechne chto//kto; wstawne: gdôka ‘mgła’ (Leśno, Borzyszkowy, Borowy Młyn, Brusy)//dôka, gnëczi ‘zbytki’ (Jastarnia)//nëczi, mézgnąc (pd.)//méznąc (pn., śr.), pazgnokc (śr.)//paznokc, smërglëc (Gochy)//smërlëc (pn.) i typ zgrzébc i żgrzéc (śr., Gochy);

f) półsamogłosek – wstawne ł: chłamolëc ‘chciwie jeść’ (Bytowskie)//chomolëc (Zabory), żelazło (pn., śr., Gochy)//żelazo (Zabory).

Metatezy i kontaminacje

4.4.1. Metatezy sąsiadujących spółgłosek: a) wargowej: fërfotac ‘gadać’ (śr., pd.)//fëfrotë ‘gadanina’ (Kruszyn), bgur (Żarnowiec, Starzyno)//gbur; jedwôb (Milwino)//niewdôb (Kępa Żarnowiecka) ≤ jedwôb; kuflôcz (pn.)//kulfôcz, porwóz (Puckie)//powróz, szczerwotac (Bytowskie)//szczbrotac; b) zębowej: dgôkac (Łebcz)//gdôkac, ktôcz (Jeleńska Huta)//tkôcz, zgło (Jastarnia)//gzło; klapurda (Sławoszyno)//klapudra; c) tylnojęzykowej: orchcëc (Goszczyno, Karlikowo)//ochr(z)cëc, spirzch//spichrz, wiéchrz//wiérzch.

Metatezy głosek w obrębie czy na granicy sylaby: arbata//rabata (Kepa Żarnowiecka), gradło (Ostrowo, Karwia)//gardło, Krubanë//Kurbanë (mieszkańcy Zaborów), grëbolëc//gurbolëc (pn.)//gurgolëc sã, maszkara//szkamara (Sierakowice), metłuch ‘marne zboże’ ≥ mechut, mrugac//murgac (Hel), powróz//prowóz (Zabory), purchwal//pruchwa ‘wesz owiec’, wilusiek//liwusiek ‘gasior’ (Zabory).

4.4.2. Kontaminacje: barachułë ‘tereny nieurodzajne’ (Podjazy) ≤ barachułabarabónë, bardëbónë (Rąb) ‘okolica zabita deskami’ ≤ barabónëpardëgónë, czipôłka ‘płytki kosz’ (Zabory) ≤ czipaopôłka (por. kobiôłka), dwiérzeje (Sławoszyno, Żarnowiec) ≤ dwiérzewierzeje, goltka ‘owoc niedojrzały’ (Tupadły) ≤ gołkaeltka, kwarógkwarktwaróg, sztaturasztôłtpostura. Większość z nich wspomagana jest różnym adideacjami (etymologia lud.): jic w bartki ‘mocować się’//jic w biôtki; bąbierzëc sã ‘paczyć się’ (Przetoczyno) ≤ bąbrzëcgąbierzëc sã, żąbierzëc sã (Karwia), wąbiedrzëc sã (Zabory), kolbierzëc sã (Przyjez. Żarnowieckie) ≤ kobielëc sãkolëbac sã?, blarwa ‘maska…’ (Bytowskie) ≤ larwablérwa ‘owca’, brzmiél, brzmiôltrzmielbrzmiec, brzmiôc, dąbórk ‘wiadro’ (Lubocino) ≤ wąbórk i dąb dąsewnica ‘gąsienica’ (Kępa Żarnowiecka)//gąstewnica (Szary Dwór)//wąsewnica (pn., śr.), kafolc ‘pajda’ (Puckie)//fafolc i kawał, glińda ‘niedołęga’ (pd.) ≤ glëmda (pn., Hel) ≬ glińdra ‘brudaska’, karolinakrynolina ≬ (imię) Karolina; kołowãdże ≤ kołoważéwãże, kurantka (śr.-wsch.) ≤ choranka (śr.) i chórkurant, jadłowic ‘martwić kogoś’ (Kępa Żarnowiecka, Bór, Pomieczyno, Zabory) ≤ jadłobicjadowic, martwic sã ‘tlić się’ (Rewa, Mechelinki, Kępa Oksywska) ≤ marwic sã (Przyjez. Żarnowieckie) i martwic sã, jeremijôsz (Gnieżdżewo, Łebcz)//nieremijôsz ‘figlasz’ (pn.-zach.) ≤ remijôsz ‘opryszek’ (pn.), kujarë ‘okolica zabita deskami’ (Wojsk, Borzyszkowy, Glisno)//chujarë (Zabory) i kujónczi (Zabory)//pujónczi (Parchowo, Jamno, Nakla) itp.

1 P. Smoczyński, Stosunek dzisiejszego dialektu Sławoszyna do języka Ceynowy, w: Konferencja Pomorska (1954). Prace Językoznawcze t. 3, 1983, Warszawa 1956, s. 49-86.
2 Z. Topolińska, A historical Phonology of the Kashubian Dialects of Polish, The Hague-Paris 1974.
3 Poza wyjątkami pisownia przykładów według Zasady pisowni kaszubskiej [ZPK], wyd. drugie, oprac. E. Breza i J. Treder, Gdańsk 1984, też z pełnego fonetycznego w GP czy półfonetycznego u B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej [SGK], t. I-VII, Wrocław 1967-1976.
4 H. Górnowicz, Ustne systemy wokaliczne w gwarach północnopolskich, Rozprawy kom. Jęz. ŁTN XI 1965, s. 20-33.
5 T. Lehr-Spławiński, Studia nad akcentem pomorskim, Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności, VI B 1913, s. 359-450, J. Kuryłowicz, Akcentuacja słowińska (pomorska), Rocznik Slawistyczny XVII 1952 cz. I, s. I-18; Uwagi o akcencie kaszubskim, Slavia Occidentalis [SO] XX 1960 z. 2, s. 71-77, Z. Topolińska, Aktualny stan akcentu kaszubskiego, Slavia XXVII 1958, s. 381-395; M. Korytkowska, Stan akcentu w gwarach kaszubskich, AJK XV 1978, s. 15-42.
6 Z. Topolińska, Zu Fragen des kaschubischen Vokalismus, Zeitschrift für Slawistik 5 1960, s. 161-170.
7 Z. Topolińska, Kaszubska dyftongizacja *o i jej znaczenie dla rozwoju wokalizmu kaszubskiego, SO, 23, 1963.
8 J. Siatkowski, Geografia kontynuantów á w kaszubszczyźnie na podstawie dawniejszych opracowań, SFPS V 1965, s. 407-413.
9 J. Siatkowski, Zróżnicowanie terytorialne Kaszub w zakresie występowania a ścieśnionego, Slavia XXXI Praha 1962, s. 441-452.
10 H. Górnowicz, Zmiękczenie spółgłosek tylnojęzykowych w gwarach północnopolskich [ZST], Rozprawy Kom. Jęz. ŁTN XVII 1971, s. 31-55.
11 Z. Topolińska, Kaszubski rozwój *ł, SFPS V 1965, s. 451-456.
12 Fonemy wg ZST.
13 Z. Stieber, Stosunek kaszubszczyzny do dialektów Polski lądowej, w: Konferencja Pomorska (1954), Prace Językoznawcze, Warszawa 1956.

Објављено под Језик / Język / Jãzëk / Sprache / Language | Коментари су искључени на Fonetyka i fonologia

Opowieści o naiwności sąsiadów (in Kashubian)

Opowieści o naiwności sąsiadów

zebrał Bernard Sychta

Spis treści:
1. uE Tüszkuewsci matce
2. Jak T’üszkuewionie przejzdrżylë so w uedze
3. Jak T’üszkuewion[i]e puymögalë b’udowac Gdunsk
4. Jak T’üszkuewion[i]e jedlë bulv[w]ë z mlyjkim
5. Jak T’üszkuewion[i]e sp’ölylë cału wies dlo kueta
6. Jak Meck w’esadiwał jaja
7. Jak Meck w’ësejdzöł zdrzybca
8. Jak sobie T’uszkowionie nodzi mëli
9. Jak T’uszkowioce wc’ogale krowa na dach
10. Jak T’ëskuewianie n’oselë w miechach wid do ku’escoła
11. Jak gne[é]jżdżewszczy gr[b]ürz[ż]ë chcelë m’ec sueje sledze
12. uE gnie[é]żdżewszczëch skuerniach
[13. W Swuerach…]
[14. Swueranie u’ebch uezylë wiejlgunouc…]
[15. Prszëszed rëbök z Hè[é]la…]

1. uE Tüszkuewsci matce

T’üszkuwskim Mëckum u’umarła matka i uyni ju wiouzle d’ou* Lëpusza, żebe ju toum pu’echuewac. Gdzej był piösk, toum uyni j’achale pu’ymału, a pue ku’erżiniach i k’omuminiach uyni j’àchale chiże, żebë, jich matka chuec w trënie n’a wourach kuusk so pu’echöckała, bue w żëcu nigdë so nie w’ëchöckała. Jak uyni bëlë blëskue Lëpusza, tej trëna z matku spadła z ueza ued tejgue trsz’osenu. Mëcce m’ëslalë, zaj na tim miejscu matka jich chcej bec pu’echuewonu. Tej uyni w’ekuepalë kulo. W niou uyni ws’adzëlë trëno, z’akuepalë ju, a na tou miejsce z’asadzelë chuyjko. Ta w’ërosła barzo w’ësokue i je grëbu tak, żej trszej chłoupi n’i muegu ju u’ebłapiyc.

(Dialekt kaszubski zachodni-południowy z Brzeźnia w pow. chojnickim)

2. Jak T’üszkuewionie przejzdrżylë so w uedze

T’üszkuewiònie bële tou głupi lëdze. Röz szle uyni n’a jarmark dou miasta sprzejdac krouwe. Drouga prsz’ejchuedzeła kuele j’ezyra i rzyjki. Na muesce w’idzelë uyni lëdzi w uedze, bue ueda beła cechu i ni’e beło wcale wałów. T’üszkuewionie m’ëslelë, żej toum je jarmark. Tej uyni sku’eczylë z muestu d’ou uede, żebë toum h’ondlowac krouwe.

(Brzeźno)

3. Jak T’üszkuewion[i]e puymögalë b’udowac Gdunsk

Jak Gdunsk był b’udowoni, tou T’üszkowionie tyjż wouzle drżejwue dou tejgue b’udowoniu, bue Tüszki suu starszi jak Gdunsk. uYni włożële chuyjki ued szejnosce dou dwadzysce mejtrow w pryjk ueza i j’achalë. Jak uyni j’achalë, tej uyni wszëstkue przejwröcalë, co spuetkalë n’a droudze, b’udinki i drzejwa.

(Brzeźno)

4. Jak T’üszkuewion[i]e jedlë bulv[w]ë z mlyjkim

Jak T’üszkuewionie mielë n’a ueböd bulwë z mlyjkim, tej bulwë w misce mielë uyni na jednim kuyncu budinku, a kwasni mlyjkue na drëgim kuyncu. Roz uyni nabralë łëz[ż]ko bulew, a tej szlë na drëgi kuync pue łëżko mlyjka kwasnigue, żebë bulwë so w brżëchu lepje ulejżałë. uYni tak długue chuedzylë ued bulew do mlyjka aż so najedlë.

(Brzeźno)

5. Jak T’üszkuewion[i]e sp’ölylë cału wies dlo kueta

u’U Mecka w Tüszkach bëło wiele mëszò[ó]w i szurów. uYn ni’e wedzöł jak so jich puezbëc. Tej uyn szejd d’ou szötësa pu’e rado, ale tyjn nic mu ni’e pueradzył. W Tüszkach mieszköł jedin Niymc i d’ou tejgue Meck sejd pu’e rado. Tynj döł M’[e]ckuewi kueta. Jak Meck prszeszyd d’ou dum, tej ni’e wiedzöł, cou tyjn kuet żrej, bue zabył so ue tou z’apitac. Tej Meck szejd d’ou Niymca nazyd i z’apitoł so:

– Co tyjn kuet żrej?

Niymc ni’e rozumöł i z’apitöł so:

– Was?

Meck mëslöł, żej kuet bądze żar jich soumich. uYn tou puewiedzöł jinnim T’üszkuewionom, a ti n’amësliwalë so nad tim jak tejgue kueta w’ëpądzec d’ou lasa z M’eckuewi chöte, bue zabic gue uyni so buejelë, bue bë jich zejzar. uYni u’urazelë, zej trejba pu’edpölyc tyjn budink i tej tyjn kuet u’uceknie d’ou lasa. Jak uyni puedpölyle budink, tej tyjn kuet u’ucyk d’ou dregigue budinku. Tüszkuewionie puedpöliwalë tyjn drëgi budink, a kuet u’cyk dou trszejc’igue. Tüszkuewion[i]e puedpöliwalë wiedno wiąc’i b’udinkow, a kuet u’cyköł d’ou drëgich. uYni jednak doustalë to, cou chcejlë, bue jak puedpolylë u’estatni budink w ti wse, tej kuet uucyk d’ou lasa.

(Brzeźno)

6. Jak Meck w’esadiwał jaja

Meck miöł w’esadiwac w kuzni jaja. Jymue znösziwałë z całi wse kuebiytë wszësz[s]tki jaja. Jak prszëszyd czas w’eklüwoniu, tej Meck spiywöł w kuzni:

– Ko, ko, ko, kok, jütro bądze rouk.

Lëdze mëslylë, że uyn wësejdzöł uuz jaja a uyn je wszëstki zjödöł.

(Brzeźno)

7. Jak Meck w’ësejdzöł zdrzybca

Röz Meck chcöł w Bëtowie sprszejdac n’a rinku bounia. Prszëszyd d’ou niegue jedin chłoup i nagödöł mu głëpuetë, bue wiedzöł, żej tou je Tüszkuewòn. U[u]y[Y]n puewiedzöł mu:

– Ta bounia tou je ku’ebëli jajo. Wejz ju zawiyz nazyd doudom. Jak te bądzesz nou ni sejdzöł szterë t’iguednie, tej wëlągnie so zdrżyjbc, ale të ni muszisz nic gödac, a jesc le röz na dzyń.

Meck tak zroubiył, jak mu tyjn chłoup puewiedzöł. U[u]y[Y]n zav[w]ióz bounia ksuudz chuedzył pu’e kueląndze, tej douwiedzöł so ue tim wszëstkim. Lëdze gödalë, zej Meckuewi so uuz ni’e chcało roubiyc w krouwe i sejzi n’a kuebëlim jaju, żebë mieć kuynia. Ksuudz tej prszësyd d’ou Mecka, w’ësüköł so puerżu udnigue jałwca i wkurżył nim M’eckuewi pöro razi, tak żej uyn był blëskue jałwca, tej w’ëdrauowöł z niegue zajuc. Meck mëslył, żej tou je tou jegue zdrżyjbło i zauełöł:

– Nie u’ucykyj, jo jym tuyj tata, jö cejbe w’ësejdzöł.

(Brzozowa, 4 km od Brzeźna)

8. Jak sobie T’uszkowionie nodzi mëli

Roz T’uszkowiò[ó]nie szli sobie nodzi mëc do rżyczi. Mëjò[ó] sobie i sz’orujò. Jak już sobie umëli, z’aczoli so kłòcic, kogue nodzi so n’oczestszi i nodzi im so p’ò[ó]miyszałe i uoni ni’y muegli pueznac swuejich nogów. Ale n’a szczesci jechoł furmom i patrszi, patrszi i pito so ich, czymu uoni so kłócò[ó]. T’uszkowiónie u’ed uwiedzeli mu ue co im so r’ozchuedzuło. I furmon muywi:

– Na to eszcze cym rada bądze. I idze do wueza pue batò[ó]g. Jak uon prszëszed i zaczòł tim b’atodzim ich walyc, to każdi p’eznoł swueje nodzi i zaczoł ‘uc·ikac, rod że jegue nodzi gue chiże niosò[ó].

(Śluza, około 7 km od Swornegaci)

9. Jak T’uszkowioce wc’ogale krowa na dach

W T’uszkowach n’a stodole rosła trowa. T’uszkowioce chceli tim n’afutrowac krowa. Jedni tedi stanani na dole, drudz·i u góri. ‘Uwiónzali krowa n’a lincuch i chceli jo wycognoc na dach. Ciedi jo mnieli już wnet n’a dachu, to ona w’ycągnana janzik. Oni tedi mówieli, że ona już czuje trowa i chce żryc, ale jak jò[ó] cała w’ycągneli już d’o góri, to ona już była zdechło.

(Męcikał w pow. chojnickim na pograniczu Kaszub i Borów Tucholskich)

10. Jak T’ëskuewianie n’oselë w miechach wid do ku’escoła

T’ëszkuewianie w’ëbudowalë kuescół ale bez ueknów. Te uoni są kł’opuetelë, jak ten wid w ten kuescół wpr’owadzëc. Tak reno, jak słüńce weswiè[é]cëło, uoni wząnlë miechë i zacząlë nagarniac ten wid do nëch miechów i nosëc do kuescoła. A co cemno to cemno. Te uoni sanj’iscelë ji szlë spac. Timczasan dzandzół wëdłüböł ueb noc dzürą. Ja uoni wstelë, te uoni są baro uiceszelë i ueulë:

– Dząnkuijemë ce dz’ąndzole za tą dzürą w ku’escele.

(Podjazy w pow. kartuskim)

11. Jak gne[é]jżdżewszczy gr[b]ürz[ż]ë chcelë m’ec sueje sledze

Röz gne[é]jżdżewszczi gbürże kupilë so beczka sledzi i wsëpalë w kuila, żebë roslë. Czej uoni chcelë le lowic, tej niżodnëch sledzi nie bëlo. Jak uoni w’ëpuscëlë ueda, tej uoni widzelë, że wszëtczi sledze bëlë zgnitè[é].

(Werblina, parafia Starzyno na Bëlakach)

12. uE gnie[é]żdżewszczëch skuerniach

Gniè[é]żdżewicë mielë jedne skuerżnie. uEb noc uone wisalë na gajdze (gałęzi). Chto nöreni wstol, ten jich ueblek ë chuedzil w nich cali dzè[é]ń, a wieczór uon jich seblek.

Wielka Wieś na Kępie Snarzewskiej

[13. W Swuerach…]

W Swuerach ludze ne wiedzeli, czyj je ni’edzyla. Terò[ó], żejbë tymo jaku z’aprszestac, ‘uchwoleli uoni, że jak bądze ni’edzyla, to szołtis u’ebuje so w biołò[ó] l’itewko i bądze chuedzoł pu’e całich Swuerach. Tak tyż i zrobiuł i u’ed tegue czasu ludze już zawsze wi’edzeli, czyj je ni’edzyla.

Śluza pod Konarzynami

[14. Swueranie u’ebch uezylë wiejlgunouc…]

Swueranie u’bch uezylë wiejlgunouc wiedno puyzni u’e jedin tidz·iń. Röz j’achale lëdze z inszi p’arafi prszejz Swuere i w’idzyle jak klejpale cejpóma. Tej uyni dou nich:

– Jenes, lëdze! Dzisu suu swiónta! Jak wa mueżyta uebijac!

– Dzisu suu swiò[ó]nta?! Më m’ëslylë, że aż za tidz·iń. Tej uyni c’ësnolë cejpë i szlë d’ou kuescoła.

(Borzyszkowy)

[15. Prszëszed rëbök z Hè[é]la…]

Prszëszed rëbök z Hè[é]la do Rżücewa za builwamë do jedne bialczi i widzöl na szpini bania. uOn so spitöł:

– Co to je?

A ta bialka rekla:

– To je kò[ó]nszczi jaje.

Tak rëbök bania kupil i zanios jo w czersz i chuedz·il do teuo krsza zazërając, a czej uon tam röz prszëszed, tëj tam w’ëlecöl zajc z tëuo krsza. Rëbö[k] mëslöł, że to bëlo to zgrżebie i uon biegöł za tim zajcą i uelöl:

– Is, is – a is uicek.

(Werblinia koło Starzyna)


* Znak ‘ oznacza akcent stawiany bezpośrednio przed akcentowaną samogłoską, ale tylko wtedy, gdy odbiega od akcentu ogólnopolskiego.

Między tekstami z Brzeźna a Brzozowem zachodzi tylko ta różnica, że IV przypadek rodz. ż. kończy się w Brzeźnie na o, np. bounio, w Brzozowie na a, np. bounia.

Објављено под Народ / Lud / Nôród / Volk / People | Коментари су искључени на Opowieści o naiwności sąsiadów (in Kashubian)

Еволуција кашупског језика

Јежи Тредер

Еволуција кашупског језика

Тај процес је очит. Неке архаичне карактеристике кашупског језика се повлаче: 1. оне које се доводе у везу са полапским језиком: ’ar < *ŕ (сонант), нпр. miartwi (упоредити пољско martwy); стапање сонаната *lo и *lo, нпр. miôłniô поред môłnia, *tort > tart, нпр. parmień (упоредити пољско promień), осим тога, нестаје покретни акценат на рачун сибиларизације; 2. оне које се доводе у везу са пољским језиком: некадашње севернопољско ra- > re- и ja- > je-, нпр. remię, jeskulëca; некадашње великопољско -k, -c, уступа место на југу Кашуба -ek, -ec, нпр. kotek, krawiec; ř од итд. Мање-више до 1900. године је постојао квантитет акцента. Долази до великог броја иновација. Најстарија је била промена (непреглашеног у o) > į (носно, кратко и дуго), које су извршене у ХII в, на шта указују текстови типа Mislicyn 1209, Prusicino 1279, овековеченим у Gościcino и Gostycyn, dosignie, jagnica, midzy (Krofej 1586). До тзв. кашубљења (нпр. sedzec) је могло да дође у ХIII в, потврђено је у преводима Крофеја (1586). Најкасније половином ХVII в. је настало кашупско „шва“ (ë), које потврђује Понтанус (Pontanus), нпр. trzemac, urechlenie. Данас специфично кашупска (раније и у регионима Крајна – Krajna и Бори – Bory) тзв. африкатизација k’, g’ у č’, dž’, нпр. taczé nodżi, могла је настати већ у ХVI в. (нпр. Radczi ‘Radki’ 1593), а посведочена је малобројним примерима А. Хилфердинга, а није их приметио Ф. Цејнова (F. Ceynowa). Промену ł > l (билачење – bylaczenie), нпр. lowic код Словињаца у потпуности илуструју Хилфердингови текстови, спомиње их Цејнова, региструје Броњиш (Bronisch). Могу се понудити и примери из флексије, нпр. развој промене придевских именица или промена бројева. У тој еволуцији о кашупским специфичностима су одлучивале све карактеристике (процеси) заједно, али важније су системске иновације, које су удаљавале кашупски језик од осталих и утицали на његов даљи самостални развој.

Објављено под Језик / Język / Jãzëk / Sprache / Language | Коментари су искључени на Еволуција кашупског језика

Александр Дмитријевич Дуличенко

Јежи Тредер

Александр Дмитријевич Дуличенко

Рођен 1941, професор славистике на Универзитету у Тартуу (Дорпат) у Естонији, где су предавали Ј. Бодуен де Куртене (J. Baudouin de Courtenay) и П. И. Прејс. Аутор је преко 350 публикација на 20 језика, између осталог монографије Славянские литературные микроязыки (Вопросы становления и развития, Москва, 1981), у којој је, између осталог описао кашупски језик. Од 1981. се бави шире кашупским језиком. Пронашао је у руским архивима велики број рукописа cassubiana, од који је издао: И. И. Срезневски, Замечания о наречии кашебском (Известия А. Н. Серия Лит. и јаз, 56, 1997, nr 1, стр. 52-60), дело познато у преводу и са коментарима Ф. Цејнове (F. Ceynowa), под насловом Móje spostrzeżenja…; „Kašebskij slovarik“ z k. XVIII w. К. фон Антона (K. von Anton, Studia z Filologii Polskiej i Sіowiańskiej, 34, 1998, str. 129-144) и (заједно са В. Лефелтом – W. Lefeldt) Цејновин рад Kurze Betrachtungen über die kaßubische Sprache, als Entwurt zur Gramatik (Göttingen, 1998), са опширним коментаром и поређењем са Цејновином граматиком из 1879. Написао је, такође, чланке: Do nie wygasającego sporu o Sіowińcach i języku sіowińskim (Rocznik Gdański, 55/1, 1995, str. 83-91); К истории этнонимов кашубы и словинцы (Slavia Occidentalis, 51, 1994, str. 29-33).

Објављено под Аутори / Autorzy / Autorowie / Autoren / Authors | Коментари су искључени на Александр Дмитријевич Дуличенко